03.07.2020 Views

Kopgroep Stedelijk Beheer - het werkboek

  • No tags were found...

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

<strong>werkboek</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

<strong>werkboek</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

<strong>werkboek</strong><br />

AWB, H+N+S, Endeavour, Jelte Boeijenga<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong>, Delta Atelier


AWB, H+N+S, Endeavour, Jelte Boeijenga<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong>, Delta Atelier<br />

AWB, H+N+S, Endeavour, Jelte Boeijenga<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong>, Delta Atelier


Initiators<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

Gemeente Rotterdam<br />

Gemeente Leiden<br />

Gemeente Almere<br />

Gemeente Zoetermeer<br />

Gemeente Zwolle<br />

Delta Atelier<br />

Auteurs<br />

Architecture Workroom Brussels<br />

Joachim Declerck<br />

Hanne Mangelschots<br />

Floortje van Sandick<br />

Serafina Van Godtsenhoven<br />

Stijn Baets<br />

H+N+S<br />

Jandirk Hoekstra<br />

Jaap van der Salm<br />

Jan Wilbers<br />

Endeavour<br />

Tim Devos<br />

Jan Denoo<br />

Jelte Boeijenga<br />

Grafisch ontwerp<br />

Vrints-Kolsteren


Introductie 8<br />

1 Startpunt 14<br />

1.1 Wat doet beheer 18<br />

1.2 Wat is de opgave 22<br />

1.3 Partnerschap 24<br />

1.4 Doelstelling en opzet 26<br />

2. Wijkprofielen 34<br />

2.1 Rotterdam Reyeroord 36<br />

2.2 Leiden Zuid-West 46<br />

2.3 Almere De Marken 56<br />

2.4 Zoetermeer Meerzicht 66<br />

3. Gedeelde opgaven 78<br />

3.1 Morfologie 80<br />

3.2 Ruimtelijke ambities 86<br />

3.3 Procesaanpak 94<br />

4. Expertopdrachten 100<br />

4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad (H+N+S) 104<br />

4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger (Endeavour) 134<br />

4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk (AWB) 160<br />

4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld (Jelte Boeijenga) 180<br />

5. Conclusies 190<br />

6. Volgende stappen 200


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> Introductie<br />

8<br />

Dit <strong>werkboek</strong> is <strong>het</strong> resultaat van een eerste verkenning rondom ‘<strong>het</strong><br />

beheer van de toekomst’ door de gemeenten van de <strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong>, ondersteund door Architecture Workroom<br />

Brussels in samenwerking met H+N+S, Endeavour en Jelte<br />

Boeijenga. Als coalitie van beheerders en ontwerpers delen ze<br />

de hypothese dat de beheerder een belangrijke rol kan spelen<br />

in <strong>het</strong> plaats geven aan de toekomstige duurzaamheidstransities.<br />

Om dit te testen en onderbouwen startte in 2019 een<br />

verkenningstraject van negen maanden waarbij gezamenlijk<br />

inzichten werden opgebouwd in drie collectieve werksessies,<br />

telkens gevoed door tussentijds onderzoek. De inhoud en<br />

voorbeelden werden geleverd door vier innovatieve testwijken<br />

waar de kopgroepgemeentes nu al actief experimenteren.<br />

Die bevatten nu al de kiemen van een veranderende beheerpraktijk.<br />

De ontwerpbureaus onderzochtten op verschillende<br />

schalen de groeipotentie en nog onbenutte kansen voor deze<br />

wijken: wat gebeurt er als we <strong>het</strong> ambitieniveau nog verder optrekken?<br />

Verschillende thema’s werden hierbij onder de loep<br />

genomen. Via ‘learning by doing’ werd zo gezocht naar de kiemen<br />

van een innovatieve praktijk, die nieuwe oplossingen en<br />

werkwijzen naar voren schuift om onze leefomgevingen niet<br />

langer in stand te houden, maar ze stapsgewijs klaar te maken<br />

voor de toekomst. Door als gemeenten onderling veel bewuster<br />

van elkaar te leren, kan deze collectieve kennis bij elkaar<br />

opgeteld worden en zich veel sneller verspreiden.<br />

Het <strong>werkboek</strong> volgt de fasering van <strong>het</strong> gelopen traject en moet dus gelezen<br />

worden als een echt “logboek”, een bundeling van werkmateriaal.<br />

Hoofdstuk 1 beschrijft de startpositie. Hoofdstuk<br />

2 focust zich op de lessen uit de afzonderlijke testwijken.<br />

Hoofdstuk 3 maakt een analyse van de gedeelde ervaringen<br />

en lessen die als input uit de eerste werksessie en de interviews<br />

met de beheerders kwamen. Hoofdstuk 4 zoomt in op<br />

de “missing links” die daaruit bleken en probeert nieuwe antwoorden<br />

te formuleren. In vier expertiseopdrachten worden<br />

vier thema’s onder de loep genomen, respectievelijk (1) beheer<br />

op de schaal van de stadsplanning, (2) de rol van de burger,<br />

(3) geïntegreerde deelprojecten in de wijk en (4) de financiële<br />

businesscase. Die werden tijdens de tweede werksessie aangescherpt.<br />

Hoofdstuk 5 synt<strong>het</strong>iseert de lessen uit <strong>het</strong> traject


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> Introductie<br />

9<br />

tot ‘tien sleutels voor <strong>het</strong> beheer van de toekomst’ met mogelijke<br />

bijbehorende vervolgstappen, die dan weer onderwerp<br />

waren van de derde en laatste werksessie.<br />

Dit verkennend traject en bijhorend <strong>werkboek</strong> levert geen kant-en-klare<br />

oplossingen op, maar een palet aan richtingen als start om<br />

getest, doorgerekend en uitgewerkt te worden. Zo dient dit<br />

<strong>werkboek</strong> ook als een uitnodiging aan nieuwe partners: collega-gemeenten,<br />

collega-ontwerpers, universiteiten en onderzoeksinstellingen,<br />

private bedrijven, burgerorganisaties,<br />

regionale en nationale overheden. Samen met hen zal de<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> de komende jaren verschillende<br />

van de blootgelegde “missing links” verder verkennen en in de<br />

praktijk brengen. Bovendien is deze verkenning de start van<br />

een traject waarbij (steeds meer) gemeenten blijvend kennis<br />

met elkaar zullen delen.<br />

Januari 2020


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> Introductie<br />

10<br />

De tien sleutels –de conclusies van <strong>het</strong> werktraject– zitten als tekeningen<br />

doorheen <strong>het</strong> hele <strong>werkboek</strong> geweven. Deze zullen bovendien<br />

in de vorm van een poster verspreid worden als synthese van<br />

dit <strong>werkboek</strong>.<br />

1<br />

4<br />

7<br />

10<br />

+ €<br />

wijkprogramma beheerslab<br />

+ €<br />

+ €<br />

A B C D<br />

8<br />

+ €<br />

+ €<br />

W&I<br />

<strong>Beheer</strong><br />

2<br />

MO<br />

Energie<br />

transitie<br />

<strong>Beheer</strong><br />

€<br />

SO<br />

€<br />

Handboek<br />

2.0<br />

€<br />

Transport<br />

€<br />

€<br />

3<br />


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> Introductie<br />

11<br />

1 De transities wijzen de nood<br />

aan voor een nieuwe praktijk.<br />

● Gedeelde mobiliteit<br />

● Gezonde landbouw<br />

● Hernieuwbare energie<br />

● Circulaire economie<br />

● Water & Biodiversiteit<br />

● Zorgzame leefomgeving<br />

9<br />

2 Door zijn positie, vakmanschap<br />

en portefeuille is de<br />

beheerder een geschikte<br />

kandidaat om de vervangings-<br />

en transitieopgaven<br />

samen te nemen.<br />

● Uitvoerend, Technisch<br />

● Toezichthoudend<br />

● Faciliterend, Informerend<br />

● Netwerkend, Regisserend<br />

● Onderzoekend,<br />

Experimenterend<br />

● Beleidsbepalend<br />

● Sturend<br />

6<br />

3. Door kaartlagen en planningen<br />

op stadsniveau op elkaar<br />

te stapelen, bouwen we een<br />

tool om beheeropgaven te<br />

integreren en in <strong>het</strong> licht te<br />

stellen van de transitie-ambities.<br />

duurzaamheids<br />

winkel<br />

4. Op basis van een stadsregionale<br />

visie kan de aanpak in<br />

wijken onderling gedifferentieerd<br />

worden.<br />

5. Binnen deze brede praktijk<br />

moet ook de burger een<br />

nieuwe positie krijgen.<br />

6. De principes achter geïntegreerde<br />

deelprojecten<br />

komen niet op één maar op<br />

vele plaatsen tegelijk voor.<br />

5<br />

7. Het integreren van verschillende<br />

doelstellingen in één<br />

project leidt tot winsten op<br />

verschillende vlakken, maar<br />

vereist wel een innovatieve<br />

business case.<br />

8. Naast pragmatiek is er ook<br />

ruimte en tijd nodig voor experiment<br />

om de beheerpraktijk<br />

continu vernieuwen.<br />

9. Om te versnellen en vermenigvuldigen<br />

moeten we<br />

kennis en ervaring met elkaar<br />

delen.<br />

10. Er is nog werk aan de winkel!


+ €<br />

+ €<br />

wijkprogramma<br />

+ €<br />

A B C D<br />

+ €


duurzaamh<br />

w<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 13<br />

Sleutel 1<br />

De transities wijzen<br />

de nood aan voor<br />

een nieuwe praktijk<br />

beheerslab


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

14<br />

1.1 Wat doet beheer 18<br />

1.2 Wat is de opgave 22<br />

1.3 Partnerschap 24<br />

1.4 Doelstelling en opzet 26


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

15<br />

Er schuilt een groot potentieel in <strong>het</strong> dagelijks beheer van onze steden<br />

in <strong>het</strong> licht van de grote transitieopgaven. In <strong>het</strong> eerste hoofdstuk,<br />

dat we ‘startpunt’ hebben genoemd, bekijken we waar<br />

beheer vandaag de dag over gaat. Verder stippen we aan welke<br />

mogelijke koppelkansen er zijn tussen <strong>het</strong> dagelijkse onderhoud<br />

van onze leefomgeving en <strong>het</strong> realiseren van de ambitieuze<br />

transitiedoelen die we op stedelijk, regionaal, nationaal en<br />

internationaal niveau hebben geformuleerd.<br />

Deze potentiële koppelkansen vormden eveneens <strong>het</strong> startpunt voor<br />

de informele samenwerking van de ‘<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> beheer’.<br />

De publicatie die je nu voor je hebt, is <strong>het</strong> resultaat van<br />

een eerste verkenningstraject: een reeks workshops, expertopdrachten<br />

en intervisiesessies over ‘de toekomst van beheer<br />

en <strong>het</strong> beheren van de toekomst’.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

16


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

17<br />

Wat is beheer? En waar beperken we ons toe? In<br />

principe richten we ons op de witte ruimte op de<br />

Nolli-kaart van Rome, dat wil zeggen de publieke<br />

ruimte. De zwarte ruimte op de kaart is de privésfeer<br />

van de bebouwing en valt erbuiten. In de publieke<br />

ruimte worden echter de condities bepaald waaronder<br />

de privéruimte kan functioneren. En andersom is<br />

er ook sprake van wisselwerking, zo zal blijken.<br />

De onbebouwde ruimte: de Nolli kaart waarop <strong>het</strong> onderscheid tussen<br />

openbaar en privé bijzonder sterk te zien is. (bron: uitsnede kaart van<br />

Rome van Giambattista Nolli uit 1748)<br />

Wat is beheer? Met welke bril kijken we ernaar? We<br />

gebruiken de metafoor van <strong>het</strong> metabolisme van de<br />

stad, waarbij de stad wordt gezien als een complex,<br />

uitgestrekt en dynamisch systeem dat continu in de<br />

weer is om in de behoeften van de inwoners te voorzien<br />

en bestaat uit ‘stromen’ zoals energie, water,<br />

afval en voedsel. Veel van die stromen en de infrastructuur<br />

die erbij hoort zijn gebundeld in en onder<br />

de stedelijk beheerde openbare ruimte. Daarin is <strong>het</strong><br />

steeds drukker geworden.<br />

Het stedelijk metabolisme; de stad en de voedende systemen in beeld<br />

gebracht. (bron: Dirk Sijmons/Jutta Raith, H + N + S Landschapsarchitecten,<br />

IABR–2014 Urban by Nature)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

18<br />

A<br />

Dagdagelijks<br />

beheer<br />

B<br />

Planmatig<br />

Onderhoud<br />

C<br />

Incidenteel Groot<br />

Onderhoud<br />

<strong>Beheer</strong> werkt op verschillende snelheden en in verschillende cycli. Zo<br />

zijn er dagdagelijkse taken, planmatig onderhoud en <strong>het</strong> incidenteel<br />

groot onderhoud.<br />

0 50 jaar 100 jaar<br />

A<br />

Riolering<br />

N+60 jaar<br />

B<br />

Wegen beton<br />

N+50 jaar<br />

C<br />

Wegen gebakken<br />

N+80 jaar<br />

D<br />

Verlichting<br />

N+40 jaar<br />

De cycli binnen <strong>het</strong> onderhoud voor beheer zijn afhankelijk van<br />

de verschillende ruimtelijke componenten. Elk element binnen de<br />

buitenruimte heeft een eigen levensduur en afhankelijk daarvan<br />

verschilt de onderhoudstermijn. Door deze levenslopen in kaart te<br />

brengen kan afgestemd worden wanneer welke onderdelen in <strong>het</strong> GO<br />

aangepakt kunnen worden.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

19<br />

1.1 Wat doet beheer<br />

Stadsbeheer is , naast onder meer Stadsontwikkeling,<br />

Maatschappelijke Ontwikkeling en Werk en Inkomen,<br />

één van de pivotale diensten die de gemeente levert.<br />

Er gaat veel om in de stad: regenwater, rioolwater,<br />

drinkwater, GFT-afval, groenafval van privé- en openbare<br />

buitenruimte, plastic, restafval, elektriciteit,<br />

warmte, auto’s (rijdend en stilstaand), fietsers, voetgangers<br />

etc. Het management van die stromen berust<br />

bij de dienst beheer. Ze staan in voor <strong>het</strong> dichten<br />

van een gat in de weg, maar evenzeer voor de planning<br />

van <strong>het</strong> nieuw rioleringsnet in de wijk (in hoofdstuk<br />

4 gaan we dieper in op deze verschillende rollen<br />

van beheer). De terminologie en onderverdeling in<br />

deelsectoren die onder beheer gehanteerd worden,<br />

is per gemeente specifiek (zie hieronder de verschillende<br />

indelingen voor Almere, Leiden, Rotterdam en<br />

Zoetermeer). In <strong>het</strong> kort samengevat: beheer zorgt<br />

ervoor dat de openbare ruimte goed functioneert en<br />

er mooi uitziet.<br />

De infrastructuur voor de stromen vormt een systeem<br />

dat veel onderhoud nodig heeft, waarvan delen moeten<br />

worden vervangen of verbeterd. Veel van de infrastructuur<br />

ligt ondergronds en wordt pas zichtbaar als<br />

de straten opengaan. Dan pas komt <strong>het</strong> ingewikkelde<br />

netwerk van elektriciteitskabels, water- en gasleidingen,<br />

rioleringen, internetkabels, putten, vuilniscontainers,<br />

etc. naar de bovengrond, om vervolgens weer<br />

net zo snel onder de grond te verdwijnen.<br />

De vervangingstermijnen van de ondergrondse infrastructuur<br />

en de budgetten en planning die hieraan<br />

gekoppeld zijn, is gebaseerd op vaste cycli. De<br />

riolering wordt iedere 60 jaar vervangen of hersteld.<br />

Wegen uit betonmaterialen hebben een levensduur<br />

van 50 jaar. Kabelnetten en masten voor openbare<br />

verlichting gaan 40 jaar mee, armaturen 20 jaar. Om<br />

steeds op <strong>het</strong> juiste moment op de juiste plaats te<br />

zijn, volgt stadsbeheer een strikte planning en budget.<br />

Het werkpakket van beheer kan ingedeeld worden<br />

in drie groepen.<br />

a. Dagelijks verzorgdend onderhoud: maaien,<br />

schoffelen, vuil prikken, vuil vegen<br />

b. Planmatig onderhoud: riool- en bruginspecties,<br />

snoeien, bestrijding ongedierte, kleine<br />

wegreparaties<br />

c. Groot onderhoud: vervanging van rioleringen,<br />

fietspaden, bruggen<br />

Het groot onderhoud, zoals de vervanging van <strong>het</strong> riool<br />

(en <strong>het</strong> al dan niet aanleggen van een gescheiden<br />

systeem voor regenwater en riolering) is <strong>het</strong> meest<br />

sturend omdat <strong>het</strong> een grote operatie betreft die gefaseerd<br />

moet worden uitgevoerd en waarin weinig<br />

flexibiliteit zit. Het riool moet vervangen, de rest volgt.<br />

Rotterdam<br />

Zoetermeer<br />

Leiden<br />

Almere<br />

Afvalscheiding en hergebruik<br />

Archeologie<br />

Assetmanagement<br />

Begraven en cremeren<br />

Blauwe Verbinding<br />

Bomen<br />

Dieren<br />

Dierenwelzijn<br />

Geografische basisinformatie<br />

Groen<br />

Handhaving<br />

Markten<br />

Openbare verlichting<br />

Parken<br />

Parkeren<br />

Piekfijn, <strong>het</strong> leukste tweedehands<br />

warenhuis<br />

Renovatie Maastunnel<br />

Rotterdam Onderweg<br />

Vervoer & Materieel<br />

WaterloketHandhaving<br />

Samen werken aan de stad<br />

Onderhoudskwaliteit<br />

Groenbeleid<br />

Speelruimte<br />

Openbare verlichting<br />

Begraafplaatsen<br />

Flora en fauna<br />

Grondbeleid<br />

Openbaar groen<br />

Regie uitvoering<br />

Sportaccommodaties<br />

Civiel & Cultuurtechniek<br />

Inzameling en reiniging<br />

Ondersteuning beheer<br />

<strong>Beheer</strong> en onderhoud<br />

Toekomst van beheer<br />

Melding openbare ruimte<br />

Keuzes in onderhoud en<br />

beheer<br />

Groen<br />

Spelen en bewegen<br />

Water<br />

Wegen en fietspaden<br />

Verlichting<br />

Gemeentelijk vastgoed<br />

Feiten en cijfers


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

20<br />

The Paris sewers and the rationalization of urban space 29<br />

30<br />

Fi gure 3 The Paris sew er network i n 1837<br />

Source: Belgrand E 1887 Les travaux souterrains deParis V: les égout s et l es vi danges Dunod, Paris<br />

M atthew Gandy<br />

nineteenth-century solution to theproblem of rapid<br />

urbanization. The transformation of Paris gave the<br />

bourgeois revolution its most radical architectural<br />

expression of any European city. The reconstruction<br />

refl ected the needs of an urban mercantile class<br />

who faced the consequences of modernity not by<br />

an escape into romantic anti-urbanism, but through<br />

a celebration of the possibilities for the technological<br />

mastery of urban space and the search for<br />

progressively greater degrees of social and spatial<br />

order. 35 Yet, as w e shall see, these new discourses of<br />

order and control both reflected and constituted<br />

emerging tensions and inequalities, driven by the<br />

processes of capitalist urbanization.<br />

When H aussmann and Belgrand began their<br />

w ork in the early 1850s, the city w as still served by<br />

a medieval netw ork of sew ers clustered around the<br />

city centre (Figure 3). 36 The preliminary investigations<br />

of Haussmann and his chief engineer Eugène<br />

Belgrand soon revealed a series of design faults in<br />

the existing sew er system. The size of the sew ers<br />

had been determined by the height of a sew erman,<br />

served and theyby were a netw inadequate ork of 348 for handling miles of large sew ers quantities<br />

offourfold w ater after increase heavyon rain. tw enty The years layout, earlier elev-<br />

– a<br />

virtual<br />

(Figure ation and 4). gradient of the sew ers w ere unable to<br />

prevent But wwater hat w ere fromthese periodically new sewflooding ers actually ontofor?<br />

the<br />

When the reconstruction of the sew ers began in the<br />

1850s, it w as assumed that only limited quantities<br />

of human faeces from individual homes w ould<br />

enter the sew er system (only a fi fth of private<br />

dwellings were connected at this time), and that<br />

there would be a continuation in the work of<br />

night-soil collectors. 40 The initial scope of the<br />

reconstruction w as thus concerned primarily w ith<br />

the drainage of storm waters; however, the steady<br />

increase in personal w ater consumption unsettled<br />

this conception of the public works that would be<br />

required. H aussmann w as reluctant to allow any<br />

human faeces to enter the magnifi cent collecting<br />

channels of the new sewer system, and only did so<br />

under intense pressure from the city’s municipal<br />

authorities. 41 The desire to separate ‘clean’ storm<br />

w ater from ‘dirty’ human w aste w as integral to<br />

Haussmann’s conception of an orderly flow of<br />

w ater through urban space. H is objections to<br />

human excrement entering the sew er system w ere<br />

not only related to the contamination of the underground<br />

city; he feared that the dilution of human<br />

Fi gure 4 Paris sew ers buil t between 1856 and 1878<br />

Source: Belgrand Les travaux souterrains deParis V op cit<br />

De verbouwing van Parijs, gelijktijdig boven- en ondergronds een nieuwe<br />

stad, de Avenue de l’Opéra en <strong>het</strong> net aangelegde rioolsysteem. Het<br />

rioolsysteem van Parijs is in 40 jaar tijd enorm uitgebreid, gelijktijdig met<br />

de stad. (bronnen: Avenue de l’Opéra, Camille Pissarro,1898 / Ansichtkaart<br />

van <strong>het</strong> ondergrondse Parijs: Paris Souterrain. https://commons.<br />

wikimedia.org/wiki/File:PARIS_SOUTERRAIN_-_Les_égouts,_service_de_l%27assainissement_;_collecteur_du_Boulevard_Sébastopol.jpg<br />

/ Belgrand, E. (1887) Les travaux souterrains de Paris V: les<br />

e´gouts et les vidanges Dunod, Paris via Gandy, M. (1999) “The Paris<br />

Sewers and the Rationalization of Urban Space,” Transactions of the Institute<br />

of British Geographers, 24(1), pp. 23–44.)<br />

streets, and much of the grow ing city w as not even<br />

integrated into the existing drainage system. 37<br />

In 1857, the sew er reconstruction programme<br />

began in earnest. The fi rst major project w as the<br />

construction of the Collecteur Général d’A snières,<br />

a new elliptical structure approximately 14 feet<br />

high and 18 feet w ide. The purpose of this complex<br />

channel, far bigger then the existing Collecteur de<br />

la Rue de Rivoli, w as to ensure that w aste w aters<br />

would be diverted into the River Seine downstream<br />

of thecity. 38 Both H aussmann and Belgrand<br />

believed that a modern sew er system should, as far<br />

as possible, be mechanically cleaned, in order to<br />

eliminate the need for dangerous and degrading<br />

human labour (the sew ers had hitherto been<br />

cleaned by hand using the most rudimentary of<br />

tools). Their conception of spatial rationalization<br />

thus extended to the application of new labour<br />

practices, as w ell as to the use of the latest<br />

advances in the engineering and empirical sciences.<br />

The most signifi cant technological achievement<br />

of all, how ever, w hich effectively completed<br />

wthe aste major in wpart ater of w ould the new reduce sewits er value system, aswa as fertilizer,<br />

construction and thereby of a disrupt vast siphon the organic under the economy Seine of in<br />

the<br />

the 1868, city. in 42 order H uman to connect faeces, the collected two sections as night-soil, of the<br />

had Collecteur long been de la used Bièvre. profitably 39 By 1870, in northern city France w as<br />

as a fertilizer for agriculture, and in the manufacture<br />

of saltpetre for gunpow der, thereby allow ing a<br />

cyclical integration of bodily functions into the<br />

regional economy. 43<br />

H aussmann w as not alone in his desire to separate<br />

the drainage of storm water from the continuing<br />

reliance on cesspits for human w aste. In the<br />

1850s, opposition to the connection of sew ers to<br />

individual homes came from various quarters. A<br />

vociferous source of hostility were the cesspool<br />

cleaning companies, w ho feared that they w ould<br />

be ruined by alternative means of treating w aste<br />

w ater. The city itself also made money out of<br />

night-soil collection and the processing operations<br />

at M ontfaucon and Boncy, and therefore favoured a<br />

continuation in existing arrangements. 44 The users<br />

of night soil in agriculture also drew attention to<br />

the declining nitrogen content caused by the<br />

greater mixing of faeces w ith w ater. Consequently,<br />

the low est-value material w as being collected<br />

from the richer parts of the city where the use of<br />

w ater closets w as gaining popularity. Before the


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

21<br />

Hoewel veel van de infrastructuur uit <strong>het</strong> zicht ligt,<br />

hebben ondergrond en bovengrond veel met elkaar<br />

te maken. Ze vormen samenhangende condities; de<br />

ondergrondse systemen kunnen zelfs leidend zijn<br />

voor de bovengrondse ontwikkelingen en even zo<br />

goed andersom kunnen bovengrondse verbouwingen<br />

of aanpassingen gelijktijdig een ondergrondse<br />

verbouwing mogelijk maken.<br />

Afgezien van de desastreuze sociale consequenties,<br />

is de grootschalige verbouwing van Parijs onder<br />

Hausmann een bekend en duidelijk voorbeeld van<br />

dit principe. Niet alleen werden grote boulevards en<br />

brede straten dwars door de oude stad gesneden en<br />

werd de stad zo voorbereid op de moderne tijd, maar<br />

ook ondergronds betekende <strong>het</strong> een grootschalige<br />

uitbreiding en modernisering van <strong>het</strong> rioolsysteem –<br />

eerst voor <strong>het</strong> regenwater maar al snel ook voor <strong>het</strong><br />

afvalwater. Daarbij werd meteen ook een verband<br />

gelegd met de grote landbouwgebieden om de stad<br />

heen, waar <strong>het</strong> stedelijk afval kon worden ingezet als<br />

mest voor de productie van voedsel voor diezelfde<br />

stad. Een mooi voorbeeld van de verknoping van verschillende<br />

stromen.<br />

van <strong>het</strong> water van de stad Rotterdam losgekoppeld<br />

van de omliggende polders. De vervuilde grachten<br />

konden zo worden doorgespoeld met vers water uit<br />

de Maas, dat vervolgens via natuurlijk verloop in de<br />

singels terechtkwam en met twee gemalen weer<br />

werd teruggepompt in de Maas. De singels werden<br />

verfraaid in de heersende landschapsstijl en deze<br />

vormden later (na aanleg van de stadsriolering) de<br />

basis voor de verdere stedenbouwkundige ontwikkeling<br />

van de stad. Aan de singels en haaks daarop<br />

werden grote kavels uitgegeven aan brede lanen en<br />

haaks daar weer op steeds kleinere en betaalbaardere<br />

kavels aan woonstraten. Zo was <strong>het</strong> van oorsprong<br />

waterhuishoudkundige plan ook structurerend voor<br />

de stadsontwikkeling; <strong>het</strong> vormt tegenwoordig nog<br />

steeds een ruimtelijke drager van grote kwaliteit.<br />

Deze strategieën en projecten ontstaan door op<br />

stadsschaal (en soms nog groter) naar samenhang<br />

te zoeken. Hiertegenover staat de dagelijkse praktijk<br />

van <strong>het</strong> beheer, dat zich vooral op wijkniveau afspeelt.<br />

De opgaven die er aan de orde zijn worden op<br />

dit schaalniveau aangepakt en de budgetten worden<br />

hier verdeeld. Is <strong>het</strong> tijd voor een nieuwe praktijk?<br />

Een soortgelijk project werd in Rotterdam onder Rose<br />

bedacht en uitgevoerd, in de tweede helft van de negentiende<br />

eeuw. In <strong>het</strong> waterproject voor Rotterdam<br />

werd met de aanleg van een reeks singels de afvoer


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

22<br />

“In de stad komen veel stromen en vraagstukken samen, wat een<br />

enorme complexiteit met zich meebrengt en een toenemende<br />

ruimtelijke impact heeft. Door verdichting en toenemende mobiliteit<br />

wordt de druk op de openbare ruimte groter. Het oplossen van deze<br />

vraagstukken vraagt veel collectieve kennis en samenwerkingen.” Bron:<br />

presentatie Wiebe Oosterhoff op Delta Atelier intervisiesessie<br />

The Missing Link: er zijn van bovenaf ambitieuze doelen bepaald en<br />

vanuit onder een veelheid aan initiatieven opgezet. Deze rijken nog niet<br />

aan elkaar. (IABR–2018)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

23<br />

1.2 Wat is de opgave?<br />

Grote veranderingen zijn aan de gang en komen op<br />

ons af, en zullen allemaal tegelijklanden in onze fysieke<br />

ruimte –of we <strong>het</strong> willen of niet. Dat leidt tot<br />

een enorme complexiteit van opgaven. Zou deze<br />

samenkomst van vraagstukken en belangen aanleiding<br />

kunnen geven tot gekoppelde oplossingen die<br />

elkaar verstelken? En kunnen we ons niet alleen weren,<br />

maar deze omwentelingen ook pro-actief inzetten<br />

als hefboom tot nieuwe kwaliteiten? Die vragen<br />

stellen zich in <strong>het</strong> licht van de transities waar we voor<br />

staan en worden globaal erkend. Maar we lijken vast<br />

te zitten in een gridlock. Enerzijds zijn we ontzettend<br />

bedreven in <strong>het</strong> sluiten van verdragen en <strong>het</strong> ondertekenen<br />

van ambitiedocumenten (rechtsboven in<br />

<strong>het</strong> missing link-schema). Dat vergt een zeer grote<br />

inzet en is van onmiskenbaar belang. Maar totnogtoe<br />

blijven vele van dat soort documenten en besluiten<br />

onvertaald naar concrete acties en realisaties: er<br />

bestaat een glazen vloer. Tegelijkertijd wordt op locatie<br />

onverbiddelijk verder geëxperimenteerd in pilots,<br />

test sites, living labs en proeftuinen (linksonder<br />

in <strong>het</strong> missing link-schema). Ondanks de waardevolle<br />

lessen die zij opleveren, blijven ze vaak nog de uitzondering<br />

op de regel: ze botsen tegen een glazen<br />

plafond. Welke methoden en mechanismen kunnen<br />

ons helpen om deze missing link te doorbreken?<br />

Wat kan stadsbeheer doen om mee de missing link<br />

te doorbreken? Momenteel investeren we dagelijks<br />

in <strong>het</strong> onderhoud en de noodzakelijke vervanging<br />

van onze bestaande infrastructuur: gaande<br />

van <strong>het</strong> plaatsen van nieuw meubilair en groenaanleg,<br />

de vervanging van rioleringen en leidingen, tot<br />

de integrale heraanleg van straten en <strong>het</strong> openbaar<br />

domein. Er bestaat dus een kwantitatieve investeringscapaciteit:<br />

vanuit beheer zouden relatief makkelijk<br />

een aantal grote doelen gerealiseerd kunnen<br />

worden. De onderhoudsbudgetten die dagelijks,<br />

wekelijks en jaarlijks worden geïnvesteerd in <strong>het</strong><br />

‘onderhouden van <strong>het</strong> verleden’, kunnen ook ingezet<br />

om stapsgewijs maar doelgericht de gewenste toekomstige<br />

leefomgeving te bouwen.<br />

Hoe verhoudt de dagelijkse praktijk, waarin <strong>het</strong> denken<br />

en handelen zich op wijkniveau concentreert en<br />

de verschillende specialismen sectoraal werken, zich<br />

met de complexiteit en <strong>het</strong> domeinoverstijgende karakter<br />

van de grote opgaven zoals klimaatverandering<br />

en de energietransitie? Momenteel is de organisatie<br />

van <strong>het</strong> beheer in de stad sterk versnipperd. Op de<br />

meeste plaatsen zien we dat de onderhoudswerken<br />

voornamelijk thematisch georiënteerd worden en de<br />

integrale werken zijn louter uitvoeringsgericht. Dit<br />

bemoeilijkt <strong>het</strong> ontwikkelen van thematische en geografisch<br />

grensoverschrijdende concepten. Echter,<br />

doordat beheer over alle domeinen tegelijk gaat, is<br />

<strong>het</strong> wel uitermate geschikt om deze transversale rol<br />

op zich te nemen, de vraag is echter hoe?<br />

Hoewel deze operationele kracht door een coalitie<br />

van stedelijke beheersdiensten erkend wordt,<br />

ontbreken de taakstelling en de methodes om die<br />

doelen vervolgens gebiedsgericht te gaan invullen.<br />

Ontwerp, uitvoering, beheer en programmering zijn<br />

niet voldoende op elkaar afgestemd: tussen de concepten<br />

uit de ontwerpwereld en de wereld van de<br />

operationalisering (van uitvoering tot beheer) moeten<br />

we een handleiding, een interface bouwen. Het<br />

verknopen van kennis, capaciteit en doelstellingen<br />

uit verschillende domeinen vergt echter een nieuwe<br />

tafel en methode voor samenwerking. In dit verkenningstraject<br />

proberen we <strong>het</strong> aanbod van beheer in<br />

kaart te brengen en gaan we op zoek naar de overlap<br />

tussen <strong>het</strong> realiseren van de ambitieuze transitiedoelen<br />

die we op stedelijk, regionaal, nationaal en internationaal<br />

niveau met elkaar geformuleerd hebben en<br />

de dagelijkse, feitelijke veranderingen op <strong>het</strong> terrein.


