informatie - Erfgoed à la Carte Den Helder

Handleiding
Handleiding
deel eel 2
Informatie Informatie Informatie en en lessuggesties bij tijdvakkist 33
3
Kastelen Kastelen vol vol soldaten
soldaten

Colofon Colofon
Colofon
Deze handleiding en tijdvakkist is tot stand gekomen met medewerking van:
Ellen Laan, leerkracht Jac. P. Thijsse/ Tuindorpschool Den Helder
Jan Stobbe, Stichting Weg van de Vikingen
Maarten Noot, Helderse Historische Vereniging
Jolet Leenhouts, illustratrice
Arend van Dam, kinderboekenschrijver
Anne van der Kooi, OBD Noordwest
Renate Ammerlaan, Cultureel Erfgoed Noord-Holland
Sietske Dreschler, Cultureel Erfgoed Noord-Holland
Ieke Doezie, Openbare Bibliotheek Den Helder
Carolien van Berge, Kasteel Radboud
2

Inhoud
Inhoud
1. Inleiding 4
2. Inhoud van de tijdvakkist 5
3. Historische achtergrondinformatie 11
Wonen 11
Het kasteel 11
Andere bakstenen gebouwen 12
Kastelen Nuwendoorn en Radboud 12
Organisatie van de samenleving 13
Werken 13
De strijd tussen de Hollandse graven en de West-Friezen 14
Het vervolg van de strijd 15
Organisatie, strategieën en tactiek 15
De aanpak van Floris V 16
Bewoners 17
Landschap 17
Voedsel en voedselvoorziening 18
Vervoer 18
4. Meer informatie 20
5. Bezoek bij deze tijdvakkist 20
Kopieerbladen
Kopieerbladen
• Zoekplaat kasteel
• Recept: canstelingen
• Recept: roffioelen
• Recept: roggebrood met reuzel
• Zelf een kaproen maken
• Zelf een ridderhelm maken
• Liedjes
• Spelregels bikkelen
3

1. 1. Inleiding
Inleiding
In de tijd van de steden en staten, tussen 1000 en 1500, was de Kop van Noord-Holland bewoond door
Friezen. Aan het begin van de middeleeuwen genoten de Friezen een grote vrijheid. Zij waren niet
onderworpen aan de macht van de Hollandse graven. Aan het eind van de Middeleeuwen was dat
veranderd; de Hollandse graaf Floris V was erin geslaagd de Friezen in de Kop van Noord-Holland definitief
aan zich te binden.
De Tijdvakkist ‘Kastelen vol soldaten’ bevat informatie en voorwerpen over het dagelijks leven op het
kasteel in de Middeleeuwen. Er wordt aandacht gegeven aan onderwerpen zoals wonen, werken, kleding,
voedsel en vermaak. Bijzonder zijn de voorwerpen. De kist bevat echte Middeleeuwse materialen die
gebruikt zijn voor de bouw van kastelen en de aanleg van wegen. Verder bevat de kist ‘verantwoorde
replica’s’ van voorwerpen uit de Middeleeuwen.
In deze handleiding is algemene informatie te vinden over het landschap en de bewoners van de Noordkop
in dit tijdvak. Anders dan in de andere tijdvakkisten wordt er niet alleen aandacht gegeven aan de
omgeving van Den Helder. Deze tijdvakkist gaat ook over kastelen en dwangburchten in West-Friesland. Die
keuze hebben we gemaakt omdat het wonen en leven op een kasteel een belangrijk thema is in de tijd van
steden en staten. In de directe omgeving van Den Helder zijn er echter nooit kastelen geweest. Om dit
onderwerp goed aan te kunnen bieden, was dus een verbreding van het onderwerp noodzakelijk.
Het thema ‘Kastelen vol soldaten’ spreekt tot de verbeelding van zowel jonge als oudere kinderen en is met
alle attributen in de kist heel goed op verschillende niveaus aan te bieden. Denk bijvoorbeeld aan de
volgende algemene suggesties:
Onderbouw Onderbouw
Onderbouw
Hang de foto’s in de klas. Kijk naar de tijdvakplaat en praat over wat je ziet. Bouw met de blokken een
kasteel. Maak de zoekplaat. Richt de speelhoek in als kasteel. Maak een ridderhelm. ‘Leen’ twee leerlingen
uit een hogere groep die zich verkleden als zoon en dochter van een kasteelheer. Maak tekeningen van
een kasteel. Luister naar de liedjes over ridders en kastelen. Doorloop het riddercircuit in de gymzaal of op
het speelplein.
Middenbouw
Middenbouw
Lees het verhaal voor. Maak een kaproen. Kijk naar de oude kaarten en vergelijk ze met de kaarten van nu:
een heel verschil! Kijk naar het schooltv-programma ‘Ridders en kastelen’ of naar de filmpjes over de
dwangburchten in West-Friesland. Laat twee leerlingen uit de klas zich verkleden als zoon en dochter van
een kasteelheer. Gebruik de kijkwijzer om bijzondere middeleeuwse voorwerpen uit de kist te onderzoeken.
Bedenk met of voor de groep een eindpresentatie over het tijdvakproject: een tentoonstelling, een
voorstelling of een pagina voor de schoolwebsite. Maak de recepten. Bezoek kasteel Radboud te
Medemblik.
Bovenbouw
Bovenbouw
Laat groepjes leerlingen zich verdiepen in een aspect van het leven op een kasteel: het vermaak, het
voedsel, de kleding, het werk, het wonen, en daarover aan elkaar een presentatie geven. Laat kinderen een
boekenbeurt houden over een van de boeken uit de kist. Vergelijk de topografische kaarten uit dit tijdvak
met een moderne kaart. Lees zelf de historische achtergrondinformatie in de handleiding en geef een
geschiedenisles over de Kop van Noord-Holland in dit tijdvak. Speel het verhaal van Arend van Dam met
een aantal kinderen na. Sluit het project af met een gezamenlijke (creatieve) presentatie voor ouders of
andere groepen.
Bij de lijst van voorwerpen in de kist, die je op de volgende bladzijden vindt, zijn per voorwerp nog meer
werk- en lessuggesties opgenomen.
4

2. 2. Inhoud Inhoud van van de de de tijdvakkist tijdvakkist tijdvakkist KKastelen
K astelen vol soldaten
Thema
Thema
Voorwerp/Afbeelding/Bron Voorwerp/Afbeelding/Bron Toelicht Toelichting Toelicht ing Lessuggesties
Lessuggesties
Algemeen Algemeen Een banier Banier met titel van de
tijdvakkist en fragment uit
de tijdvakplaat.
2 paar
Zulke katoenen
onderzoekshandschoenen handschoenen dragen
museumconservatoren als
ze oude voorwerpen
onderzoeken.
Verhaal ‘Halewine en Verhaal over Halewine en
Hendrick’
Hendrick, door Arend van
Dam.
Tijdvakplaat ‘Kasteel van
Medemblik’
Tijdvakplaat in kleur
gemaakt door Jolet
Leenhouts. Je ziet Kasteel
Radboud zo als dat er in
de Middeleeuwen uit moet
hebben gezien. Op de
binnenplaats is allerlei
bedrijvigheid te zien.
DVD ‘Ridders en kastelen’ Schooltv-programma over
ridders en kastelen.
DVD ‘Dwangburchten in
West-Friesland’
Vijf korte filmpjes over de
dwangburchten van West-
Friesland.
Doe activiteit: ‘riddercircuit’ Het spel bestaat uit negen
kaarten waarop negen
spellen worden
beschreven: ringsteken,
toren bouwen,
boogschieten, balanceren
op de slotgracht,
schminken van de ridder of
jonkvrouw, paardenrace,
zwaardgevecht, de put en
het burchtconcert.
Algemeen boeken - Het kasteel
- Handboek Ridder
- Mijn eerste boek over
Ridders en kastelen
- Ridder Rik en de geheime
brief
- Tijn valt aan
- De ontvoerde prinses
- Vandaag ben ik een
ridder
Kaarten Twee kaarten op
A4formaat van de kop van
Noord-Holland in de tijd
van steden en staten. Eén
kaart op A3formaat. Hierop
zijn de West-Friese
dwangburchten te zien.
Gebruik de banier om de
klas aan te kleden
tijdens het tijdvakproject.
Gebruik de
handschoenen voor
onderzoek van de
voorwerpen in de kist.
Voor de onder- en
middenbouw te
gebruiken als
voorleesverhaal; voor de
bovenbouw om zelf te
lezen.
Een kringactiviteit
rondom de verhaalplaat.
Wat zie je? Hoe zag het
kasteel eruit? Welke
dieren zie je? Kleding?
Wat aten de
Middeleeuwers denk je?
Etc.
Voor de midden- en
bovenbouw te gebruiken
als starter.
Bekijk de filmpjes.
Verzamel alle benodigde
voorwerpen in het
speellokaal. Speel het
spel.
Lees een van de
kinderboeken voor. In de
bovenbouw kan het
leven op een kasteel uit
een informatief boek
vergeleken worden met
het leven op een kasteel
uit een leesboek.
Vergelijk de kaarten met
een kaart van nu. Wat
herken je nog, wat is er
veranderd?
5

Algemeen Algemeen –
Vervolg
Vervolg
Middeleeuwse en
Nederlandse tekst van
Melis Stoke
Cd met liedjes over ridders
en kastelen
Melis Stoke, waarschijnlijk
afkomstig uit Zeeland, was
ambtenaar (clerc) op de
kanselarij van Floris V en
Willem III. Hij schreef een
Rijmkroniek van Holland,
die de geschiedenis van
Holland tot 1305
behandeld.
Kopieerblad: liedjes Je vindt de tekst van de
liedjes op de cd, bij de
Kopieerblad: zoekplaat
kasteel
kopieerbladen.
Je vindt deze plaat bij de
kopieerbladen.
Kastelen Kastelen
Afbeeldingen kasteel 1 foto van het huidige
kasteel Radboud te
Medemblik. 1 afbeelding
van het kasteel in vroegere
tijden.
Afbeelding bouw kasteel Er wordt een toren van een
kasteel gebouwd door een
aantal werklieden.
Canvasdoek kasteel Een afbeelding van kasteel
Radboud te Medemblik.
Tufsteen Tufsteen is natuursteen.
Het werd gebruikt als
bouwmateriaal en werd
meestal gewonnen in de
Eiffel.
Wonen Wonen
Houten blokken kasteel en
toebehoren
4 lange en 4 korte wassen
kaarsen
Houten blokken voor het
kasteel, 1 draak, 1 spook,
1 hond, 1 vlag, 4 ridders, 4
paarden, 4 stokjes, 4
stoelen, 1 tafel en 4
bomen.
De kaars was in de
Middeleeuwen erg
belangrijk. Hij werd
gebruikt voor verlichting en
voor verwarming. Gewone
kaarsen werden gemaakt
van vet, kerkkaarsen van
was.
Lees de middeleeuwse
tekst. Zijn de woorden te
begrijpen? Vergelijk de
tekst met de woorden in
modern Nederlands.
Wat staat er precies?
Luister naar de muziek,
leer de leerlingen de
tekst en zing samen
mee. Wat vertellen de
liedjes over ridders en
kastelen?
Leer de leerlingen de
tekst en zing samen
mee.
Ga op zoek naar een
vluchtweg voor Hidde.
Vergelijk de
verschillende
afbeeldingen met elkaar.
Wat zijn de verschillen
tussen de oude
afbeelding en de nieuwe
foto’s. Wat is er
veranderd aan het
kasteel?
Hoe werd een kasteel
gebouwd? Wat voor
materialen en
gereedschappen werden
er gebruikt?
Teken het kasteel na.
Bestudeer het tufsteen
aan de hand van de
kijkwijzer ‘werken met
voorwerpen’ die je in
deel 1 van de
handleiding vindt.
Met de blokken kan een
kasteel gebouwd
worden. Laat kinderen
kastelen nabouwen van
elkaar of van een foto.
Bekijk en voel de
kaarsen. Wat zijn de
verschillen met de
kaarsen van thuis?
6

Werken Werken
Zegelstempel met was Het was kan verhit worden
en dan kan daarmee een
envelop dicht gemaakt
worden.
Lakzegel Een ridderzegel is een
afdruk van een
zegelstempel in was of lak
met de voorstelling van
een ridder. Het wordt met
een lint aan een officieel
document gebonden
Foto smederij De meeste kastelen
hadden een smederij. Dat
was nodig voor het
repareren van
huishoudelijke voorwerpen
en wapens.
Foto weefgetouw Op een weefgetouw werd
wol geweven. Veel mensen
hadden hun eigen
weefgetouw.
Afbeelding monnik Een monnik is een
geestelijke en leefde in
een klooster of abdij. In de
Middeleeuwen stond er
een grote abdij in Egmond.
Veel monniken konden
lezen en schrijven. Zij
schreven met ganzenveer;
gedoopt in inkt.
Afbeelding zegel Dit is een zegel van Floris
V. Het werd onder
documenten aangebracht
om de echtheid ervan te
verzekeren.
Houten balkje Dit houten balkje is in de
12 e eeuw gebruikt voor
wegen op het platteland.
Middeleeuwse schaar Een exacte replica van
scharen zoals ze in de
Middeleeuwen gebruikt
werden. Bijna iedere vrouw
had wel een schaar aan
haar rok hangen. De
schaar werd gebruikt voor
het huishouden en om
mee te handwerken.
Vingerhoed Vingerhoeden werden
gebruikt bij het
handwerken. Meisjes
leerden vanaf een jaar of
zeven handwerken. Dat
gebeurde meestal in de
speciale vrouwenkamer
van het kasteel.
Schrijf een brief aan
graaf Floris V en verzegel
de brief.
Of schrijf een brief aan
een klasgenoot en vertel
over het leven op een
kasteel.
Kijk goed naar de
afbeelding. Welke
gereedschappen
gebruikte een
middeleeuwse smid?
Weven op een
zelfgemaakt weefraam.
Laat de kinderen een
onderzoek doen naar het
leven op een abdij (zie
bijv. www.schooltv.nl/
Vroegerenzo voor info
over het leven in een
klooster). Laat kinderen
schrijven met
ganzenveer en inkt.
Kijk goed naar de
afbeelding. Probeer zelf
een eigen zegel te
maken van kaarsenvet.
Gebruik het zegel om
brieven mee dicht te
maken.
Onderzoek het houten
balkje voorzichtig.
Probeer met de schaar te
knippen. Wat is het
verschil met een schaar
van tegenwoordig?
Gebruik de kijkwijzer uit
het eerste deel van de
handleiding om de
kinderen de vingerhoed
te laten onderzoeken.
7

Ridders Ridders
Twee schilden Om zichzelf te beschermen
gebruikten ridders een
schild. Op het schild stond
vaak een het familiewapen
afgebeeld. Iedere ridder
had zijn eigen teken. Zo
kon je de ridder makkelijk
herkennen.
Twee zwaarden Iedere ridder droeg een
zwaard om mee te
vechten.
Twee hellebaarden Een hellebaard is een
houw- en stootwapen uit
de Middeleeuwen. Deze
wapens waren lang genoeg
om ook tegen ridders te
paard te kunnen vechten.
Bijl Ridders vochten niet alleen
met zwaarden maar ook
met bijlen.
Foto speren Een afbeelding van een
aantal middeleeuwse
speren.
Afbeelding tentenkamp Als een stad of een kasteel
werd belegerd, werd er een
tentenkamp opgeslagen
waarin de ridders
Afbeelding belegering
kasteel
verbleven.
Op de afbeelding is te zien
hoe een kasteel
aangevallen en verdedigd
wordt.
Pijlpunt Een echte middeleeuwse
pijlpunt.
Foto ridder Een foto van een ridder
zoals die er in de
Middeleeuwen uitgezien
moet hebben.
Ontwerp een zwaard met
je eigen teken erop.
Organiseer een
zwaardgevecht in de
gymzaal.
Ga op internet op zoek
naar andere wapens uit
de middeleeuwen.
Teken een ridder met al
zijn wapens. Zet bij alle
onderdelen van het
tenue neer wat het
precies is.
Bespreek de
middeleeuwse
oorlogsvoering. Wat kon
men met een speer
doen?
Hoe zien de tenten eruit?
Waar zijn de tenten van
gemaakt?
Bekijk de afbeelding
goed. Wat voor wapens
worden er gebruikt? Hoe
zijn de soldaten
gekleed?
Bedenk een goede
aanvalstechniek voor
kastelen. Speel de
belegering van een
kasteel na.
Probeer de pijlpunt na te
tekenen.
Bekijk de foto. Uit welke
delen bestond het tenue
van een ridder? Kun je
zo makkelijk vechten?
Hoe zou jij jezelf
beschermen?
8