Water voor golf,<br />

boer en duin<br />

Robuuste<br />

waterlopen<br />

Westhoek<br />

WLS<br />

Humus +<br />

Productief<br />

Landschap<br />

Burenwater<br />

Gaverbeekvisie<br />

Reconversie en erfgoed<br />

als zorgdragers, Kortrijk<br />

Maarkebeek<br />

Woubrechtegem<br />

bibliothek<br />

Sociaal ondernemen<br />

in de zorg, Dilbeek<br />

WLS Hemelwaterplan<br />

Gerardsbergen<br />

WLS<br />

Ruimte voor water<br />

in <strong>het</strong> Peereboomsgat<br />

Daknamse<br />

Meersen<br />

WLS ‘t Loever<br />

MAMA<br />

WLS<br />

Zennebeemden<br />

Barbierbeek<br />

verbindt<br />

GALERI E RAVENSTEIN<br />

PulsApp<br />

Aqualitatieve<br />

Mechelse<br />

groenteregio<br />

PPZ1<br />

Zorg Maakt Stad,<br />

Sint-Truiden<br />

Fietsen in <strong>het</strong> centrum,<br />

Den Haag (MUST)<br />

Stratenclusters<br />

SMAAKSTAAT<br />

Geïntegreerde palliatieve<br />

thuisomgeving, Wuustwezel<br />

WLS<br />

Laakvallei<br />

Infrastructuur<br />

Educatie, recreatie<br />

en duurzaam wonen<br />

op <strong>het</strong> boerenerf<br />

Beek.Boer.Bodem<br />

Kwadrant<br />

Who Dares<br />

Carnisse 2027<br />

WLS Ravels-werken<br />

Levensbestendig wonen<br />

zonder overheidssubsidies,<br />

Geel<br />

Fietswijken<br />

Getestreek<br />

Herk en Mombeekvallei<br />

BloemkoolBurenBond<br />

en Hedendaagse Hofjes<br />

Expeditie Almere Haven<br />

de kunst van <strong>het</strong> samenleven<br />

Kwatrijn<br />

Routekeuze en fietsgedrag<br />

Wederkeer v/h<br />

pastorale<br />

landschap<br />

De Natuurakker<br />

Productief Peppelland<br />

Natuurinclusieve...<br />

Slabroek<br />

Bruggen tussen water,<br />

land en schap<br />

Rijk en Wijk : De Maten<br />

De wijk als (t)huis!<br />

Circulaire boerderij Beers<br />

Verborgen Landschap<br />

Rijk en Wijk : Wielwijk<br />

Proefboerderij<br />

Haverkamp<br />

Sterboeren<br />

Start-up farm<br />

Melk & Noot<br />

Weet wat je eet<br />

ENERGIE EN RUIMTE<br />

EEN NATIONAAL PERPECTIEF<br />

Twents Precisielandgoed<br />

Care2Share – Oosterparkwijk<br />

Wat een eikels<br />

in <strong>het</strong> Twentse landschap<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

24<br />

1.3 Partnerschap<br />

Dit verkenningstraject werd voor <strong>het</strong> eerst bedacht<br />

door de <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> Delta<br />

Atelier aan een werktafel in de IABR–tentoonstelling<br />

in Rotterdam.<br />

Delta Atelier<br />

Het Delta Atelier positioneert zichzelf als een autonoom<br />

p2p kennis- en actieplatform tussen meer<br />

dan 50 actoren die op innovatieve manieren werken<br />

aan de verduurzaming van de stadslandschappen<br />

van onze gezamenlijke delta, zijnde Nederland,<br />

Vlaanderen, Brussel en bij uitbreiding de regio’s<br />

Nordrhein-Westfalen en Nord-Pas-de-Calais.<br />

Het platform bundelt verspreide kennis en praktijkervaring<br />

over de ruimtelijke impact van verschillende<br />

transities (mobiliteit, energie, water, biodiversiteit,<br />

circulaire economie, landbouw, zorg) en organiseert<br />

interactie tussen peers –zowel ontwerpers als beleidsmakers<br />

als organisaties als experts– opdat ze<br />

van elkaar leren en gezamenlijk nieuwe doorbraken<br />

kunnen formuleren en realiseren. Daarvoor zet<br />

<strong>het</strong> Delta Atelier een programma uit van debatten,<br />

workshops, projectinitiaties, ontwerpend onderzoek,<br />

een fysieke werkplaats, tentoonstellingen, virtuele<br />

uitwisseling (docu, podcast) en een community-driven<br />

online uitwisselingsplatform.<br />

Het Delta Atelier wil zo de doelen die we op wereldschaal<br />

geformuleerd hebben, vertalen naar onze<br />

thuisbasis: <strong>het</strong> unieke ruimtelijk samenhangende<br />

systeem van de delta met zijn specifieke sociale,<br />

maatschappelijke en ecologische uitdagingen.<br />

Om <strong>het</strong> programma van uitwisseling te organiseren,<br />

wordt <strong>het</strong> Delta Atelier ondersteund door de<br />

Vlaamse en Nederlandse overheden.<br />

1. intro<br />

delta atelier 2. wijkportretten<br />

3. gedeelde vraagstukken<br />

4. fast forward<br />

Holwerd aan Zee<br />

H+N+S<br />

TOEKOMSTPERSPECTIEF<br />

VEENGEBIEDEN<br />

Urbanos<br />

POSAD<br />

FAST<br />

Venhoeven CS<br />

FABRICations<br />

Civic Architects<br />

Studio L A<br />

Urbanisten<br />

<strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

<strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

Ecodorpen<br />

Water as leverage<br />

Atelier Rijn Maas<br />

Monding<br />

Superuse<br />

<strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

Marco<br />

Vermeulen<br />

KCAP<br />

Atelier Veldwerk<br />

IABR<br />

Artgineering<br />

Atelier Veldwerk<br />

CRa<br />

Urbanisten<br />

Stad in de Maak<br />

Dutch Water Envoy<br />

Dutch Chief Dutch governement Chief Architect<br />

<strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

Marco Broekman<br />

VvE’s met Energie<br />

Saxion Hogeschool<br />

Harvest-BK<br />

Building<br />

with nature<br />

Atelier X<br />

Maxwan<br />

ONTWERPEN AAN<br />

NEDERLAND FIETSLAND<br />

MUST<br />

PRIJSVRAAG WHO CARES<br />

Vereniging<br />

Deltametropool<br />

PRIJSVRAAG BROOD EN SPELEN<br />

Bosch - Slabbers<br />

FUR Zeeland LAB<br />

IABR–Atelier<br />

Rotterdam<br />

AR-TUR<br />

Mozaïek<br />

Dommelva lei<br />

WATER + LAND + SCHAP<br />

Leiedal<br />

PPPL Tuinen van Stene<br />

Kortijk 2025<br />

ZeroRegio<br />

Labo mobiliteit<br />

Timelab<br />

Bureau<br />

Bouwtechniek<br />

DeSmetVermeulen<br />

Pilootprojecten<br />

Klimaatwijken<br />

BLAF<br />

Robbrecht<br />

& Daem<br />

Open Space Platform<br />

LIST<br />

L’AUC<br />

Herverkavelingsprojecten<br />

Food hub N.E.S.T<br />

OVK<br />

Mobipunten<br />

BAUKUNST<br />

Taktyk<br />

Tetra<br />

Pluso fice<br />

BC Architects<br />

ROTOR<br />

deconstruction<br />

1010 au<br />

Bas Smets<br />

Latitude platform<br />

Perspective.brussels<br />

Brussels Government Architect<br />

Plan Canal<br />

Studio018<br />

Paola Vigano<br />

Bye Bye<br />

Kleine Ring<br />

Open<br />

Promotor platform<br />

Lab North<br />

Flemish Governement Architect<br />

AWB<br />

51N4E<br />

Citymine(d)<br />

Air for schools<br />

BoerenBruxselPaysans<br />

Orientes<br />

Bovenbouw<br />

HEIM-Co lectief<br />

Schenk Ha tori<br />

Metrolab<br />

BUDA+<br />

Simply Community<br />

Departement<br />

Omgeving<br />

Potterij<br />

JPI Urbanising in place<br />

Brussels as Food-enabling City<br />

Metropolitan<br />

landscapes<br />

Eilandje II<br />

OVAM<br />

VUB<br />

BUUR<br />

Miss Miyagi<br />

Regionet Leuven<br />

PP ONZICHTBARE<br />

ZORG<br />

UHasselt<br />

Stiemervallei<br />

RE-ST<br />

WegenWerken<br />

Overzichtskaart van deelnemende<br />

praktijken in <strong>het</strong> Delta Atelier.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

25<br />

<strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

De <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> is een informeel samenwerkingsverband<br />

tussen de beheerinstanties van<br />

Zwolle, Zoetermeer, Almere, Leiden en Rotterdam. Er<br />

was namelijk een algemeen aanvoelen dat <strong>het</strong> belang<br />

en de positie van beheer aan <strong>het</strong> veranderen was en<br />

in plaats van de veranderingen te ondergaan, wilden<br />

de beheerders <strong>het</strong> heft in handen nemen.<br />

Vanuit stadsbeheer zagen de betrokken steden de<br />

kans voor een betere koppeling tussen stadsontwikkeling,<br />

stadsbeheer en maatschappelijke ontwikkeling<br />

en daarmee ook de positionering van stadsbeheer<br />

zelf. Ze hebben <strong>het</strong> initiatief genomen om <strong>het</strong><br />

beheer van de openbare ruimte op de kaart te zetten<br />

en beter in te bedden in academisch onderwijs en onderzoek.<br />

Met als doel om innovatie in de beheerwereld<br />

te stimuleren, richt de <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

zich op verschillende programmasporen<br />

1. Publicatie “Stadsvernieuwers. De toekomst<br />

van beheer”: <strong>het</strong> lanceren van een manifest<br />

over de urgentie en de kansen van de beheeropgave<br />

(publicatie hier te lezen)<br />

2. Deelname aan <strong>het</strong> “Nationaal Congres <strong>Beheer</strong><br />

Openbare Ruimte” (NCBOR): kennisuitwisseling<br />

met professionals werkzaam in <strong>het</strong> beheer<br />

en onderhoud van de openbare ruimte<br />

3. Oprichting “Leerstoel Managing Public Space”:<br />

wetenschappelijke verkenning en coalitievorming<br />

met als uiteindelijk doel om via een aangepast<br />

academisch programma een nieuwe generatie<br />

beheerders klaar te stomen (meer over<br />

<strong>het</strong> Programma Managing Public Space vind je<br />

hier)<br />

4. Deelname aan <strong>het</strong> Delta Atelier en opstart verkenningstraject<br />

“Delta Atelier <strong>Beheer</strong>”: verkennend<br />

onderzoekstraject rond vier testwijken met<br />

als doel om bruggen te bouwen tussen stadbeheer<br />

en de ruimtelijke opgaven en praktijk<br />

Strategie (toekomst)<br />

VNG Natuur<br />

Geonovum<br />

Inn.platf.<br />

Infra<br />

<strong>Kopgroep</strong><br />

<strong>Beheer</strong><br />

Groene Stad<br />

Platform 31<br />

KING<br />

CROW-<br />

Managers<br />

Sectoraal<br />

WOW<br />

NVRD<br />

iAMPro<br />

Bouwsteen<br />

Sociaal<br />

NVTL<br />

COB<br />

CROW<br />

Levende<br />

Stad<br />

Integraal<br />

RIONED<br />

LPB<br />

VHG<br />

NSVV<br />

SBRCURnet<br />

FCK-CT<br />

Regio-ing<br />

MRD<br />

VVM<br />

Stadswerk<br />

Operationeel<br />

Overzicht van de huidige samenwerkingsverbanden binnen<br />

de openbare ruimte. Wat opvalt is dat de meeste thematisch<br />

georganiseerd zijn (riool, verlichting, etc). De meer integrale<br />

netwerken zijn vooral uitvoeringsgericht. De <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong><br />

<strong>Beheer</strong> positioneert zich als netwerk zowel strategisch als integraal.<br />

(Afbeelding door Wiebe Oosterhoff)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

26<br />

APR MEI JUN JUL AUG SEP OKT NOV DEC JAN FEB MAA APR MEI<br />

2020<br />

R<br />

L<br />

Z<br />

A<br />

R<br />

Z<br />

Z L<br />

R<br />

A<br />

Z<br />

Per case wordt een stand<br />

van zaken opgemaakt<br />

(interviews en case studies)<br />

en bepaald welk extra<br />

onderzoek nodig is<br />

(onderwerpend onderzoek<br />

per wijk of financiële<br />

mapping per stad).<br />

Tussen de cases worden<br />

gezamenlijke lessen en<br />

vragen benoemd tijdens een<br />

eerste Werkatelier. Op basis<br />

daarvan worden<br />

deelopdrachten<br />

geformuleerd. Tijdens een<br />

tweede Werkatelier wordt<br />

dieper ingegaan op die<br />

kennisvragen.<br />

De conclusies van <strong>het</strong> traject<br />

per case en <strong>het</strong> gezamenlijk<br />

traject worden gebundeld tot<br />

een aanbod-boek voor<br />

andere steden, bovenlokaal<br />

beleid en grote bedrijven om<br />

ook de kaart van beheer te<br />

trekken.<br />

25/6<br />

Werkatelier I<br />

17/9<br />

Werkatelier II<br />

NCBOR<br />

2019<br />

14/1<br />

Werkatelier III<br />

maart – mei<br />

Serie van webinars<br />

FASE 1: VERKENNINGS- en LEERTRAJECT<br />

Interviews en case studies<br />

Deelopdrachten<br />

Bundeling conclusies<br />

Aanbodboek<br />

Verkenning fase 2


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

27<br />

1.4 Doelstelling en opzet<br />

De stedelijke beheerdiensten nodigden diverse<br />

Nederlandse en Belgische ontwerp- en onderzoeksbureaus<br />

uit om samen een verkenningstraject op te<br />

zetten naar de ‘toekomst van de beheerpraktijk’.<br />

In een eerste verkenningsfase worden vier cases<br />

uitgelicht als testwijk: Almere De Marken, Leiden<br />

Zuidwest en Reyeroord Rotterdam, Meerzicht<br />

Zoetermeer. Via interviews en sitebezoeken wordt<br />

een stand van zaken opgemaakt: hoe wordt de<br />

case nu aangepakt? Hoe ver gaat dit al voorbij <strong>het</strong><br />

business as usual? Welke hefbomen biedt de aanpak<br />

vanuit beheer? (Hoofdstuk 2. Wijkprofielen)<br />

Vervolgens worden de wijken vergeleken op basis<br />

van morfologie, ruimtelijke ambities en processaanpak.<br />

Tijdens een eerste Werkatelier op 25 juni 2019<br />

worden de lessen uit iedere pilot met elkaar verbonden<br />

om tot gezamenlijke conclusies te komen<br />

over ‘<strong>het</strong> beheren van de toekomst’. (Hoofdstuk 3.<br />

Gedeelde opgaven) Een eerste belangrijke uitkomst<br />

was <strong>het</strong> belang van <strong>het</strong> vakmanschap van beheer:<br />

hoe kan dat veel sterker leesbaar gemaakt worden<br />

naar de buitenwereld toe? Een tweede observatie<br />

bleek dat beheer op drie schaalniveaus verder moest<br />

ontwikkelen: dat van de burger, van de wijk en van<br />

de stad. Hierop kregen drie bureaus de opdracht om<br />

vanuit hun opgebouwde expertise mee te werken<br />

op <strong>het</strong> beheervraagstuk: Endeavour focuste zich op<br />

de relatie tussen beheer en de burger, Architecture<br />

Workroom keek naar de ruimtelijke kansen op<br />

schaal van de wijk en H+N+S onder- zocht de samenhang<br />

tussen wijken op stadsniveau. (Hoofdstuk<br />

4. Expertopdrachten) Op 17 september 2019 ontmoetten<br />

de directeurs en projectleiders van de vier<br />

testwijken elkaar opnieuw tijdens een tweede werkatelier.<br />

Hier werd elke testwijk met ondersteuning<br />

van de drie expertteams een stap verder gebracht,<br />

én kwam een belangrijke gezamenlijke barrière aan<br />

<strong>het</strong> licht: die van de financiering die in verschillende<br />

geldpotten weggepland zit. Een vierde expert, Jelte<br />

Boeijenga, vervoegde daarop <strong>het</strong> team. Als resultaat<br />

van deze eerste fase werden door de vier bureaus<br />

aanbevelingen uitgeschreven, enerzijds op <strong>het</strong> niveau<br />

van iedere gemeente en testwijk afzonderlijk,<br />

maar ook op <strong>het</strong> bovenlokaal niveau als de optelsom<br />

van vele wijkpilots tegelijk. Zo hoopt dit onderzoek<br />

op die manier te fungeren als aanbod van onderuit<br />

aan nationaal en regionaal beleid en organisaties.


foto<br />

5/6<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

28


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

29<br />

Delta Atelier intervisiesessie<br />

In <strong>het</strong> kader van <strong>het</strong> Delta Atelier werden thematische<br />

intervisieworkshops georganiseerd. Hier presenteerde<br />

de <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> een eerste<br />

pitch aan andere praktijken die vergelijkbare opgaven<br />

behandelen. (juni–juli 2018)<br />

IABR–2018 in <strong>het</strong> HAKA-gebouw, M4H, Rotterdam<br />

(c) Aad Hoogendoorn<br />

Werkatelier I<br />

Tijdens <strong>het</strong> eerste werkatelier ontmoetten de directeurs,<br />

strategisch adviseurs en projectleiders van<br />

de vier betrokken testwijken elkaar en presenteerden<br />

ze de innovatieve aanpak die ze nu al testen. We<br />

detecteerden samen de gedeelde opgaven die zich<br />

in de wijk stellen en mogelijke oplossingsrichtingen.<br />

(juni 2019)<br />

Stadsboerderij Het Buitenbeest, Zoetermeer - Meerzicht


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

30


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 1. Startpunt<br />

31<br />

Werkatelier II<br />

17 september 2019<br />

In <strong>het</strong> tweede werkatelier legden AWB, H+N+S en<br />

Endeavour scenario’s voor om beheer en ontwerp<br />

aan elkaar te koppelen, op stadregionaal niveau, op<br />

niveau van de wijk en in coalitie met burgers en andere<br />

stakeholders. Op die manier werd <strong>het</strong> mogelijk<br />

te discussiëren over de ruimtelijke vernieuwingen en<br />

systemen binnen de testwijken.<br />

Upcycle Centrum, Almere - De Marken<br />

Werkatelier III<br />

14 januari 2020<br />

Tijdens de laatste werksessie werden de conclusies<br />

van <strong>het</strong> traject gepresenteerd in de vorm van tien<br />

punten en werden voorstellen voor <strong>het</strong> vervolg op<br />

tafel besproken. Zowel de directeurs, de projectleiders<br />

als externe organisaties benoemden de kansen<br />

en nog onontgonnen sporen voor hun eigen praktijk.<br />

Maassilo, Maashaven - Rotterdam


+ €<br />

wijkprogramma beheerslab<br />

+ €<br />

+ €<br />

A B C D<br />

+ €<br />

W&I<br />

<strong>Beheer</strong><br />

MO


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

33<br />

Sleutel 2<br />

Naast pragmatiek<br />

is er ook ruimte<br />

en tijd nodig voor<br />

experiment om<br />

de beheerpraktijk<br />

continu vernieuwen.<br />

duurzaamheids<br />

winkel<br />

Energie


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2. Wijkprofielen<br />

34<br />

2.1 Rotterdam 36<br />

2.2 Leiden 46<br />

2.3 Almere 56<br />

2.4 Zoetermeer 66


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2. Wijkprofielen<br />

35<br />

De vier geselecteerde testwijken zijn heel normale wijken zoals er nog<br />

een heel aantal zijn in Nederland. Ze hebben elk zeer specifieke<br />

karakteristieken, maar zullen ook als voorbeeld staan voor<br />

een meer algemene aanpak. In de voorbije maanden maakte<br />

Architecture Workroom een analyse van de testwijken aan<br />

de hand van de projectplannen, wijkbezoeken en gesprekken<br />

met de lokale beheerders en projectmanagers. Per wijk werd<br />

zo een profiel opgemaakt, een fiche op basis waarvan de wijken<br />

met elkaar kunnen vergeleken worden. In sommige wijken<br />

zijn de tests al druk aan de gang: Rotterdam experimenteert<br />

met lokale Stad-Ups in Reyeroord en Leiden werkt via<br />

bouwstenen aan klimaatrobuuste plannen voor Zuid-West.<br />

Hun werk werd in <strong>het</strong> volgende hoofdstuk in kaart gebracht.<br />

Andere wijken staan nog veel vroeger in <strong>het</strong> proces: Almere<br />

en Zoetermeer zijn volop bezig met <strong>het</strong> bepalen van de juiste<br />

context-specifieke strategie. In volgende hoofdstuk worden<br />

voor hen voornamelijk de kansen blootgelegd.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

36


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

37


ROTTERDAM - REYEROORD<br />

2.1 Rotterdam<br />

WIJKPORTRET<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 38<br />

1. OMSCHRIJVING<br />

Omgevingsvisie<br />

Reyeroord (deel van de wijk Groot-Ijsselmonde) is een<br />

typische naoorlogse woonwijk: ze bevat veel groenruimte,<br />

gescheiden functies de en “dromen” een mix van bewoners<br />

werden in kaart<br />

van typologieën: woningen in<br />

de rij, appartementsgebouwen, laag- en hoogbouw. De wijk is<br />

gebracht in een reisgids<br />

behoorlijk homogeen en bevat weinig andere voorzieningen<br />

naast wonen. Tegelijk bevindt ze zich ook in de uiterste rand<br />

van Rotterdam waardoor visievorminvorming<br />

er klaarblijkelijk plan-<br />

aanleiding<br />

geen druk zit op de<br />

wijk vanuit de woningbouw-opgave. Het is een beetje een<br />

“vergeten”<br />

grootschalige<br />

hoek<br />

rioolvervanging<br />

heel grootse + kans oppervlaktes pilot groenruimte. Enerzijds tussen<br />

van Rotterdam. De wijk laat zich kenmerken<br />

door<br />

om warmtenet aan te<br />

de woningbouwblokken projects<br />

leggen<br />

en anderzijds tussen de buurten<br />

in. De woningen zijn voornamelijk in particulier bezit, de<br />

groenruimte is bijna Stad-Ups uitsluitend zijn voorbe-<br />

in eigendom van de stad.<br />

reid, opgestart en zelfs<br />

al enkele uitgevoerd<br />

platformwerking:<br />

tweewekelijks<br />

ROTTERDAM CS


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

39<br />

2.1 Rotterdam<br />

Introductie<br />

Reyeroord (deel van de wijk Groot-Ijsselmonde) is<br />

een typische naoorlogse woonwijk: ze bevat veel<br />

groenruimte, gescheiden functies en een mix van<br />

typologieën: woningen in de rij, appartementsgebouwen,<br />

laag- en hoogbouw. De wijk is behoorlijk<br />

homogeen en bevat weinig andere voorzieningen<br />

naast wonen. Tegelijk bevindt ze zich ook in de uiterste<br />

rand van Rotterdam waardoor er klaarblijkelijk<br />

geen druk zit op de wijk vanuit de woningbouw-opgave.<br />

Het is een beetje een “vergeten” hoek van<br />

Rotterdam. De wijk laat zich kenmerken door heel<br />

grootse oppervlaktes groenruimte. Enerzijds tussen<br />

de woningbouwblokken en anderzijds tussen<br />

de buurten in. De woningen zijn voornamelijk in particulier<br />

bezit, de groenruimte is bijna uitsluitend in<br />

eigendom van de stad.<br />

Aanleiding<br />

In Reyeroord bestaan er diverse opgaves die als<br />

aanleiding gelden: de rioleringsopgave (vervanging<br />

van bijna <strong>het</strong> volledige stelsel), een sociaalmaatschappelijke<br />

opgave (een homogene wijk met relatief<br />

lage inkomens nieuw leven in blazen op inclusieve<br />

wijze), de energietransitie (<strong>het</strong> faciliteren van<br />

een warmtenet), waterhuishouden (scheiding van rioleringsstelsel<br />

en werken aan infiltratie en bufferen),<br />

biodiversiteit: (de groenruimte biodiverser mak en),<br />

de grondstoffentransitie (een wijk waar geen materialen<br />

verloren gaan en afval niet bestaat) en de veranderende<br />

rol van de overheid.<br />

Projectaanpak<br />

Er wordt binnen <strong>het</strong> project getracht om integraal te<br />

werken aan transities, stadsontwikkeling en een<br />

zorgzame leefomgeving. Innovatief aan <strong>het</strong> traject<br />

in Reyeroord is <strong>het</strong> werken met stad-ups: testsites<br />

waarbij enerzijds geëxperimenteerd wordt met samenwerkingsverbanden<br />

en anderzijds met de fysieke<br />

leefomgeving. Op die manier kan input verzameld<br />

worden van inwoners en kunnen deze ook<br />

actief participeren in de transities. Verder wordt de<br />

organisatie van de beheer -en ontwerpopgave opgebouwd<br />

rond een platform: een ruimte waarbij diverse<br />

stadsdiensten tweewekelijks samen komen<br />

om over beleidsdomeinen heen te werken aan <strong>het</strong><br />

project.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

40<br />

JEZELF<br />

DUURZAAM<br />

CIRCULAIR<br />

LEEFBAAR<br />

SLIMME<br />

DATA<br />

STADSLAB<br />

WAAROM<br />

STAD-UPS<br />

REYS-<br />

PLANNING<br />

rotterdam.nl/reyeroord<br />

Een idee voor een<br />

mooie wandelroute<br />

door Reyeroord?<br />

Laat <strong>het</strong> weten!<br />

Stadslab<br />

Reyeroord is de plek waar<br />

bewoners, ondernemers,<br />

partners en gemeente samen<br />

dromen en initiatieven<br />

ontwikkelen om Reyeroord te<br />

transformeren naar een<br />

voorbeeldwijk van morgen!<br />

Kleine Groenstrook<br />

De kleine groenstrook is<br />

aangewezen om water te<br />

bergen. Dit valt samen met de<br />

rioolvervanging. Een dergelijke<br />

berging kan binnen Reyeroord<br />

veel meer functies vervullen dan<br />

enkel water bergen. Dit brengt<br />

verschillende aspecten samen.<br />

Zo moet er vanuit een<br />

technische invalshoek naar<br />

worden gekeken. Om hoeveel<br />

water gaat <strong>het</strong>? Hoe krijgen we<br />

dit water naar de groenstrook?<br />

Wat doet dit met <strong>het</strong><br />

watersysteem en de omgeving?<br />

Wateroverlast in <strong>het</strong> plangebied<br />

na een hevige regenbui<br />

Vervolgens dienen de wensen<br />

van de bewoners te worden<br />

gekoppeld aan de gemeentelijke<br />

ambities. Aan de hand hiervan<br />

kunnen één, of meerdere<br />

ontwerpen worden gemaakt.<br />

STAD-UPS<br />

THUIS<br />

Groenstrook<br />

De grote groenstrook in<br />

Reyeroord: daar vinden<br />

bewoners wat van. Vooral dat<br />

hij wel een opknapbeurt kan<br />

gebruiken!<br />

Inrichting van openbaar groen<br />

leent prima voor participatie.<br />

Op de bewonersdag van 30<br />

mei kwamen al veel wensen<br />

binnen.<br />

TetrisTuin<br />

De binnentuin gelegen aan de<br />

Vegelingsoord 15-77 wordt<br />

een voorbeeldproject waarin<br />

zowel bewoners als collega’s<br />

ervaren wat de meerwaarde<br />

van een integrale manier van<br />

werken is.<br />

Het combineren van kansen<br />

die de binnentuin biedt zal<br />

resulteren in een klimaatbestendige<br />

verblijfplaats waar<br />

ruimte is voor iedereen die<br />

hiervan gebruik wilt maken.<br />

STAD-UPS<br />

THUIS<br />

En half september lieten nog<br />

meer Reyeroorders van zich<br />

horen. Plannen voor een<br />

betere en mooiere speelplek.<br />

Waar je fijn kunt spelen<br />

natuurlijk. Maar ook waar je<br />

lekker kunt zitten. Een<br />

verzamelplek voor jong en<br />

oud(er).<br />

Een idee voor de<br />

groenstrook? Doe mee<br />

en neem contact op!<br />

De binnentuin zal bijdragen<br />

aan de circulariteit van<br />

Reyeroord door regenwater<br />

op te vangen en voor<br />

meerdere doeleinden te<br />

gebruiken, zoals <strong>het</strong> groen<br />

voorzien van water.<br />

De combinatie tussen een<br />

duurzame binnentuin en de<br />

bijbehorende VVE resulteert<br />

in een goed voorbeeld voor<br />

de 179 andere binnentuinen<br />

in Rotterdam.<br />

Huidige situatie binnentuin<br />

STAD-UPS<br />

THUIS<br />

STAD-UPS<br />

THUIS<br />

Afbeeldingen uit Reyeroord, Samen dromen Samen doen, door afdeling<br />

beheer in de gemeente Rotterdam. Vanaf 2018 loopt een traject om samen<br />

met de bewoners de wijk leefbaarder en duurzamer te maken. Op<br />

de afbeeldingen zijn verschillende projecten te zien, zoals <strong>het</strong> aanpakken<br />

van de groenstrook, de binnentuinen en <strong>het</strong> speelplein.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

41<br />

<strong>Beheer</strong> & Reyeroord<br />

In Reyeroord gebeurt op <strong>het</strong> gebied van beheer ontzettend<br />

veel. Er is gestart met een innovatief programma<br />

waarbij Reyeroord als testwijk wordt gebruikt<br />

om te zien hoe beheer kan bijdragen aan de<br />

leefbaarheid in de wijk en de verschillende transities<br />

kan mede vormgeven samen met de bewoners.<br />

Omdat binnenkort de hele wijk opengaat voor de<br />

vervanging van <strong>het</strong> riool, is dit <strong>het</strong> moment om samen<br />

een visie voor de toekomst te ontwerpen. Het<br />

project Reyeroord+ is gestart met <strong>het</strong> samenstellen<br />

van een Reysgids voor de bewoners, waarbij iedereen<br />

stap voor stap wordt meegenomen op ontdekkingsreis<br />

naar <strong>het</strong> Reyeroord van morgen.<br />

Dit gebeurt op verschillende vlakken, waarbij evenementen<br />

worden gecombineerd met ruimtelijke<br />

tests in de wijk, zichtbare aanwezigheid van beheerders<br />

als aanspreekpunt en ontwerpvoorstellen<br />

richting uiteindelijke transformaties binnen de wijk.<br />

Bovendien worden er verschillende thema’s gecombineerd.<br />

Reyeroord+ vertrekt vanuit leefbaarheid en<br />

combineert hiermee circulariteit, duurzaam leven,<br />

wateropvang, groeninvulling en gezondheid.<br />

<strong>Beheer</strong> probeert de bewoners zo veel mogelijk te betrekken.<br />

Allereerst maken ze zichzelf makkelijk aanspreekbaar<br />

in de wijk. Zo is er een duurzaamheidswinkel<br />

gestart. Hier kunnen bewoners binnenlopen<br />

om zich te laten informeren over stappen naar een<br />

zuiniger leefpatroon. Daarnaast is er een stadslab<br />

neergezet in de groenstrook, genaamd Oeverloos,<br />

die als ontmoetingsplek dient en een wekelijks pro-<br />

grammma heeft. Bewoners krijgen de kans om onderdeel<br />

te worden van verschillende projecten, zoals<br />

een kledingruil. Als kers op de taart is er ook nog<br />

een wekelijks spreekuur met wijkcongiërge Ted de<br />

Haan, waarbij bewoners hulp kunnen vragen bij bijvoorbeeld<br />

<strong>het</strong> zelfbeheer van groen.<br />

Vanuit deze participatieve trajecten wordt gewerkt<br />

aan ruimtelijke ingrepen. Dit kan beginnen op kleine<br />

schaal, met bijvoorbeeld <strong>het</strong> testen van verschillende<br />

straatbekleding, maar betreft ook de herinrichting<br />

van de groenstrook tot spons voor <strong>het</strong> opvangen<br />

en vasthouden van regenwater, <strong>het</strong> herinrichten van<br />

een speelplein, of <strong>het</strong> aanpakken van de binnentuinen<br />

van de verschillende bouwblokken. Daarnaast<br />

is een coalitie met de verschillende huisvestingsmaatschappijen<br />

gestart om over te gaan op duurzamere<br />

vormen van energie.<br />

Bouwen aan een duurzame toekomst vraagt echter<br />

niet alleen om aanpassingen van de bewoners maar<br />

ook van beheer zelf. Bij bijvoorbeeld <strong>het</strong> thema circulariteit<br />

wordt met bewoners een ruildag georganiseerd<br />

en gewerkt aan <strong>het</strong> hergebruik van spullen,<br />

maar kijk beheer ook naar zijn eigen processen. Zo<br />

wordt er gewerkt aan <strong>het</strong> lokaal planten en verwerken<br />

van hout tot bezems en <strong>het</strong> opvangen van regenwater,<br />

zodat dat de straten voortaan met regenwater<br />

schoongemaakt kunnen worden.<br />

In Reyeroord probeert beheer op een duurzame manier<br />

met bewoners samen te werken om op zoek te<br />

gaan naar de wijk van de toekomst.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

42<br />

De fysieke plek van <strong>het</strong> Lab Reyeroord+, een samenwerking tussen de<br />

gemeente Rotterdam, Stichting Tussentuin en Studio voor de Stad. In<br />

de groenstrook in de wijk, genaamd de Oeverloos, is een toegankelijke<br />

plek gecreëerd voor experiment in de wijk.<br />

In Reyeroord is veel groen aanwezig als grote groene velden tussen de<br />

bebouwing. Deze zijn vrijwel allemaal in publiek beheer.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

43<br />

Een deel van de voortuinen is reeks in eigenbeheer. Dit maakt <strong>het</strong><br />

straatbeeld persoonlijk en levendiger.<br />

De supermarkt Coop ligt centraal in de wijk. Rondom deze hoek zijn<br />

dan ook verschillende experimenten met alternatieven voor beheer in<br />

uitvoer, zoals alternatieve gerecycleerde betegeling of meer groen in<br />

de wijk.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

44<br />

2<br />

1<br />

3


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.1 Rotterdam<br />

45<br />

1 ‘in de rey van morgen’ - coop<br />

Aan de ingang van één van de weinige voorzienigen<br />

van de wijk (supermarkt COOP) heeft men een<br />

‘Stad-Up’ gelanceerd. Er werden experimenten gedaan<br />

met <strong>het</strong> hergebruik van straatstenen en er<br />

werd feedback gevraagd van de bewoners. Deze locatie<br />

geldt als een belangrijke ontmoetingsplek voor<br />

de wijk.<br />

2 groenzone<br />

Vanuit de bewoners is duidelijk geworden dat in de<br />

grote groenzone (die de wijk splitst) veel opgaves<br />

samen vallen: verhogen van groen beleving, eigenaarsschap<br />

en biodiversiteit van de zone,onveiligheidsgevoel,<br />

een barrière naar de andere wijk.<br />

3 tetristuin<br />

De Tetristuin is een binnentuin dat in cocreatie met<br />

de bewoners zal worden ontwikkeld. Het vormt een<br />

pilootproject om de andere diverse binnentuinen in<br />

de wijk aan te pakken.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

46


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

47


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

48<br />

aanleiding<br />

noodzakelijk<br />

onderhoud en<br />

vervanging riolering<br />

en verhardingen<br />

Omgevings<br />

visie<br />

planvorming<br />

planvorming<br />

visievorming<br />

ontwerpuitgangspunten<br />

wijkvisie<br />

voor fase 1 en 2<br />

gaat binnenkort<br />

een bouwteam<br />

aan de slag<br />

ontwikkelingsperspectief<br />

Zuid-West<br />

LEIDEN CS<br />

LEIDEN CENTRUM<br />

DE VINK


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

49<br />

2.2 Leiden<br />

Introductie<br />

Zuid-West is een typische na-oorlogse woonwijk.<br />

Ze beschikt over veel groenruimte, gescheiden<br />

functies en een mix van woningen in de rij en appartementsgebouwen,<br />

zowel laag- als hoogbouw. Een<br />

monofunctioneel en autogebaseerd bedrijventerrein<br />

maakt deel uit van de wijk en vormt een verhard<br />

eiland in de omgeving. Ten zuiden van de wijk, aan<br />

de overkant van een drukke autoweg, ligt een historisch<br />

ontwikkeld recreatiegebied. Dit gebied ligt<br />

strategisch tussen de wijk en <strong>het</strong> open landbouwlandschap,<br />

dat men op termijn wil verbinden met<br />

een brug over <strong>het</strong> water. Ten noorden van Zuid-West<br />

ligt de wijk Hoge Mors ( aangeduid in stippellijn).<br />

Deze wijk zal op een gelijkaardige manier aangepakt<br />

worden als de wijk Zuidwest. Tussen de twee wijken<br />

bevindt zich een voormalig industrieterrein aan <strong>het</strong><br />

water. Dit gebied wil men herontwikkelen in functie<br />

van woningbouw.<br />

Aanleiding<br />

Vandaag komen er in deze wijk diverse opgaves<br />

samen, net zoals in andere wijken in de rand van<br />

Leiden: de riolering wordt na 60 jaar integraal aangepakt,<br />

er ligt een sociaalmaatschappelijke opgave,<br />

er wordt verkend of de energietransitie via een<br />

warmtenet kan gerealiseerd worden opdat de wijk<br />

in 2035 aardgasvrij is, klimaatadaptatie staat hoog<br />

op de agenda en de verstedelijkingsnota van Leiden<br />

benoemt Zuid-West als één van de zes wijken voor<br />

een pilot duurzame verstedelijking. Projectaanpak<br />

Deze beheers- en ontwerpopgave in Zuid-West<br />

wordt uitgevoerd in verschillende fases, waarbij<br />

er per deelgebied wordt gewerkt. In eerste plaats<br />

werkte De Urbanisten bouwstenen uit in samenwerking<br />

met onder andere de verschillende afdelingen<br />

binnen de gemeente, regio, provincie, hoogheemraadschap,<br />

woningcorporaties, nutsbedrijven en diverse<br />

ingenieursbureaus en is door hen een klimaatadaptieve<br />

strategiekaart opgesteld. Vervolgens<br />

is de eerste fase in de Zuidelijke Gasthuiswijk van<br />

start gegaan. Op dit moment wordt <strong>het</strong> sc<strong>het</strong>sontwerp<br />

opgesteld door de gemeente, om dan een<br />

bouwteam aan te stellen voor de finale planvorming<br />

en de uitvoering. Voor fase 1 is gekeken hoe de algemene<br />

bouwstenen ingezet kunnen worden, zodat<br />

deze ook op andere gebieden meerwaarde hebben<br />

voor de buurt. De keuze werd gemaakt om vooral<br />

op participatie in te zetten wanneer opties op tafel<br />

liggen en concrete keuzes kunnen gemaakt worden.<br />

Dit zal samen met <strong>het</strong> bouwteam opgepakt<br />

worden. Parallel is de planvorming van fase 2 in <strong>het</strong><br />

Noordelijke Haagweg-Zuid begonnen. Nu al wordt<br />

duidelijk dat deze gefaseerde aanpak leidt tot onderling<br />

leren tussen de wijkdelen. De planvorming<br />

voor fase 3 en 4 start in de loop van 2019. Parallel<br />

aan <strong>het</strong> project wordt een Ontwikkelperspectief<br />

2040 voor de wijk opgemaakt, in aansluiting op de<br />

Omgevingsvisie Leiden 2040. Hierin worden onder<br />

meer suggesties gedaan over“stadsstraten”, nieuwe<br />

verbindingen met <strong>het</strong> landschap, een robuust<br />

blauw-groen netwerk, een nieuw buurtpark, langzaam<br />

verkeer, mogelijke nieuwe stations en “mobipunten”.<br />

Deze vallen buiten de scope van <strong>het</strong> huidige<br />

project.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 50<br />

Ontwikkelingen Leiden Zuidwest<br />

Projectenmarkt: 30 oktober & 7 november 2018<br />

Ontwikkelingen<br />

Gebouwen<br />

Openbare Ruimte<br />

1. Fietspad Spoorweghavenpad<br />

2. Nieuwbouw Ter Haarkade 1<br />

3. Herinrichting kruispunten Churchilllaan<br />

4. Zelfbouw Toussaintkade 51<br />

5. Herinrichting Boshuizerkade<br />

6. Woningbouw Churchillpark (af)<br />

31<br />

30<br />

3<br />

2<br />

1<br />

4 5<br />

7<br />

6<br />

D<br />

3<br />

8 9<br />

A 11<br />

12<br />

3<br />

14<br />

13<br />

15<br />

3<br />

29<br />

16<br />

10<br />

17<br />

8. Sportpark Boshuizerkade<br />

9. Sloop/nieuwbouw Portaal<br />

10. Nieuwbouw School Kiljanpad<br />

11. Vervangen Gebouw Vijfhoven<br />

12. Nieuwbouw Indoor Sportcentrum<br />

13. Nieuwbouw Leonardo College<br />

14. Sloop zwembad<br />

15. Sloop 5 meihal<br />

16. Nieuwbouw MEAS Locatie<br />

17. Herinrichting rotonde 5 meilaan/<br />

Rooseveltstraat<br />

18. Herinrichting Rooseveltstraat<br />

19. Sloop/nieuwbouw SCAL Locatie<br />

20. Aanpassing Lammerschansplein<br />

21. Nieuwbouw Zwembad Vlietzone<br />

22. Nieuwbouw IJshal Vlietzone<br />

23. Sportvelden<br />

24. Statushouders Nico vd Horstpark (af)<br />

25. Sloop/ nieuwbouw Brahmslaan 80<br />

26. Toevoegen Parkeren Wagnerplein<br />

27. Herinrichting Korte Vlietzone<br />

28. Verkoop Bizetpad<br />

29 Ontwikkeling MBO Rijnland<br />

30. Herinrichting kruispunt 5 Meilaan/<br />

Debussylaan<br />

31 Herinrichting Haagweg parallelweg<br />

Samenhangende<br />

ontwikkelingen<br />

A. Telderskade<br />

B. Pilot Rooseveltstraat<br />

C. Vlietzone<br />

D. Rioolvervanging en herinrichting<br />

openbare ruimte (klimaatadaptief)<br />

Zuidwest in zijn geheel<br />

I. Zuidwest op zijn best:<br />

de toekomst van de wijk<br />

II. Zuidwest hier en nu<br />

III. Zuidwest aardgasvrij in 2035<br />

IV. Verkeersonderzoek Zuidwest<br />

28<br />

B<br />

Regionaal (niet op de kaart)<br />

RijnlandRoute<br />

18<br />

27<br />

D<br />

26<br />

3<br />

25<br />

19 20<br />

C<br />

22<br />

21<br />

23<br />

24<br />

De ontwikkelingskaart van Leiden Zuid-West van 30 oktober 2018 voor<br />

de projectmarkt. In de kaart is te zien dat er veel kleinere ontwikkelingen<br />

zijn die samenvallen binnen verschillende zones. Zo is er de ontwikkeling<br />

van de vlietzone, waar een nieuw zwembad en ijshal worden gebouwd.<br />

Een van de ontwikkelzones is de rioolvervanging en klimaatadaptieve<br />

herinrichting van de Gasthuiswijk. <strong>Beheer</strong> niet als enkel onderhoud maar<br />

als ontwikkeling voor de wijk.


Rooseveltstraat<br />

Churchilllaan Churchilllaan Churchilllaan<br />

Ke nedylaan<br />

Zocherstr at<br />

Zocherstr at<br />

Privé boom<br />

Van der Helml an<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

2<br />

h<br />

Monumentale<br />

boom<br />

Waardevolle<br />

boom<br />

Lieven de Keijstr at<br />

Project<br />

Onderwerp<br />

S.O. (sc<strong>het</strong>s)<br />

Getekend door<br />

Bart Jansen<br />

Datum uitgifte<br />

NVT<br />

Gemeente Leiden<br />

Ontwerp en Mobiliteit<br />

h<br />

Gecontroleerd door<br />

N.v.t.<br />

Gezien door<br />

N.v.t.<br />

kleurrijke wadi (stedelijke variant)<br />

Kleurrijke wadi (landschappelijke variant)<br />

Regenpark<br />

Toe te voegen groen in straatbeeld<br />

Openbaar groen<br />

Weg (nieuwe klinkers paviona rood dikformaat in keperverband.)<br />

Weg (asfalt)<br />

Parkeerplaatsen (hergebruikte rood/paarse dikformaat klinkers<br />

in elleboogverband uit bestaande rijweg)<br />

Erfweg (dikformaat rode klinkers in keperverband.)<br />

Weg en parkeren (hergebruikte rood/paarse keiformaat<br />

klinkers uit de J.van Campenlaan, S'Gravensandestraat en de V.D.Helmlaan)<br />

Trottoir<br />

(achter)paden<br />

Brug<br />

Bestaande bomen<br />

Monumentale/prive bomen<br />

Nieuwe te planten bomen<br />

Mogelijk te vervangen bomen ( binnen aanpak profiel)<br />

Bomen waar groeiplaatsverbetering toegepast kan worden<br />

Verder te onderzoeken bomen ( in verband met kabels en leidingen)<br />

Groene boomspiegels<br />

bestaande te verplaatsen ondergrondse container<br />

Containers<br />

Inrit/garage<br />

Bestaande lichtmasten<br />

Te verplaatsen lichtmast<br />

Verkeersplateau<br />

Bushalte<br />

Minicontainer opstelplaatsen<br />

Betaalautomaat parkeren<br />

Brug<br />

Verharding<br />

Toe te voegen groen<br />

Inritconstructie<br />

Kadastergrens<br />

Fasegrens<br />

Fasegrens<br />

Leiden<br />

Blad Aantal Documentsoort<br />

1 1 Tekening<br />

Schaal<br />

Formaat<br />

1:500 A0L<br />

Stationsplein 107<br />

Postbus 9100, 2300 PC Leiden<br />

Tel. 14071<br />

NIEUW BESTAAND VERWIJDEREN<br />

Documentstatus<br />

Concept<br />

Domein<br />

Contractnummer:<br />

Zaaknummer:<br />

N.v.t.<br />

Documentnummer:<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

51<br />

<strong>Beheer</strong> & Zuid-West<br />

In Leiden wordt er op twee schalen gewerkt aan innovatie<br />

binnen beheer: de schaal van de wijk en de<br />

schaal van de stad. Op stadsniveau heeft <strong>Beheer</strong><br />

Leiden een aanbodkaart gemaakt. Hierop staat de<br />

planning vanuit beheer voor de aankomende vijftig<br />

jaar. Door deze informatie beschikbaar te maken<br />

kan er met andere partijen worden samengewerkt,<br />

die willen aanhaken op <strong>het</strong> groot onderhoud vanuit<br />

beheer.<br />

Op de schaal van de wijk werkt beheer binnen de<br />

testwijk Leiden Zuid-West. De focus ligt hierbij op<br />

water. In samenwerking met De Urbanisten zijn<br />

bouwstenen voor <strong>het</strong> gebied ontwikkeld, zodat water<br />

zoveel mogelijk opgevangen en natuurlijk geïnfiltreerd<br />

kan worden. In combinatie hiermee zijn<br />

nieuwe straatprofielen ontwikkeld. De wijk wordt<br />

dus niet opengehaald en <strong>het</strong>zelfde terug aangelegd,<br />

zoals bij klassiek groot onderhoud. In plaats daarvan<br />

komt er meer oppervlak voor groen en water<br />

(bijvoorbeeld door middel van wadi’s). Ook wordt er<br />

ruimte vrijgehouden voor een eventueel warmtenet.<br />

Om dit mogelijk te maken heeft beheer Leiden intensief<br />

samengewerkt met stadsontwikkeling.<br />

Samen is een nieuw ontwerp voor de heraanleg van<br />

de wijk tot stand gekomen. De precisie van beheer<br />

komt hier goed samen met de ontwerpvisie vanuit<br />

SO. Dit heeft ervoor gezorgd dat technisch alles onder<br />

de grond past, dat er extra ruimte kon worden<br />

vrijgehouden en dat er geen bomen hoeven te worden<br />

gekapt voor de heraanleg.<br />

Vervanging riolering en bestrating<br />

Gasthuiswijk en Haagweg-Zuid 2020 - 2023<br />

Fase 1 - zuidelijk deel<br />

Gasthuiswijk, tussen Van der Helmlaan<br />

en Voorschoterweg<br />

Tussen 2020 en 2023 wordt de riolering vervangen in een deel van Leiden Zuid-<br />

West, namelijk in de Gasthuiswijk en <strong>het</strong> zuidelijk deel van <strong>het</strong> Haagwegkwartier.<br />

Een goede aanleiding om ook meteen de straten en stoepen op te knappen<br />

en voor te bereiden op heftige regenbuien en droogte. Er wordt een apart riool<br />

aangelegd om <strong>het</strong> regenwater op te vangen. De meeste riolering en bestrating<br />

worden vervangen. Om de werkzaamheden vlot uit te voeren en de bereikbaarheid<br />

van de wijk te garanderen wordt <strong>het</strong> project in vier fasen uitgevoerd.<br />

De Boshuizerkade inclusief riolering wordt in 2019 al vernieuwd. De riolering<br />

onder de Churchillaan, Vijf Meilaan en Rooseveltstraat wordt ook in 2019 opgeknapt.<br />

Dit gebeurt door middel van relinen zodat de straat niet open hoeft.<br />

Vijf Meilaan<br />

Fase 2 - noordelijk deel<br />

Haagweg-Zuid, tussen Toussaintkade<br />

en Telderskade<br />

Fase 3 - noordelijk deel<br />

Gasthuiswijk, tussen Vijf Meilaan<br />

en Van der Helmlaan<br />

Fase 4 - zuidelijk deel<br />

Haagweg-Zuid, tussen Telderskade<br />

en Vijf Meilaan<br />

Van der Helml an<br />

Haagweg Haagweg<br />

Toussaintkade<br />

Fase 4<br />

Fase 2<br />

Start 2023<br />

Start 2021<br />

Boshuizerkade<br />

e<br />

Telderskade<br />

Rooseveltstraat Rooseveltstraat<br />

Vijf Meilaan<br />

Rooseveltstraat<br />

Van der Helmlaan<br />

Helmlaan<br />

Rooseveltstraat<br />

Fase 3<br />

Start 2022 Fase 1<br />

Start eind 2020<br />

Zuidwest op zijn best!<br />

Leiden Zuidwest bereidt zich voor op de toekomst.<br />

We moeten nu aan de slag om ook in 2040 prettig<br />

in de wijk te kunnen wonen, werken, winkelen en<br />

Churchilllaan Churchilllaan Churchilllaan<br />

recreëren. Daarom gebeurt er de komende tijd<br />

veel in Zuidwest. Praat, denk en doe mee!<br />

www.leiden.nl/zuidwest<br />

Voorschoterweg<br />

Voorschoterweg<br />

Churchi l an<br />

Churchi l an<br />

Van der Helmlaan<br />

Berlagestr at<br />

De Bazelstr at<br />

Berlagestr at<br />

Aerent Br unstr at<br />

De Bazelstr at<br />

De Bazelstr at<br />

Van 's-Gravensandestr at<br />

Van Banchemhof<br />

Stalpaerthof<br />

R oseveltstr at<br />

Rooseveltstr at<br />

Legenda<br />

Van 's-Gravensandestr at<br />

Vingb onshof<br />

Dudokpad<br />

Jacob Roman str at<br />

Rietveldpad<br />

Jacob van Campenl an<br />

Berlagestr at<br />

Churchi l an<br />

Bakemapad<br />

Jacob van Campenl an<br />

Delftse J agpad<br />

Churchi l an<br />

Bachstr at<br />

Jan Kelderman str at<br />

Mary Beystr at<br />

Jacob van Campenl an<br />

V orschoterweg<br />

V.D. Helmlaan/J.V.Campenlaan Gasthuiswijk/Haagweg e.o.<br />

E ly Kerckho fskade<br />

Churchi l an<br />

Planning en straatprofiel van de heraanleg van de Gasthuiswijk en<br />

Haagweg-Zuid. Er is gekozen voor een gefaseerde aanpak. Bovendien<br />

worden de straten anders teruggelegd met reservering voor <strong>het</strong> warmtenet,<br />

meer ruimte voor waterinfiltratie en <strong>het</strong> behoud van alle bomen.<br />

Het watersysteem is in samenwerking met De Urbanisten ontwikkeld.<br />

Hierbij zijn bouwstenen voor de specifieke wijken ontwikkeld, zodat<br />

met bijvoorbeeld wadi’s <strong>het</strong> water in de wijk kan worden opgevangen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

52<br />

Er is groen in de wijk aanwezig. Deze is vrij versnipperd. Af en toe zijn<br />

er van deze groene momenten met speelmogelijkheden.<br />

De wijk heeft veel parallelle structuren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

53<br />

In de wijk komen twee bouwtypologieën samen. Hier zie je een cul de<br />

sac met links portiekflats en rechts eengezinswoningen.<br />

Tjinta Versteegen, senior ontwerper stedenbouw bij de gemeente<br />

Leiden, is verantwoordelijk voor <strong>het</strong> ontwerp van de heraanleg van de<br />

Gasthuiswijk en mede rondleider bij <strong>het</strong> wijkbezoek.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

54<br />

4<br />

3<br />

1<br />

2


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.2 Leiden<br />

55<br />

1 Regenpark<br />

In <strong>het</strong> centrum van <strong>het</strong> deelgebied Gastuiswijk, waar<br />

de eerste fase plaatsvindt, wil men inzetten op een<br />

regenpark dat doorheen de wijk verbonden wordt<br />

met Wadi’s.<br />

3 Gemengde Stadsstraten<br />

Vanuit <strong>het</strong> ontwikkelperspectief wordt aangegeven<br />

dat men verkeerswegen wil omvormen naar stadsstraten.<br />

Dat wil zeggen dat men gemengde ontwikkeling<br />

wil mogelijk maken langs deze wegen en <strong>het</strong><br />

profiel gaan herdenken. Deze beweging bevindt<br />

zich echter niet binnen <strong>het</strong> plangebied van beheer.<br />

2 Recreatiezone<br />

Ten zuiden van <strong>het</strong> plangebied bevindt zich een recreatiezone<br />

met voetbalvelden, verenigingen en<br />

een zwembad. Hoewel dit gebied zich buiten <strong>het</strong><br />

plangebied bevindt, zijn er vanuit <strong>het</strong> ontwikkelperspectief<br />

kansen geduid voor er een stad-landverbinding<br />

te realiseren en kan <strong>het</strong> ook een plek<br />

worden waar deelmobiliteit zich concentreert.<br />

4 Gebiedstransformatie<br />

Een voormalig bedrijventerrein zal omgevormd worden<br />

naar woningbouw.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

56


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

57


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

58<br />

transitieregisseur brengt<br />

mogelijke koppelingen<br />

in kaart<br />

aanleiding<br />

visievorming<br />

Groot Onderhoud<br />

van de wijk: riolering,<br />

verhardingen, groen,<br />

...<br />

ALMERE CS<br />

ALMERE HAVEN


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

59<br />

2.3 Almere<br />

Introductie<br />

De Marken is een zogenaamde bloemkoolwijk in <strong>het</strong><br />

oudste stadsdeel van Almere: Almere Haven. De<br />

wijk heeft een relatief lage bevolkingsdichtheid en<br />

beschikt over veel publieke open ruimte in relatie tot<br />

de hoeveelheid inwoners. Deze open ruimte is echter<br />

heel variërend in kwaliteit en vergt veel onderhoud.<br />

Historisch is de wijk opgedeeld in een woonzone,<br />

een ambachts- of economische zone en een<br />

sport- en recreatiezone. Deze economische zone<br />

wordt vandaag herdacht in functie van een nieuwe<br />

woonontwikkeling. Binnen de wijk bevindt zich nog<br />

één school, de andere school wordt vandaag afgebroken<br />

in functie van zorg-wonen, als antwoord op<br />

de vergrijzingsdynamiek. De wijk wordt doorkruist<br />

door een buslaan (exclusief gebruik voor bussen).<br />

Op die manier wordt de wijk via OV ontsloten met<br />

de rest van Almere Haven en met Almere Centrum.<br />

Aanleiding<br />

De Marken komt in aanmerking voor een Groot<br />

Onderhoud (GO). De directe aanleiding daarvoor is<br />

de bodemdaling. Daarnaast is de verharding en <strong>het</strong><br />

publiek groen dringend toe aan vernieuwing. Het<br />

rioleringsvraagstuk ligt nog in <strong>het</strong> midden: of grootschalige<br />

vervanging of slechts vervanging van de<br />

putten. Vanuit deze opgaves wil men <strong>het</strong> register<br />

open trekken om de energietransitie, sociale vraagstukken<br />

en circulair beheer aan te jagen.<br />

Projectaanpak<br />

Het project bevindt zich nog in de beginfase. Deze<br />

fase wordt ingezet met een inventarisatiefase,waarbij<br />

een transitieregisseur met diverse stadsdiensten<br />

en lokale actoren in gesprek gaat enindexeert welke<br />

koppelingen met <strong>het</strong> project mogelijk zijn. In de volgende<br />

fase zal men ambities<br />

definiëren in een aanbestedingsleidraad waarmee<br />

een bouwteam vervolgens in de planningsfase<br />

aan de slag kan. Het huidige projectteam heeft de<br />

ambitie om bewoners al vroeg bij <strong>het</strong> project te betrekken.<br />

Er zijn echter nog veel onzekere factoren<br />

voor de toekomst van <strong>het</strong> project, dit<br />

m.b.t. de goedkeuring door <strong>het</strong> gemeentecollege<br />

maar ook i.f.v. budgetten en <strong>het</strong> gelijkstellen van<br />

ambitieniveaus. Het al dan niet aanleggen van een<br />

warmtenet is hiervan enorm afhankelijk.


energie<br />

gezonde stad<br />

eetbare stad<br />

sociaal<br />

natuur<br />

in de stad<br />

kennisontwikkeling<br />

klimaatadaptie<br />

circulair<br />

werk<br />

gezondheid<br />

groen&<br />

biodiversiteit<br />

lokale economie<br />

ontmoeten<br />

De wijk De Marken is gelegen in <strong>het</strong> stadsdeel Almere Haven. Begrenst door bedrijventerrein De Steige<br />

Noorderdreef, Oosterdreef, woonwijk De Grienden en <strong>het</strong> bosgebied Almere Hout.<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

60<br />

11 Risico’s en Kansen<br />

De wijk is gebouwd in de periode 1978-1981. Telt 1181 woningen en circa 2760 inwoners (cijfers volge<br />

Sociale Atlas 2013).<br />

Om de risico’s binnen <strong>het</strong> project te beheersen wordt standaard in <strong>het</strong> projectteamoverleg een ri<br />

gehouden. In deze sessie worden de risico’s benoemd en de beheersmaatregel bepaald. Het verg<br />

inzicht zal leiden tot een bewustwording en verantwoordelijkheid over eigen rol en inbreng in he<br />

Hieronder worden enkele risico’s inzichtelijk gemaakt:<br />

groen in de straat<br />

stageplek<br />

zonnepanelen<br />

warmtenet<br />

deelauto<br />

laadpaal<br />

beperken bodemdaling<br />

buurtbatterij<br />

natuurlijke oever<br />

beplanting<br />

klimboom<br />

straatmeubilair<br />

spelen<br />

betonrecycling<br />

sport&beweegroute<br />

sport-/speeltoestel<br />

Planning<br />

Gebiedsontwikkelingen, gemeentelijke activiteiten en conceptplanning GO<br />

geb.ontwik.<br />

activiteit gem.Almere<br />

Uitvoering GO<br />

2018 2019 2020 2021 2022 2023<br />

GO-plus van<br />

huurwoningen<br />

Hofmark door<br />

Goede stede 1 )<br />

Activering<br />

bewoners Vrijmark<br />

olv Ymere<br />

Onderzoek transitie<br />

bedrijventerreinen<br />

Aanpak<br />

parkeeroverlast<br />

Sportpark De<br />

Marken<br />

Besluit afvalbeleid<br />

Visie op Almere<br />

Haven (PBS)<br />

Aanbesteding<br />

Start<br />

participatieproces<br />

GO huurwoningen<br />

Vrijmark door<br />

Ymere, inclusief<br />

zonnepanelen<br />

Uitrollen<br />

programma<br />

transitie<br />

Ambachtsmark en<br />

De Steiger?<br />

Aanpassingen<br />

bestemmingsplan<br />

bedrijventerreinen<br />

?<br />

Hofmark<br />

Activiteiten energietransitie en gevolgen voor GO<br />

Uitloop<br />

GO<br />

woningen<br />

Vrijmark<br />

Ymere<br />

Redemark<br />

Sportmar<br />

k<br />

Ambachts<br />

mark<br />

Vrijmark<br />

Zuidmark<br />

Floriade<br />

Sportpark<br />

De<br />

Marken<br />

Gildemark<br />

Noordma<br />

rk<br />

Brugmark<br />

afronding<br />

GO<br />

2018 2019 2020 2021 2022 2023<br />

Go-no-go-moment Uitvoering<br />

In ca<br />

energietransitie 1) Groot onderhoud De energietransitie<br />

woningen Hofmark door Goede Stede. Maatregelen bestaan uit 2025<br />

Marken: vervangen besluit van badkamer, obv tijdelijke keuken, kozijnen, installaties, meterkast en kruipruimten aansluitin<br />

aanpak<br />

voorziening<br />

g op<br />

aanvullen. De CV-ketels zijn in 2016 vervangen.<br />

warmtetransitie<br />

geother<br />

obv warmtenet 2 )<br />

mie<br />

Figuur (maart 8 activiteiten ’18) derden en gemeente Almere irt concept planning GO (planning uitvoering GO hier nog in concept, bij<br />

start uitvoering Aanvraag in augustus 2018, loopt Hofmark door tot in 2020)<br />

rijksbijdrage<br />

Woningbouwcorporatie Goede Stede bezit woningen aan de Hofmark. In periode mei 2018 tot maximaal<br />

Voorbereiding<br />

januari 2019 voert zij een groot onderhoud-plus uit. Aanliggende eigenaren krijgen <strong>het</strong> aanbod om mee te<br />

bewonerscampagn<br />

liften met de aanvullingen van de kruipruimten met zand. Gezien de aard van de ingreep van <strong>het</strong> groot<br />

e<br />

onderhoud aan de woningen, wordt aansluitend de uitvoering van <strong>het</strong> groot onderhoud aan de openbare<br />

Voorbereiding<br />

ruimte gepland.<br />

verzwaring<br />

In 2019 start Ymere met de <strong>het</strong> groot onderhoud aan haar woningen. Deze activiteiten zijn niet zodanig<br />

electranet naar ..?V<br />

ingrijpend en belastend voor de openbare ruimte dat direct aansluitend <strong>het</strong> GO van de buitenomgeving<br />

net met Alliander<br />

gepland dient te worden. Daarmee is <strong>het</strong> mogelijk om de omgeving van de Hofmark eerst systematisch af te<br />

Start<br />

ronden.<br />

informatiecampage<br />

Aandachtspunt in <strong>het</strong> voorbereidingstraject is dat met de woningbouwcorporaties nog geen concrete<br />

n Haven<br />

afspraken zijn gemaakt over zaken als planning, ophogen van tuinen, achterpaden en energietransitie. Met<br />

Aanpak<br />

uitzondering van de verwachting dat GO begint in met de Hofmark, volgend op <strong>het</strong> groot onderhoud aan de<br />

woningabonnemen<br />

woningen van Goede Stede.<br />

t 3 )<br />

activiteiten energietransitie<br />

uitvoering GO<br />

afstemming met<br />

corporaties<br />

opnemen in prog.<br />

van eisen -GO:<br />

ontwerpruimte<br />

voor warmtenet,<br />

tijdelijke warmtekracht-koppeling,<br />

woningabonnemen<br />

t, verzwaring<br />

electranet,<br />

deelautoconcepten<br />

Start uitleg<br />

warmtenet &<br />

1 e<br />

aansluitin<br />

g obv<br />

tijdelijke<br />

voorzieni<br />

ng (of<br />

eerder)<br />

2) Besluit warmtenet betreft de transitie van een gasnet naar een warmtenet. Onzeker is nog op welke<br />

wijze <strong>het</strong> warmtenet wordt gevoed. Opties die momenteel in onderzoek zijn: geothermie en<br />

waterstof.<br />

3) Woningabonnement: energieabonnement obv van zonnepanelen (5 jr terugverdientijd) met isolatie<br />

(20 jr terugverdientijd) tegen vaste kosten lager dan de huidige energielasten.<br />

Figuur 9 activiteiten bij besluit inzetten energietransitie irt GO<br />

Afbeeldingen uit: Groot Onderhoud De Marken, Kansen voor stedelijke<br />

vernieuwing, Projectvoorstel door Astrid Meeuwissen en Peter Post,<br />

Afdeling Stadsruimte Zichtbaar is de planning van <strong>het</strong> GO in relatie tot<br />

andere gebiedsontwikkeling en als aanjager voor transities<br />

Zodra <strong>het</strong> college groen licht geeft voor <strong>het</strong> inzetten van de energietransitie en te beginnen in De Marken,<br />

heeft dat gevolgen voor <strong>het</strong> programma GO De Marken. Op dit moment staan er nog vele vragen open wat<br />

betreft de exacte technische oplossing en aanpak. Vragen die in de komende maanden in overleg met de<br />

energiepartners beantwoord moeten worden zijn onder meer: <strong>het</strong> type warmtesysteem (obv warmte-<br />

12<br />

11.1 Risico’s voorbereiding<br />

1. Tijd en planning irt ambitieniveau: <strong>het</strong> project kent meervoudige en ambitieuze doe<br />

Zoals op <strong>het</strong> terrein van klimaatadaptatie, sociaal, circulair, gezondheid en de energ<br />

Uitgangspunt is om zoveel mogelijk van deze afzonderlijke ambities te realiseren als<br />

project en door samenwerking in partnerschap mogelijk is. In deze fase is de reikwij<br />

doelstellingen nog niet uitgekristalliseerd of is zelfs een aanpak helder. Zoals bij voo<br />

de energietransitie. Tegelijk met <strong>het</strong> voorbereidingstraject zullen de contouren uitge<br />

moeten worden.<br />

2. Planning irt transitie bedrijventerreinen: in 2018 wordt een onderzoek naar de trans<br />

bedrijventerreinen uitgevoerd door Ruimtelijke ontwikkeling en mobiliteit. Pas na h<br />

wordt duidelijk in hoeverre <strong>het</strong> GO De Marken hierop moet of kan anticiperen. Hier<br />

figuur opgenomen met een overzicht van de nu bekende en mogelijke bouwactivite<br />

plaatse van Ambachtsmark 3 bestaat de behoefte om bij herinrichting <strong>het</strong> fietspad e<br />

situering te wisselen.<br />

3. Budget: wensen van bewoners kunnen <strong>het</strong> beschikbare budget doen overschrijden.<br />

Verwachtingsmanagement door opstellen duidelijke kaders richting bewoners is een<br />

beheersmaatregel om de gevolgen te verkleinen.<br />

4. Budget: planvoorbereiding organiseren in bouwteamverband levert een directe verh<br />

Figuur 1 wijkgrens <strong>het</strong> De onderdeel Marken en ‘budget eigendommen K3’. De woningbouwcorporaties<br />

interne kosten worden daarentegen verlaagd.<br />

5. Communicatie: onvoldoende en niet tijdig communiceren over en tijdens <strong>het</strong> proces<br />

Onderhoud’ Kan mogelijk tot vertraging leiden. Goed en gedragen communicatie pla<br />

communiceren is hiervoor een beheersmaatregel.<br />

Figuur 15 waterdiepte bij bui 60mm/uur. Bron: https://almere.klimaatatlas.net/<br />

Bij bui08 (19.8 mm/uur) willen we geen grootschalig water op straat hebben. In de Marken wordt op m<br />

locaties water op straat berekend bij bui 8, zie onderstaande figuur: ‘berekende hoogte water op straat<br />