Kleding/sieraden Kleding/sieraden Kopieerblad: zelf een
kaproen maken
Kopieerblad: zelf een
ridderhelm maken
Een kaproen is een
hoofddeksel voor mannen
uit de middeleeuwen.
Een leuke knutselactiviteit:
maak een ridderhelm van
papier.
Twee leren zwaardhouders Een ridder hield zijn
zwaard bij zich in een
zwaardhouder. Deze werd
om de middel gegespt.
Ketting Reproductie van een
Middeleeuwse ketting.
Kleding ‘dochter van een
kasteelheer’
Kleding ‘zoon van een
kasteelheer’
Rock, suckenie
(onderjurk), barbette en
fillet (hoofddeksels).
Trek allereerst de rock
aan. Doe daar de suckenie
over heen. Leg de barbette
van wit linnen onder de kin
en breng de uiteinden
samen op het hoofd. Zet
vast met 1 speld midden
op het hoofd. De oranje
fillet kan er boven op gezet
worden.
Beenlingen, onderbroek,
tuniek, touw en kaproen.
Doe de onderbroek aan.
Trek daarna de beenlingen
aan zoals een sok
aangetrokken wordt. Trek
de beenling omhoog over
de pijpen van de
onderbroek heen. Maak de
beenling met een touwtje
vast aan de onderbroek.
Trek de kaproen aan en
houdt hem omhoog met
een stuk touw. Zet ten
slotte de kaproen op.
Maak zelf een kaproen.
Maak de ridderhelm.
Doe de zwaardhouder
om. Loopt het handig?
Onderzoek het voorwerp
aan de hand van de
kijkwijzer.
Onderzoek de ketting.
Waar is de ketting van
gemaakt. Wat zijn de
verschillen met een
ketting uit onze tijd?
Maak zelf een ketting
met kralen van klei.
Gebruik de kleding voor
een tentoonstelling of
een toneelstuk.
Gebruik de kleding voor
een tentoonstelling of
een toneelstuk.
9

Vermaak Vermaak Vermaak
Houten kegelspel Een kegelspel bestaat uit 9
kegels en 2 ballen.
Houten ratel Een ratel was populair
speelgoed maar werd ook
gebruikt om iets aan te
kondigen.
Bikkelspel In de Middeleeuwen
gebruikten kinderen
dierenbotjes voor hun
spelletjes.
Afbeelding schandpaal Als je straf verdiende werd
je aan een schandpaal
gebonden. Zo kon
iedereen zien dat je wat
misdaan had.
Eten Eten
Houten bierpul met deksel In de middeleeuwen werd
erg veel bier gedronken.
Water was vaak te vies om
te drinken. Daar kon je
ziek van worden. Het bier
bevatte weinig alcohol en
werd zelfs door kinderen
gedronken.
Stenen bierpul Een replica van een
middeleeuwse stenen
bierpul.
Foto eettafel Een foto van een eettafel
met allerlei kannen,
kruiken en eetgerei. Zo
werd een tafel gedekt in de
Middeleeuwen.
Foto eetvoorraad Op het kasteel was niet
veel voedsel aanwezig
omdat de kasteelheer niet
het hele jaar op het
kasteel verbleef. Als hij er
wel was, dan werd het
voedsel in de kelders
opgeslagen.
Afbeelding maaltijd Op de afbeelding is te zien
hoe de mensen in de
Middeleeuwen aten.
Houten lepel Een houten lepel van ong.
10 cm. In de
middeleeuwen werd
Recepten: canstelingen,
roffioelen en roggebrood
met reuzel
bestek van hout gemaakt.
Je vindt de recepten bij de
kopieerbladen.
Speel het kegelspel.
Gebruik het spel bij het
riddercircuit.
Speel met de ratel.
Speel het bikkelspel. Je
vindt de spelregels bij de
kopieerbladen.
Zoek op internet naar
andere straffen uit de
Middeleeuwen.
Probeer uit de bierpul te
drinken. Hoe drinkt het?
Drink uit de bierpul.
Gebruik de foto voor een
tentoonstelling over het
voedsel en de
eetgewoontes van de
middeleeuwen.
Kijk goed! Wat aten de
middeleeuwers?
Bekijk de afbeelding
goed. Hoe wordt er
gegeten? Wat wordt er
gegeten? Wat voor
eetgerei gebruiken de
mensen?
Probeer met de houten
lepel te eten. Eet het
lekker?
Maak de gerechten op
school klaar of laat de
leerlingen dat thuis
doen.
10

3. 3. Zó Zó zat zat het het in in de de tijd tijd van van de de de steden steden en en staten.
staten.
Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie voor voor de de leerkracht
leerkracht
Wonen
Wonen
In de 13e eeuw woonden de bewoners van de Kop van Noord-Holland
en West-Friesland voor een groot deel op nieuw ontgonnen land. De
bewoners van het platteland bleven niet lang op eenzelfde
woonplaats. De nederzettingen werden vaak op dezelfde manier
ingedeeld. Ze bestonden uit rechthoekige, aan elkaar grenzende
stukken grond, gescheiden door sloten voor afwatering. De woningen
lagen aan de korte kant van de percelen. Dat is op een groot aantal
plaatsen in de Kop en West-Friesland nog goed herkenbaar
(Westerland op Wieringen, ten zuiden van Kolhorn, in Oostelijk West-
Friesland ).
De huizen waren eenvoudige houten boerderijen van ongeveer 20 bij
6 meter. Het dak rustte op loodrechte palen in de lange wanden. Dit
blijkt uit archeologische opgravingen.
Over de indeling van de woning is niet veel bekend. Het is mogelijk dat alle activiteiten in een ruimte
plaatsvonden. Het is bekend dat er in Assendelft zulke woningen zijn geweest. Deze waren wel van een iets
later tijdstip. Maar vermoedelijk weken ze niet veel af van de woningen van de eerste bewoners.
Een eeuw later waren de boerderijen behoorlijk veranderd. Er stond een grote schuur midden in het
landbouwbedrijf. Er werd meer gebruikt gemaakt van baksteen in plaats van hout en de boerderijen werden
groter, ongeveer 29 meter bij 15 meter. Ook de bouwkundige opzet wijzigde; de meeste boerderijen
bestonden nu uit drie verschillende delen.
Uit sommige plattelandsnederzettingen ontstonden de eerste steden. Dat gebeurde door groei van een
dorpje of door het samengroeien van enkele nederzettingen. Aan sommige steden werden soms bepaalde
rechten verleend, die het dorp tot een echte stad maakten.
De steden ontstonden in vele gevallen op strategisch punten (kust, doorwaadbare plaats in een rivier, op
kruispunt van wegen, bij landaanwinning). Daar was veel handel en werd de economie sterk gestimuleerd.
Vaak was er maar een beperkt grondgebied, dus werden de huizen dicht op elkaar gebouwd. Als er wel
ruimte was, dan breidde de stad zich uit, aansluitend aan de oorspronkelijke stad.
De boerderijen en woningen in de stad werden niet gemaakt van natuursteen. Dat was namelijk in de Kop
van Noord-Holland niet voorhanden. Wel werden zwerfstenen, afkomstig van Wieringen en Texel, gebruikt
voor toegangswegen en fundamenten van woningen. Deze gesteenten waren na de laatste ijstijd
achtergebleven op de eilanden.
Uit de periode van de 11e tot 14e eeuw zijn er resten van bewoning gevonden in en nabij de voormalige terp
Het Torp . Het zijn zgn. huisplattegronden, aangetroffen, in de wijk De Schooten in Den Helder. Tevens zijn
vergelijkbare resten aangetroffen nabij het Hooge Oude Veer (gemeente Anna Paulowna), een
oorspronkelijke getijdenstroom, daterend uit de 12e Eenvoudige nederzettingen
eeuw.
Het Het kasteel
kasteel
Kastelen hadden een defensieve of beschermende functie en lagen op strategische punten in het
landschap of nabij een stad. Slechts een zeer beperkt aantal van de kastelen uit de 13 e eeuw bezat een
woonfunctie. Alleen de kastelen waar een koning, graaf, keizer of een politiek, administratief centrum was
gevestigd hadden een woonfunctie. Andere kastelen hadden uitsluitend legereenheden als regelmatige
bewoners.
Hoewel het verblijf op een kasteel in de loop van de eeuwen sterk is geromantiseerd, was het verblijf op
een kasteel in werkelijkheid niet prettig. Denk alleen al aan de kou in de vertrekken. Een kasteel was nooit
geheel warm te stoken. Ook met de hygiëne was veel mis. De slotgracht werd gebruikt als riool waardoor er
veel ongedierte werd aangetrokken. De stank moet vooral in de zomer ondraaglijk zijn geweest.
Een kasteel was in de eerste plaats een product van macht en welstand. Dat werd bijvoorbeeld duidelijk
door de versterkte bakstenen torens die op het platteland verrezen. Zulke torens werden gebouwd in een
periode van economische groei op het platteland. De eigenaren ontleenden status aan dergelijke
gebouwen. De bouw was kostbaar (het materiaal moest van ver komen en de bouw geschiedde door
gekwalificeerde ambachtslieden). Om het aanzien nog meer te vergroten, werden sommige van deze
bouwwerken op een kunstmatig heuveltje gebouwd.
11

In West-Friesland hebben in de Middeleeuwen
enkele kastelen gestaan. Het waren
dwangburchten, zoals bijvoorbeeld kasteel
Radboud te Medemblik. Een dwangburcht was
een kasteel, gebouwd op een strategische
plaats met een wijds uitzicht over het
omringende gebied. Binnen het kasteel had
men voortdurend toezicht op het reilen en
zeilen van de bevolking. Eventuele vijanden
konden zo goed in de gaten worden gehouden.
Door meer van zulke kastelen te bouwen en ze
aan elkaar te verbinden door een goede
infrastructuur, kon een koning de greep op een
gebied en zijn bewoners te verzekeren. De
kastelen, zoals de Nuwendoorn bij Eenigenburg
Kasteel Radboud te Medemblik
en Kasteel Radboud te Medemblik, boden
permanent onderdak aan garnizoenen, kleine
militaire eenheden. De graaf bezocht deze kastelen vermoedelijk enkele malen, maar verbleef er nooit
lang. Hij woonde er nooit.
Doordat de dwangburchten een beperkte functie hadden, werden deze kastelen sober ingericht. In het
kasteel bevond zich een wapenkamer en een keuken. Er was een grote hal voor druk bezochte
bijeenkomsten of ontvangsten. Vermoedelijk was er ook een smederij . Dat was nodig voor het herstellen
van allerlei huishoudelijke waren van ijzer, maar ook voor het repareren van wapens. Sommige wapens en
munitie werden overigens per schip aangevoerd vanuit bijvoorbeeld Vlaanderen. Het ging hier om
kruisbogen en bijbehorende pijlpunten.
Op het buitenterrein was de waterput en werden er kruiden verbouwd. Bijna dagelijks ontvingen de
bewoners bezoek van boeren en handelaren die van ver kwamen. Zij boden allerlei huishoudelijke waar te
koop aan (aardewerk, kisten voor opslag en mogelijk kunstnijverheid) maar ook vers voedsel.
Voor vermaak en vertier meldde zich soms een rondreizende minstreel, die de tijd op een aangename
manier deed verstrijken met zijn muziek en verhalen.
Andere Andere bakstenen bakstenen gebouwen
gebouwen
Kloosters, abdijen en kapellen werden in de Middeleeuwen ook met steen gebouwd. Gebruikt zijn baksteen
maar ook geïmporteerd natuursteen. Zo is voor de bouw van de oudste fase van de Abdij van Egmond
kalksteen gebruikt, vermoedelijk afkomstig uit Frankrijk.
Dichterbij huis zijn resten aangetroffen van de kapel bij Torp . Al in 1775 (!) zijn resten van de ruïnes van de
11 e -12 e eeuwse tufstenen kapel opgegraven. Aan de oostzijde van de terp worden menselijke skeletten
aangetroffen, op en over elkaar liggend.
In 1964 en 1965 werden op de noordelijke kern van de terp de funderingen van de kapel aangetroffen. Bij
de bouw van de kapel werd gebruik gemaakt van Romeins bouwafval.
In de bovengrond werden enkele brokken tufsteen en “opzettelijk verzonken zwerfkeien” aangetroffen. De
zwerfkeien zijn een restant van de fundering van de kapel.
Waarschijnlijk werd het kapelletje gebouwd met tufsteen afkomstig van een eerdere dorpskerk. Deze kerk
stond mogelijk op de door de zee weggeslagen strandwal aan de noordrand van het Balgzand.
Kastelen Kastelen Nuwendoorn en Radboud
Fundamenten van de Nuwendoorn
De ondernemende vorst Floris V bouwde in het laatste
decennium van de 13 e eeuw een aantal
kastelen/dwangburchten in West-Friesland. Door de
bouw van de dwangburchten wilde hij de Friezen
definitief aan zich onderwerpen. Eerst bouwde hij het slot
te Wijdenes en daarna dat te Medemblik.
Het kasteel Medemblik werd waarschijnlijk omstreeks
1290 gebouwd. Het is de enige dwangburcht van Floris V
die nu nog bestaat. Waarschijnlijk is ongeveer de helft
van het oude kasteel overgeleverd. Het kasteel bestond
vroeger uit een rechthoekige ruimte van ong. 37 meter bij
12

40 meter. Op alle vier de hoeken stonden ronde torens. Aan
de zijden tussen de torens bevonden zich torens die vierkant
van vorm waren. Eén daarvan, aan de oostzijde, was de
poorttoren die toegang gaf tot het slot.
Van de bouw van kasteel Nuwendoorn bij Eenigenburg in de
gemeente Harenkarspel weten we veel door archeologische
vondsten. Ook in geschreven bronnen als de Rijmkroniek van
Melis Stoke (de secretaris van Floris V) wordt hier het een en
ander over vertelt. En de nog aanwezig fundamenten in situ
(op de plaats waar de burcht oorspronkelijk is gebouwd) leren
ons ook wat over het verleden. Helaas, is er geen enkele
afbeelding van het kasteel in al zijn glorie overgeleverd! Voor
de bouw van kasteel Nuwendoorn werd gebruik gemaakt van
baksteen, die in de vorm van zgn. kloostermoppen werden
gemaakt. Dat zijn doorgaans handgevormde stenen met een
De bouw van een kasteel
standaard afmeting.
Baksteen bestaat uit lokaal gewonnen en ter plekke gebakken
klei. Het werd geproduceerd in de kloosters in Friesland en via de zeearm de Zijpe en de rivier de Rekere
per handelskogge vervoerd naar een terrein nabij de bouwplaats. Recente opgravingen wijzen echter ook
op de aanwezigheid van een steenoven nabij de bouwplaats. Mogelijk werden er dus ook ter plaatse
bakstenen gemaakt. De grondstof zeeklei was natuurlijk ruim voorhanden.
Organisatie Organisatie van de de samenleving
De samenleving van de 13 e eeuw kende nog een feodale structuur. De hoogste gezagdrager in Europa, de
keizer van Duitsland (en in 1254 Roomskoning Willem II van Holland) had formeel alles voor het zeggen.
Zijn rijk kon hij natuurlijk niet alleen besturen. Daarom gaf hij grote stukken land en bijbehorende
bevoegdheden in leen aan lagere adel. Zij konden in hun eigen gebied meestal onbeperkt van hun
bevoegdheden gebruikmaken. Naar de keizer toe verantwoorden ze zich slechts als het echt nodig was (en
dat kwam zelden voor).
In 1283 beleende Floris V aan Willem van Egmond (heer van Egmond) het gebied Huisduinen. Uit
oorkonden blijkt dat de vader en grootvader van Floris al rechten op het gebied Huisduinen hadden.
De organisatie binnen een bestuurlijke- of politieke eenheid (keizerrijk, koninkrijk, graafschap) was
onderverdeeld in drie standen: adel, geestelijkheid en burgers (een verzamelbegrip voor vrije boeren,
ambachtslieden en handelaren). Daarnaast waren er nog vele horige boeren, rechtelozen, melaatsen en
enkele migranten. De horige boeren waren in dienst van de heer en genoten bescherming van hem.
Vanaf de jaren 1280 is er voor het eerst sprake van een positieve overheidsbemoeienis op het gebied van
de waterhuishouding. Dat wordt dan een taak van de vorst en niet meer van een groep bewoners.
In deze periode ontstonden ook het eerste internationale samenwerkingsverbanden tussen steden. De
economie veranderde nu voor een belangrijk deel van ruilhandel in een geldeconomie. Kopen en verkopen
geschiedt voornamelijk door betaling van gouden, zilveren of (later) ook bronzen munten.
Werken Werken
Werken
In de tweede helft van de dertiende eeuw is er veel bedrijvigheid in de Kop van Noord-Holland en
Westfriesland waar te nemen. Onder leiding van graaf Floris V werd de Westfriese Omringdijk gesloten en
boven zeeniveau gebracht. Dit was belangrijk voor de bescherming van de inwoners van het gebied.
Hierdoor en ook door de bouw van de dwangburchten verbeterden de levensomstandigheden van de
bewoners van de Kop en West-Friesland.
Doordat de omstandigheden op het platteland verbeterden, hield men meer tijd over voor andere
activiteiten. Hierdoor kwam er steeds meer ander werk en er ontstonden verschillende beroepen. De
maatschappij was niet alleen meer gericht op het agrarisch bedrijf. De agrarische activiteiten bestonden
vooral uit akkerbouw en veelteelt.
In de Noordkop richt men zich sterk op de visserij en scheepvaart. Met het verbeteren van de
toegangswegen over zee en de weg over de Westfriese Omringdijk ontwikkelden de nederzettingen
Medemblik, Enkhuizen en Hoorn zich als belangrijke steden. Deze ontwikkelingen brachten meer en ook
nieuwe werkgelegenheid en specialisatie. In de steden was er een toenemende vraag naar ambtenaren,
die zich bezighielden met de voorbereiding en uitvoering van stedelijke besluiten. Er was steeds meer geld
13