Figuur water 13 op locaties straat dient van mogelijke via bovengrondse transitie oplossingen naar wonen afgevoerd te worden. Het groter dimensioneren va<br />

regenwaterriool is een te kostbare zaak.<br />

Figuur 16 berekende hoogte water op straat bij bui 8 uit de Leidraad Riolering. Bij de kleuren rood, oranje en gee<br />

water op straat verwacht.<br />

Afbeeldingen uit: Groot Onderhoud De Marken, Kansen voor stedelijke<br />

vernieuwing, Projectvoorstel door Astrid Meeuwissen en Peter Post,<br />

Afdeling Stadsruimte berekende hoogte water op straat bij bui 8 uit de<br />

Leidraad Riolering. Bij de kleuren rood, oranje en geel wordt water op<br />

straat verwacht.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

61<br />

<strong>Beheer</strong> & De Marken<br />

In Almere zien ze veel potentie voor een toekomstig<br />

veranderende rol van beheer. Er zijn ondertussen<br />

al twee publicaties verschenen waarbij aandacht<br />

wordt geschonken aan beheerders als stadsvernieuwers.<br />

Hier wordt vooral ingezet op energiebesparing<br />

en circulariteit. Zo is er reeds een UpCycle<br />

center, waar wordt gewerkt aan hergebruik van<br />

materialen en is de ambitie 40% van de stroom in<br />

Almere zelf op te wekken, wat nu al gebeurt met bijvoorbeeld<br />

stoplichten op zonne-energie.<br />

Duurzaamheid staat ook voorop in <strong>het</strong> nieuwe<br />

Floriadeterrein. Ontworpen door MVRDV wordt er<br />

door middel van een grid gewerkt aan een wijk rijk<br />

aan biodiversiteit. Hierbij worden verschillende ingrepen<br />

gebruikt zoals een voedselbos.<br />

Als testwijk focust beheer zich op de wijk De Marken.<br />

Deze wijk ligt gekoppeld aan <strong>het</strong> Floriadeterrein en<br />

ondergaat binnenkort een rioolvervanging. De ambitie<br />

is <strong>het</strong> onderhoud te koppelen aan de implementatie<br />

van <strong>het</strong> warmtenet. Hiervoor moeten veel<br />

partijen aan tafel en met de korte termijn is dit niet<br />

zeker of <strong>het</strong> lukt. Een andere focus is de leefbaarheid<br />

in de wijk, want hoewel de bewoners er graag<br />

wonen, is <strong>het</strong> toekomstperspectief laag. Bovendien<br />

is <strong>het</strong> meubilair in de wijk sterk verouderd. Kortom,<br />

een goed moment om te investeren in de wijk. Er is<br />

reeds een vernieuwingsplan opgesteld, maar deze<br />

is nog niet geconcretiseerd tot fysieke projecten.<br />

InspIratIeboek<br />

GrowinG<br />

Green<br />

StadSbeheer<br />

Gebiedsvisie<br />

Floriade Stadswijk Almere<br />

Gemeente Almere in samenwerking met MVRDV<br />

Inspiratieboek Growing Green, Stadsbeheer uitgegeven door de Gemeente<br />

Almere (redactie van Jan Klopstra, Wouter Schrier, José Duurland,<br />

Henk Martens, Danielle Gebbink en Mieke Schoot). De publicatie<br />

laat zien hoe stadsbeheer Almere werkt aan een duurzamere stad.<br />

augustus 2017<br />

De gemeente heeft in samenwerking met MVRDV een gebiedsvisie ontwikkeld<br />

voor de Floriade Stadwijk. Dit gebied zal met de komst van de<br />

Floriade een grote duurzame vernieuwing ondergaan. De wijk is gekoppeld<br />

aan de Marken en heeft daarmee directe invloed op de leefbaarheid<br />

(door middel van bijvoorbeeld een nieuwe verbinding met de stad).<br />

mei 2017


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

62<br />

De Marken is <strong>het</strong> meest verhard van de vier testwijken, mede door<br />

de bloemkoolstructuur van de wijk. Er is weinig groen in de wijk<br />

aanwezig. Volgens de bewoners is er een gemis aan straatmeubilair en<br />

buitenvoorzieningen voor jongeren en kinderen.<br />

Een voorbeeld van groen in de wijk dat veel sfeer geeft.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

63<br />

In de laatste jaren is de buurt achteruitgegaan en is er meer rommel op<br />

straat. De mensen wonen er graag maar de toekomstverwachting is<br />

laag.<br />

Verschillende delen in de wijk zijn in zelfbeheer. Dit leidt tot meer<br />

persoonlijkheid en diversiteit in <strong>het</strong> straatbeeld. De wijk heeft<br />

bovendien 64% van de woningen in bezit van de bewoners.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

64<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.3 Almere<br />

65<br />

1 Buurtcentrum<br />

Het buurtcentrum werd opnieuw geopend en biedt<br />

potentieel om de nucleus te zijn waarrond <strong>het</strong> grote<br />

onderhoud van de wijk zich kan organiseren.<br />

3 Busbaan<br />

De busbaan wordt vandaag exclusief gebruikt voor<br />

bussen en vormt een infrastructurele barrière in de<br />

wijk. Tegelijk is deze ook onderbenut. De verharde<br />

oppervlakte biedt ook een uitdaging mbt. klimaatadaptatie,<br />

aangezien deze busbaan risico heeft op<br />

overstroming.<br />

2 Oud Centrum<br />

Het oude winkelcentrum van de wijk, georiënteerd<br />

langs de buslaan, staat leeg en wordt ontwikkeld tot<br />

woningen.<br />

4 Ambachtsmark<br />

De Ambachtsmark is een voormalige zone voor kleine<br />

bedrijvigheid. Deze staat nu onder druk vanuit<br />

een woningbouw-opgave. Tegelijk vormt de zuidelijke<br />

flank van deze zone <strong>het</strong> nieuwe ‘hart’ van de wijk<br />

met een supermarkt.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

66


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

67


OETERMEER - MEERZICHT<br />

IJKPORTRET<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

68<br />

. OMSCHRIJVING<br />

eerzicht heeft een is georganiseerd rond gescheiden functies en is op dat vlak een typische<br />

a-oorlogse uitbreidingswijk. Tegelijk onderscheidt ze zich ook van de andere wijken met een<br />

storytelling om<br />

eer biodiverse groenaanleg buurtbewoners en te specifieke architectuur. Ten noordoosten van de wijk, boven de<br />

betrekken<br />

oornaamste autoweg, bevinden zich voornamelijk hoogbouwappartementen. In <strong>het</strong> zuidwesten,<br />

nder de autogordel, gaat visievorming<br />

<strong>het</strong> om laagbouw, met oa. “koepelwoningen”, een arcchitecturaal<br />

aanleiding<br />

atrimonium ontworpen door Benno Stegeman in de jaren 70. Het oostelijke entreegebied,<br />

en voormalig bloeiend bedrijventerrein nabij <strong>het</strong> station, bevat vandaag veel leegstand en zal<br />

renovatie-opgave<br />

erontwikkeld worden. Aan de westelijke zijde bevindt zich een groot stadspark. Een oude dijkweg<br />

stadsontwikkeling<br />

erbindt deze gebieden langs de wijk voor fietsers.<br />

ZOETERMEER CENTRUM<br />

ZOETERMEER CS


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

69<br />

Introductie<br />

Meerzicht is georganiseerd rond gescheiden functies<br />

en is op dat vlak een typische na-oorlogse uitbreidingswijk.<br />

Tegelijk onderscheidt ze zich ook van<br />

de andere wijken met een zeer biodiverse groenaanleg<br />

en specifieke architectuur. Ten noordoosten van<br />

de wijk, boven de voornaamste autoweg, bevinden<br />

zich voornamelijk hoogbouwappartementen. In <strong>het</strong><br />

zuidwesten,onder de autogordel, gaat <strong>het</strong> om laagbouw,<br />

met oa. “koepelwoningen”, een architecturaal<br />

patrimonium ontworpen door Benno Stegeman<br />

in de jaren 70. Het oostelijke entreegebied,een voormalig<br />

bloeiend bedrijventerrein nabij <strong>het</strong> station,<br />

bevat vandaag veel leegstand en zal herontwikkeld<br />

worden. Aan de westelijke zijde bevindt zich een<br />

groot stadspark. Een oude dijkweg verbindt deze<br />

gebieden langs de wijk voor fietsers.<br />

Aanleiding<br />

Meerzicht is de enige van de vier testwijken die geen<br />

rioleringswerken vergt. De opgave situeert zich<br />

vooral rond een renovatie-opgave van woongebouwen,<br />

waarbij ook de publieke ruimte zal aangepakt<br />

worden. Daardoor is er voor beheerinstanties een<br />

uitdaging weg gelegd. Tegelijk ligt er een stadsontwikkelingsopgave<br />

in <strong>het</strong> entreegebied –waar 3.500<br />

tot 7.000 bijkomende woningen zullen gerealiseerd<br />

worden– en <strong>het</strong> winkelcentrum, die gezien wordt als<br />

een kans om ook de sociaalmaatschappelijke opgave<br />

mee te nemen.<br />

Projectaanpak<br />

Meerzicht vormt een pilot wijkverkenning, met als<br />

doel te komen tot een ontwikkelstrategie voor een<br />

aantoonbare, merkbare en zichtbare verbetering<br />

van de leef- en woonomgeving. Het doel is nu om<br />

overzicht te geven over de opgaven in Meerzicht<br />

op de korte, middellange en lange termijn. De pilot<br />

stemt de verschillende lopende en geplande projecten<br />

in de wijk op elkaar af: <strong>het</strong> project Entree,<br />

de nieuwbouw van een school, de verduurzaming<br />

van de flats in de Bossenbuurt en de woningen inde<br />

Landenbuurt, en de aanpak van <strong>het</strong> winkelcentrum.<br />

Naar aanleiding van de evaluatie van deze nieuwe<br />

werkwijze worden de wijkverkenningen in andere<br />

wijken in Zoetermeer vormgegeven.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

70<br />

Masterplan<br />

De<br />

Entree<br />

Sleutelgebied voor<br />

de schaalsprong van Zoetermeer<br />

1<br />

De Gemeente Zoetermeer heeft een masterplan ontwikkeld voor De<br />

Entree, wat met 4500 nieuwe woningen en nieuwe voorzieningen een<br />

nieuw gezicht moet geven aan Zoetermeer. Te zien is hoe <strong>het</strong> straatprofiel<br />

volledig op de schop gaat, met meer hoogbouw en groen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

71<br />

<strong>Beheer</strong> & Meerzicht<br />

Meerzicht is een wijk met een speciale relatie tot<br />

groen. Niet alleen is <strong>het</strong> een erg groene wijk, ook<br />

wordt er gewerkt met beheerscontracten, waardoor<br />

veel groen in eigenbeheer is. Daarnaast is er een<br />

stadsboerderij in de wijk aanwezig, waardoor er ook<br />

voedsel in de wijk verbouwt wordt. Als laatste sluit<br />

de wijk aan op de omliggende parken en polders. De<br />

beheerders zijn reeds in de wijk aanwezig. Via wijkportretten<br />

is er met bewoners gesproken over wat<br />

ze graag zouden zien in een volgende fase. Echter,<br />

op dit moment staat er nog geen groot onderhoud<br />

gepland voor Meerzicht. Dit betekent dat er op korte<br />

termijn geen grootschalige heraanleg in de wijk gaat<br />

plaatsvinden.<br />

Ondertussen wordt wel de aan de wijk grenzende<br />

Entree van Zoetermeer gerealiseerd. Hierbij wordt<br />

een grote weg volledig heraangelegd en <strong>het</strong> hele<br />

straatprofiel ondergaat daarbij een grote transformatie.<br />

Het gebied wordt vergroend en verdicht en<br />

er komen veel extra voorzieningen de kant van de<br />

Entree op. De plannen binnen Meerzicht sluiten hierbij<br />

aan. Het winkelcentrum in <strong>het</strong> hart van de wijk kan<br />

aangepakt worden. Bovendien zijn er veel woningen<br />

in zowel de Landenbuurt en de Bossenbuurt die verduurzaamt<br />

moeten worden. Voor de beheerders is<br />

<strong>het</strong> nog steeds zoeken wat hun rol in deze wijk kan<br />

zijn. Welke aanknopingspunten zijn er? Welke budgetten<br />

kunnen ingezet worden? Hoe kan beheer bijwerken<br />

aan de verduurzaming van Meerzicht?<br />

“De uiteengelegde stad”<br />

In samenwerking met de ontwikkeling van De Entree zijn er mogelijkheden<br />

om Meerzicht ook aan te pakken. Zo kunnen twee wijkdelen verduurzaamd<br />

worden, een nieuwe school aangelegd en <strong>het</strong> winkelcentrum<br />

aangepakt worden.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

72<br />

Meerzicht ligt aan de rand van Zoetermeer en sluit direct aan op de<br />

groene omgeving van Westerpark en dan de polders. Ook binnen de<br />

wijk is veel groen, vooral in de Bossenbuurt.<br />

In Meerzicht wordt gewerkt met beheerscontracten. Hierdoor is veel<br />

groen in eigenbeheer. Dit levert een divers en persoonlijk straatbeeld<br />

op.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

73<br />

In de wijk is een stadsboerderij met grote moestuin aanwezig:<br />

kinderboerderij <strong>het</strong> Buitenbeest. Deze boerderij is een van de drie<br />

boerderijen in <strong>het</strong> beheer van de stad. Op <strong>het</strong> terrein zijn ook de<br />

schooltuinen.<br />

Ten noorden raakt Meerzicht aan een belangrijke fietsas.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

74<br />

3<br />

1<br />

2<br />

4


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 2.4 Zoetermeer<br />

75<br />

1 Winkelcentrum<br />

Het winkelcentrum bevat een beheersopgave voor<br />

<strong>het</strong> herdefiniëren van de openbare ruimte, deze<br />

wordt nu gedomineerd door parkeerruimte.<br />

3 Bossenbuurt - Hoogbouw<br />

De woningcoöperatie gaat ook hier renoveren. Hier<br />

ligt er ook een opgave om <strong>het</strong> openbare domein (gedeeltelijk)<br />

te herdefiniëren en de plint van de<br />

gebouwen anders te gaan ontwerpen.<br />

28<br />

2 Landenbuurt - Laagbouw<br />

De woningcoöperatie gaat hier renoveren. Het is nog<br />

onduidelijk hoe hier vanuit beheer een bijdrage kan<br />

geleverd worden of hoe andere transities gekoppeld<br />

kunnen worden aan deze beheersopgave.<br />

4 Ontwikkelingslocatie De Entree<br />

Het voormalig bedrijventerrein dat doorkruist wordt<br />

door een grote autoweg wordt herdacht tot een stedelijke<br />

boulevard voor gemengde ontwikkeling.


+ €<br />

+ €<br />

+ €<br />

+ €<br />

€<br />

+ €<br />

W&I<br />

<strong>Beheer</strong><br />

SO<br />


MO<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 77<br />

wijkprogramma<br />

Sleutel 3<br />

Door zijn positie,<br />

vakmanschap en<br />

portefeuille is<br />

de beheerder een<br />

geschikte kandidaat<br />

om de vervangingsen<br />

transitieopgaven<br />

samen te nemen.<br />

A B C D<br />

beheerslab<br />

<strong>Beheer</strong><br />

Energie<br />

transitie<br />

€<br />

Handboek<br />

2.0<br />

€<br />

€<br />


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3 Gedeelde opgaven<br />

78<br />

3.1 Morfologie 80<br />

3.2 Ruimtelijke ambities 86<br />

3.3 Procesaanpak 94


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

79<br />

In <strong>het</strong> vorige hoofdstuk zagen we reeds hoe de verschillende testwijken<br />

innovatief met beheer omgaan: van <strong>het</strong> inzetten van beheer als<br />

leiddraad voor stadsvernieuwing tot <strong>het</strong> betrekken van burgers<br />

bij onderhoud van groeninfrastructuur. In wat volgt vergelijken<br />

we de testwijken op basis van de wijkportretten die<br />

we zojuist sc<strong>het</strong>sen. Dat leverde een analyse op drie facetten<br />

op: op <strong>het</strong> vlak van de morfologie van de wijken, op <strong>het</strong> vlak<br />

van de (ruimtelijke) ambities en op <strong>het</strong> vlak van de procesaanpak.<br />

De ene wijk is immers de andere niet: de ruimtelijke en<br />

sociale morfologie van elke wijk bepaalt welke klimatologische<br />

maatregelen en systemen nodig zullen zijn. De analyse<br />

van van de processaanpak geeft reeds enkele kansen weer<br />

waarin <strong>het</strong> potentieel van beheer als nieuwe praktijk duidelijk<br />

wordt. Tijdens <strong>het</strong> eerste werkatelier op 25 juni werd deze bevindingen<br />

voorgelegd en gebruikt om gelijkaardige vragen en<br />

strategieën te herkennen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

80<br />

3.1 Morfologie<br />

Aanleiding<br />

Allen zijn <strong>het</strong> wijken waar een transformatieopgave<br />

zich aandringt, soms omwille van de leeftijd van de<br />

infrastructuren in de wijk, in andere gevallen onder<br />

invloed van bodemdaling en zettingen, in andere gevallen<br />

omwille van een groeiende woningbehoefte.<br />

A<br />

B<br />

C<br />

D<br />

Reyeroord<br />

Meerzicht<br />

Zuid-West<br />

(Hoge Mors)<br />

De Marken<br />

jaren ‘60 wijk: renovatie riool<br />

bodem zettingen: renovatie riool<br />

jaren ‘70 wijk: renovatie woningen<br />

bevolkingsgroei: stadsontwikkeling<br />

jaren ‘60 wijk: renovatie riool<br />

bevolkingsgroei: stadsontwikkeling<br />

jaren ‘80 wijk<br />

bodemdaling: renovatie riool<br />

Open, verharde en bebouwde ruimte<br />

Ten opzichte van meer recente stadsontwikkelingen<br />

zijn deze wijken relatief ruim ontworpen: allen bezitten<br />

ze grote oppervlaktes aan open, publieke ruimte.<br />

Een groot deel daarvan is onverhard, wat mogelijkheden<br />

biedt op <strong>het</strong> vlak van natuurlijke infiltratie.<br />

Maar de enorme oppervlakte aan openbaar domein<br />

vergt ook heel wat onderhoud.<br />

oppervlakte<br />

GSI<br />

Verharding<br />

(%)<br />

lm autoweg/<br />

inw<br />

A<br />

Reyeroord<br />

88<br />

0,19<br />

48<br />

3<br />

B<br />

Meerzicht<br />

231<br />

0,20<br />

38<br />

4,7<br />

C<br />

Zuid-West<br />

(Hoge Mors)<br />

128<br />

0,28<br />

56<br />

3,5<br />

D<br />

De Marken<br />

115<br />

0,17<br />

42<br />

13,8<br />

oppervlakte open<br />

ruimte / oppervlakte<br />

woonoppervlakte<br />

bebouwing<br />

+ erven<br />

+ verharding


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

81<br />

Reyeroord:<br />

groot areaal grasvelden<br />

in publiek beheer<br />

Zuid-West:<br />

veel maar versnipperd groen<br />

In een verharde context<br />

De Marken:<br />

groene omgeving in verharde buurt<br />

Meerzicht:<br />

groene buurt in zelfbeheer,<br />

verhard centrum


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

82<br />

Mobiliteit en infrastructuur<br />

Een groot deel van de publieke ruimte wordt in deze<br />

wijken ingenomen door weginfrastructuur, voornamelijk<br />

gevrijwaard voor auto- en ander gemotoriseerd<br />

verkeer. De auto rijdt tot diep in de bouwblokken<br />

door om voor de deur van iedere woning te<br />

parkeren. In Zoetermeer wordt de wijk doorkruist<br />

door een belangrijke autoweg. In Almere snijdt de<br />

busbaan dwars doorheen de wijk. Rotterdam en<br />

Leiden volgen een orthogonaal weefsel waarbij enkele<br />

hoofdstraten <strong>het</strong> kader vormen voor minder<br />

drukke straten.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

83<br />

Reyeroord:<br />

groot gedimensioneerde straten,<br />

veel paden en ‘achterkanten’<br />

Zuid-West:<br />

veel parallel structuren<br />

De Marken:<br />

complexe veelheid<br />

aan verkeersinfrastructuur<br />

Meerzicht:<br />

parkeercentrum,<br />

grote centrale verkeersbarrière


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

84<br />

Bevolking en voorzieningen<br />

Deze wijken bevinden zich ieder in de buitenwijken<br />

van de stad. Het gemiddeld jaarlijks inkomen in de<br />

wijken is aan de lage kant (ter vergelijking: een modaal<br />

inkomen volgens <strong>het</strong> CPB is €36.000 per jaar).<br />

Behalve in Rotterdam, waar de woningen vooral in<br />

privaat eigendom zijn, geldt een vrijwel evenwaardige<br />

verdeling tussen huurcorporaties en privaat<br />

eigendom. De functies in deze wijken zijn voornamelijk<br />

gecentraliseerd: <strong>het</strong> merendeel van de wijken<br />

bestaat zuiver uit woningen. Winkelcentra liggen<br />

vaak centraal, hier en daar zit een buurthuis of<br />

kinderopvang meer ingebed in <strong>het</strong> verder homogene<br />

woonweefsel. De tendens is dat kleine buurtwinkels<br />

vervangen worden door grotere winkelketens die<br />

zich eerder aan de rand van de wijk nestelen. Aan<br />

de wijken Leiden Zuid-West, Almere De Marken en<br />

Zoetermeer Meerzicht grenzen bedrijventerreinen<br />

waarmee weinig relatie wordt aangegaan. In <strong>het</strong> geval<br />

van De Marken en Meerzicht worden deze op<br />

middellange termijn ontwikkeld tot nieuwe woongebieden.<br />

inwoners<br />

bevolkingsdichtheid<br />

inkomen<br />

/ jaar<br />

% huur<br />

A<br />

Reyeroord<br />

5800<br />

6590<br />

20.300<br />

vooral<br />

eigendom<br />

B<br />

Meerzicht<br />

15239<br />

6596<br />

22.500<br />

51 hc<br />

6 h<br />

43 ei<br />

C<br />

Zuid-West<br />

(Hoge Mors)<br />

8631<br />

6742<br />

24.000<br />

56 hc<br />

6 h<br />

38 ei<br />

D<br />

De Marken<br />

115<br />

0,17<br />

22.500<br />

34 hc<br />

5 h<br />

61 ei<br />

hc: huurcoöperatie<br />

h: huur<br />

ei: eigendom<br />

Conclusie<br />

In <strong>het</strong> volgende hoofdstuk zien we hoe de morfologische<br />

en ruimtelijke kenmerken <strong>het</strong> kader bepalen<br />

voor de manier waarop de transities worden aangevlogen.<br />

De groenruimte biedt zowel kansen als onderhoudsopgaven,<br />

de zwaar op de auto gebaseerde<br />

infrastructuur bepaalt de condities voor de mobiliteitstransitie<br />

enzovoort. Met deze morfologische<br />

analyse als onderlegger kijken we naar <strong>het</strong> ambitieniveau<br />

van de verschillende gemeentes inzake de<br />

klimaattransities.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

85<br />

Reyeroord:<br />

weinig voorzieningen binnen<br />

plangebied<br />

Zuid-West:<br />

wijk doorkruist met door<br />

bedrijven en voorzieningen<br />

De Marken:<br />

verdwijnende kleinschalige bedrijvigheid In homogene<br />

woonwijk<br />

Meerzicht:<br />

homogene woonwijk<br />

met centrale voorzieningen


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

86<br />

4.2 Ruimtelijke ambities<br />

Iedere gemeente stelde de laatste jaren ambitieuze<br />

plannen op voor een uitgebreid transitiebeleid. In dit<br />

hoofdstuk kijken we naar elk van de 6 thematische<br />

transitiedoelstellingen:<br />

1. Ruimte voor water en biodiversiteit<br />

2. Gedeelde mobiliteit<br />

3. Hernieuwbaar energielandschap<br />

4. Zorgzame leefomgeving<br />

5. Circulaire en productieve stad<br />

6. Gezond voedsel<br />

Voor elk van deze thema’s bepalen we, op basis van<br />

interviews, wijkbezoeken en workshops <strong>het</strong> ambitieniveau<br />

en de fase van realisatie waar ze zich in<br />

bevinden. Dit geeft ons een beeld waar de wijken<br />

reeds staan, welke koppelkansen tussen beheer en<br />

<strong>het</strong> vormgeven van de transities reeds benut worden,<br />

maar ook welke transities nog nauwelijks vanuit<br />

beheer aangevlogen worden. Om dit te verbeelden<br />

gebruiken we –figuurlijk– de transitiecurve.<br />

Eveneens geeft <strong>het</strong> ons een schema waarmee we<br />

de testwijken met elkaar kunnen vergelijken.<br />

ambitieniveau<br />

realisatie<br />

plannen<br />

thema<br />

niet geïdentificeerd


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

87<br />

1. Ruimte voor water en biodiversiteit<br />

Meer en hevigere weersomstandigheden zullen –<br />

zeker in een delta zoals de onze– niet alleen aan de<br />

kustlijn opgevangen worden, maar vergen maatregelen<br />

die tot diep in onze steden doordringen. We<br />

zullen onze steden moeten gaan inrichten als een<br />

spons. De overvloedige groenruimte in de testwijken<br />

biedt daarvoor een enorm potentieel. Water in<br />

biodiversiteit staan al erg hoog op de agenda van<br />

beheer: er wordt volop geëxperimenteerd met wadi’s,<br />

regenparken, etc.<br />

Rotterdam<br />

Water en biodiversiteit vormen leidende transitiethema’s voor de wijk.<br />

Dit komt onder andere doordat bij de wijkbevraging werd aangegeven<br />

dat de groenzones belangrijke plekken waren om aan de slag te gaan.<br />

De grote groenzone in <strong>het</strong> midden van de wijk werd daarbij geduid als<br />

een belangrijke opgave waar gezondheid, sociale problematieken vis à<br />

vis water en biodiversiteit samen komen. Op grotere schaal wordt de<br />

connectie nog niet gemaakt voor <strong>het</strong> maken van grootschalige ecologische<br />

verbindingen tussen stad en land. Wel wil men inzetten op waterberging<br />

en buffering. Hergebruik focust nu nog in functie van water voor<br />

de kuiswagens van de wegen. Hergebruik van regenwater ifv. toiletten,<br />

wasmachines etc… wordt nog niet in overweging genomen.<br />

Almere<br />

Er ligt een grote opgave in <strong>het</strong> project om de groot gedimensioneerde<br />

ruimte aan te pakken op vlak van waterbeheer en biodiversiteit. Het toewerken<br />

naar klimaatadaptief beheer wordt onderschreven voor de gehele<br />

gemeente. Het toewerken naar effectief ecologische waarde is de<br />

ambitie vanuit <strong>het</strong> projectteam maar nog niet verder uitgewerkt.<br />

Leiden<br />

De stad heeft grote ambities in functie van klimaatadaptatie en vergroening.<br />

Het is een thema waarbij ontwerp en beheer “van boven af en van<br />

onder uit”elkaar ontmoeten. De bouwstenen van de Urbanisten vormen<br />

vandaag de gedragen leidraad. Tegelijk wordt er nog gezocht naar een<br />

meer systemische logica in waterbeheer en klimaatadaptatie (bijvoorbeeld:<br />

hoe kan <strong>het</strong> nabijgelegen bedrijventerrein worden onthard en hoe<br />

kan <strong>het</strong> wijkgroen daaraan bijdragen?)<br />

Zoetermeer<br />

Zoetermeer heeft historisch een ‘stadsecoloog’ die samen met de beheerders<br />

de kansen voor fauna en flora in de gaten houdt, en zelfs vastlegt<br />

in een beheershandboek. Daardoor is de biodiversiteit in parken,<br />

bermen en waterkanten hoog in vergelijking met andere wijken. Ook<br />

<strong>het</strong> waterhuishouden van de wijk lijkt goed. Dankzij de overvloedige<br />

aanwezigheid van relatief laaggelegen groen, ondervindt de wijk weinig<br />

negatieve gevolgen van teveel of –tekort aan water. Hergebruik van<br />

water wordt nog niet gefaciliteerd. Adoptietuintjes zorgen voor interactie<br />

tussen groen en bewoners. Er is ook een opgave om <strong>het</strong> watersysteem<br />

om te draaien(trekker: hoogheemraadschap van Rijnland) om de<br />

waterkwaliteit in de Zoetermeerse plas te verbeteren. Daardoor zal <strong>het</strong><br />

waarschijnlijk nodig zijn om nog een extra waterpartij door Meerzicht te<br />

realiseren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

88<br />

2. Gedeelde mobiliteit<br />

Technologische en maatschappelijke ontwikkelingen<br />

kondigen een shift aan naar alternatieve<br />

modi en een verschuiving naar gedeelde mobiliteit.<br />

Daarvan zullen we ruimtelijk <strong>het</strong> effect voelen: meer<br />

plaats voor voetgangers en fietsers, veiligere wijken,<br />

meer plaats voor recreatie en natuur en ga zo maar<br />

door. Maar andersom kunnen we door een alternatieve<br />

ruimtelijke inrichting ook ons verplaatsingsgedrag<br />

sturen en gezondere, socialere modi stimuleren.<br />

In de zeer autogebaseerde testwijken vergt die<br />

omslag een enorme inspanning.<br />

Rotterdam<br />

Voor Reyeroord is er nog geen mobiliteitsplan opgesteld voor de toekomst.<br />

Mobiliteit vormt dus geen leidende transitie. De vaststelling is<br />

dat de wijk best autogebaseerd is. Het bevindt zich ook relatief ver van<br />

centrum Rotterdam en ligt nabij grote invalswegen. De weerstand van<br />

bewoners wordt als argument naar voor geschoven om parkeren als thema’s<br />

niet als eerste naar voor te schuiven. Tegelijkertijd wordt de auto<br />

ook als storend ervaren in de wijk (er wordt op sommige banen erg snel<br />

gereden, …).<br />

Almere<br />

Almere is een breed opgezette stad waar mobiliteit veel ruimte krijgt.<br />

Ook in en rondom de wijk is <strong>het</strong> fiets-, wandel-, auto- en OV-netwerk<br />

sterk uitgebouwd. Deze mobiliteitsstructuur gaan herdenken in functie<br />

van minder autoverkeer is voorlopig nog niet echt aan de orde of speelt<br />

alvast nog geen leidende rol in <strong>het</strong> narratief van <strong>het</strong> project. Wel wordt<br />

nagedacht over <strong>het</strong> her-lokaliseren en clusteren van parkeren aan de<br />

randen van de woongebieden en over <strong>het</strong> faciliteren van deelmobiliteit.<br />

Leiden<br />

Vandaag is er nog geen mobiliteitsplan waarbinnen <strong>het</strong> beheersplan<br />

van de wijk zich kadert. Dit komt mede doordat <strong>het</strong> ontwikkelingsperspectief<br />

Zuid-West parallel wordt ontwikkeld. Binnen fase 1 wordt nu<br />

ingezet op <strong>het</strong> verminderen van enkele parkeerplaatsen, dit in overleg<br />

met bewoners én als ze ruimte maken voor groen en biodiversiteit. Er<br />

worden wel al wensen geuit over specifieke locaties van deelmobiliteit<br />

(“mobipunten”) binnen <strong>het</strong> ontwikkelingsperspectief maar dit zijn nog<br />

geen concrete plannen. Echte mobiliteitstransitie is dus niet echt een<br />

leidend verhaal binnen de beheersplannen.<br />

Zoetermeer<br />

Er is nog geen mobiliteitstransitieplan voor Meerzicht. Vele bewoners<br />

gebruiken de auto, en <strong>het</strong> aantal auto’s per gezin neemt de laatste jaren<br />

alleen maar toe. Wel bezit Meerzicht een fijnmazig netwerk van wandelen<br />

fietspaden door <strong>het</strong> groen (hoewel niet steeds logisch en leesbaar<br />

op elkaar aangesloten). Ten noorden en ten zuiden van de wijk passeren<br />

belangrijke fietsroutes vanuit de stad naar <strong>het</strong> westelijke buitengebied.<br />

Het project is een kans om ook een fietsroute doorheen de wijk zelf te<br />

realiseren die evt. aansluit op de bestaande fietsbrug over de Meerzichtlaan,<br />

deze fietsverbindingen tussen <strong>het</strong> centrum en <strong>het</strong> Westerpark<br />

zijn nu nog onder maats.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

89<br />

3. Hernieuwbaar energielandschap<br />

De omslag van fossiele naar hernieuwbare energie<br />

zal voelbaar zijn tot in de haarvaten van onze leefomgeving.<br />

Waar olie, gas en kolen onzichtbaar onder<br />

de grond zitten, zullen windmolens, zonnepanelen<br />

en warmtepompen veel zichtbaarder en dichter<br />

bij huis een impact hebben. Bovendien vergt de<br />

energietransitie niet alleen een omslag in de productie,<br />

maar ook in ons verbruik: <strong>het</strong> aanleggen van<br />

warmtenetten bijvoorbeeld heeft alleen zin als we<br />

de kieren en gaten in onze verouderde huizen ook<br />

gaan isoleren.<br />

Rotterdam<br />

Een warmtenet zal worden aangelegd. Momenteel wordt daarvoor een<br />

business case opgesteld. De moeilijkheid ligt nog bij <strong>het</strong> overtuigen van<br />

particulieren om hier op aan te sluiten, verplichting is niet mogelijk (<strong>het</strong><br />

grootste deel van <strong>het</strong> woningbestand in Reyeroord is in particulier bezit).<br />

Ook qua renovatie-opgave biedt dit moeilijkheden om alle individuele<br />

bewoners over de streep te krijgen. Wel is er een duurzaamheidswinkel<br />

in de wijk. Deze opereert als een “voorbode” naar grotere transformatie<br />

en helpt bewustzijn creëren.<br />

Almere<br />

Er zijn nog veel vraagtekens wat betreft de energietransitie. Het al dan<br />

niet aanleggen van een warmtenet zal veel impact hebben op <strong>het</strong> project.<br />

De vaststelling is dat indien <strong>het</strong> warmtenet niet wordt aangelegd,<br />

de energietransitie enorm duur zal zijn voor de bewoners zelf: de kost<br />

van lokale hernieuwbare energie-opwekking d.m.v. een warmtepomp of<br />

zonnepanelen, plus die van de gebouwrenovatie, plus de installatie van<br />

een elektrische boiler is enorm. De renovatie-opgave van de woningcorporaties<br />

gebeurt vandaag nog voornamelijk naast <strong>het</strong> Grote Onderhoud.<br />

De kansen om deze samen op te nemen worden wel erkend maar <strong>het</strong><br />

ritme van onderhoud van de woningcorporatie lijkt moeilijk compatibel.<br />

Leiden<br />

Er is lang gediscussieerd over <strong>het</strong> al dan niet aanleggen van een warmtenet.<br />

Er is geen leidende actor die de knopen doorhakt m.b.t. dit thema.<br />

De ‘macht’ ligt niet binnen <strong>het</strong> project. Vanuit de energiebeheerder is er<br />

nu nog niet voldoende vraag, wat noodzakelijk is alvorens er een rendabel<br />

net kan aangelegd worden. De corporaties zijn echter vragende<br />

partij voor een warmtenet. Desnoods leggen ze zelf een lokaal warmtenet<br />

aan indien <strong>het</strong> te lang zou duren (wat mogelijk een conflict kan<br />

genereren met de waterberging voor de woningen). Onafhankelijk van<br />

<strong>het</strong> traject is er een renovatie-opgave binnen de corporaties. Energiecoöperatieven<br />

worden wel als een mogelijk concept benoemd, maar op dit<br />

vlak worden (nog) geen concrete acties ondernomen.<br />

Zoetermeer<br />

De focus ligt voorlopig op de renovatie van <strong>het</strong> patrimonium van de woningbouwcorporaties.<br />

Verder is er nog geen ambitie geuit om in te zetten<br />

op een warmtenet.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

90<br />

4. Zorgzame leefomgeving<br />

De recente ontwikkelingen waarbij meer en meer<br />

van de reguliere zorgfuncties afgewikkeld worden<br />

van publieke op private organisaties kennen we als<br />

de “vermaatschappelijking” van de zorg. Die kan<br />

door sceptici bestempeld worden als een besparingslogica,<br />

maar <strong>het</strong> decentraal organiseren van<br />

sociale functies kan ook kansen bieden om een leefomgeving<br />

te bouwen waar preventieve zorg en verzorging<br />

op dagdagelijkse basis veel meer inbed is.<br />

Zo zorgen we niet alleen voor de mensen die “oud”<br />

of “ziek” zijn, maar timmeren we aan een zorgzame<br />

leefomgeving die goed is voor iedereen.<br />

Rotterdam<br />

Er heerst binnen de wijk een gevoel van onveiligheid. Objectief gezien,<br />

(op basis van data) lijkt er echter geen probleem. Binnen <strong>het</strong> project is<br />

er veel aandacht voor de leefomgeving met betrekking tot ontmoetingsplekkenen<br />

groenvoorziening. Een pilot in de groenzone tracht bijvoorbeeld<br />

zitplekken en verblijfszone’s te faciliteren die eigenaarschap geven<br />

aan bewoners. Er is een ambitie om in te zetten op <strong>het</strong> overbruggen<br />

van cultuur- en generatiekloven, zo zijn er bv relatief veel statushouders<br />

(vluchtelingen die mogen blijven in Nederland) in Reyeroord en die vallen<br />

nu nog overal buiten. Verder wil men inzetten op een gezonde levensstijl<br />

en <strong>het</strong> benutten van talenten. Men is bijvoorbeeld een leerlijn aan <strong>het</strong><br />

opzetten om jongeren in de wijk op te leiden terwijl we aan de slag gaan<br />

met de energietransitie.<br />

Almere<br />

Er wordt gezocht naar hefbomen om de beheersopgave ook als aanjager<br />

in te zetten om een sociale transformatie mogelijk te maken. Een burgerzin<br />

en bewustzijn over de omgeving bewerkstelligen zal daarbij een<br />

uitdaging zijn opdat er betrokkenheid kan plaatsvinden in de buurttransformatie.<br />

Specifieke plannen zijn er nog niet. Wel ligt er een opgave in<br />

<strong>het</strong> vormgeven van de transformatie van de huidige bedrijventerreinen<br />

naar woonontwikkeling, specifiek in hoe deze ontwikkelingen ook kunnen<br />

bijdragen aan een zorgzame leefomgeving voor de buurt. Tegelijk<br />

worden er geen specifieke criteria meegegeven aan ontwikkelaars om<br />

gemengde of nieuwe woonvormen te stimuleren. In die zin zal de wijk<br />

vermoedelijk verder homogeniseren. De vraag stelt zich of dit al dan niet<br />

wenselijk is.<br />

Leiden<br />

Het is nog niet helemaal duidelijk hoe er vanuit beheer kan gewerktworden<br />

aan een zorgzame leefomgeving (buiten de groen- en water<br />

voorzieningen en fietsnetwerken). Thema’s als betaalbaar wonen, sociale<br />

thema’s etc… worden niet expliciet meegenomen in de ontwerpuitgangspunten<br />

(die zich meer kaderen tussen water, biodiversiteit en<br />

mobiliteit vis à vis de technische uitdagingen.) Wel is <strong>het</strong> zo dat er een<br />

verstedelijkingsopgave in <strong>het</strong> gebied ligt die nog niet helemaal duidelijk<br />

is. In totaal zullen in <strong>het</strong> gebied tussen Zuid-West en Hoge Mors zo’n<br />

2500 nieuwe woningen moeten voorzien worden. Tegelijk worden de publieke<br />

voorzieningen (sporthal, zwembad) vervangen, “als postzegels”<br />

maar niet integraal benaderd. De aanpak van <strong>het</strong> nabijgelegen bedrijventerrein<br />

bevat nog veel vraagtekens.Het wordt als een apart project<br />

behandeld binnen de lokale overheid.<br />

Zoetermeer<br />

Op zich lijkt de tevredenheid binnen de wijk relatief hoog (al is dit moeilijk<br />

te bevestigen op basis van data). Er ligt wel een opgave om <strong>het</strong><br />

(winkel)centrum te herdenken en aan te pakken. Deze is niet echt een<br />

verblijfsomgeving vandaag en wordt getypeerd door heel veel parkeerruimte.<br />

Aan de hand van storytelling, als eerste stap in <strong>het</strong> projectprocess,<br />

wordt gepeild naar de noden en wensen van bewoners.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

91<br />

5. Circulaire en productieve stad<br />

Hoewel wonen en werken (of ook: “denken” en “produceren”)<br />

vaak nog gescheiden van elkaar georganiseerd<br />

worden, weten we ondertussen dat beide<br />

mekaar nodig hebben. Meer nog: om een gezonde,<br />

circulaire economie uit te bouwen, zullen ketens<br />

binnen een zo kort mogelijke afstand gesloten moeten<br />

worden. De stad heeft dus productie nodig! Dat<br />

is één van de grote uitdagingen voor de testwijken,<br />

waar bedrijvigheid nu vaak nog plaats moet maken<br />

voor vastgoedontwikkeling.<br />

Rotterdam<br />

Dit thema wordt opgenomen in functie van hergebruik van materiaal<br />

in de aanleg van de openbare ruimte. Een pilot ‘in de rey van morgen’<br />

toont wat dit kan betekenen voor de wijk: hier worden verschillende mogelijkheden<br />

getest om de bestaande tegels te hergebruiken. Uiteindelijk<br />

zou één methode gekozen moeten worden om die over heel de wijk toe<br />

tegaan passen (op dit moment wordt <strong>het</strong> handboek met de Rotterdamse<br />

Stijl herdacht, met inbegrip van de resultaten uit de pilot Reyeroord). Op<br />

vlak van groenafval wordt geëxperimenteerd met innovatieve circulaire<br />

oplossingen op maat van de wijk (cyclus van berkentakken).<br />

Almere<br />

In Almere wordt gewerkt aan recyclage van beton en steenpuin waarmee<br />

nieuwe waardevolle producten mee kunnen gemaakt worden. Het<br />

beheerproject wil hier mee aan de slag gaan. Het ambitieniveau m.b.t.<br />

circulariteit is nog voer voor discussie.<br />

Leiden<br />

Dit thema wordt opgenomen in functie van hergebruik van materiaalin<br />

de aanleg. Afvalbeheer wordt beter geïntegreerd in <strong>het</strong> straatbeeld .Qua<br />

water(her)gebruik wordt nog niet systemisch gedacht in functie vanhergebruik<br />

om droge periodes te overbruggen.<br />

Zoetermeer<br />

Qua hergebruik van materialen is er nog niet veel op gang gebracht. circulairgroenbeheer<br />

is ook nog niet aan de orde.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

92<br />

6. Gezond voedsel<br />

Onze voedselproductie, die nu zeer intensief en<br />

hoogtechnologisch georganiseerd is, moet in overeenstemming<br />

worden gebracht met een gezond<br />

ecosysteem en met onze nood aan verstedelijking.<br />

Lokaal geproduceerd voedsel is veel duurzamer en<br />

gezonder dan voedsel geïmporteerd uit andere werelddelen.<br />

Voedselparken die als groene longen diep<br />

in de stad doordringen en voor ontspanning en ontmoeting<br />

zorgen zijn de stadsparken van de 21ste<br />

eeuw. Zo kunnen ketens gesloten worden tussen de<br />

kringlopen van organisch afval, voedsel, water en<br />

energie. Hoewel de voedselopgave op dit moment<br />

nog zeer laag op de agenda staat van de testwijken,<br />

zijn er heel wat kansen om voedselproductie in te<br />

zetten om de sociale cohesie in en tussen de wijk te<br />

versterken.<br />

Rotterdam<br />

Er zijn wat initiatieven die hier raakvlakken mee hebben Er is <strong>het</strong> bewonersinitiatief<br />

“Aardgas(t)vrij koken”, wat koken als verbinder tussen verschillende<br />

culturen koppelt aan aardgasvrij koken. Dit wordt door onze<br />

collega’s gefaciliteerd. Er zijn ideeën voor een pluktuin/voedselbos,<br />

maar dit is nog weinig concreet. Ook mogelijk te combineren met ambities<br />

op <strong>het</strong> vlak van gezonde leefstijl en een gezondheidsambassadeursproject.<br />

Daarnaast ligt er in de zuidoost hoek van Reyeroord een boomgaard.<br />

Hier wordt verkend wat de mogelijkheden zijn om hieromheen<br />

een wijkcoöperatie op te zetten, waarbij dagbesteding, ontwikkeling en<br />

voedselproductie gekoppeld worden.<br />

Almere<br />

Nog onduidelijk hoe hiermee aan de slag wordt gegaan.<br />

Leiden<br />

Er worden optie ruimtes ingetekend die in participatief overleg zouden<br />

kunnen ingezet worden voor stadslandbouw. Er is echter geen overkoepelende<br />

voedselstrategie.<br />

Zoetermeer<br />

Er zijn heel kleinschalige initiatieven van de bewoners. Vanuit de overheid<br />

bestaat een programma rond voedsel op de stadsboerderij. Daar<br />

wordt met schooltuinen ingezet op educatie.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

93<br />

4.3 Procesaanpak<br />

Niet alleen waarover beheer gaat is belangrijk, maar<br />

ook de manier waarop. <strong>Beheer</strong> heeft verschillende<br />

“knoppen” in handen om aan te draaien, deze zien<br />

we ook terugkomen in de ‘sleutels voor beheer’. In<br />

dit hoofdstuk lichten we reeds de verschillende aandachtspunten<br />

in de procesaanpak toe, en worden<br />

de gemeenten en hun testwijken vergeleken op de<br />

mate waarin ze nu al aan deze knoppen draaien:<br />

1. Procesparticipatie<br />

2. Zelfbeheer<br />

3. Over sectoren heen<br />

4. Informatie-lagen stapelen<br />

Deze aspecten zullen in de komende hoofdstukken<br />

verder uitgediept worden door middel van de<br />

expertopdrachten. De processparticipatie en burgerbetrokkenheid<br />

zal door Endeavour (5.2) verder<br />

uitgewerkt worden, terwijl de transsectorale en<br />

meerlagige structuur van de transitieopgaven zowel<br />

door H+N+S (5.1) als AWB (5.3) aangevlogen worden.<br />

ambitieniveau<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

2<br />

8<br />

1<br />

9<br />

0<br />

10


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

94<br />

1. Procesparticipatie<br />

Participatie is zoveel belangrijker geworden dan<br />

een decennium geleden, ook binnen stadsbeheer.<br />

Als gemeente is <strong>het</strong> vanzelfsprekend geworden dat<br />

je burgers, organisaties en bedrijven op een (inter)<br />

actieve manier betrekt in beleidsvorming, ontwerpprocessen<br />

en <strong>het</strong> dagdagelijks onderhoud van straten<br />

en wijken. Onder participatie vallen verschillende<br />

niveaus van interactie tussen de gemeente en<br />

haar inwoners: van informeren, tot deelnemen, tot<br />

co-creëren in partnerschap, tot louter omkadering<br />

of ondersteuning bieden aan autonome initiatieven.<br />

In de testwijken zien we dat participatie steeds onderdeel<br />

is van <strong>het</strong> ontwikkelproces van de wijktransformatie.<br />

In sommige gevallen maakt <strong>het</strong> inherent<br />

deel uit van iedere fase van <strong>het</strong> proces van begin af<br />

aan, zoals in Reyeroord. In andere gevallen wordt<br />

<strong>het</strong> vooral in de conceptfase ingezet als een tool om<br />

ideeën te verzamelen. In nog andere gevallen wordt<br />

de participatie overgelaten aan <strong>het</strong> bouwteam in de<br />

fase vlak voor uitvoering, waarbij de focus eerder<br />

ligt op <strong>het</strong> informeren van bewoners.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

3<br />

7<br />

2<br />

1<br />

8<br />

9<br />

2<br />

1<br />

?<br />

8<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Rotterdam<br />

Reyeroord staat enorm sterk op <strong>het</strong> vlak van participatie. De participatiestrategie<br />

zet vooral in op testen op kleine schaal waarna input kan<br />

verzameld worden vanuit de bewoners. Ook tracht <strong>het</strong> met een app, de<br />

‘Gemeentepeiler’, informatie te delen en uit te wisselen. Het verdere<br />

participatietraject wordt al doende opgebouwd. Er wordt erkend dat er<br />

nog wel nood is aan een neutrale tussenpartij die processen kan faciliteren<br />

(zoals nu bijvoorbeeld al gebeurt met de stichting Tussentuin of de<br />

Veldacademie).<br />

Almere<br />

Er zijn ambities om nieuwe stappen te zetten in participatieprocessen.<br />

Tot nu bestonden die voornamelijk uit bewonersavonden en interactie in<br />

de bouwteamfase. Men wil voor deze pilot ook vooraan in <strong>het</strong> project de<br />

buurt betrekken.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

3<br />

7<br />

2<br />

8<br />

2<br />

8<br />

1<br />

9<br />

1<br />

9<br />

0<br />

10 0<br />

10<br />

Leiden<br />

Vanuit de politiek is er een wens om participatief aan de slag te gaan.<br />

Tegelijk zijn er vragen over <strong>het</strong> ‘hoe’ en op welk moment participatie<br />

werkbaar en nuttig kan zijn. Participatie op <strong>het</strong> verkeerde moment (wanneer<br />

<strong>het</strong> onderwerp nog onvoldoende concreet is) wordt als vertragend<br />

aangevoeld. De grootste moeilijkheid blijkt om een groep bewoners te<br />

mobiliseren die ook echt de sociale diversiteit van de wijk weerspiegelt.<br />

Binnen de Gasthuiswijk9 wordt dit vooral binnen de bouwteamfase bedacht,<br />

al is dit nog niet volledig uitgedacht. Er zijn binnen de wijk wel<br />

ook kleine participatieprojecten gepland voor de invulling van specifieke<br />

zones (de parkeerzone voor een groepwoningen, de binnentuinen van<br />

appartementsblokken, …).<br />

Zoetermeer<br />

In een eerste fase werden reeds verhalen van bewoners opgehaald aan<br />

de hand van “storytelling”. Na de afronding van de wijkverkenning (gepland<br />

voor december 2019) zullen de bewoners opnieuw betrokken<br />

worden bij <strong>het</strong> uittekenen van een projectplan. Op dagdagelijkse basis<br />

worden de aspiraties van bewoners meegenomen in de beheeruitvoering,<br />

zoals de heraanleg van straatprofielen of <strong>het</strong> groenbeheer in de nabijheid<br />

van woningen. Aan iedere ingreep gaan persoonlijke gesprekken<br />

vooraf tussen de wijkbeheerder en de bewoners.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

95<br />

2. Zelfbeheer / Commons<br />

Zelfbeheer is <strong>het</strong> vrijwillig onderhouden van delen<br />

van de openbare ruimte door derden, waarbij<br />

<strong>het</strong> openbare karakter van <strong>het</strong> object gehandhaafd<br />

blijft. Bewoners nemen kleine of grotere taken over<br />

van de gemeentelijke beheerdiensten, gaande van<br />

<strong>het</strong> (groen)onderhoud van een voor- of binnentuin,<br />

schoonmaakacties of de adoptie van <strong>het</strong> onderhoud<br />

van speelveldjes. In de testwijken zien we voorbeelden<br />

van spontaan zelfbeheer; in De Marken bijvoorbeeld<br />

worden op sommige plekken delen van de<br />

publieke ruimte ingericht als moestuin. In andere gevallen<br />

worden expliciet afspraken gemaakt tussen<br />

bewoners en gemeente over hoe ze de beheertaken<br />

en de verantwoordelijkheden verdelen; in Meerzicht<br />

wordt al sinds de ontwikkeling van de wijk gewerkt<br />

met beheercontracten. Zelfbeheer zou ook een bewuste<br />

vorm van burgerparticipatie kunnen worden,<br />

waarbij <strong>het</strong> eigenaarschap bij bewoners over hoe<br />

zij hun eigen woon- en leefomgeving willen invullen<br />

optimaal gestimuleerd wordt. Vanuit een groeiende<br />

betrokkenheid kunnen bewoners problemen in de<br />

wijk mee signaleren, neemt de sociale samenhang<br />

en samenwerking toe en ontwikkelt de identiteit van<br />

straat en wijk. Tegelijkertijd kan de vraag gesteld<br />

hoe ver je hierin gaat: waar en hoe bewaak je de eenheid<br />

en kwaliteit in een stad?<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

2<br />

1<br />

8<br />

9<br />

2<br />

1<br />

?<br />

8<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Rotterdam<br />

In <strong>het</strong> participatietraject wordt zo veel mogelijk gezocht naar initiatieven<br />

die vanuit de bewoners zelf komen, maar dit blijkt vaak moeilijk uit te<br />

lokken. Daarom wordt bewust samengewerkt met reeds bestaande organisaties<br />

(scholen, de speeltuinvereniging, Pameijer, de kerk, de moskee,<br />

de supermarkt, de welzijnsorganisatie). Wat wel blijkt is dat bewoners<br />

bereid lijken te zijn initiatieven die opgestart worden door/met de<br />

gemeente (zoals <strong>het</strong> pop-up café in de groenstrook) zelf door te zetten.<br />

De groene gebieden tussen de woningblokken bevatten ook een eigendom<br />

en beheervraagstuk. Het land is van de gemeente, <strong>het</strong> beheer voor<br />

de vereniging van eigenaars. Wordt deze verkocht? Kan deze in zelfbeheer?<br />

Nieuwe commons?<br />

Almere<br />

In de wijk zijn al enkele tuintjes in zelfbeheer te vinden op publieke<br />

grond. Deze zijn eerder spontaan ontstaan en geven een indicatie van de<br />

behoefte van dat soort ruimtes. Tegelijk liggen de gesloten binnentuinen<br />

er verlaten bij: hier werd zelfbeheer al eens getest en bleek <strong>het</strong> onsuccesvol.<br />

Er wordt een opgave erkend om een juist kader te genereren dat<br />

zelfbeheer mogelijk maakt. Daarbij wordt er gewerkt op <strong>het</strong> spanningsveld<br />

tussen de aanleg van grootschalig groen en tegelijk ruimte creëren<br />

voor interactie en zelfbeheer.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

3<br />

7<br />

2<br />

8<br />

2<br />

8<br />

1<br />

9<br />

1<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Leiden<br />

Voorlopig wordt er nog niet veel gedacht om gebieden in zelfbeheer te<br />

laten. Wel wordt er nagedacht om in specifieke zones (stadslandbouwgebieden<br />

in fase 1, en groene nissen in fase 2) bewoners te betrekken.<br />

Er is echter geen discours, organisatie of tussenpersoon die dit ondersteunt;<br />

ook lijkt <strong>het</strong> moeilijk om budgetten hiervoor te vinden.<br />

Zoetermeer<br />

Op verschillende plaatsen komen adoptietuintjes voor. Deze vormen een<br />

goed voorbeeld hoe een groenruimte opgeëist kan worden en zo ook<br />

bijdraagt aan de publieke omgeving.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

96<br />

3. Over sectoren heen<br />

Alle opgaven die samenkomen in de publieke ruimte:<br />

<strong>het</strong> is kans en tegelijkertijd een enorme complexiteit.<br />

<strong>Beheer</strong> kan niet langer louter beslist beleid uitvoeren,<br />

maar komt mee aan de voorkant van een alternatieve<br />

aanpak te zitten. Het wordt dus belangrijker<br />

om ook met andere sectoren, niet <strong>het</strong> minst binnen<br />

de gemeente zelf, samen te werken. Hoe stemt<br />

Stadsbeheer af met de dienst Stadsontwikkeling,<br />

Maatschappelijke Ontwikkeling, Werk en Inkomen,<br />

Financiën, etc.? Hiervoor bestaat geen recept en in<br />

de testwijken zien we dat iedere gemeente hier op<br />

een andere manier mee omgaat. Met Reyeroord als<br />

case werd in Rotterdam een intersectoraal platform<br />

opgericht dat tweewekelijks samenkomt. In Leiden<br />

werd voor de pilot Zuid-West een projectteam aangesteld<br />

uit Stadsbeheer én Stadsontwikkeling.<br />

Almere stelde voor de transformatie van De Marken<br />

een transitiemanager aan.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

3<br />

7<br />

2<br />

8<br />

2<br />

8<br />

1<br />

9<br />

1<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Rotterdam<br />

De gemeente werkt aan de pilot Reyeroord met een kernteam uit de<br />

beheerorganisatie én een geïntegreerd platform dat tweewekelijks<br />

ontmoet. Binnen dat platform opereren ontwerpers, beheerders, wijkbeheerder/regisseur,<br />

ingenieurs, projectmanagers, etc … vanuit de verschillende<br />

clusters van de gemeente (maatschappelijke ontwikkeling,<br />

stadsontwikkeling, werk en inkomen, dienstverlening). Er wordt wel ook<br />

parallel een ontwikkelingsperspectief opgesteld, de inzichten die binnen<br />

dit perspectief ontstaan worden ook meegenomen. Doch is deze<br />

nog niet heel ver ontwikkeld.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

Almere<br />

Door de inventarisatie van actoren en stadsdiensten wordt de eerste<br />

stap gezet naar <strong>het</strong> integreren van overheidsactoren en de tussenschotten<br />

tussen beleidsdomeinen weg te halen. Er blijkt dat er wel nog veel<br />

werk hier te verzetten is.<br />

4<br />

5<br />

6<br />

3<br />

7<br />

3<br />

7<br />

2<br />

1<br />

8<br />

9<br />

2<br />

1<br />

?<br />

8<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Leiden<br />

Het is nieuw voor de gemeente Leiden dat een ontwerp component<br />

wordt toegevoegd aan een beheersvraagstuk. De twee partijen zijn<br />

hierover enthousiast. De verschillende denkkaders vullen elkaar aan.<br />

Binnen <strong>het</strong> Zuid-West project blijft <strong>het</strong> echter moeilijk om overzichtelijk<br />

alle dynamieken en projecten op elkaar af te stemmen (verstedelijkingsopgave,<br />

energie, sociale vraagstukken…). Er lijkt een wens te bestaan<br />

voor een gebiedsmanager: een functie die over projecten heen alle dynamieken<br />

in een gebied opvolgt. Door dat er tegelijkertijd een ontwikkelperspectief<br />

wordt ontwikkeld en een beheersopgave wordt aangepakt,<br />

is <strong>het</strong> ook niet evident om keuzes te maken. De vraag stelt zich hoe een<br />

nog niet bepalend/onzeker toekomstplan leidend kan worden voor een<br />

beheersvraagstuk.<br />

Zoetermeer<br />

Nog onduidelijk hoe hiermee aan de slag wordt gegaan.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 3. Gedeelde opgaven<br />

97<br />

4. Informatielagen stapelen<br />

Stadsbeheer heeft goud in handen wat betreft de<br />

data die <strong>het</strong> bezit. Niet alleen weet beheer hoe de<br />

publieke ruimte is aangelegd, <strong>het</strong> heeft ook informatie<br />

over hoe die uiteindelijk gebruikt wordt en in welke<br />

staat die zich bevindt. Maar <strong>het</strong> is dan ook van<br />

cruciaal belang die informatielagen consequent verzameld<br />

worden, én dat ze vertaald worden op zo’n<br />

manier dat ook andere sectoren er mee uit de voeten<br />

kunnen.<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

2<br />

1<br />

8<br />

9<br />

2<br />

1<br />

?<br />

8<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Rotterdam<br />

Via de gemeentepeiler wordt de wijk soms bevraagd over de Stad-Ups.<br />

Men wil ook inzetten op materialenpaspoorten om hergebruik van materiaal<br />

mogelijk te maken.<br />

Almere<br />

Nog onduidelijk hoe hiermee aan de slag wordt gegaan.<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

2<br />

1<br />

8<br />

9<br />

2<br />

1<br />

?<br />

8<br />

9<br />

0<br />

10<br />

0<br />

10<br />

Leiden<br />

Er wordt getracht om overzichtelijk data te verzamelen en te delen. Er<br />

zijn echter nog teveel systemen die naast en over elkaar bestaan. Er is<br />

een grote stap gezet met <strong>het</strong> opzetten van een geïntegreerde aanbodskaart<br />

en bijbehorende timing.<br />

Zoetermeer<br />

Nog onduidelijk hoe hiermee aan de slag wordt gegaan.


+ €<br />

A B C D<br />

+ €<br />

€<br />

<strong>Beheer</strong><br />

MO<br />

€<br />

€<br />

Handboek<br />

2.0<br />

€<br />


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 99<br />

Sleutel 4<br />

duurzaamheids<br />

winkel<br />

Door kaartlagen<br />

opstadsniveau op<br />

elkaar te stapelen,<br />

bouwen we een tool<br />

om beheeropgaven<br />

te integreren met de<br />

transitie-ambities.<br />

Energie<br />

transitie<br />

Transport


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4 Expertopdrachten<br />

100<br />

4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad (H+N+S) 104<br />

4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger (Endeavour) 134<br />

4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk (AWB) 160<br />

4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld (Jelte Boeijenga) 180


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4. Expertopdrachten<br />

101<br />

Uit <strong>het</strong> eerste Werkatelier werden collectieve bevindingen en vragen<br />

opgehaald en aan elkaar afgetoetst. Als conclusie werd gesteld<br />

dat beheer vanuit verschillende schaalniveaus kan bekeken<br />

worden. Het wijkniveau ligt voor de hand: beheer opereert<br />

voornamelijk vanuit deze schaal. Maar <strong>het</strong> is ook interessant<br />

om vanuit <strong>het</strong> standpunt van de burger (“van onderuit”) en<br />

vanuit <strong>het</strong> stadsregionale niveau (“van bovenaf”) naar de opgaven<br />

voor beheer te kijken. Ten slotte ligt onder deze schaalniveaus<br />

ook een ander vraagstuk dat in <strong>het</strong> verkenningstraject<br />

werd gedetecteerd: dat van <strong>het</strong> geld. Zonder een idee van de<br />

“business case” is <strong>het</strong> allemaal mooi wat we met elkaar bedenken,<br />

maar geraken we niet voorbij de business as usual. In<br />

een volgende fase werden vier experts uitgenodigd om mee<br />

te denken over de toekomst van beheer.


+ €<br />

+ €<br />

+ €


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 103<br />

Sleutel 5<br />

Op basis van een<br />

stadsregionale visie<br />

kan de aanpak in<br />

wijken onderling<br />

gedifferentieerd<br />

worden.<br />

+ €<br />

wijkprogramma beheerslab<br />

A B C D


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

104<br />

4.1.1 Opgave 105<br />

4.1.2 Onderzoeksvraag 105<br />

4.1.3 Aanpak hitte-overlast 106<br />

4.1.4 Aanpak wateroverlast 110<br />

4.1.5 Aanpak energietransitie 114<br />

4.1.6 Aanpak mobiliteitsverandering 118<br />

4.1.7 Conclusies 126<br />

Dit hoofdstuk werd uitgewerkt door H+N+S


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

105<br />

4.1.1 Opgave<br />

De opgaven voor stedelijk beheer worden op verschillende<br />

schalen en vanuit meerdere richtingen<br />

aangevlogen. H+N+S Landschapsarchitecten staat<br />

aan de lat voor <strong>het</strong> schaalniveau van de stad, met<br />

Leiden als casus. In deze quick-scan concentreren<br />

we ons op de hitte-, water-, energie- en mobiliteitsopgave<br />

van de stad: grote transities die de vorm en<br />

werking van de stad blijvend zullen beïnvloeden. En<br />

we kijken hoe beheer en onderhoud van alles wat<br />

in de niet-bebouwde ruimte van de stad omgaat zó<br />

kan worden opgezet dat <strong>het</strong> aan de oplossing van<br />

de stedelijke energie- en klimaatopgave bijdraagt.<br />

In <strong>het</strong> navolgende betoog ontwikkelen we aan de<br />

hand van de omgang met de vier benoemde vraagstukken<br />

een aantal kansen voor een aanpak van<br />

stedelijk beheer gebaseerd op de samenhang der<br />

dingen, op de schaal van de stad en gericht op de<br />

toekomst in plaats van op behoud van <strong>het</strong> bestaande.<br />

1.<br />

grote opgaven<br />

hitte-overlast<br />

wateroverlast<br />

energietransitie<br />

mobiliteitsverandering<br />

1.<br />

grote opgaven<br />

hitte-overlast<br />

wateroverlast<br />

energietransitie<br />

mobiliteitsverandering<br />

4.1.2 Onderzoeksvraag<br />

Daarbij gaan we uit van de volgende onderzoeksvraag,<br />

waarin oplossingen voor opgaven op stadsschaal<br />

worden gekoppeld aan de praktijk op de<br />

schaal van de wijk:<br />

Hoe ziet beheer eruit, dat bijdraagt aan de<br />

oplossing van de grote opgaven van de stad en<br />

wat betekent dit vervolgens voor de praktijk op<br />

wijkniveau?<br />

Om deze vraagstelling te onderzoeken richten we<br />

ons op de vraag hoe stedelijk beheer kan bijdragen<br />

aan:<br />

• <strong>het</strong> oplossen van <strong>het</strong> hittevraagstuk<br />

• <strong>het</strong> ‘verzachten’ van de stedelijke buitenruimte<br />

i.r.t. de waterproblematieken en hoe dat dan<br />

weer te rijmen valt met de intensiveringsopgave<br />

van de <strong>het</strong> stedelijk gebied;<br />

• de energie-opgave in de stad en dan met name<br />

vanuit <strong>het</strong> perspectief van de (ondergrondse) infrastructuur<br />

die daarvoor nodig is;<br />

• <strong>het</strong> mobiliteitsvraagstuk in de stad met <strong>het</strong> oog<br />

op de transformatie naar een slimmer en efficiënter<br />

verkeers- en mobiliteitssysteem<br />

Omdat <strong>het</strong> hier gaat om een ruimtelijk onderzoek<br />

richten we ons op de ruimtelijke effecten van de<br />

transitie-opgaven. Waar ontstaat door slim om te<br />

gaan met de transitie-opgaven op stadsniveau ruimte?<br />

En waar is juist ruimte gevraagd? En zijn er kansen<br />

om dure boven- en ondergrondse infrastructuur<br />

te vermijden?<br />

3. praktijk beheer<br />

op wijkniveau<br />

2. oplossingen opgaven<br />

op de schaal van de stad


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

106<br />

Fig. 1: Hiite-overlast heeft verschillende oorzaken: verharding,<br />

dichtheid, maar ook intensief (weg)gebruik en gebrek aan hoge<br />

windsnelheden.<br />

Fig. 2: Langdurige hittegolven kunnen in de stad voor grote gezondheidsproblemen<br />

zorgen, zoal de hittegolf in Parijs in 2003<br />

heeft aangetoond.<br />

Fig. 3: Ook in Nederlandse steden is sprake van ongelijke opwarming,<br />

met enkele graden verschil tussen binnen- en buiten<br />

de stad als gevolg. Hoe roder, hoe groter <strong>het</strong> verschil.<br />

4.1.3 Aanpak hitte-overlast<br />

Een verschijnsel dat in toenemende mate van belang<br />

is voor steden is <strong>het</strong> fenomeen van <strong>het</strong> hitte-eiland,<br />

waarbij sommige delen van de stad meer opwarmen<br />

(en vooral minder afkoelen) dan andere<br />

delen en dan <strong>het</strong> omliggende landschap, vanwege<br />

hun (intensieve) gebruik (mobiliteit, airco’s), dichtheid,<br />

hoeveelheid verharding, gebrek aan groen en<br />

water, lagere windsnelheden en andere factoren.<br />

(fig. 1) Het temperatuurverschil tussen binnen de<br />

stad en daarbuiten kan oplopen tot enkele graden.<br />

De hoge temperaturen kunnen leiden tot gezondheidsproblemen,<br />

vooral bij ouderen en kinderen. Die<br />

problemen doen zich in eerste instantie vooral voor<br />

bij (langdurige) hittegolven waarbij de stad ’s nachts<br />

niet de mogelijkheid heeft om de warmte kwijt te<br />

raken en <strong>het</strong> de volgende dag dus verder opwarmt.<br />

Gecombineerd met een gebrek aan wind kan de<br />

temperatuur hierdoor erg snel stijgen. De hittegolf<br />

waarmee Parijs in 2003 te maken kreeg is exemplarisch<br />

voor de urgentie van deze kwestie. Naarmate<br />

de hittegolf langer duurde nam <strong>het</strong> aantal hitte-gerelateerde<br />

sterftegevallen sterk toe. (fig. 2) Vooral<br />

voor ouderen en zwakkere groepen is deze lokale<br />

toename van de temperatuur een mogelijk gevaar.<br />

Gezien de verwachtingen van een meer wisselvallig<br />

weerbeeld met meer extreme perioden neemt<br />

de urgentie van <strong>het</strong> hittevraagstuk alleen maar toe.<br />

Ook in Leiden en omstreken is dit beeld te herkennen.<br />

Een cartografische analyse van <strong>het</strong> RIVM laat<br />

zien dat op jaarbasis een gemiddeld temperatuurverschil<br />

van 2,5 graden tussen binnen en buiten<br />

de stad aan de orde is. (fig. 3) Het werkelijke getal<br />

hangt af van allerlei factoren en zal plaatselijk nog<br />

hoger zijn, maar <strong>het</strong> verschil staat vast. Daarbij valt<br />

op dat vooral dichte wijken te maken krijgen met een<br />

hoger temperatuurverschil: de binnenstad, de oudere<br />

dichte wijken van rond <strong>het</strong> begin van de 20e eeuw<br />

en ook gebieden met veel verharding zoals bedrijventerreinen.<br />

Wijken die aan <strong>het</strong> landschap liggen,<br />

maar ook wijken die meer ‘dooraderd’ worden door<br />

groenblauwe structuren doen <strong>het</strong> beter. Verhard oppervlak<br />

draagt direct (minder verdamping) en indirect<br />

(licht absorberende materialen zoals asfalt en<br />

bitumen daken) bij aan hitte-eilandvorming. Daarom<br />

is de kaart van <strong>het</strong> verhardingspercentage (<strong>het</strong> deel<br />