nodig voor de import en export van handelsproducten en de scheepsbouw.
Daardoor groeide het aantal bankiers in de stad gestaag.
De groei van de bevolking maakte stadsuitbreiding noodzakelijk. Voor de
bouw van nieuwe woningen nam de vraag naar ambachtslieden
(timmerlieden, steenzetters, metselaars, meubelmakers) sterk toe. Potten,
die nodig waren voor het huishouden, werden niet langer zelfgemaakt, maar
in een pottenbakkerij. Met name de burgers in de steden kregen meer
rechten en daardoor een positie die ze voorheen niet hadden. Bepaalde
beroepsgroepen organiseerden zich in gilden, een organisatie van personen
met hetzelfde beroep of ambacht. Het eerste doel was het uitwisselen van
kennis en ervaring. Vrouwen werden niet tot de gilden toegelaten.
In de steden als Alkmaar woonden ook meer handelslieden van buiten het
graafschap Holland. Bovendien waren er soldaten gelegerd.
Tenslotte waren er nog allerlei werknemers in dienst van de graaf van
Holland, in feite het hoogste gezag in het graafschap Holland. De vorst had
voor de voorbereiding en uitvoering van zijn besluiten allerlei (adellijke en
geestelijke) raadgevers en ambtenaren/secretarissen nodig. Zijn hofhouding
bestond uit een staf van medewerkers die zich met de dingen van alledag
bezighield, in het bijzonder met de organisatie van het beheer en onderhoud
van de huizen, landerijen en kastelen van de graaf.
De graaf had natuurlijk ook de beschikking over een militaire organisatie.
Deze bestond uit een ridderleger (een soort van adellijk beroepsleger) en
Ridder
manschappen, die vaak uit het omliggend gebied werden gerekruteerd. In
tijden van ernstige gewapende conflicten kon de vorst ter aanvulling van zijn
leger vaak beschikken over huurlingen. Deze beroepssoldaten werden veelal vanwege hun bekwaamheid
met een specifiek wapen of ter ondersteuning van een bepaalde tactiek ingezet.
De De strijd strijd tussen tussen de de de Hollandse Hollandse graven graven en en de de West West-Friezen
West
Friezen
Tussen de graven van Holland en de West-Friezen
ontstond in de 12e eeuw een gewapend conflict. Dit
kwam tot uiting in vele kleine en vijftien grote militaire
confrontaties, in een periode van een kleine
tweehonderd jaar. Het definitief einde is de Slag bij
Vrome in 1297.
De Kop en West-Friesland zijn in deze periode
onderdeel van een groter (kust) gebied, genaamd
Frisia, waarin de Friese graven het voor het zeggen
hadden. De centra van hun heerschappij en het
heiligdom van hun dynastie lagen in Egmond en
Kennemerland. Frisia behoorde niet tot het graafschap
Holland.
In de 12e eeuw wordt de Leidse burcht het grafelijk
machtscentrum. In 1101 werd Floris II graaf van
Holland genoemd. Hij kreeg het gebied in leen van de
Utrechtse bisschop. De Kop en West-Friesland vielen
daar niet meer onder. De natuurlijke grens tussen
Holland en West-Friesland is de rivier de Rekere.
De Friezen genoten van oudsher een grote autonomie:
de Friese Vrijheid genoemd. Daarbij hoorde het maken
van eigen wetgeving, het houden van markten, en het
houden van een volksgerecht (ding).
In het begin van de 12e eeuw begon de Hollandse
graaf zich nadrukkelijk te bemoeien met de uitbreiding
van zijn macht en gebied. Hij richtte zich op het
noorden en startte met het samenvoegen van de
Oorlogsvoering in de Middeleeuwen
lappendeken van kleine gouwen (administratieve
eenheden). Hierdoor ontstond een belangrijke politieke
en militaire eenheid met aan het hoofd één vorst. Dit vormde een ernstige bedreiging voor de vrije Friezen.
Ze waren bang hun vrijheid en identiteit te verliezen.
14

De eerste conflicten ontstonden nabij de grensrivier. In de kronieken komen we voor het eerst de naam
Frisia occidentalis (West-Friesland) tegen. Er is dan sprake van twee graafschappen; de graafschappen
Holland en West-Friesland. Al snel werd het de Hollandse graaf duidelijk dat met de West-Friezen niet te
spotten valt. De agrariërs bleken tot veel in staat. Niet alleen bezaten ze het vermogen om militaire
tegenstand te bieden aan de Hollanders, ze hadden ook politiek inzicht. Ze stelden namelijk tot tweemaal
toe de jongere broer van de Hollandse graaf aan als heer van West-Friesland. Hieruit bleek dat ze door het
Hollandse vorstenhuis als eigen rechtsgebied erkend werden.
Het Het Het vervolg van de strijd
De Westfriezen gingen niet alleen de strijd aan met de Hollandse graaf. Zij leverden ook strijd tegen het
water. West-Friesland en de Noordkop bestonden in de periode van 1000 tot 1250 voornamelijk uit water.
Waarschijnlijk is er een verband tussen de desastreuze overstromingen en de gewapende strijd. De
Westfriezen verloren in de tweede helft van de 12 e eeuw nagenoeg al hun bezittingen aan het water en
trokken bovendien veelvuldig ten strijde tegen het grafelijk leger. Een mogelijke oorzaak van de aanvallen
zouden de mislukte oogsten en de daaruit voortvloeiende hongersnood kunnen zijn.
In 1248 overspoelde een enorme hoeveelheid zeewater het Westfriese landschap. Na deze stormramp
deed graaf Willem II van Holland een zoveelste poging tot een invasie van West-Friesland. Dit was het
gevolg van het optrekken van de Westfriezen naar de Rekere, dat inmiddels een brede rivier geworden was.
Organisatie, Organisatie, strategieën strategieën en en tactiek tactiek ; ; wapens wapens van van de de strijdende strijdende partijen
partijen
De Hollandse graaf beschikte over een leger van goed
uitgeruste ridders. Dit waren familieleden, vazallen en
vertegenwoordigers van bevriende gebieden, allemaal
met een adellijke titel. Ook had hij de beschikking over
huurlingen en manschappen, het voetvolk. Uit enkele
geschriften is vastgesteld, dat het Hollandse leger wel
uit 8.000 man kon bestaan. Het grafelijk leger
beschikte over een goede uitrusting. De soldaten
beschikten over handwapens (zwaard, dolk,
strijdknots, lans en kruisboog) maar ook over mobiel
geschut, zoals stringalen, grote kruisbogen op wielen.
Het leger verplaatste zich met paarden en schepen
zoals heerkoggen, de militaire versie van de
handelskogge.
Heerkoggen
De West-Friezen hadden niet veel tijd om oorlog te
voeren. Zij hadden het druk met hun dagelijkse werk
op het land. Alleen in de winterperiode was er meer
tijd over voor andere activiteiten. Het West-Friese leger
bestond uit alle weerbare mannen van 12 jaar en
ouder en kon maximaal uit zo’n 3500 tot 4000
soldaten bestaan, de helft van het grafelijk leger. De
organisatie van het West-Friese militaire apparaat
geschiedde onder leiding van ervaren personen. Die
ervaring hadden ze opgedaan tijdens hun dienstplicht
of als huurling in bijvoorbeeld het grafelijk leger.
Binnen het West-Friese leger waren waarschijnlijk
allerlei eenheden te onderscheiden. Er waren
boogschutters en ruiters te paard, naast het voetvolk.
Stringalen worden in een boot geladen.
Over de bewapening is niet veel overgeleverd. De
West-Friezen hadden in ieder geval de beschikking
over gevaarlijke gebruiksmaterialen zoals bijlen en gieken. Maar ook over buitgemaakte wapens als
zwaard, lans en dolk. Het is ook bekend dat men beschikte over pijl en boog. Gedurende vele eeuwen
gebruikte men dezelfde wapens.
De militaire strategie van de Hollandse graaf bestond uit een combinatie van acties over land en over zee.
In West-Friesland kwamen de meeste aanvallen van over zee omdat een aanval over land vaak onmogelijk
was door de vele overstromingen. De beste kans op een succesvolle militaire aanval was de
15