van een cel dat ondoordringbaar is, van 0-100%) een<br />

goed startpunt voor <strong>het</strong> begrijpen van deze problematiek.<br />

(fig. 4) Ook hier weer komen bedrijventerreinen<br />

en de dichtbebouwde wijken naar voren. Ook is<br />

er een verschil te zien tussen bijvoorbeeld de ‘stempelbouwwijken’<br />

van de jaren ‘60 en de meer woon-


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

107<br />

Fig. 4: Verharding (en ondoorlaatbaarheid van de bodem) is een<br />

belangrijke component van stedelijke hittevorming. Donkere gebieden<br />

zijn meer verhard, witte gebieden onverhard.<br />

Fig. 5: De Parijse aanpak tegen de gevolgen van hittestress<br />

heeft onder te maken met <strong>het</strong> inzichtelijk en toegankelijk maken<br />

van koele publieke ruimten en parken.<br />

erf gerichte wijken uit de jaren ‘80. Het eerste model<br />

heeft een veel groenere en doorlatender structuur<br />

op kleine schaal (gebouwen in een zee van groen),<br />

de tweede heeft op de schaal van de wijk weliswaar<br />

een onverharde groenblauwe kern, maar kent verder<br />

veel verharding. Dit komt later ook terug bij de waterproblematiek<br />

– elke wijk zijn eigen structuur en<br />

daarmee zijn eigen problematiek.<br />

Strategieën om hittestress tegen te gaan zijn er inmiddels<br />

ook. Als reactie op de hittegolf van 2003<br />

in Parijs is er een uitgebreid hitteplan opgesteld,<br />

dat zich onder andere richt op <strong>het</strong> beschikbaar en<br />

openbaar stellen van koele plekken, waterpunten<br />

en groene ruimten, vooral voor de zwakkere groepen<br />

zoals ouderen en kinderen. Deze strategie is<br />

gekoppeld aan een interactieve kaart waarop zowel<br />

de dichtstbijzijnde parken en openbare koele gebouwen<br />

(bijv. kerken, musea, bibliotheken) te vinden<br />

zijn, als ook watertappunten en fonteinen. (fig. 5) De<br />

publieke ruimte (<strong>het</strong> wit op de Nolli-kaart) krijgt zo<br />

een extra betekenis in tijden van extreme hitte. Ook<br />

wordt gezocht naar een meer preventieve aanpak.<br />

Bijvoorbeeld in Singapore, waar als onderdeel van<br />

de Strategies for cooling Singapore – een breed onderzoeksproject<br />

vanuit meerdere universiteiten en<br />

publieke organisaties - een pakket met 80+ maatregelen<br />

is opgesteld om in de ontwikkeling van de<br />

stad rekening mee te houden. (fig. 6) Daarbij horen<br />

de materiaalkeuze, <strong>het</strong> energieverbruik, de vorm en<br />

geleding van de bebouwing, <strong>het</strong> aanbrengen van<br />

schaduwplekken, <strong>het</strong> toevoegen van vegetatie, om<br />

een paar van de principes te noemen.<br />

Een heel tastbaar voorbeeld komt uit New York (in<br />

navolging van andere steden) waar vanuit een publiek<br />

initiatief in totaal 1.000.000 bomen zijn geplant.<br />

(fig. 7) Hoewel <strong>het</strong> planten van bomen niet een-op-<br />

Fig. 6: Veel kleine (ontwerp)beslissingen dragen samen bij<br />

aan een manier van werken waarin stedelijke opwarming<br />

kan worden verminderd.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

108<br />

Fig. 7: Veel kleine (ontwerp)beslissingen dragen samen bij aan een<br />

manier van werken waarin stedelijke opwarming kan worden verminderd.<br />

een zorgt voor <strong>het</strong> oplossen van de hitte-problematiek,<br />

maakt een dergelijk initiatief <strong>het</strong> probleem<br />

en de oplossing wel tastbaar en kan <strong>het</strong> bovendien<br />

ook bijdragen aan de wateropvangcapaciteit van de<br />

buurt en een positieve bijdrage leveren aan de biodiversiteit.<br />

Hieruit blijkt weer de nauwe relatie tussen<br />

de ene problematiek en de andere (samenhang<br />

hitte- en watervraagstuk). Zo verbinden groenblauwe<br />

structuren niet alleen stad en land, maar kunnen<br />

deze ook ecologisch interessante gebieden en<br />

verbindingen vormen. Een vorm van werk met werk<br />

maken. (fig. 8) Ook op een meer regionale schaal is<br />

de hitte aan te pakken. De gemeente Arnhem heeft<br />

met <strong>het</strong> opstellen van hun hittekaart een zonering<br />

voorgesteld voor verschillende gebieden in de stad,<br />

gekoppeld aan een actiepakket voor vergroening,<br />

<strong>het</strong> verbeteren van windcorridors en <strong>het</strong> aanpakken<br />

van knelpunten. (fig. 9) Er wordt actief gebruik gemaakt<br />

van de ligging van de stad aan de rand van de<br />

Veluwe en aan de rivier.<br />

Zo gezien is de groene, blauwe en open, onbebouwde<br />

(!) ruimte in de stad als <strong>het</strong> ware de onderlegger<br />

voor een hittebestendige stad. Vanuit deze basis<br />

kan een hitte-plan worden opgesteld waarin de<br />

wijken met voldoende groen en lagere dichtheden<br />

(nog) minder opwarmen en waarbij in dichte wijken<br />

met weinig groen op gebouwniveau extra voorzieningen<br />

nodig zijn, opdat zo de toegang tot koele<br />

(groene) plekken gegarandeerd blijft. (fig. 10)<br />

Fig. 9: Op grotere schaal zijn er structuren leesbaar en eigenschappen<br />

bruikbaar om stedelijke opwarming te verminderen<br />

en te voorkomen.<br />

Fig. 8: Het groenblauwe netwerk vormt de basis voor een klimaatbestendige<br />

stedelijke omgeving en draagt bij aan de biodiversiteit<br />

en de kwaliteit van de leefomgeving.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

109<br />

Fig. 10: Er zijn binnen de stad verschillende soorten groenblauwe netwerken,<br />

structuren en open ruimten die kunnen worden gebruikt als basis<br />

voor een hitte-mitigerende ontwerp- en beheerstrategie.<br />

open houden van grote<br />

corridors<br />

open houden van grote<br />

open ruimten<br />

versterken van lanen en<br />

singels op wijkniveau<br />

schaduwrijke complexen<br />

bereikbaar houden<br />

(verder) vergroenen<br />

stedelijke ruimtes


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

110<br />

Fig. 11: Wateroverlast is een groeiend probleem bij extremer<br />

en wisselvalliger weer, vooral in gebieden waar veel kans is op<br />

schade.<br />

Fig. 12 Het watersysteem van Leiden: waar zit ruimte om piekbelastingen<br />

op te vangen?<br />

4.1.4 Aanpak wateroverlast<br />

De tweede grote opgave die we aanstippen is de<br />

stedelijke wateroverlast. Een wisselvalliger weerbeeld<br />

levert in de toekomst meer langdurige en hevige<br />

regenbuien op, dat voor pieken zorgt in de belasting<br />

van <strong>het</strong> rioolsysteem. Deze piekbelasting<br />

kan problemen opleveren voor de stad in de vorm<br />

van overstorten en overstromingen met alle daaruit<br />

volgende schade. (fig. 11) Dit omdat <strong>het</strong> riool overbelast<br />

raakt en <strong>het</strong> water niet op andere wijze voldoende<br />

kan worden geborgen, opgenomen in de grond<br />

of kan worden afgevoerd. Deze overlast is niet gelijk<br />

verdeeld. In de waterkaart van Leiden valt de slinger<br />

van de Oude Rijn op, als ook de daarop ontstane<br />

aftakkingen en kanalen: <strong>het</strong> boezemsysteem met<br />

flexibel peil dat zorgt voor de afvoer van <strong>het</strong> overtollige<br />

water uit de stad. (fig. 12) Daaromheen liggen<br />

enkele grote open waters. De verschillende wijken<br />

hebben elk een eigen waterstructuur die in de<br />

meeste gevallen aan de boezem gekoppeld is. In enkele<br />

gevallen is er sprake van onderbemaling, of is<br />

binnenstedelijk groen onderdeel van <strong>het</strong> polderwatersysteem.<br />

Behalve <strong>het</strong> watersysteem zijn ook belangrijk<br />

<strong>het</strong> maaiveldniveau, de mate van verharding<br />

in de wijken, de capaciteit van <strong>het</strong> riool en eventuele<br />

buffers om de pieken op te vangen piekbuffers.<br />

Op de schaal van de stad kan worden ingegrepen<br />

om aanhoudende waterproblematiek te voorko-<br />

Figuur 2: watersysteem gemeente Leiden<br />

Waterplan Leiden Visie op water in leiden 2007-2015 pagina 8<br />

Fig. 13: Het Water Plan voor New Orleans gaat uit van een op de<br />

ondergrond gebasseerde herstructurering van <strong>het</strong> stedelijke watersysteem,<br />

gekoppeld aan nieuwe openbare ruimten langs <strong>het</strong><br />

water.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

111<br />

men. In <strong>het</strong> Water Plan for New Orleans is vanuit de<br />

landschappelijke context en een probleemanalyse<br />

van <strong>het</strong> huidige watersysteem (dat tegen de gevolgen<br />

van de orkaan Katrina niet opgewassen bleek)<br />

een vernieuwd watersysteem ontworpen dat beter<br />

rekening houdt met de landschappelijke condities<br />

en de verstedelijking dan voorheen <strong>het</strong> geval<br />

was (bijvoorbeeld in de laag gelegen ‘kommen’ met<br />

veel bebouwing). (fig. 13) Kern van de nieuwe aanpak<br />

vormt een reeks ingrepen en veranderingen op<br />

stadsschaal die zich richten op principes zoals <strong>het</strong><br />

vertragen en tijdelijk opslaan en gebruiken van water.<br />

Vervolgens levert dit op wijk- en buurtniveau<br />

weer een reeks bouwstenen op die aansluiten op de<br />

strategie op stadsniveau. Op de schaal van de stad<br />

wordt <strong>het</strong> probleem zichtbaar en kunnen voorstellen<br />

voor systeemveranderingen worden gedaan. Maar<br />

ook op de schaal van de wijk kan er veel worden gedaan.<br />

De herstructureringsplannen voor pilotproject<br />

Haagweg-Zuid in Leiden zijn hier een goed voorbeeld<br />

van. (fig. 14)<br />

In dit project is te zien wat de winst kan zijn wanneer<br />

waterbewust wordt gekeken naar de beheeraanpak.<br />

De huidige groenstructuur, met veel open<br />

kamers maar ook met veel verharding (wegen en<br />

parkeren) wordt hier op twee manieren aangepakt.<br />

Ten eerste wordt er een hiërarchie aangebracht in<br />

<strong>het</strong> groen. Een nieuwe groene ‘ruggengraat’ verkleint<br />

<strong>het</strong> verhard oppervlak in de centrale noordzuid<br />

as en fungeert als groene hoofdstructuur, ook<br />

voor de aansluiting op de groene structuren buiten<br />

de wijk. Een reeks woonvelden, open groene ruimten<br />

ligt hieraan. Verder van de weg ligt een reeks<br />

watertuinen. Ten tweede wordt <strong>het</strong> gebruik van de<br />

openbare groene ruimte gedifferentieerd vanuit <strong>het</strong><br />

doel <strong>het</strong> waterbergend vermogen te vergroten. Nu<br />

is <strong>het</strong> groen overal <strong>het</strong>zelfde. In <strong>het</strong> voorstel hebben<br />

de verschillende groene vlakken een specifieke<br />

waterfunctie gekregen, met als meest duidelijke<br />

voorbeeld de watertuinen. Die differentiatie wordt<br />

bereikt met toepassing van een reeks maatwerk-oplossingen<br />

die de wateroverlast plaatselijk te verminderen.<br />

(fig. 15) Deze bouwstenen zijn onderdeel van<br />

een ruimtelijke ‘gereedschapskist’ die voor de stad<br />

Leiden is ontwikkeld, waarin strategieën op kleinere<br />

schaal (natte tuin, waterbergend achterpad) en<br />

grotere schaal (waterberging wegennet, waterpark)<br />

samen een grote variatie aan mogelijke oplossingen<br />

bieden, die in de vervanging en implementatie van<br />

beheerprojecten kunnen worden meegenomen.<br />

Fig. 14: De herinrichting voor Haagweg-Zuid in Leiden breng<br />

vanuit wateroverlast mitigerende oplossingen een nieuwe<br />

hiërarchie aan in <strong>het</strong> groensysteem van de wijk.<br />

Fig. 14: De groen-blauwe structuur van de wijk krijgt een<br />

nieuwe impuls en gaat tegelijkertijd wateroverlast tegen.


0 200 1000 m<br />

N<br />

Courzandseweg<br />

loedig regenwater<br />

m van een wadi. De<br />

zo weer een groene<br />

Klimaatadaptieve maatregelen krijgen<br />

meer kracht wanneer alle partijen zoals<br />

de Gemeente Rotterdam, WaterSensitive,<br />

Woonbron, <strong>het</strong> Havenbedrijf van Rotterdam<br />

en bewoners gaan samenwerken.<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

112<br />

Groene openbare ruimte en<br />

private tuinen<br />

Tijdelijke wateropvang<br />

in de Koedood<br />

Wateropvang<br />

in kratten onder de weg<br />

GROENKAART<br />

Groenkaart (%) inclusief agrarisch gebied<br />

arboretum<br />

begraafplaats<br />

golfterrein<br />

ijsbaan<br />

natuurgebied, natuurreserv<br />

recreatiegebied<br />

sportterrein, sportcomplex<br />

volkstuinen<br />

Fig. 16: In Heyplaat in Rotterdam wordt de vernieuwing van <strong>het</strong><br />

riool aangegrepen om ook de wegen, lanen en kaden van klimaatvoorzieningen<br />

en nieuwe ruimtelijke kwaliteit te voorzien.<br />

Tijdelijke wateropvang<br />

in slimme regentonnen<br />

Principevoorstellen<br />

klimaatadaptieve<br />

straten<br />

Fig. 17: Het aangeschakelde netwerk van groene lanen, kades,<br />

sport- en parkvoorzieningen, en open landschap vormt de basis<br />

voor een meer waterbestendige stedelijke omgeving.<br />

Het meenemen van zulke maatregelen bij de vervanging<br />

van <strong>het</strong> riool, of bij andere grote werkzaamheden<br />

die op stapel staan, is één van de mogelijke<br />

winsten van een meer integrale blik op beheer. Zo<br />

wordt werk met werk gemaakt en hoeft de straat<br />

maar één keer open.<br />

Een ander voorbeeld hiervan is te zien in de inrichtingsvisie<br />

voor Heyplaat, waar de rioolvervanging<br />

ook wordt aangegrepen als kwaliteitsimpuls voor<br />

de wijk. (fig. 16) De rioolvervanging draagt hier ook<br />

bij aan de verduurzaming van de openbare ruimte.<br />

In dit geval door vanuit <strong>het</strong> verbeteren van de klimaatbestendigheid<br />

de straatprofielen een opknapbeurt<br />

te geven en de openbare ruimte te verbeteren.<br />

Die koppeling tussen de groene ruimte, de kwaliteit<br />

49<br />

daarvan en hoe dit alles meehelpt aan <strong>het</strong> vergroten<br />

van <strong>het</strong> waterbergend vermogen is ook te zien in de<br />

groene overzichtskaart van Leiden. (fig. 17) Op basis<br />

van de groenkaart van <strong>het</strong> RIVM is hierin <strong>het</strong> percentage<br />

groen per cel van 10x10m opgenomen (bijna als<br />

een soort tegenhanger van de verharding-kaart) en<br />

daarbovenop zijn de openbare groenstructuren geprojecteerd;<br />

parken, lanen, sportvelden, enzovoorts.<br />

Meerdere voorbeelden op wijkniveau, zoals dat<br />

van Haagweg-Zuid, vormen samen op een grotere<br />

schaal een stadsnetwerk van oplossingen die wateroverlast<br />

voorkomen. Tegelijkertijd kan de aanpak<br />

van de wateroverlast op de schaal van de stad, met<br />

meer en minder kwetsbare gebieden, leiden tot aanbevelingen<br />

die per wijk verschillend zijn.<br />

Eén van de aanbevelingen kan zijn dat wijken zoveel<br />

als maar mogelijk ‘hun eigen broek ophouden’ als<br />

<strong>het</strong> om wateroverlast gaat, terwijl andere afhankelijk<br />

blijven van een regenwaterafvoer om snel water<br />

af te kunnen voeren. Dit heeft gevolgen voor de grote<br />

rioolvervangingsopgave, want voor wijken waar<br />

de ‘spons’-werking kan worden vergroot, is een gescheiden<br />

rioolsysteem misschien helemaal niet nodig.<br />

De noodzaak om dat wel te doen geldt dan alleen<br />

voor de dicht bebouwde wijken, of de meest<br />

kwetsbare openbare voorzieningen, waar vanwege<br />

ruimtetekort en maatschappelijk belang een gescheiden<br />

riool en regenwaterafvoer de voorkeur verdienen.<br />

(fig. 18)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

113<br />

Fig. 18: Gekoppeld aan wijktypen en de mogelijkheid tot verzachten<br />

kan een eerste indeling worden gemaakt van welke maatregelen waar<br />

kunnen gaan werken. Sommige wijken ‘houden hun eigen broek op’; in<br />

andere wijken kan <strong>het</strong> snel afgevoerd worden.<br />

binnen de wijk zolang<br />

mogelijk vasthouden:<br />

centraal verzamelen<br />

binnen de wijk zolang<br />

mogelijk vasthouden:<br />

decentraal netwerk<br />

binnen <strong>het</strong> complex zo<br />

lang mogelijk vasthouden:<br />

meer opslag creëren<br />

zo snel mogelijk afvoeren<br />

(en gescheiden systeem)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

114<br />

2035<br />

ISOLEREN<br />

<strong>Stedelijk</strong>e energie-milieus<br />

ELEKTRICI<br />

TEIT<br />

WARMTE<br />

BALANCEREN<br />

WERK<br />

KENNIS<br />

WONEN<br />

OUDE BINNENSTAD<br />

EERSTE RING 1900-1945<br />

WEDEROPBOUWWIJKEN 1945 1965<br />

BLOEMKOOLWIJKEN 1965-1980<br />

RECENTE UITBREIDINGSWIJKEN 1980-2015<br />

RINGSTRAAT 2016-2050<br />

OUDE BINNENSTAD<br />

EERSTE RING<br />

– aan binnenkant<br />

ENERGIE LABEL: E 5 C<br />

waar mogelijk<br />

– groen gas<br />

groen<br />

gas<br />

– hybride warmtepomp<br />

– hoge temperatuur verwarming<br />

– warmtebuffervaten<br />

WEDEROPBOUW-<br />

WIJKEN 1945-1965<br />

smart grid<br />

warmtenet<br />

(geothermie)<br />

– aan buitenkant<br />

ENERGIE LABEL: D 5 A++<br />

– all electric warmtepomp<br />

– lage temperatuur verwarming<br />

– lucht warmteterugwinning<br />

– collectieve warmtebuffervaten<br />

– elektrische auto’s<br />

BLOEMKOOLWIJKEN<br />

1965-1980<br />

– dak/vloerislolatie<br />

ENERGIE LABEL: C 5 A<br />

– warmtenet<br />

(o.a. geothermie)<br />

– hoge temperatuur verwarming<br />

– individuele warmtebuffervaten<br />

– elektrische auto’s<br />

UITBREIDINGS-<br />

WIJKEN 1980-2015<br />

hp bt bt bt hp<br />

– hoogwaardige isolatie,<br />

dubbele kierdichting<br />

ENERGIE LABEL: A 5 A++<br />

– all electric warmtepomp<br />

– lage temperatuur verwarming<br />

– lucht warmteterugwinning<br />

– individuele warmtebuffervaten<br />

– elektrische auto’s<br />

– accu<br />

Fig. 19: De dichtheid van huishoudens verschilt per wijk en is nauw<br />

verbonden met de mogelijkheden en beperkingen voor de energie-opgave.<br />

In de ruimtelijke vertaling<br />

van de slimme<br />

energie stad onderscheidt<br />

<strong>het</strong> Atelier<br />

verschillende stedelijke<br />

milieus, elk met een<br />

kenmerkende mix van<br />

energie maatregelen. In<br />

elk van de milieus kan<br />

een bepaalde combinatie<br />

worden gerealiseerd<br />

van de isolatiegraad<br />

die kan worden bereikt,<br />

hoe warmte wordt<br />

geleverd en elektriciteit<br />

wordt opgewekt.<br />

Fig. 20: Er is relatief veel bebouwing uit de periode 1960-90<br />

die slecht geisoleerd is, maar die op basis van de huishoudensdichtheid<br />

interessant kan zijn voor collectieve energie- en<br />

warmtenetten.<br />

Fig. 21: Elk type bebouwing heeft een eigen energie-profiel. Wat<br />

zijn de kansen voor isolatie, de opwek van energie, de warmtevoorziening<br />

en <strong>het</strong> uitbalanceren van de verschillende systemen?<br />

RINGWONEN<br />

1916-2050<br />

smart grid<br />

warmtenet<br />

(geothermie)<br />

– energie neutraal<br />

ENERGIE LABEL: A+++<br />

– warmtenet<br />

17<br />

– lage temperatuur verwarming<br />

– lucht warmteterugwinning<br />

– collectieve warmtebuffervaten<br />

(heat hubs)<br />

– elektrische auto’s<br />

– accu<br />

4.1.5 Aanpak energietransitie<br />

De derde opgave die bekeken is gaat over de inpassing<br />

van de maatregelen voor de energietransitie en<br />

de impact die deze hebben op de stad. De energietransitie<br />

gaat over veel dingen: over <strong>het</strong> verbruik van<br />

energie, over de mogelijkheden om <strong>het</strong> op te wekken,<br />

<strong>het</strong> minimaliseren van <strong>het</strong> verbruik door isolatie,<br />

de infrastructuur voor energie-transport en de<br />

opslag en buffering van energie. En in de stedelijke<br />

omgeving is <strong>het</strong> heel anders dan daarbuiten: doordat<br />

er veel mensen wonen is er een grote energievraag,<br />

maar is er tegelijkertijd weinig ruimte om<br />

deze op te wekken. Anderzijds biedt deze dichtheid<br />

ook weer kansen, want warmtenetten en andere<br />

collectieve systemen worden dan ook betaalbare<br />

oplossingen. (fig. 19) Dichtheid is dus, net als<br />

bij water en hitte ook hier een belangrijk aspect. Op<br />

basis van dichtheid en de ouderdom van de wijk (op<br />

de oude stadskern na met vrij grote nauwkeurigheid<br />

onder te verdelen in afzonderlijke eenheden) zijn typologische<br />

bouwstenen te ontwikkelen waarin aan<br />

de opgaven en kansen voor isolatie, de opwek van<br />

duurzame elektriciteit en warmtevoorziening is voldaan.<br />

(fig. 20) In oudere wijken is <strong>het</strong> vaak moeilijker<br />

om aan de isolatieopgave te voldoen, in dichtere wijken<br />

kan <strong>het</strong> lonend zijn om een warmtenetwerk aan<br />

te leggen. Op basis van deze typologische bouwstenen<br />

kunnen energieprofielen worden gemaakt,<br />

zoals bijvoorbeeld gedaan is in ‘The Nordic City’,<br />

waar voor verschillende soorten wijken een matrix<br />

met mogelijke maatregelen voor wat betreft isolatie,<br />

energie- en warmteopwekking en de energiebalans<br />

is opgesteld. (fig. 21) Aan de hand hiervan valt op te<br />

maken welk type woning (en meer in <strong>het</strong> algemeen;<br />

welk type gebouw) voor welke type verduurzaming<br />

geschikt te maken valt.<br />

Iets soortgelijks is ook gedaan in de energiestudie<br />

op de schaal van de Metropoolregio Amsterdam<br />

(MRA), maar dan op een schaalniveau hoger. Hier is<br />

voor verschillende typen wijken (bijv. suburbaan of<br />

hoogstedelijk) een transformatie-pad onderzocht<br />

met een stappenplan erbij. (fig. 22) Welke maatregelen<br />

zijn kansrijk, wat moet er eerst gebeuren en<br />

wat daarna? Ook hierin zijn <strong>het</strong> type en de opbouw<br />

van de buurt en wijk leidend.<br />

Deze energie-profielen kunnen ook worden opgesteld<br />

voor niet-woongebieden zoals campussen,<br />

bedrijventerreinen, sportcomplexen, kassencomplexen,<br />

enzovoorts. (fig. 23) Deze clusters hebben<br />

een eigen problematiek (bijvoorbeeld veel ruimte<br />

beschikbaar, of slecht geïsoleerd) en daarom ook<br />

eigen oplossingsmogelijkheden (bijvoorbeeld grote


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

115<br />

Parameters, voor en na de transformatie<br />

Suburbaan: Bestaand<br />

4<br />

3<br />

1<br />

2<br />

6<br />

Suburbane transformatie<br />

1 Zon op alle daken levert ongeveer 55 GJ/ha en een totaal van 0,3 PJ.<br />

2 PV langs grote infrastructuur heeft een potentie van ongeveer 1 GJ/ha.<br />

3 Elektrisch rijden (98 GJ/ha) in combinatie met overdekte parkeerplaatsen (PV op dak, opwekking 150 GJ/ha).<br />

4 Verder inzetten op elektrisch openbaar vervoer<br />

5 Energie-opewekking op school<br />

6 Fietssnelweg<br />

Parameters, voor en na de transformatie<br />

3<br />

Hoogstedelijke transformatie<br />

1 Functiemening in de bouwblokken<br />

2 Windenergie op hoge gebouwen<br />

3 Fietsvoorzieningen<br />

4 Verder inzetten op elektrisch openbaar vervoer<br />

5 Parkeergarage met deelauto’s als batterij<br />

6 Bewust maken van <strong>het</strong> energie verbruik<br />

81<br />

2<br />

1<br />

Hoogstedelijk: Bestaand<br />

6<br />

5<br />

4<br />

83<br />

Fig. 22: Ook voor wijken kunnen er zo profielen worden opgesteld die<br />

iets zeggen over de mogelijkheid om (ten dele) in de eigen energiebehoefte<br />

te voorzien.<br />

Fig. 23: Behalve woonwijken zijn er ook andere gebieden te herkennen,<br />

waaronder bedrijventerreinen. Deze hebben veel dakoppervlak<br />

dat kan worden ingezet voor energie-opwekking.<br />

Fig. 24: Daarmee ontstaat er een beeld van de stad waarin<br />

de ordening gekoppeld is aan de energiepotenties van elk<br />

gebied en kan dit gekoppeld worden aan een tijdspad voor<br />

de ontwikkeling.<br />

daken met zonnepanelen). Zo is dus ook hier een karakterisering<br />

mogelijk naar <strong>het</strong> type complex of gebied<br />

en naar een eigen energiepotentie en -opgave.<br />

En als er mogelijkheden zijn om (voor een deel) zelfvoorzienend<br />

te worden, dan heeft dit consequenties<br />

voor de netwerken voor elektriciteit en warmte op<br />

stedelijk niveau die op deze manier minder zwaar<br />

hoeven te worden uitgevoerd. Vervolgens leidt dit<br />

op stadsschaal tot een beeld waarin de typen, de<br />

energieprofielen per wijk en de ontwikkelsnelheid<br />

samenkomen. Waar wat doen? En wat eerst? Er<br />

zijn wijken (of clusters) waar een uitbreiding van <strong>het</strong><br />

warmtenet zin heeft en gebieden waar eerst isoleren<br />

vooral de grootste winst kan opleveren. Het energieplan<br />

voor de stad Groningen als onderdeel van<br />

de ‘The Next City’ doet hier bijvoorbeeld een poging<br />

toe. (fig. 24) Door de stad te ordenen naar gebieden<br />

met verschillende kenmerken wordt <strong>het</strong> potentieel<br />

voor die wijken, en voor de stad als geheel duidelijk.<br />

Bijvoorbeeld doordat nieuwe wijken ten minste<br />

energieneutraal worden, dat gebieden met de<br />

grootste versnellingspotentie voorop lopen, en dat<br />

er selectie wordt gemaakt van gebieden die in aanmerking<br />

komen voor de aanleg een warmtenet.<br />

Innovatie is een belangrijk aspect bij <strong>het</strong> ontwikkelen<br />

van energieperspectieven, zeker in stad. Zo<br />

lijkt nu Thermische Energie uit Oppervlaktewater<br />

(TEO) kansrijk om in de warmte-opgave in bestaande<br />

en nieuwe wijken te voorzien. (fig. 25) Zeker als<br />

ook de benodigde elektriciteit in de wijken kan worden<br />

opgewekt kunnen min of meer zelfvoorzienende<br />

wijken ontstaan die de infrastructuur op stedelijk<br />

niveau niet belasten. Deze componenten samen


0 200 1000 m<br />

N<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

116<br />

Gemaal als warmtecentrale in combinatie met WKO.<br />

Fig. 25: Ook innovaties zijn van belang omdat deze nieuwe<br />

mogelijkheden kunnen bieden voor de (nieuwe) wijken, zoals<br />

termische energie uit oppervlaktewater (TEO).<br />

Fig. 26: Het leidt voor Leiden tot een eerste sc<strong>het</strong>s van een energiekaart.<br />

Waar zijn warmtenetten een oplossingen en waar zitten<br />

de grote daken?<br />

ENERGIEKAART<br />

aat van dit concept is ook dat <strong>het</strong> oppervlaktewater dat wordt verpompt<br />

Inwoners per hectarein de zomer<br />

0 - 40<br />

40 - 80<br />

den afkoelt, wat een positief effect heeft op de oppervlaktewaterkwaliteit.<br />

80 - 120<br />

Met name in<br />

120 - 160<br />

160 - 200<br />

200 - 250<br />

250 - 300<br />

jke omgeving waar de oppervlaktewatertemperatuur negatief wordt beïnvloed door <strong>het</strong><br />

300 - 400<br />

400 - 500<br />

500 - 600<br />

itte eiland effect, ontstaan lokale knelpunten met de waterkwaliteit zoals blauwalgen,<br />

bedrijventerrein<br />

kassengebied<br />

campus<br />

en botulisme als gevolg van vissterfte. Vaak is dat <strong>het</strong> gevolg van een overmaat aan<br />

toffen (eutrofiëring) in combinatie met een te hoge oppervlaktewatertemperatuur<br />

de natuurlijke processen worden versneld. Door <strong>het</strong> water in beweging te brengen kan<br />

meer zuurstof opnemen. Dit wordt versterkt door <strong>het</strong> water enkele graden af te koelen<br />

urstofopname bevorderd. Ook zal kouder water enkele negatieve processen remmen zoals<br />

nbloei. Hiermee kan de Smart polder bijdragen aan klimaat adaptatie en een toekomst<br />

waterbeheer. Dit zal niet alle problemen direct wegnemen, maar er zijn wel veel<br />

effecten te benoemen te weten:<br />

tertemperatuur zal afnemen, wat sturend is voor veel fysische, chemische en biologische<br />

sen.<br />

d water kan meer zuurstof opgelost worden.<br />

et name in kleine wateren zal door de lozing <strong>het</strong> water in beweging gebracht worden<br />

oor meer zuurstof in <strong>het</strong> water wordt opgenomen (reaeratie).<br />

ing kan de vorming van <strong>het</strong> giftige waterstofsulfide verminderen, als door de lozing<br />

ofarm water zuurstofrijk wordt.<br />

erde zuurstofcondities bevordert de binding van fosfaat aan ijzer, waardoor deze minder<br />

kbaar komt.<br />

udere water zal afbraak van organisch materiaal remmen en daarmee ook <strong>het</strong> zuurstof<br />

ik.<br />

oces van denitrificatie zal afnemen bij een lagere temperatuur.<br />

Fig. 27: En hoe kunnen deze keuzen voor <strong>het</strong> energiesysteem<br />

worden meegenomen in de praktijk van <strong>het</strong> beheer op wijkniveau,<br />

gelijktijdig met de rioolvervanging bijvoorbeeld.<br />

leveren een eerste samengestelde energiekaart op;<br />

(fig. 26) waar zitten de dichte wijken, de verouderde<br />

bebouwing, en de complexen met veel ruimte<br />

voor energie-opwekking? En waar zijn koppelingen<br />

mogelijk tussen wijken onderling? En hoe verhoudt<br />

deze kaart zich tot de beheer-agenda van de gemeente?<br />

(fig. 27) Hoe kunnen de energietransitie<br />

en de infrastructuur die hierbij komen kijken worden<br />

meegenomen in al lopende processen en herstructureringsopgaven?<br />

De energietransitie is een geleidelijk proces, dat<br />

echter wel steeds meer in een stroomversnelling terecht<br />

komt. In de stad is er veel te halen in termen<br />

van besparing, de aanleg van warmtenetten, en <strong>het</strong><br />

ontwikkelen van nieuwe slimme systemen. Maar<br />

de gelaagdheid van de stad en de opbouw uit verschillende<br />

wijken met elk een eigen energieprofiel<br />

leidt tot minstens twee in <strong>het</strong> oog springende fenomenen.<br />

Enerzijds de dichte delen, aangesloten op<br />

warmtenetten en gericht op verdere verdichting,<br />

betere isolatie en centrale regulering. Aan de andere<br />

kant de wijken met lage dichtheden en vrijstaande<br />

bebouwing, waar maatwerk en kleine collectieve<br />

systemen voor de hand liggen. En daartussen een<br />

mengelmoes van bedrijventerreinen, campussen,<br />

wegen, etc. die zoveel mogelijk hun eigen broek ophouden<br />

en in sommige gevallen misschien ook leverend<br />

kunnen zijn. Uiteindelijk grijpt <strong>het</strong> ook terug op<br />

<strong>het</strong> beheer, want is <strong>het</strong> is goed mogelijk dat er door<br />

dit alles nieuwe, maar uiteindelijk ook minder (ondergrondse)<br />

infrastructuur nodig is. (fig. 28)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

117<br />

Fig. 28: Op basis van de energievraag en geschiktheid per wijk kan er<br />

worden gewerkt aan energieprofielen op wijkniveau, die zijn gekoppeld<br />

aan de grote energienetwerken op stadsniveau.<br />

wijken met hoge dichtheid<br />

aangesloten op centrale<br />

systemen<br />

(warmtenetwerk)<br />

wijken met lage dichtheid<br />

aangesloten op<br />

collectieve kleinschalige<br />

systemen<br />

bedrijventerreinen en<br />

complexen, waar mogelijk<br />

zelfvoorzienend of zelfs<br />

leverend


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

118<br />

Prognose transitietempo Smart Mobility in basis scenario<br />

Afgelegde reizigerskilometers met auto’s in Nederland<br />

(x miljard kilometer)<br />

140<br />

Figuur 10: Prognose transitietempo smart mobility in basis-scenario<br />

Ruimtewinst door Smart Mobility<br />

Smart parking<br />

doordat auto’s in toenemende mate over<br />

1,5 6,9<br />

Naast de opkomst van voertuigdelen, geavanceerde technologieën beschikken<br />

14,4<br />

wordt een toename in <strong>het</strong> delen van<br />

om autonoom te kunnen inparkeren.<br />

parkeerplaatsen verwacht.<br />

Vervoersexperts verwachten dat hierdoor<br />

op termijn ruimtebesparingen van<br />

Een groot deel van de parkeercapaciteit minimaal 25% per parkeerplek mogelijk<br />

heeft momenteel een lage bezettingsgraad. zijn.<br />

P 16<br />

Deze kan verhoogd worden door de<br />

opkomst van digitale platformen waarop<br />

(private) parkeerplaatsen ter beschikking<br />

9,0<br />

kunnen worden gesteld aan derden.<br />

In wijken met veel functiemenging ligt<br />

hier dan ook potentie voor anticyclisch<br />

gebruik van parkeerplaatsen. Bedrijven<br />

kunnen in <strong>het</strong> weekend en s ’avonds<br />

hun parkeercapaciteit verhuren aan<br />

bezoekers en bewoners, terwijl bewoners<br />

overdag hun parkeerplek ter beschikking<br />

kunnen stellen. Ook <strong>het</strong> ruimtegebruik<br />

van parkeercapaciteit kan de komende<br />

jaren verder geoptimaliseerd worden<br />

4.1.6 Aanpak mobiliteitsverandering<br />

State of the State onderzoek | Ruimtewinst in de stad door smart mobility<br />

De vierde transitie-opgave waarnaar gekeken wordt<br />

is die van de mobiliteit. Stel dat de mobiliteit slimmer<br />

wordt, met deelauto’s, zelfrijdend verkeer en<br />

slimmere wegen. Dat zou <strong>het</strong> vervoer collectiever en<br />

efficiënter maken. Samen leidt dit ruimtewinst; er<br />

zijn minder auto’s nodig en die hebben minder weg<br />

nodig en minder parkeerplaatsen. Dit is geen nieuwe<br />

gedachte. Al sinds de jaren 50 wordt een toekomst<br />

beloofd waarin de auto een verlengstuk van<br />

de woonkamer wordt en autonoom rijden nieuwe<br />

quality time oplevert. (fig. 29) Wat wel verandert is<br />

dat de systemen om zo’n toekomst mogelijk te maken<br />

steeds dichterbij komen. En belangrijker dan de<br />

tijdswinst, blijkt voor de stad de mogelijke ruimtewinst<br />

die slimme mobiliteit en gedeelde mobiliteit<br />

samen opleveren. Hoe die winst uitpakt valt nog te<br />

bezien, maar op landelijk niveau wordt bijvoorbeeld<br />

door Deloitte in een studie uit 2017 uitgegaan van<br />

6,9 miljoen parkeerplaatsen, die tegen 2040 vrijkomen<br />

voor ander gebruik. Tegelijkertijd is dit een<br />

stapvoets proces, waarbij <strong>het</strong> belangrijk wordt om<br />

State of the State onderzoek | Ruimtewinst in de stad door smart mobility<br />

120<br />

Ruimte voor 45.000 nieuwe woningen de vrijgekomen parkeerruimte tot 2040<br />

en 11,7 miljoen nieuwe bomen<br />

plaats voor circa 45.000 nieuwbouw<br />

De conclusie 100 van <strong>het</strong> onderzoek (zie<br />

woningen. En daarnaast voor circa 7.000<br />

figuur 2) is dat <strong>het</strong> aantal benodigde<br />

hectare vergroening van de openbare<br />

parkeerplaatsen in <strong>het</strong> basis-scenario ruimte, wat overeen komt met circa<br />

kan dalen 80 van circa 14 miljoen nu, naar 11,7 miljoen bomen. Vergroening van<br />

circa 9 miljoen in 2040. Dit betekent een de openbare ruimte heeft zeker in een<br />

Privaat bezit en niet-zelfrijdend<br />

daling van circa 38%. We hebben becijferd stedelijke omgeving positieve effecten<br />

60<br />

Privaat<br />

op<br />

bezit en zelfrijdend<br />

hoeveel ruimte door deze daling vrijvalt vastgoedwaardes, maar uiteraard ook Gedeeld op en niet-zelfrijdend<br />

en in hoeverre die ruimte gebruikt kan CO2-opname en leefbaarheid. Ten slotte Gedeeld en zelfrijdend<br />

worden 40 voor andere functies. Daarbij worden reeds geplande binnenstedelijke<br />

haken wij aan bij twee grote ruimtelijke nieuwbouwlocaties sneller financieel<br />

uitdagingen: de behoefte aan uitbreiding haalbaar met de mogelijkheid van extra<br />

van de woningvoorraad, 20<br />

en de behoefte verdichting.<br />

aan vergroening van de openbare<br />

ruimte om aan de duurzaamheids- en<br />

leefbaarheidsdoelstellingen 0<br />

tegemoet<br />

te komen. In <strong>het</strong> 2015 basis-scenario 2020 biedt 2025 2030 2035 2040<br />

Aantal parkeerplekken (mln)<br />

Fig. 29: De toekomst met slimme mobiliteit kent een lange geschedenis.<br />

Parkeercapaciteit<br />

2017<br />

Groei parkeercapaciteit<br />

ten<br />

behoeve van<br />

stedelijke uitbreiding<br />

Vermindering<br />

parkeercapaciteit<br />

door<br />

smart mobility<br />

Parkeercapaciteit<br />

2040<br />

Figuur 2: Ruimtewinst in Nederland door smart mobility tot 2040 (uitkomst basis-scenario)<br />

Over State of the State<br />

een<br />

Dit<br />

perspectief<br />

onderzoek is uitgevoerd<br />

voor<br />

in <strong>het</strong><br />

ogen te hebben voor de besteding<br />

programma. die State ruimtewinst. of the State is (fig. 30) Dat kan de leef-<br />

kader van <strong>het</strong> State of the State<br />

baarheid een actuele van data-analyse de straat van ons zijn, meer ruimte voor groen<br />

land, bedoeld om beleidsmakers en<br />

en organisaties onverhard van bruikbare oppervlak, inzichten ruimte voor energie, maar<br />

in sommige te voorzien op <strong>het</strong> gevallen Smart gebied Mobility van kan de ruimte ook worden gebruikt<br />

verschillende maatschappelijke en<br />

organisatorische<br />

voor stedelijke<br />

thema’s zoals de<br />

inbreiding. Zonder achterliggende<br />

zorg, onderwijs, gedachte wonen, kan arbeidsmarkt, deze ruimte, die veelal in kleine<br />

innovatie en (cyber-) security. Deloitte<br />

analyseert hiervoor (openbare) data<br />

en kijkt naar onderlinge samenhang.<br />

Deloitte voert deze onderzoeken uit op<br />

eigen initiatief en voor eigen rekening.<br />

Zie onze site www.deloitte.nl voor<br />

andere State of the State onderzoeken.<br />

45,000<br />

woningen<br />

6,9 mln = +<br />

parkeerplekken<br />

11,7 mln<br />

bomen<br />

11<br />

Fig. 30: Ook voor de stad heeft <strong>het</strong> allerlei gevolgen. Zo komt er<br />

ruimte vrij, omdat er minder verkeer- en parkeerruimte nodig is.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

119<br />

Fig. 31: Het autoverkeer neemt nu nog veel ruimte in. De wegen en<br />

de zoom eromheen, en alle parkeervlakken, die als een kraag om de<br />

binnenstad heen liggen.<br />

Fig. 32: Het levert nieuwe ruimte op voor de stad, zeker in<br />

combinatie met <strong>het</strong> aanbrengen van een andere hiërarchie in<br />

<strong>het</strong> wegennet. Straten waar al veel (parkeer)ruimte vrijkomt,<br />

kunnen worden omgevormd naar ‘leefstraten’ voor de wijk.<br />

porties beschikbaar komt ook makkelijk verdampen<br />

of door hap snap grondgebruik worden opgesnoept.<br />

De verkeerskaart van Leiden laat zien dat ook hier<br />

veel verkeersruimte is; grote brede wegen (in een<br />

groene jas), parkeren langs stadswegen, parkeren<br />

centraal in wijken, op campussen en bedrijventerreinen.<br />

(fig. 31) Een heroverweging van <strong>het</strong> verkeerssysteem<br />

vanuit <strong>het</strong> perspectief van ruimtewinst op<br />

stadsschaal kan winst opleveren op stadsniveau en<br />

in de wijk. Er zijn verschillende manieren waarop met<br />

de ruimte die ontstaat kan worden omgesprongen.<br />

In <strong>het</strong> voorbeeld van <strong>het</strong> superblock in Barcelona<br />

wordt een nieuwe hiërarchie geïntroduceerd in <strong>het</strong><br />

grid van straten. (fig. 32) Niet elke straat is gelijk, zoals<br />

nu, maar er wordt een onderverdeling in hoofden<br />

binnenwegen aangebracht. Daarmee worden de<br />

binnenwegen leefbaarder en bruikbaar voor andere<br />

vervoersvormen (wandelen, fietsen, een vergroting<br />

van <strong>het</strong> publieke domein). De hoofdwegen worden<br />

allereerst drukker, maar vanuit de transitie naar een<br />

slimme mobiliteit sorteren de maatregelen ook hier<br />

voor op minder benodigde ruimte voor verkeer. Een<br />

andere manier van omgaan met verkeersruimte is te<br />

herkennen in <strong>het</strong> plan van de Amsterdamse fietsring.<br />

Hier worden geen verkeerssoorten buitengesloten,<br />

maar gaat <strong>het</strong> erom andere gebruikers voorrang<br />

te geven. De auto is hier welkom, maar dan wel<br />

als gast. De fiets gaat voor. (fig. 33)<br />

Fig. 33: Dat kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld door<br />

de auto te gast laten zijn, zoals in de Sarphatistraat, als onderdeel<br />

van een ‘fietsring’ om de binnenstad van Amsterdam.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

120<br />

Fig. 34: Uiteindelijk gaat <strong>het</strong> om de vraag waar ruimte nodig is en<br />

waar ruimte vrijkomt. De toekomstige ruimtewinst voor mobiliteit<br />

kan nu al strategisch worden gereserveerd om zo op termijn<br />

nieuwe stedelijke ontwikkelingen mogelijk te maken.<br />

De discussie over slimme mobiliteit en de ruimtewinst<br />

die dit oplevert is ook van belang voor de andere<br />

transitie-opgaven. Telkens gaat <strong>het</strong> erom waar<br />

ruimte vrijkomt en waar ruimte nodig is. Dat gegeven<br />

is in de ontwikkeling van de stad niet nieuw.<br />

Huidige stedelijke inbreiding in vrijkomende industrie-<br />

of haventerreinen is een voorbeeld van de continue<br />

verandering van <strong>het</strong> stedelijk grondgebruik.<br />

Het is daarbinnen wel de vraag hoe in die geleidelijke<br />

transformatie ook de stedelijke stromen en de<br />

ruimte voor <strong>het</strong> onderhoud en beheer kunnen worden<br />

meegenomen. De getoonde voorbeelden uit<br />

Parijs, Rotterdam en Istanbul zijn hier exemplarisch<br />

voor. Hier worden middels stedelijke projecten de<br />

stromen en <strong>het</strong> beheer opnieuw gepositioneerd en<br />

gedimensioneerd. (fig. 34)<br />

Een eerder voorbeeld van op grote schaal vrijkomende<br />

ruimte, in een tijd dat daar ook vraag naar<br />

was, zijn de vrijkomende stadswallen en -muren in<br />

de 19e eeuw. Al langer werd in verschillende steden<br />

in Nederland nagedacht over hoe de stad kon<br />

uitbreiden buiten de stadsmuren. (fig. 35) Toen <strong>het</strong><br />

eenmaal zover was bleek de aanleg van een doorgaande<br />

groene ruimte (een wandeling) om de oude<br />

stad heen een ideale zet. In navolging van Utrecht<br />

kregen steeds meer steden zo een groene publieke<br />

ruimte, met zorg en kwaliteit ontworpen om hun<br />

binnenstad heen. (fig. 36) Dit betekende niet alleen<br />

een kwaliteitsimpuls voor de leefbaarheid, de nieuwe<br />

stedelijke ruimte werd gekoppeld aan de vol-<br />

Fig. 35 & 36: De verdedigingswerken romdom<br />

Nederlandse steden verloren in de 19e eeuw<br />

hun functie, en werden meegenomen in de<br />

grote uitbreidingen van de steden die in de<br />

decennia daarop volgden, als nieuwe groene<br />

ruimte om de oude stad.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

121<br />

gende fase van de stadsuitbreiding. In lijn met <strong>het</strong><br />

eerdergenoemde waterproject in Rotterdam werden<br />

aan de nieuwe singels grote kavels uitgegeven<br />

als nieuw stedelijk front, en haaks erop en daar weer<br />

haaks op ontstonden nieuwe buurten. Het vrijkomen<br />

van de ruimte leverde hier twee voordelen op: 1) een<br />

nieuwe publieke ruimte die voorzag in een belangrijke<br />

behoefte, een groene ruimte als tegenwicht voor<br />

de benauwde drukke stad en (fig. 36) 2) een nieuwe<br />

uitbreidingsmogelijkheid voor de stad, namelijk<br />

de groene singel als kwalitatieve drager voor een<br />

nieuwe stadswijk. (fig. 37) Hoe vertaalt zich dat naar<br />

<strong>het</strong> heden? Op welke manieren zijn de oplossingen<br />

voor de grote transitie-opgaven te koppelen aan de<br />

verdere doorontwikkeling van de stad? Een voorbeeld<br />

hiervan is wederom <strong>het</strong> project ‘The Nordic<br />

City’, waarin de omslag naar slimme mobiliteit (en<br />

de daardoor vrijkomende ruimte) worden aangegrepen<br />

om een nieuwe ringinfrastructuur te ontwikkelen;<br />

een warmte -en elektriciteitsnet dat de verschillende<br />

wijken en de energieproducenten verbindt.<br />

(fig. 39) Daarbovenop, in de vanwege slimme mobiliteit<br />

vrijgekomen ruimte, ontstaat ruimte voor nieuwe<br />

bebouwing, voor een ‘leefstraat’ en voor andere<br />

ontwikkelingen. Een strategie die veel weg heeft van<br />

de manier van omgaan met de ruimte die vrijkwam<br />

door <strong>het</strong> slechten van de stadswallen.<br />

Fig. 39: Is iets soortgelijks denkbaar voor de huidige ring om<br />

de binnensteden heen, die van <strong>het</strong> verkeer. Kan hier ruimte<br />

ontstaan voor een nieuwe kwaliteitsimpuls voor de stad?<br />

Fig. 37 & 38: Daarbij werden deze singels tegelijkertijd ingezet als kwaliteitsdrager<br />

voor nieuwe woonwijken, die aan en haaks op de singels werden geprojecteerd.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

122<br />

Fig. 40: Wat op stadsschaal werkt, geldt ook voor de wijk. ‘Overbodige’<br />

verharding kan worden vervangen met groen en minder brede straten.<br />

Het voorbeeld van Haagweg-Zuid doet iets soortgelijks<br />

op de kleinere schaal. Hier wordt een herziening<br />

van <strong>het</strong> stratenplan aangegrepen voor een kwaliteitsimpuls<br />

voor de wijk en om <strong>het</strong> waterbergend vermogen<br />

en de groene kwaliteit te verhogen. Door <strong>het</strong><br />

aanbrengen van een andere hiërarchie in <strong>het</strong> stratenplan<br />

en <strong>het</strong> afwaarderen van een hoop tussenwegen<br />

gaat de kwaliteit van de binnenwereld van<br />

de wijk verder omhoog. (fig. 40)<br />

De vraag is waar in de stad de mobiliteitstransitie de<br />

grootste impact zal hebben. Behalve <strong>het</strong> vrijkomen<br />

van parkeerplaatsen en een ander soort wegprofiel,<br />

komen er natuurlijk ook allerlei nieuwe infrastructuren<br />

bij ter ondersteuning van de smart mobility. Dan<br />

nog zijn er wel wat patronen te zien op stadsschaal.<br />

De grote invalswegen, vooral rond de knopen, zouden<br />

wel eens interessante plekken kunnen zijn voor<br />

ruimtewinst en verdere verdichting van de stad. Hier<br />

ligt niet toevallig ook de bestaande hoofdwarmteleiding.<br />

Rond grote wijkcentra (winkelgebieden bijv.)<br />

en langs secundaire stadswegen kan de ruimtewinst<br />

(hier is veel parkeergebied en liggen de wegen<br />

vaak in een groene zoom) juist gebruikt worden voor<br />

de vergroening en verzachting van de stad. Hier ontstaat<br />

ruimte voor meer water- en hitte-mitigerende<br />

maatregelen. (fig. 41)


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

123<br />

Fig. 41: Zo is er op de stadsschaal een beeld te herkennen van de mogelijke<br />

ruimtewinst en hoe deze als een ring om de stad ligt. Op kleinere<br />

schaal kunnen toegangswegen en parkeervelden op termijn worden<br />

vrijgespeeld voor andere doelen.<br />

ruimte op stadsniveau<br />

verbonden aan de<br />

hoofdwegen<br />

ruimte op wijk- of<br />

complex-niveau


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

124<br />

Aanpak van hitte-overlast<br />

Aanpak van wateroverlast<br />

open houden van grote<br />

corridors<br />

open houden van grote<br />

open ruimten<br />

versterken van lanen en<br />

singels op wijkniveau<br />

binnen de wijk zolang<br />

mogelijk vasthouden:<br />

centraal verzamelen<br />

binnen de wijk zolang<br />

mogelijk vasthouden:<br />

decentraal netwerk<br />

Aanpak van energietransitie<br />

schaduwrijke complexen<br />

bereikbaar houden<br />

(verder) vergroenen<br />

stedelijke ruimtes<br />

Aanpak van mobiliteitsomslag<br />

binnen <strong>het</strong> complex zo<br />

lang mogelijk vasthouden:<br />

meer opslag creëren<br />

zo snel mogelijk afvoeren<br />

(en gescheiden systeem)<br />

ruimte op stadsniveau<br />

verbonden aan de<br />

hoofdwegen<br />

ruimte op wijk- of<br />

complex-niveau<br />

wijken met hoge dichtheid<br />

aangesloten op centrale<br />

systemen<br />

(warmtenetwerk)<br />

wijken met lage dichtheid<br />

aangesloten op<br />

collectieve kleinschalige<br />

systemen<br />

bedrijventerreinen en<br />

complexen, waar mogelijk<br />

zelfvoorzienend of zelfs<br />

leverend


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

125<br />

Door de lagen over elkaar heen te leggen wordt ook<br />

inzichtelijk waar eventuele kansen liggen voor grote<br />

stedelijke projecten, waarin de verschillende transitie-opgaven<br />

integraal kunnen worden aangepakt en<br />

waarop voorgestoord kan worden bij vrijkomende<br />

publieke ruimte.<br />

energie<br />

water<br />

hitte<br />

mobiliteit<br />

zwaartepunten<br />

energie<br />

water<br />

hitte<br />

verkeer<br />

zwaartepunten


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

126<br />

4.1.7 Conclusies<br />

Wat kan beheer betekenen, wanneer we <strong>het</strong> hebben<br />

over de verduurzaming van de stad? In de zomer<br />

van 2019 gingen de nieuwe Utrechtse bushokjes<br />

de wereld over. (fig. 43&44) Wat was hier aan de<br />

hand? In de aanbesteding voor de nieuwe hokjes<br />

was duurzaamheid als zwaarwegende eis opgenomen.<br />

De winnende partij stelde een hokje voor met<br />

groen dak, een zitje van bamboe en wilde <strong>het</strong> onderhoud<br />

met elektrisch vervoer doen. Ze mochten met<br />

dit plan de hokjes in de stad vervangen, de gemeente<br />

heeft er geen omkijken naar. Uit alle hoeken van<br />

de wereld kwamen steden op bezoek met de vraag<br />

waar deze bushokjes toch te krijgen waren. Een regelrechte<br />

hit. De bijdrage van de bushokjes aan <strong>het</strong><br />

opvangen van fijnstof en <strong>het</strong> vasthouden van water<br />

is minimaal, <strong>het</strong> gaat in totaal om 2.000 m2 groen<br />

dak. Tegelijkertijd is <strong>het</strong> een bijzonder helder voorbeeld<br />

van de wereld die er nog te winnen is in <strong>het</strong><br />

beheer van de stad. Datzelfde gevoel van vanzelfsprekendheid<br />

komt ook naar voren in <strong>het</strong> bestuderen<br />

van <strong>het</strong> verband tussen beheer en de grote<br />

opgaven. Natuurlijk hebben enerzijds de opgaven<br />

onderling en anderzijds beheer wat met elkaar te<br />

maken. Het is nu de vraag waar in dit logische verband<br />

<strong>het</strong> in <strong>het</strong> oog springende project zit, dat als<br />

voorbeeld kan gaan dienen voor een nieuwe praktijk.<br />

En dat met eenzelfde soort besmettelijkheid en<br />

vanzelfsprekendheid elders wordt overgenomen.<br />

De opgaven met betrekking tot hitte, water, energie<br />

en mobiliteit zijn verknoopt – oplossingen voor<br />

de ene kwestie kunnen bijdragen aan oplossingen<br />

van de andere. Maar ook kunnen keuzes in <strong>het</strong> ene<br />

domein de keuzevrijheid in <strong>het</strong> andere beperken.<br />

Daarom loont <strong>het</strong> om de opgaven in samenhang te<br />

bekijken op stadsniveau. Hier moet <strong>het</strong> grotere verband<br />

worden gelegd, komen de infrastructuuropgaven<br />

(met welke netwerken kunnen we de verschillende<br />

wijken op de meest efficiënte manier bedienen?)<br />

en de verdelingsvraagstukken (in welke wijk past<br />

welke aanpak en welk programma <strong>het</strong> beste?) bij elkaar<br />

<strong>het</strong>geen kan leiden tot samenhangende maatregelenpakketten.<br />

Deze maatregelen laten zich vertalen<br />

naar de verschillende wijken en betekenen ook<br />

iets voor de organisatie van de verschillende stromen<br />

en de infrastructuur die daarbij horen. Daarom<br />

is <strong>het</strong> belangrijk de organisatie te ‘ontschotten’ en<br />

de budgetten op wijkniveau integraal in te kunnen<br />

zetten. Dit vraagt om overzicht en coördinatie.<br />

Hiertoe is een nieuwe praktijk, bijvoorbeeld onder<br />

leiding van een gebiedsregisseur, die de wijk en de<br />

opgaven kent, die de verschillende thema-deskundigen<br />

bij elkaar brengt en in <strong>het</strong> proces de samenhang<br />

bewaakt, gewenst en nodig. (fig. 45)<br />

Fig. 43 & 44: Bushokjes als symbool voor de verduurzaming van de stad


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

127<br />

Fig. 45: Een nieuwe praktijk voor beheer: de gebiedsregisseur als verbinder<br />

tussen de verknoopte opgaven op stadsschaal en de werkpraktijk<br />

op wijkniveau.<br />

hitte<br />

water<br />

energie<br />

3. onder leiding van<br />

een gebiedsregisseur<br />

die opgaven en wijk<br />

verbindt<br />

mobiliteit<br />

2. leidt to maatregelenpakketten<br />

op wijkniveau<br />

hitte<br />

water<br />

energie<br />

mobiliteit<br />

1. opgaven in samenhang<br />

bekijken op stadsschaal


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

128<br />

In de traditionele beheerpraktijk is doorgaans sprake<br />

van een generieke en op schaalvoordelen gebaseerde<br />

aanpak. Zoals bijvoorbeeld in de aanleg van<br />

een nieuw gescheiden riool, dat wijk voor wijk wordt<br />

vervangen en een gestandaardiseerd groenbeheer.<br />

Aan de andere kant is er momenteel sprake van<br />

een tendens richting decentrale, kleine, zelfgeorganiseerde<br />

systemen dicht bij de stedeling. (fig.46)<br />

Sommige wijken, buurten of collectieven kunnen<br />

daarmee ‘losgekoppeld’ worden van <strong>het</strong> grote systeem<br />

en hun eigen broek ophouden. Daarmee is er<br />

ook een omslag van meer publieke naar meer collectieve/private<br />

systemen. Deze omslag gaat gelijk<br />

op met <strong>het</strong> ontwikkelen van maatregelenpakketten<br />

waarmee wordt voldaan aan de grote transitie-opgaven,<br />

waarin ook grote publieke projecten enerzijds<br />

en kleine collectief-private projecten anderzijds,<br />

gelijktijdig worden geïnitieerd en een nieuwe<br />

balans in eigenaarschap en verantwoordelijkheid<br />

wordt gezocht. Deze omslag kan mogelijk ruimtewinst<br />

in de openbare ruimte/ondergrond opleveren,<br />

omdat er minder infrastructuur en minder ‘zware’<br />

systemen nodig zijn. Dit kan bovendien grote financiële<br />

voordelen opleveren.<br />

Het leidt ook tot een aanpak er waarbij er op stedelijk<br />

niveau alléén <strong>het</strong> hoognodige wordt gedaan om<br />

<strong>het</strong> energie-, water- en mobiliteitssysteem te laten<br />

functioneren om vervolgens de oplossingen zoveel<br />

mogelijk op wijkniveau te zoeken en implementeren.<br />

De transitie-opgaven worden op stadsschaal<br />

onderzocht en de daaruit voortvloeiende maatregelenpakketten<br />

worden verdeeld volgens <strong>het</strong> principe<br />

centraal wat moet en decentraal wat kan. (fig. 47) Op<br />

basis daarvan kunnen vervolgens de beheerplannen<br />

op wijkniveau ingevuld. Deze kunnen binnen hun eigen<br />

budget en tijd worden uitgevoerd, maar zijn ingebed<br />

in <strong>het</strong> grotere geheel.<br />

De vraag welke kansen <strong>het</strong> voldoen aan de grote<br />

transitie-opgaven inhouden voor aanpassingen<br />

en verbeteringen van de stedelijke structuur stak<br />

in deze quick-scan af en toe de kop op. Misschien<br />

liggen structurele veranderingen van de stad naar<br />

analogie van <strong>het</strong> Plan Rose en de boulevards van<br />

Hausmann in <strong>het</strong> verschiet. Dit is een dimensie van<br />

<strong>het</strong> stedelijk beheersvraagstuk die nader onderzoek<br />

en uitwerking verdient. (fig. 48)<br />

Fig. 46: Een nieuw optimum: realiseren op stadsniveau wat nodig is aan<br />

infrastructuur om op wijkniveau de grootst mogelijke handelingsvrijheid<br />

en condities voor zelforganisatie te creëren.<br />

meer<br />

publiek<br />

groot<br />

centraal<br />

kwaliteitscontrole<br />

efficiënt<br />

schaalvoordelen<br />

1. tendens<br />

2. optimum<br />

meer<br />

collectief/privé<br />

dichtbij de mens<br />

decentraal<br />

goed functionerend<br />

kleinere systemen<br />

zelforganisatie<br />

5. waar <strong>het</strong> moet:<br />

‘centrale regie’<br />

3. maatregelenpakketten<br />

4. waar <strong>het</strong> kan:<br />

‘losgekoppeld’


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

129<br />

Fig. 47: Kansen voor de stad in <strong>het</strong> verband tussen de transitie-opgaven,<br />

de stedelijke ontwikkeling en <strong>het</strong> beheer, naar analogie van de boulevards<br />

van Hausmann en Rose.<br />

3. waar <strong>het</strong> kan<br />

decentraal<br />

2.<br />

maatregelenpakketten<br />

hitte<br />

water<br />

energie<br />

mobiliteit<br />

4. waar <strong>het</strong> moet<br />

centraal<br />

1. onderzoek<br />

transitie-opgaven<br />

Fig. 48: Een andere aanpak, waarbij de problematiek wel wordt gesignaleerd<br />

op stadssniveau, maar waar aan de oplossingen zoveel mogelijk<br />

worden gewerkt op de lagere schaal.<br />

loskoppenen/<br />

centrale regie<br />

3. beheer<br />

4. veranderende<br />

praktijk<br />

1. transitie-opgaven<br />

hitte/water/<br />

energie/mobiliteit/<br />

enz.<br />

2. stedelijke ontwikkeling<br />

integrale projecten<br />

stadsniveau/<br />

wijkniveau


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

130<br />

wijken. Om hiermee deze quick-scan te verdiepen<br />

en houvast te geven in de praktijk van Leiden.<br />

Gebruikmakend van wat er al is uitgezocht (veel!)<br />

en in interactie met betrokkenen uit de Leidse praktijk<br />

kan dan een samenhangende visie voor alle thema’s<br />

op stadsschaal worden gekoppeld aan beheeragenda’s<br />

voor verkeer, energie, afvalwater, straat en<br />

groen per wijk. Daaraan kan de onderhoudsagenda<br />

van <strong>het</strong> hoofd weg-, water en energiesysteem van<br />

de stad worden gekoppeld.<br />

Wij vermoeden dat een dergelijke integratie in ruimte,<br />

tijd en geld een waardevolle bijdrage kan leveren<br />

aan de transitie naar een circulaire stad.<br />

Fig. 49: Vanuit <strong>het</strong> ‘metabolisme’ gekeken zijn ook de andere stedelijke<br />

stromen de moeite waard van <strong>het</strong> onderzoeken, om te kijken waar samenhang<br />

en verdere meekoppelkansen liggen.<br />

sociale<br />

opgave<br />

biodiversiteit<br />

opgave<br />

voedsel<br />

opgave<br />

Uit deze quick-scan naar de transitie-opgaven voor<br />

de stad en de relatie met stedelijk beheer komt naar<br />

voren dat deze opgaven niet alleen veel overlap en<br />

verwevenheid vertonen, maar dat er ook veel andere<br />

meekoppelkansen aan vastzitten. Kijkend vanuit<br />

de lens van stedelijke ‘stromen en productie’ zijn er<br />

nog meer aspecten die onder de loep zouden kunnen<br />

worden genomen, zoals de sociale, maatschappelijke<br />

en culturele opgaven en de voedselproductie<br />

en mogelijkheden van stadslandbouw met bijbehorende<br />

(afval)stromen. (fig. 49) Het zou daarom<br />

interessant zijn ook de andere opgaven en stromen<br />

te onderzoeken op stadsschaal en te zien wat<br />

deze betekenen voor de verschillende typen stadsafval<br />

opgave


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.1 <strong>Beheer</strong> en de stad<br />

131<br />

Bronnen<br />

Fig. 1: Windsnelhedenkaart Nederland, KNMI / Intensief gebruik, verkeer,<br />

en verharding dragen bij aan opwarming. Met licentie BY-NC-SA<br />

3.0<br />

Fig. 2: Piek in <strong>het</strong> aantal overledenen tijdens de hittegolf van 2003 in<br />

Parijs. University of Hawaii at Manoa/Benedicte Dousset via NASA.gov<br />

Fig. 3: Hittekaart Leiden, op basis van RIVM (2017) <strong>Stedelijk</strong> hitte-eiland<br />

effect (UHI) in Nederland en TOP10 data<br />

Fig. 4: Verhardingskaart Leiden, op basis van Copernicus Land Monitoring<br />

Service, Imperviousness in Europe, en TOP10 data<br />

Fig. 5: Hitteplan Parijs, schermafdruk van online kaart met koele publieke<br />

plekken: https://capgeo.sig.paris.fr/Apps/IlotsFraicheurUrbaine/<br />

Fig. 6: beeld uit: Ruefenacht, L.A. & Acero J.A. (2017) Strategies for Cooling<br />

Singapore: A catalog of 80+ strategies to mitigate urban heat island<br />

and improve outdoor thermal comfort. Cooling Singapore<br />

Fig. 7: schermafdruk website Million Trees NYC (https://www.milliontreesnyc.org)<br />

Fig. 8: Hittekaart Leiden, op basis van RIVM (2017) <strong>Stedelijk</strong> hitte-eiland<br />

effect (UHI) in Nederland en TOP10 data<br />

Fig. 9: schermafdruk Hittekaart Gemeente Arnhem (https://arnhem.<br />

maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=c13117caf-<br />

7804f449ff06a350e3aa15b)<br />

Fig. 10: eigen werk<br />

Fig. 11: bewerking Wateroverlastkaart uit Klimaatatlas Rijnland (2019<br />

Fig. 12: bewerking op basis van topografische kaart TOP10NL en waterkaart<br />

uit <strong>het</strong> Waterplan Leiden uit 2010<br />

Fig. 13: H+N+S Landschapsarchitecten, uit Waggonner & Ball Architects<br />

(2013) Greater New Orleans Urban Water Plan<br />

Fig. 14: uit presentatie Versteegen, T., Gemeente Leiden tijdens werksessie<br />

<strong>Beheer</strong>, september 2019<br />

Fig. 15: uit presentatie Versteegen, T., Gemeente Leiden tijdens werksessie<br />

<strong>Beheer</strong>, september 2019<br />

Fig. 16: Bureau B+B stedebouw en landschapsarchitectuur (2018) Tuindorp<br />

Heyplaat. Masterplan Buitenruimte + inrichtingvisie Oude Dorp<br />

Fig. 17: bewerking Groenkaart van Nederland, Atlas Leefomgeving<br />

(2018) RIVM, bewerking TOP10NL bestand<br />

Fig. 18: eigen werk<br />

Fig. 19: gebouwen ouderdom op basis van BAG (2018)<br />

Fig. 20: bevolkingsdichtheid op basis van CBS Vierkantstatistieken<br />

100m (2018), eigen berekening<br />

Fig. 24: Omgevingsvisie The Next City Groningen. Gemeente Groningen,<br />

2018<br />

Fig. 25: IF Technology (2018) Thermische Energie uit Oppervlaktewater<br />

– Business case “Genderdal” Eindhoven<br />

Fig. 26: bewerking topografische kaart TOP10NL, bevolkingsdichtheid<br />

op basis van CBS Vierkantstatistieken 100m (2018), eigen berekening<br />

Fig. 27: uit presentatie Versteegen, T., Gemeente Leiden tijdens werksessie<br />