verrassingaanval. Aanvallen in een andere periode dan gebruikelijk (bijv. in de zomer), in de rug van de
vijand of een gecombineerde land- en zeeaanval hadden vaak het meeste succes.
De West-Friezen hanteerden een guerrillatactiek, waarbij ze het landschap optimaal probeerden te
benutten. Ze probeerden ze met verrassingsaanvallen de vijand te overmeesteren. Daarbij maakte men
gebruik van uitstekende communicatiemiddelen: het geven van signalen tussen de dorpen. Dit deed men
door vaandelzwaaien, het blazen van de trompet en het verbranden van stro vanaf een hoog punt langs de
lijn Winkel-Niedorp-Hoogwoud.
Onder graaf Willem II – vanaf 1247 Roomskoning (op dat moment de hoogste baas in het Duitse rijk)
ontstond een defensieve strategie. Hij liet kastelen bouwen in Kennemerland om de toegangswegen van
het gebied te kunnen beschermen. Aanvankelijk heeft dat succes: de West-Friezen vallen na het
gereedkomen van de burchten niet meer aan.
Alkmaar werd niet door water met West-Friesland gescheiden en was daardoor een zwakke schakel in de
verdediging van Holland. Om de positie van Alkmaar te versterken bouwde de graaf er de Torenburg en
enkele dijken.
Willem II besluit in de winter West-Friesland over het land en het ijs aan te vallen. Dit besluit zou hem fataal
worden. De koning ging zijn leger nabij Hoogwoud vooruit en trok in zijn eentje te paard verder. De West-
Friezen wachtten de koning op in het riet. Als de afstand tussen de vorst en zijn leger groot genoeg is, slaan
ze toe en vermoorden Willem II. Dat is althans de traditionele versie van de gebeurtenis.
De geschiedenis van de moord op Roomskoning Willem II is altijd met veel geruchten en fantasieën
omkleed geweest. Zakte hij door het ijs? Sprong hij in een met stro afgedekt wak? Of hadden de West-
Friezen opzettelijk een scheur in het ijs gemaakt, waardoor het brak? De werkelijke omstandigheden zullen
wel nooit duidelijk worden, maar het is in ieder geval zeker dat Willem II is omgebracht.
De De De aanpak aanpak van van Floris Floris Floris V
V
Na de moord op zijn vader (Willem II) was Floris V op wraak belust. De eerste poging om de Friezen te
verslaan, in 1272, mislukte. De West-Friezen zegevierden. In 1282 lukte het wel. Floris V brak met de
defensieve strategie van zijn vader. Hij viel de vijand in de zomer en in de rug aan (over zee vanaf
Wijdenes). Vanaf de heerkogge werden de West-Friezen met kruisbogen bestookt en via de dijk stootte hij
snel door naar Hoogwoud, het centrum van West-Friesland. De West-Friezen werden volledig verrast en
verslagen.
Floris V week ook op een andere manier af
van de oude strategie. Hij besefte dat een
goede waterhuishouding en het handhaven
van oude Friese privileges belangrijk waren
om uiteindelijk de Friezen
te kunnen onderwerpen. Onderdeel van zijn
strategie was de aanleg van een ring van
dwangburchten langs de West-Friese
Omringdijk, tussen 1272 en 1287. Hij keek
dit af van de Engelse koning Edward I, die
een ring van kastelen in Wales liet
aanleggen. De burchten die Floris V in deze
ring aanlegde, waren Radboud in
Medemblik, het Huis te Wijdenes,
De dwangburchten van Floris V langs de omringdijk. T=
Torenburg, M = Middelburg, N = Nieuwburg, NU = Nuwendoorn,
ME = Radboud, W = Wijdenes.
Nuwendoorn bij Krabbendam, de Nieuwburg
en Middelburg bij Alkmaar.
Uiteindelijk slaagde Floris V er in, mede
dankzij de enorme watersnood van 1287-
1288, de West-Friezen definitief te
onderwerpen. In 1289 werden daartoe enkele verdragen gesloten.
Floris dwong respect af bij de West-Friezen. Hij verzekerde hun bestaan door de nieuwe waterhuishouding
en het aanleggen van goed begaanbare wegen in het gebied. Na de moord op Floris in 1296 sloten de
West-Friezen een verbond met de bisschop van Utrecht. Dit verbond had tot doel om de Hollanders in
Kennemerland en Waterland in bedwang te houden tijdens de uitoefening van de expansiedrift van de
bisschop. Die expansiedrift kwam tot uiting in het aanleggen van dijken en het verbeteren van de
bestaande infrastructuur.
Het West-Friese leger trok op richting Alkmaar en ontmoette nabij Vrone een ridderleger, afkomstig van de
Middelburg. Hier vond de bekend geworden Slag bij Vrone (1297) plaats. De West-Friezen namen afstand
van hun succesvolle guerilla-tactiek en traden in het open veld het ridderleger tegemoet. Ze bleken
16

kansloos in de strijd; zo’n 3000 Westfriezen sneuvelden. Daarmede kwam de strijd tussen Holland en
West-Friesland definitief tot een einde.
Bewoners Bewoners
Bewoners
In de 13 e eeuw groeide de bevolking sterk. De belangrijkste oorzaken hiervan waren de verbetering van het
klimaat en de ontginningen in het landschap waardoor er meer voedsel bebouwd kon worden. Daarnaast
hadden de betere bescherming tegen het water en de internationale contacten door toename van de
scheepvaart tot gevolg dat de bevolking groeide. Er waren minder overstromingen en zodoende ook minder
slachtoffers. Het land was beter bewerkbaar omdat er minder land onder water stond en het land leverde
dus meer voedsel op. Door deze overproductie van de landbouw en door de verbetering van de
infrastructuur in deze periode groeide de bevolking ook. Het verstrekken van stadsrechten aan steden
droeg ten slotte ook nog bij aan economische ontwikkeling. (denk aan de bevoegdheid tot het houden van
markten, het recht om tol te heffen, en het recht om een eigen munt te slaan).
De gezondheid van de bewoners is af te lezen uit de stijging van de gemiddelde lengte tot 1.70 m bij de
man; een lengte die pas in de tweede helft van de 20 e eeuw opnieuw werd bereikt. In de late
middeleeuwen vanaf de periode na 1300 daalde de gemiddelde lengte weer.
Het platteland en de niet stedelijke nederzettingen kenden nog steeds een overwegende agrarische
bevolking.
Landschap andschap
De ontginning van het land, die
plaats vond vanaf de hogere
delen op Wieringen en vanaf de
strandwallen, was rond 1300
nagenoeg voltooid. Belangrijke
delen van de Kop van Noord-
Holland zijn dan in cultuur
gebracht.
Tussen 1000 en 1300 waren er,
in vergelijking met de daaraan
voorafgaande eeuwen, sterke
temperatuurstijgingen te zien,
zowel in de gemiddelde
algemene jaartemperaturen als
die in de zomer – en
wintermaanden. De neerslag
nam eveneens gemiddeld toe.
De regenperiode lag in het voor-
en najaar; de zomers zijn droog.
Het milde klimaat in de
zomerperiode maakte de
ontginningsactiviteiten
gemakkelijker. Er was in de
droge periode minder of geen
last van een hoge waterstand.
De geleidelijke stijging van de
temperatuur zorgde ook voor
minder gunstige ontwikkelingen
in het landschap. Een
temperatuurstijging betekende
een toename van verdamping in
droge zomers en een toename
van neerslag in de andere
jaargetijden. Door de
grondwaterstijging in de natte
periodes ontstond er veen in de
duinvalleien. De zandige
17

omgeving van de kustlijn werd steeds droger en verstoof.
Daardoor zorgde de Noordzee steeds vaker voor overstromingen. Onder invloed van enorme stormen
werden gaten geslagen in de tot dan toe gesloten kustlijn. Het zoute zeewater drong ver het gebied in. Het
omvangrijke veengebied raakte verzilt en vernietigde het veen. Bovendien werd er zeeklei afgezet, dat ook
zout bevat.
Tussen de zeegaten Marsdiep en De Zijpe ontstond aan het eind van de 12 e eeuw een nieuw zeegat, ’t
Heersdiep, met als gevolg dat Huisduinen een eiland wordt. Het zeegat kreeg al snel de afmeting die
overeenkomt met het toenmalig Marsdiep. Omstreeks 1500 begon ‘t Heersdiep geleidelijk te verzanden.
De overstromingen in deze periode worden toegeschreven aan de bodemdalingen in de Kop van Noord-
Holland. Deze verlaging was ontstaan bij het ontginnen. De aanleg van afwateringssloten en het open
ploegen van de bodem bevorderden de bodemdaling. De bodemdaling was aanzienlijk en bedroeg
ongeveer 2 cm per jaar.
In de dertiende eeuw werd het dus steeds meer noodzakelijk om de invloed van de zee te beheersen.
Daarom werden er dijken gebouwd, zoals de Westfriese Omringdijk. De eerste elementen van deze dijk –
verbindingen tussen enkele terpen in de omgeving van Medemblik - ontstonden in de 9 e eeuw.
Voedsel Voedsel en en en voedselvoorziening
voedselvoorziening
voedselvoorziening
Archeologische vondsten van botten, graten, zaden, vruchten,
schillen en schelpen geven een beeld van de eetgewoontes in de
late 13e eeuw. Van de granen zijn broodtarwe, gerst en gierst,
rogge en haven van belang. Ook peulvruchten zoals linzen, erwt
en duivenboon (een soort tuinboon) stonden op het menu.
Het aanbod van vruchten is enorm: van appel, peer, kers en
pruim en de wilde soorten als aardbei, braam, bosbes, vlier en
walnoot, wordt veel restmateriaal aangetroffen. Ook werden
vruchten uit andere streken geïmporteerd zoals de vijg en druif.
Boeren verbouwden veel op de ontgonnen terreinen. Door de
klimaatsverbetering en waterbeheersing mislukten de oogsten
bijna niet meer en was er in veel jaren een overproductie. Deze
producten werden verhandeld tegen andere goederen.
Aan het eind van de 13 eeuw nam het aantal bak- en braadgerei
in aantal toe. Dat zou kunnen betekenen dat er een verschuiving
optrad in het dieet, namelijk van vegetarisch naar dierlijk.
Rundvlees werd het meest gegeten. Daarna volgden
schapenvlees en geitenvlees. Varkenvlees kwam op de derde
plaats.
Ook werd er wilde eend, gans en verschillende soorten vis
gegeten.
Aardig is op te merken, dat de maaltijden van bijvoorbeeld de
grafelijke huishouding niet veel verschilden van het menu van
Middeleeuws banket
een burgerhuishouding in de stad. Wel werd de vorstelijke dis
aangevuld met hert, ree en everzwijn. Het meeste was afkomstig van wild, dat tot zijn eigendom behoorde.
Sporen van drankjes zijn niet bewaard gebleven. Water en bier worden veelvuldig genoemd in geschreven
bronnen. Van de overblijfselen van de maaltijd en de voorbereiding daarvan is veel bekend. Zeker is dat
weinig in eerste instantie werd weggegooid. Defecte houten eetgerei werd wel in de oven weggegooid en
diende als brandstof. Ook werden botten, gebroken keramiek, schillen en zaden etc. weggegooid. Dat
belandde achter het huis op een hoop, samen met dierlijke en menselijke uitwerpselen, of in en beerput. In
de periode van de houten huizen gebruikte men de menselijke en dierlijke mest voor het aansmeren van
de wanden.
Vervoer
Vervoer
In de eerste helft van de 13 e eeuw stonden grote delen van de Kop van Noord-Holland onder water. Het
belangrijkste transport vond plaats met kleine scheepjes. Alleen op de hoger gelegen gronden van Texel en
Wieringen en op de strandwallen bleef het droog. Daar ontwikkelden de nederzettingen zich verder en
bleven de karrensporen als verbindingswegen in gebruik.
In de tweede helft van die eeuw ontstond een betere organisatie van de waterhuishouding.
18

De nieuwe dijken vormden het fundament van nieuwe wegen. Belangrijke delen van het gebied werden nu
over land bereikbaar.
In de havenplaatsen, zoals bijv. Medemblik, Enkhuizen en Hoorn brachten schepen allerlei waar uit verre
streken aan land. Die goederen werden via de dijkwegen naar bijna alle plaatsen in de Kop van Noord-
Holland gebracht. Ook Alkmaar was goed bereikbaar en ontwikkelde zich snel. Binnen het gebied, maar ook
in de kustgebieden, werd met kleine roeibootjes gevist. Op een aantal plaatsen legde de graaf van Holland
dammen in de rivier, waardoor nieuwe doorgaande routes ontstaan. Deze plaatsen, veelal op strategische
plekken, leverden de graaf belangrijke inkomsten op omdat hier eenvoudig tol kon worden geheven.
In geval van oorlog was een dam makkelijk door te steken, waardoor de verbinding ophield te bestaan.
©Jan Stobbe, 2008
19

4. 4. Meer Meer informatie
informatie
Wil je meer weten over de kastelen in de Kop van Noord-Holland, lees dan het boek Middeleeuwse kastelen
van Noord-Holland van J.W. Groesbeek.
Of surf naar de volgende websites:
Dwangburchten West-Friesland
http://home.planet.nl/~dijkh287/kastelen/index.htm
Kastelen
http://www.kastelen.nl/
Middeleeuwen
http://www.schooltv.nl/vroegerenzo/pagina.jsp?nr=vz_werkstuk&wsnr=131364
Floris V
http://entoen.nu/venster.aspx?id=6
Schooltv, inclusief filmpje over Floris V
http://www.schooltv.nl/vroegerenzo/pagina.jsp?nr=vz_werkstuk&wsnr=329558
Webquest over kastelen
http://www.webkwestie.nl/kastelen_01/index.htm
5. 5. Bezoek Bezoek bij bij deze deze deze tijdvakkist tijdvakkist
tijdvakkist
Kasteel Kasteel Kasteel Radboud Radboud
Radboud
Oudevaartsgat 8, 1670 AC Medemblik
T: 0227 54 19 60
E: info@kasteelradboud.nl
W: www.kasteelradboud.nl
Kasteel Radboud te Medemblik is de enig overgebleven Westfriese dwangburcht van de Hollandse graaf
Floris V. Er is een vaste tentoonstelling die veel laat zien over het dagelijks leven in de middeleeuwen. Bij
een bezoek aan het kasteel zijn er drie mogelijkheden. Er kan een rondleiding gegeven worden in het
dertiende eeuwse kasteel door een ervaren gids. Kinderen kunnen een speurtocht doen of met leskisten
aan de gang gaan.
Voor meer informatie zie: http://www.erfgoedalacartedenhelder.nl/erfgoedgids
Andere Andere musea musea met met informatie informatie informatie over over het het ttijdvak
t ijdvak steden steden en en sstaten
s staten
taten (1000 (1000-15 (1000
15 1500): 15 00):
Themapark Archeon, Alphen a/d Rijn, http: //www.archeon.nl
Historisch OpenluchtMuseum Eindhoven, http://www.historisch-openluchtmuseum-eindhoven.nl/
Het Muiderslot, http://www.muiderslot.nl
20

Kopieerbladen
Kopieerbladen
21

Zoekplaat Zoekplaat kasteel
kasteel
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
22

Recept: Recept: ccanstelingen
c anstelingen
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
Liefde in de middeleeuwen wordt hoofse liefde genoemd. Als ridders en jonkvrouwen in
de Middeleeuwen verliefd op elkaar waren, gaven ze elkaar dure cadeaus, maakten ze
prachtige gedichten en zongen ze romantische liederen. En ze bakten canstelingen, een
soort koekjes, in de hoop daarmee het hart van de ander te veroveren.
Dit heb je nodig
• 2 eieren
• 1 eetlepel (rietsuiker)stroop
• 3 eetlepels bakboter
• mespunt zout
• 150 gram tarwebloem
Zo maak je het
1. Splits de eieren en laat het eiwit weglopen. Doe de gele eierdooiers in een klein
pannetje
2. Voeg 2 eetlepels boter en de stroop bij de eierdooiers
3. Vul nu een grotere pan met water waar het kleinere pannetje in past
4. Zet deze twee pannen op het vuur, niet langer dan een paar minuten en blijven
roeren. Het water moet zachtjes koken. Neem het mengsel van het vuur als het
soepel is en laat het even afkoelen
5. Verwarm de oven voor op 175 C
6. Vet een bakblik in
7. Voeg nu langzaam de bloem en het zout aan het mengsel toe
8. Kneed het tot een soepel deeg
9. Strooi het laatste bloem op het aanrecht
10. Rol het deeg uit tot een halve centimeter dik
11. Snijd uit het deeg zoveel mogelijk hartjes
12. Leg de koekjes op de ingevette bakplaat
13. Bak de koekjes in 10 min. gaar
23

Recept: Recept: rroffioelen
r offioelen
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen astelen vol vol soldaten soldaten
soldaten
Roffioelen is een populair recept uit de middeleeuwen. Een roffioel is een pasteitje dat
vaak gegeten werd omdat het goedkoper was dan vlees of vis en omdat het goed vulde.
Er werd van alles gebruikt voor de vulling. Meestal was het afhankelijk van wat het
seizoen opleverde. Vaak werd er sowieso wel zoet fruit toegevoegd omdat suiker in de
Middeleeuwen nog onbekend, onverkrijgbaar en onbetaalbaar was.
Dit heb je nodig
• 500 g bloem
• 3 eieren
• 50 g suiker (voor zoet deeg)
• 20 g gist
• 200 ml lauwe melk
• 10 g zout
• 300 g boter
• 2 liter olie om in te bakken
Voor de vulling
• honing, appelen en noten
• gemberpoeder
• kaneelpoeder
Zo maak je het
1. Los de gist op in de lauwe melk. Klop de eieren los met een soeplepel water.
2. Doe de bloem in een grote deegbol of kom. Maak een kuiltje in de bloem en doe
hierin de suiker en/of het zout, 200 g van de zachte boter, de opgeloste gist en
de eieren en meng dit met je vingers langzaam in de bloem tot er een deeg
ontstaat.
3. Laat twintig minuten rusten. Kneed verder en werk er de resterende boter zeer
langzaam door. Rol op tot een bal en dek de kom af met een vochtige handdoek.
Laat het overdekt twee uur bij de kachel rijzen.
4. Schil de appelen en snij ze, evenals de noten, in kleine stukjes.
5. Rol uit het deeg acht ronde, grote koeken van bijna een halve centimeter dik en
een middellijn van 15-20 cm.
6. Leg de vulling er op en sla ze dubbel. Kneed de randen goed aan elkaar vast.
7. Bak de roffioelen in olie van 140 graden celsius gedurende tien minuten. Laat ze
even uitlekken op keukenpapier en serveer warm.
24

Recept: Recept: roggebrood met reuzel reuzel
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
In de Middeleeuwen gebruikte men een flinke snee roggebrood als bord. Het gewone volk
at het bord bij het eten op. Reuzel werd ook vaak gegeten; je kunt het heel makkelijk
maken.
Dit heb je nodig
• Roggebrood
• 500 gram gerookt vet spek
Zo maak je het
1. Snij het spek in blokjes
2. Verhit op laag vuur
3. Laat het een half uur tot driekwartier op het vuur staan, totdat je alleen maar
kaantjes overhoud
4. Laat de reuzel afkoelen
5. Zeef de reuzel
6. Smeer de reuzel op het roggebrood
7. Bewaar de reuzel in de koelkast
25

Zelf Zelf een een kaproen kaproen maken maken(1) maken maken(1)
(1)
Dit heb je nodig
• patroonpapier
• dunne wollen stof in natuurlijke kleuren
• garen
• naald
• eventueel een naaimachine
Zo maak je het
1. Teken het patroon (zie de volgende
pagina) op juiste schaal over op de stof.
2. Doe dit twee keer.
3. Knip de beide stukken stof uit.
4. Naai de twee stukken aan elkaar.
5. De kaproen is klaar.
Bron: http://www.historisch-openluchtmuseumeindhoven.nl/middeleeuwen/verhaal/kaproen.html#k
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
26

Zelf Zelf een een kaproen kaproen maken maken(2) maken maken(2)
(2)
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
27

Zelf Zelf een een ridderhelm ridderhelm maken maken(1) maken maken(1)
(1)
Dit heb je nodig
• grijs karton
• schaar
• twee splitpennen
• niettang
• crêpepapier
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
Zo maak je het
1. Knip een vel van 18 cm bij 70
cm uit grijs karton.
2. Verdeel het stuk papier in een
aantal stroken zoals
aangegeven op het stappenplan
(zie volgende pagina).
3. Knip de stroken in, tot ongeveer vijf cm van de rand.
4. Pas de helm op het hoofd van het kind en niet de rand en de stroken vast.
5. Knip nog een vel uit het grijze karton.
6. Vouw het papier dubbel.
7. Knip uit het dubbelgevouwen papier een ovaalvorm.
8. Knip uit de ovaalvorm een aantal stroken zodat een vizier ontstaat.
9. Maak met de splitpennen het vizier vast aan de helm.
10. Eventueel kan er nog een mooie rand van crêpepapier aan de helm vastgemaakt
worden.
28

Zelf Zelf een een ridderhelm ridderhelm maken maken(2) maken maken(2)
(2)
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
29

Liedjes Liedjes (1)
(1)
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastel Kastelen Kastel
en vol soldaten
30

Liedjes Liedjes (2)
(2)
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
31

Liedjes Liedjes (3)
(3)
Kopieerblad
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten soldaten
32

Spelregels Spelregels Spelregels bikkelen
bikkelen
Kopieerblad Kopieerblad Kastelen vol soldaten
Nodig:
Een tegenstander, vier bikkels en een balletje. Om de beurt speel je een 'level'.
Doel:
Tel de keren dat je het balletje opgooit, dat is het aantal beurten. Degene die het minste
aantal beurten gebruikt heeft is de winnaar.
Eerste level: de Kattenberg
Begin: Je speelt het op de grond. Gooi de bikkels in een zaaibeweging voor je uit.
Gooi nu het balletje omhoog. Draai met dezelfde hand de bikkels met hun bolle kant naar
boven voordat je het balletje weer vangt, ook met dezelfde hand. Lukt dat niet in één
keer, dan mag je het balletje opnieuw gooien, totdat alle bikkels op de juiste manier
liggen. Hierna mag je de bikkels dichter bij elkaar leggen voor het vervolg van het spel:
De 'Eentjes':
Het balletje wordt weer omhoog gegooid. Met dezelfde hand waarmee je het balletje
gooide, raap je één bikkel. De opgeraapte bikkel wordt opzij gelegd. Dan mag je op
dezelfde manier een volgende bikkel pakken en zo verder tot alle bikkels zijn opgeraapt.
De 'Tweetjes':
Je speelt hetzelfde als bij 'Begin' tot alle bikkels weer liggen als de Kattenberg. Het
spelverloop is hetzelfde als net. De bikkels moeten alleen nu per twee worden
opgeraapt.
De 'Drietjes':
Je speelt hetzelfde als bij 'Begin' tot alle bikkels weer liggen als de Kattenberg. Het
spelverloop is hetzelfde als net. De bikkels moeten alleen nu per drie worden opgeraapt,
dit mag met twee handen. De overblijvende bikkel wordt daarna gepakt.
De 'Viertjes':
Je speelt hetzelfde als bij 'Begin' tot alle bikkels weer liggen als de Kattenberg Het
spelverloop is hetzelfde als net. Alle vier de bikkels worden opgeraapt, dit mag met twee
handen. Onthoud hoeveel beurten je nodig had. Nu is de ander aan de beurt.
Tweede level: De Putjes
Hetzelfde als hierboven alleen moeten nu eerst alle bikkels met hun holle kant naar
boven worden gedraaid; 'het Putje'.
Derde level: De Sikkels
Hetzelfde als hierboven alleen moeten nu eerst alle bikkels met hun s-kant naar boven
worden gedraaid; de Sikkel.
Je moet heel snel zijn, maar met een beetje oefenen gaat het zeker lukken!
Bron:www.magischheiloo.nl
33