<strong>Beheer</strong>, september 2019<br />

Fig. 28: eigen werk<br />

Fig. 29: Driverless Car of the Future, advertisement for “America’s Electric<br />

Light and Power Companies,” Saturday Evening Post, 1950s. Credit:<br />

The Everett Collection via https://computerhistory.org/blog/where-to-a-history-of-autonomous-vehicles/<br />

Fig. 30: Deloitte (2017) State of the State onderzoek. Ruimtewinst in de<br />

stad door smart mobility, 40% minder parkeerplaatsen in 2040<br />

Fig. 31: bewerking topografische kaart TOP10NL<br />

Fig. 32: Gemeente Barcelona. http://ajuntament.barcelona.cat/superilles/ca/<br />

Fig. 33: ttps://nl.m.wikipedia.org/wiki/Bestand:Fietsstraat2.JPG [fotograaf:<br />

Handige Harrie] / https://beterbenutten.nl/nieuws/1209/sarphatistraat-succesvol-als-fietsstraat<br />

[fotograaf onbekend]<br />

Fig. 34: IABR Atelier Groningen - De Nordic City. MAAT Ontwerpers,<br />

2016<br />

Fig. 35 & 36: Bolwerk Morgenster. Hendrik Keun, ca. 1765, (Het Utrechts<br />

Archief) / Plattegrond ontwerp voor een plantsoen op bastion Manenburg<br />

en zonnenburg in Utrecht door J.D. Zocher, 1835. (Het Utrechts<br />

Archief)<br />

Fig. 37 & 38: https://www.arjandenboer.nl/2016/nooit-gebouwdutrecht/<br />

/ Luctor (2008) Zicht vanaf <strong>het</strong> Lucasbolwerk op de Maliesingel<br />

in Utrecht, deel uitmakend van de Stadsbuitengracht/ Zocherpark via<br />

https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Bestand:Maliesingel_vanaf_Lucasbolwerk.jpg<br />

Fig. 39: IABR Atelier Groningen - De Nordic City. Atelier stadsdbouwmeester,<br />

2016<br />

Fig. 40: uit presentatie Versteegen, T., Gemeente Leiden tijdens werksessie<br />

<strong>Beheer</strong>, september 2019<br />

Fig. 41 & 42: eigen werk<br />

Fig. 43 & 44: Busstop met groen dak bij Utrecht Terwijde station” door<br />

Smiley.toerist onder licentie CC BY-SA 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Groene_bushalte_in_Utrecht_Terwijde.jpg<br />

/bewerking<br />

TOP10kaart, OSM data NL<br />

Fig 45, 46, 47, 48 & 49: eigen werk<br />

Fig. 21: IABR Atelier Groningen - De Nordic City. Atelier stadsdbouwmeester,<br />

2016<br />

Fig. 22: marco broekman et al. (2017) Ruimtelijke Verkenning Energietransitie<br />

MRA<br />

Fig. 23: Platte daken in Nederland (BAG), 2018 / website Gemeente Leiden.<br />

https://gemeente


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 133<br />

Sleutel 6<br />

Binnen deze brede<br />

praktijk moet ook de<br />

burger een nieuwe<br />

positie krijgen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

134<br />

4.2.1 Introductie 135<br />

4.2.2 Uitdagingen 137<br />

4.2.3 Co-creatief beheer in drie stappen 137<br />

4.2.4 Toepassing 140<br />

4.2.5 Inspiratie 154<br />

Dit hoofdstuk werd uitgewerkt door Endeavour


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

135<br />

4.2.1 Introductie<br />

Plannen en activeren<br />

De laatste jaren zijn alternatieve stedelijke ontwikkelingspraktijken<br />

steeds gangbaarder geworden.<br />

Wat begon als een reeks experimenten als reactie<br />

op de stilstand veroorzaakt door de economische<br />

crisis of de trage transitie van verwaarloosde stedelijke<br />

gebieden, heeft een heel nieuwe reeks praktijken<br />

en tools doen ontstaan. Eén van de meest toonaangevende<br />

gevolgen is dat <strong>het</strong> inzetten op tijdelijke<br />

invulling, en <strong>het</strong> bottom-up activeren van publieke<br />

ruimte is deel gaan uitmaken van heel wat alternatieve<br />

gebiedsontwikkelingen. Hierdoor vervagen de<br />

grenzen tussen planmaken en activeren, en daarmee<br />

ook tussen <strong>het</strong> ontwerp en beheer van de publieke<br />

ruimte. Steeds vaker maken innovatieve beheersstrategiën<br />

en de bijhorende nieuwsoortige<br />

organisatiemodellen integraal deel uit van masterplan-opgaves<br />

en ontwikkelingsplannen op verschillende<br />

schalen. Kortom, de hefbomen om nieuwe synergiën<br />

te zoeken tussen <strong>het</strong> ontwerp en beheer van<br />

de publieke ruimte worden steeds talrijker, en daarmee<br />

ook de kansen voor <strong>het</strong> ontwikkelen van nieuwe<br />

samenwerkingsvormen tussen overheid en burger<br />

in <strong>het</strong> zorg dragen voor de publieke ruimte.<br />

Innovatie op straatniveau<br />

Het formuleren van ambitieuze en geïntegreerde visies<br />

op wijkschaal blijft de uitzondering op de regel.<br />

Heel wat wijken en plekken blijven vooralsnog buiten<br />

de scope van geïntegreerde stadsvernieuwingsprojecten.<br />

Dit terwijl er dagelijks via ogenschijnlijke<br />

kleine of banale ingrepen voortdurend dingen veranderen<br />

in de publieke ruimte. Net daarom moeten<br />

we elke heraanleg, elke ingreep in de stedelijke<br />

groenstructuur, elke schijnbare banale vernieuwing<br />

van de infrastructuur, proberen aan te vatten als een<br />

belangrijke ‘conversation-starter’ voor innovaties op<br />

straatniveau.<br />

<strong>Beheer</strong> als transversaal thema<br />

We zien in <strong>het</strong> beheer van de publieke ruimte een<br />

krachtig transversaal en verbindend thema. Een<br />

thema dat de potentie heeft om verbanden te leggen<br />

tussen praktische en pragmatische kennis en<br />

vernieuwende inzichten, tussen ontwerpend denken<br />

en <strong>het</strong> dagdagelijks gebruik. Het maakt de grote<br />

thema’s tastbaar en bespreekbaar: de heraanleg<br />

van een straat geeft aanleiding tot een gesprek over<br />

duurzame mobiliteit, en <strong>het</strong> beheer van bermen kan<br />

zelfs aanleiding geven tot een gesprek over duurzame<br />

energie en <strong>het</strong> inzetten van biomassa. En nét<br />

daarom is <strong>het</strong> ook een enorm krachtig vehikel om de<br />

brug te slaan tussen de professional en de burger en<br />

professionals onderling.<br />

De herontdekking van de commons<br />

Het is ook bijzonder veelzeggend dat <strong>het</strong> begrip<br />

‘commons’ aan een wel erg opvallende revival bezig<br />

is. De commons is een begrip uit vervlogen tijden<br />

dat duidt op de grotendeels vergeten of verdrukte<br />

grijze zone tussen wat strikt publiek en strikt privaat<br />

is. De revival van de commons staat voor <strong>het</strong> zoeken<br />

naar hybride vormen van <strong>het</strong> beheren en zorg<br />

dragen voor onze omgeving, tussen markt en staat,<br />

tussen overheid en burger. De commons gaat over<br />

<strong>het</strong> heruitvinden en herdenken van de spelregels<br />

die aan de grond liggen van hoe we omgaan met<br />

gedeelde ruimte en hoe dit een invloed heeft op gedeeld<br />

eigenaarschap.<br />

Van praat-participatie naar doe-participatie<br />

Al te vaak blijft participatie bij stedelijke ontwikkelingsprojecten<br />

nog steeds beperkt tot klassieke infovergaderingen,<br />

en wordt de input van bewoners<br />

en gebruikers enkel gevraagd in de ontwerpfase of<br />

bij de planvorming. Een gesprek dat zich vaak veilig<br />

nestelt in de comfortzone van de ontwerper: de<br />

wereld van <strong>het</strong> conceptuele, de abstractie. Een type<br />

dialoog waarvoor lang niet iedereen warm loopt.<br />

Daardoor gaat <strong>het</strong> tijdens participatietrajecten amper<br />

over de ingebruikname en de flexibiliteit die een<br />

publieke ruimte ontwerp laat om <strong>het</strong> zich eigen te<br />

maken, te manipuleren. Dit terwijl burgers op heel<br />

wat andere terreinen en op eigen initiatief zich de<br />

publieke ruimte steeds meer toe-eigenen en écht<br />

aan de slag gaan. Net daarom kan <strong>het</strong> vormgeven<br />

van dialoog rond <strong>het</strong> beheer van de publieke ruimte<br />

een verademing zijn, en aanzetten tot concrete actie,<br />

om samen de mouwen op te stropen en dingen<br />

aan te pakken.<br />

Gebruikers als ervaringsdeskundigen<br />

De beheervraagstukken van de toekomst vragen om<br />

nieuwe inzichten. We worden geconfronteerd met<br />

krimpende budgetten, grotere beheeropgaven en de<br />

raakvlakken met allerlei complexe maatschappelijke<br />

transities zoals de toekomst van mobiliteit en <strong>het</strong> klimaatadaptief<br />

maken van onze woonomgeving. Net<br />

daarom hebben we nood aan ervaringsdeskundigen.<br />

De ervaring van bewoners kan een spil vormen<br />

in <strong>het</strong> evalueren van <strong>het</strong> beheer van <strong>het</strong> verleden en<br />

<strong>het</strong> verbeelden van <strong>het</strong> beheer van de toekomst.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

136<br />

Openbare ruimte als gemeenschappelijk<br />

project in diversiteit<br />

In een steeds meer diverse samenleving komt de<br />

vraag van solidariteit in diversiteit steeds meer in<br />

de belangstelling. Klassiek benoemde bronnen<br />

voor solidariteit zoals een gedeeld verleden of cultuur,<br />

waarden en normen komen op hun einde. Om<br />

deze realiteit te bevatten blijft de aloude breuklijn<br />

van multiculturalisme versus interculturalisme nog<br />

steeds politieke en maatschappelijke debatten te<br />

structureren, terwijl beide prescriptieve en normatieve<br />

ideeën steeds minder grip krijgen op de eigenlijke<br />

bestaande bronnen van solidariteit vandaag.<br />

Modern sociologisch onderzoek benadrukt steeds<br />

meer de rol van onvermijdelijk gedeelde projecten<br />

en meer specifiek onvermijdelijk gedeelde ruimten<br />

als cruciale een onderbelichte bron voor solidariteit<br />

(Amin, 2002; Oosterlynck, 2018). Het zijn de ‘alledaagse<br />

ervaring en lokale onderhandelingen van<br />

verschillen’ (Amin, 2002: 967) in de concrete plekken<br />

die we onvermijdelijk delen (Oosterlynck, 2018)<br />

die <strong>het</strong> potentieel dragen voor <strong>het</strong> ontwikkelen van<br />

solidariteit in diversiteit.<br />

Om dit potentieel te mobiliseren dienen ‘contact<br />

ruimten’ ingericht te worden als ‘gestructureerde<br />

plekken van interdependentie’ (Amin, 2002: 969)<br />

door <strong>het</strong> stimuleren van gemeenschappelijke projecten<br />

waar burgers een gemeenschappelijk doel<br />

moeten onderhandelen. De verwachting ten opzichte<br />

van <strong>het</strong> organiseren van participatie in beheer van<br />

alledaagse ruimte moet dan ook af van haar strikt<br />

gezellig imago en vormt een plek voor onderhandeling<br />

en meningsverschil, constructief gekanaliseerd<br />

richting <strong>het</strong> gemeenschappelijk doel van <strong>het</strong> onderhouden<br />

van de ruimte die we allen delen. Het collectief<br />

onderhouden van onze gedeelde leefomgeving<br />

vormt op die manier ook voor <strong>het</strong> onderhouden van<br />

een sociale infrastructuur.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

137<br />

4.2.2 Uitdagingen<br />

Om bovenstaande kansen van co-creatie te realiseren<br />

botsen gemeenten en wijken vandaag op verschillende<br />

uitdagingen:<br />

Staat tot straat<br />

Het vertalen tussen nationale oerthema’s of transitieopgaven<br />

met de prioriteiten en activiteiten van<br />

wijkbewoners vormt een eerste belangrijke uitdaging.<br />

Co-creatie in complexiteit<br />

<strong>Beheer</strong> is een complexe praktijk. Haar technische<br />

aspecten vormen een grote drempel voor <strong>het</strong> integreren<br />

van inspraak in haar praktijk. Het inzichtelijk<br />

en bespreekbaar maken beheersonderwerpen<br />

vormt een tweede belangrijke uitdaging.<br />

Ruimte voor co-creatie<br />

Schaarste aan geld en tijd vormt een belangrijke uitdaging<br />

voor wijken om meer te doen met minder.<br />

Hoe kan er op een optimale manier de energie van<br />

burgers worde gekanaliseerd naar <strong>het</strong> beheren van<br />

de openbare ruimte vormt een derde uitdaging.<br />

Timing en ritme<br />

De tijdlijn van beheer loopt niet altijd synchroon met<br />

de ervaring van haar bewoners. Wanneer en hoeveel<br />

keer dienen burgers ingeschakeld te worden in <strong>het</strong><br />

proces? Dit vormt een vierde vraagstuk dat bij wijken<br />

leeft.<br />

Eigenaarschap<br />

Steeds meer worden ruimten en diensten uit handen<br />

gegeven door de stad en in zelfbeheer genomen<br />

door burgers. Toch overleeft <strong>het</strong> zelfbeheer van<br />

moestuinen niet altijd de zomer. Het verbreden, vergroten<br />

en verduurzamen van eigenaarschap vormt<br />

een vijfde belangrijke uitdaging.<br />

4.2.3 Co-creatief beheer in drie stappen<br />

Om uitdagingen te overwinnen en kansen te benutten<br />

presenteert dit hoofdstuk een methode voor wijken<br />

om co-creatie in beheer op eens strategische<br />

manier aan te vatten. Dit doen we aan de hand van<br />

een demonstratie van de methode op de vier testwijken.<br />

Deze methode moet wijken en gemeenten<br />

helpen om huidige acties op vlak van co-creatief<br />

beheer te evalueren en toekomstige acties zo strategisch<br />

mogelijk te selecteren en uit te rollen. Deze<br />

methode bestaat uit drie stappen.<br />

1. Ambitie<br />

In de eerste stap worden de ambities in combinatie<br />

met de beschikbare middelen en <strong>het</strong> organisatievermogen<br />

blootgelegd van de wijk of gemeente op vlak<br />

van co-creatief beheer expliciet gemaakt.<br />

2. Profiel<br />

Een tweede stap creëert met behulp van een assenstelsel<br />

een participatieprofiel van de wijk met een<br />

overzicht van de huidige acties en hun evaluatie op<br />

vlak van co-creatief beheer.<br />

3. Strategie<br />

Een derde stap legt de mate van overlap tussen de<br />

huidige acties en ambities op vlak van co-creatief<br />

beheer bloot en vormt <strong>het</strong> kompas voor versterken,<br />

veranderen en aanvullen van acties binnen een strategisch<br />

plan voor co-creatief beheer. Dit wordt aangevuld<br />

met een selectie aan referentiefiches van<br />

good practices voor <strong>het</strong> voeden van dit plan.<br />

Na jaren aan nationaal en internationaal experiment<br />

op vlak van co-creatief beheer wil dit hoofdstuk een<br />

fundament en gemeenschappelijke taal bevorderen<br />

voor toekomstige praktijk en debat binnen en tussen<br />

wijken en gemeenten.<br />

Bereik<br />

Verschillende wijken kampen met een weinig divers<br />

publiek in de co-creatie van publieke ruimte. Naast<br />

<strong>het</strong> optimaliseren van bestaande acties dienen vernieuwende<br />

acties op zoek te gaan naar alternatieve<br />

formats en media voor <strong>het</strong> verzamelen van ervaringen<br />

en meningen van burgers.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

138<br />

Ambitie<br />

Voor een wijk aan de slag kan gaan met co-creatief<br />

beheer wijst onderzoek en praktijkervaring op<br />

<strong>het</strong> belang van <strong>het</strong> expliciet maken van de ambities<br />

op vlak van co-creatief beheer. Waar diverse lokale<br />

overheden in Nederland er op in zetten blijft <strong>het</strong><br />

doel, de organisatie en middelen vaak onvoldoende<br />

gedefinieerd. Dit scherpstellen in een participatiekader<br />

is een cruciale voorwaarde voor een succesvol<br />

co-creatief beheer. Niet enkel zorgt <strong>het</strong> voor een<br />

realistisch perspectief – ook vormt <strong>het</strong> een duidelijk<br />

en wervend kader voor burgers om zich in te organiseren<br />

met een klaarheid over hun rol in <strong>het</strong> grotere<br />

verhaal van <strong>het</strong> beheer van de toekomst. Deze actie<br />

dient herhaald te worden om de veranderende realiteit<br />

te integreren in de ambities van de wijk ten opzichte<br />

van co-creatief beheer.<br />

Om de omvang van deze analyse behapbaar te<br />

houden werd in de analyse van de testwijken enkel<br />

de eerste twee kolommen ‘burger’ en ‘wijk’ geanalyseerd.<br />

burger<br />

wijk<br />

nationaal beleid<br />

Ambitie:<br />

Onderwerpen<br />

Beoogde impact<br />

Aard<br />

Graad<br />

- Welke beheersthema’s zien bewoners<br />

als prioritair?<br />

- Wat zijn de voornaamste<br />

beheerthema’s waar bewoners<br />

aan willen bijdragen?<br />

- Op welke onderwerpen wilde<br />

wijk participatie organiseren?<br />

- Welke aard van participatie wil<br />

men organiseren? (x en y as)<br />

Welke graad van participatie wil<br />

men organiseren (informeren tot<br />

zelfbestuur)<br />

- Aan welke transitieopgaven /<br />

beleidsdoelstellingen moeten<br />

deze vormen van participatie bijdragen<br />

opdat ze gesteund worden<br />

door de gemeente of <strong>het</strong> rijk?<br />

- Welke impact wil men bekomen<br />

via participatie (Kennis, betrokkenheid,<br />

outsourcing, ...)?<br />

- Wat wordt er gemeten en wanneer<br />

(per actie en in <strong>het</strong> geheel, vb.<br />

wijkmonitor)?<br />

Middelen:<br />

Budget<br />

Tijd<br />

Kennis<br />

- Wat is <strong>het</strong> draagvlak bij bewoners<br />

om te participeren in <strong>het</strong> beheer<br />

van hun wijk?<br />

- Wat is de huidige motivatie bij<br />

bewoners om te participeren in<br />

<strong>het</strong><br />

beheer van hun wijk?<br />

- Welke middelen zijn beschikbaar<br />

voor participatie in beheer (budget,<br />

tijd, site, communicatiekanalen,<br />

vrijwilligers, ontmoetingsruimte,<br />

...)?<br />

- Op welke nationale steun kunnen<br />

gemeenten rekenen bij <strong>het</strong> organiseren<br />

van participatie?<br />

- In hoeverre zijn bewoners<br />

georganiseerd in uw wijk?<br />

- In hoeverre zijn bewoners in uw<br />

wijk ervaren in <strong>het</strong> beheren van<br />

hun wijk?<br />

Organisatie:<br />

Voorwaarden<br />

Faciliteren<br />

- Onder welke voorwaarden willen<br />

burgers participeren in <strong>het</strong> beheer<br />

van hun wijk?<br />

- Welke ondersteuning hebben<br />

burgers nodig om de gewenste<br />

vormen van co-creatief beheer op<br />

te nemen?<br />

- Op welke manier zal de gemeente<br />

deze vormen van participatie<br />

begeleiden (logistiek, inhoudelijk,<br />

financieel, juridisch)?<br />

- Onder welke voorwaarden wil<br />

een gemeente samenwerken met<br />

civiele / private partners (plan,<br />

aansluiting transities, monitoring,<br />

evaluatie)?<br />

- Onder welke voorwaarden wil<br />

de nationale overheid gemeenten<br />

steunen in <strong>het</strong> organiseren<br />

van participatie (plan, aansluiting<br />

transities,<br />

monitoring, evaluatie)?<br />

- Hoe zijn de taken verdeeld?<br />

Heeft elk project een coach?


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

139<br />

Profiel<br />

Een tweede belangrijk element voor men van start<br />

kan gaan met <strong>het</strong> uitzetten en uitvoeren van strategische<br />

acties op vlak van co-creatief beheer is<br />

<strong>het</strong> opmaken van een profiel van de huidige acties;<br />

welke acties op vlak van co-creatie voert de wijk,<br />

gemeente of stad vandaag al uit? Eerder dan een<br />

statische lijst worden deze acties geplaatst op onderstaand<br />

assenkruis.<br />

Dagelijks<br />

Strategie<br />

Op basis van <strong>het</strong> participatieprofiel en <strong>het</strong> overzicht<br />

van de huidige acties kunnen twee vlakken getekend<br />

worden op <strong>het</strong> assenstelsel. De huidige acties<br />

(groen) en de ambities (rood). De mate van overlap<br />

tussen beide vlakken toont de mate waarin de ambities<br />

en beschikbare middelen ten opzichte van<br />

co-creatief beheer samenhangen met de huidige<br />

acties die vandaag worden genomen in de wijk. De<br />

vlakken waar de ambities niet overlappen met de<br />

huidige acties vormen actieterreinen voor wijken om<br />

verder op in te zetten. Voor elk actieterrein kan men<br />

diverse cases terugvinden die als inspiratie kunnen<br />

dienen om de ambities ten aanzien van co-creatief<br />

beheer, geformuleerd in <strong>het</strong> participatiekader, te realiseren.<br />

Hierbinnen moet vervolgens gekeken worden<br />

welke acties mogelijk zijn met de beschikbare<br />

middelen en welke middelen bijkomstig willen vrijgemaakt<br />

worden voor <strong>het</strong> realiseren van deze acties.<br />

In<br />

taking<br />

Informeren<br />

Raadplegen<br />

Evenementieel<br />

Adviseren<br />

Co-produceren<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Out<br />

reaching<br />

Op basis hiervan is <strong>het</strong> mogelijk om huidige acties te<br />

gaan versterken, wijzigen of te vervangen met nieuwe<br />

strategische acties om de ambities optimaal te<br />

realiseren. Meer specifiek vormen de antwoorden<br />

een gids voor wijken en gemeenten om hun positie<br />

op <strong>het</strong> assenkruis aan praktijken in co-creatief beheer<br />

te oriënteren, bestaande acties te herdenken<br />

en toekomstige acties gericht te kiezen.<br />

Assen<br />

Dagelijks<br />

Doorlopende of periodieke acties met een dagelijks ritme.<br />

+ Gaat voorbij aan ‘hit-and-run’ beheer door sluimerende aanwezigheid.<br />

vangt ‘klein en permanent onderhoud’ op en legt de basis voor ‘groot<br />

onderhoud’.<br />

- Vertrekt minder vanuit grootschalige aanleidingen of mijlpalen en zijn<br />

daardoor ook een minder makkelijk format om een breed publiek te mobiliseren.<br />

Evenementieel<br />

Punctuele acties zonder noodzakelijke herhaling.<br />

+ Grotere zichtbaarheid om een groter en breder publiek te mobiliseren<br />

op strategische momenten.<br />

- Risico om te blijven hangen in een one-shot-participatie.<br />

In-taking<br />

‘Toegangspoorten’ voor burgers om zich te engageren in co-creatief beheer.<br />

+ Kanaliseert de de intrinsieke motivatie en prioriteiten van burgers.<br />

- Steunt op proactieve organisatie en engagement van burgers<br />

Participatieniveau<br />

(Arnstein, 1969)<br />

Informeren<br />

acties die burgers informatie verstrekken.<br />

Raadplegen<br />

acties die de mening van burgers verzamelen.<br />

Adviseren<br />

acties die burgers inspraak geven in beslissingen.<br />

Co-produceren<br />

samenwerking met burgers als erkend medebelanghebbende.<br />

Co-beslissen<br />

samenwerking met burgers als grootste belanghebbende.<br />

Zelfbeheer<br />

samenwerking met burgers als opdrachtgever.<br />

Out-reaching<br />

Deze acties vanuit de wijk of gemeente gaan naar burgers toe en werven<br />

hen op een actieve manier.<br />

+ Vraagt weinig proactieve organisatie van burgers.<br />

- Niet evident om eigenaarschap van burgers te faciliteren als de wijk of<br />

gemeente zelf <strong>het</strong> engagement neemt.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

140<br />

4.2.4 Toepassing<br />

In dit hoofdstuk passen we bovenstaande methodiek<br />

toe op de vier testwijken. Naast <strong>het</strong> formuleren<br />

van een wijkspecifiek advies vormt dit hoofdstuk<br />

een voorbeeld van hoe andere wijken co-creatief<br />

beheer op een optimale manier kunnen inzetten in<br />

<strong>het</strong> groter verhaal van <strong>het</strong> beheer van de toekomst.<br />

Bovendien verzamelt <strong>het</strong> diverse nationale en internationale<br />

cases in co-creatief beheer op <strong>het</strong> assenkruis<br />

– een aan te vullen toolbox voor wijken in <strong>het</strong><br />

opmaken van een actieplan co-creatief beheer.<br />

4.2.4.1 Rotterdam – Reyeroord<br />

Ondanks de confrontatie met een cluster aan transitieopgaven<br />

gekoppeld aan de grootschalige rioolvervanging<br />

laat <strong>het</strong> wijkbeheer van Reyeroord zich<br />

niet afschrikken door een participatieve aanpak.<br />

Integendeel. Van <strong>het</strong> stimuleren van stad-ups en<br />

<strong>het</strong> organiseren van gemeentewandelingen tot <strong>het</strong><br />

runnen van een Reyscafé en <strong>het</strong> verzamelen van informatie<br />

via de ‘gemeentepeiler’; een rijk repertoire<br />

aan co-creatie wordt reeds uitgerold in de wijk.<br />

Zuurstof voor deze acties om te ontstaan wordt<br />

enerzijds gevonden in de fasering van <strong>het</strong> onderhoud<br />

van de wijk. De ontwerpfase van de wijk start<br />

dan ook slechts in 2022. Anderzijds, eerder dan af<br />

te wachten, wordt deze tijd bewust proactief ingezet<br />

in <strong>het</strong> verzamelen van ervaringen van bewoners<br />

over <strong>het</strong> beheer van <strong>het</strong> heden en testen van nieuwe<br />

vormen van beheer van de toekomst.<br />

Ambitie<br />

Ambitie:<br />

Onderwerpen<br />

Beoogde impact<br />

Aard<br />

Graad<br />

Middelen:<br />

Budget<br />

Tijd<br />

Kennis<br />

Organisatie:<br />

Voorwaarden<br />

Faciliteren<br />

burger<br />

Naast de Gemeentepeiler wordt via<br />

diverse evenementen als de Rey van<br />

Morgen en energieontbijten permanent<br />

kennis verzameld over de beleving<br />

van bewoners.<br />

Terwijl netheid van de straat, wateroverlast,<br />

spelen, verlichting en<br />

groenbeheer als prioriteiten worden<br />

benoemd vormt vooral <strong>het</strong> laatste onderwerp<br />

<strong>het</strong>geen waar burgers zelf<br />

aan willen participeren.<br />

Na jaren aan eerder top-down beleid<br />

wil de wijk schakelen naar een ambitieus<br />

niveau van zelfbeheer. Dit vraagt<br />

om strategische acties die <strong>het</strong> draagvlak<br />

en de draagkracht van haar bewoners<br />

kan versterken.<br />

Groepen georganiseerd rond beheer<br />

zijn schaars in Reyeroord. Hoewel er<br />

gewerkt kan worden met bestaande<br />

organisaties als buurtpreventie,<br />

Verenigingen van Eigenaars (VvE’s),<br />

kerken en moskeeën dient hun link<br />

met beheer te worden versterkt.<br />

wijk<br />

Vanuit de wijk zelf wordt de inrichting<br />

van de buitenruimte, onder andere als<br />

vervolg van <strong>het</strong> vervangen van de riolering,<br />

gezien als een prioritair onderwerp<br />

om burgers bij te betrekken. Dit<br />

met de kwaliteit en controle over de<br />

buitenruimte als doel.<br />

Het engagement van de ambtenaren<br />

op <strong>het</strong> domein van co-creatief beheer<br />

ligt erg hoog. Hoewel deze investering<br />

vandaag hoog is moet <strong>het</strong> in de nabije<br />

toekomst de efficiëntie van uitgaven<br />

vergroten en worden vrijgekomen<br />

budgetten met de wijk herbestemd.<br />

Hoewel budgetten de vele acties dekken<br />

vormt <strong>het</strong> monitoren en bijsturen<br />

van deze acties en hun impact vaak<br />

een ongedekte post.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

141<br />

Profiel<br />

De reeks aan primaire acties op vlak van co-creatie<br />

in de wijk Reyeroord laat zich samenvatten in twee<br />

lijstjes. Als eerste vinden in de wijk diverse acties<br />

plaats die worden geïnitieerd vanuit de gemeente<br />

Rotterdam.<br />

Citylab010 – www.citylab010.nl<br />

‘Put your money where your mouth is’. Dit prorgamma vormt een antwoord<br />

op de vaak geformuleerde kritiek op vijf jaar ‘participatiesamenleving’;<br />

breed gedragen en impactvolle co-creatie vraagt nog steeds<br />

om een acceleratie met behulp van ondersteuning en budget. In 2020<br />

stelt de gemeente Rotterdam meer dan 3 miljoen euro ter beschikking<br />

van bewoners, ondernemers en organisaties om projecten in te dienen<br />

in relatie tot maatschappelijk issues in Rotterdam. Zij kunnen bovendien<br />

ondersteund worden bij <strong>het</strong> indienen van hun idee door coaches<br />

per thema; groei van de stad, energietransitie, gelijke kansen enzovoort.<br />

<strong>Beheer</strong>thema’s vormen geen uitzondering in <strong>het</strong> portfolio van dit instrument.<br />

weet in <strong>het</strong> woud aan financieringsmogelijkheden en die zijn of haar<br />

netwerk kan aanboren om te helpen initiatieven mogelijk te maken’,<br />

werd besloten in <strong>het</strong> overleg tussen burgers en bevoegde wethouders.<br />

(Gemeente Rotterdam, 2019 https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/<br />

right-to-challenge/Kader-Right-to-Challenge.pdf)<br />

Gemeentepijler - https://www.gemeentepeiler.nl/rotterdam/<br />

Naast instrumenten van zelfbeheer voor burgers peilt de gemeente ook<br />

systematisch bij haar bewoners. Deze website en app wordt bovendien<br />

gebruikt voor live peilingen op evenementen en workshops en verzamelen<br />

de input van bewoners op een systematische manier. Ook in<br />

Reyeroord vormt dit een belangrijke informatiestroom met een focus op<br />

de inrichting van openbare ruimte, de vervanging van de riool en afvalscheiding.<br />

Deze input wordt verwerkt in zowel stad-ups als de grotere<br />

beheersplannen voor de wijk.<br />

Right to Challenge – www.rotterdam.nl/wonen-leven/right-to-challenge/<br />

Naast <strong>het</strong> voorstellen van nieuwe projecten voor de gemeente met behulp<br />

van Citylab worden Rotterdammers ook uitgenodigd om hun stad<br />

uit te dagen en bestaande lokale taken en voorzieningen van de wijk samen<br />

uit te voeren of zelfs over te nemen, wanneer zij denken <strong>het</strong> zelf<br />

anders en beter te kunnen organiseren. Het college daag zo stadsbewoners<br />

uit op de domeinen Sport en Cultuur, Welzijn en Zorg maar ook<br />

<strong>Beheer</strong> Buitenruimte.<br />

Na <strong>het</strong> indienen en overleggen van een plan tussen burgers en gemeente<br />

wordt een contract opgesteld waarin te leveren prestaties, de aansprakelijkheid,<br />

de vorm van begeleiding, de af te leggen verantwoording<br />

door de initiatiefnemers en beschikbare middelen vanuit de gemeente<br />

worden vastgelegd. ‘Ik kan me voorstellen dat de gemeente niet voor<br />

elke tien meter in de straat een ander plan maakt. Wij hebben de tijd,<br />

energie en motivatie om dat wel te doen. Omdat wij daar wonen’ vertelt<br />

een bewoner van de Rotterdamse Scheepstraat die vervolgens <strong>het</strong> ontwerp<br />

en beheer van hun straat mee in handen namen.<br />

Dit instrument werkt ook naar een vernieuwde conceptualisatie van de<br />

ambtenaar; deze vormt ‘[…] niet langer de man of vrouw die beleidsnota’s<br />

schrijft, maar iemand die in de wijk aanwezig is en zich ontwikkelt<br />

tot een makelaar die mensen en middelen verbindt. Iemand die de weg<br />

Wijkservicebalie<br />

Meer dan 60 keer per jaar komt de Wijkservicebalie langs in diverse wijken<br />

van Rotterdam. Bewoners gaan hier in gesprek met stadsbeheerders<br />

en pakken ter plekke problemen aan. In tussentijd kunnen bewoners<br />

steeds meldingen doen over sluikstoren of een scheefliggende stoeptegel<br />

via <strong>het</strong> nummer 14 010, rotterdam.nl of via de Buiten Beter-app die<br />

intussen al meer dan 100.000 keren werd gedownload. De Buiten Beter<br />

app wordt ondertussen uitgerold in andere steden in Nederland – voor<br />

meer informatie:<br />

Rotterdam Circulair – Goudtransport<br />

Diverse acties op vlak van co-creatie worden overkoepeld door de campagne<br />

Rotterdam Circulair 2030. Voor Reyeroord is de ambitie dat er<br />

geen materialen en grondstoffen de wijk in en uit gaan. Enerzijds worden<br />

grote transities naar een lokaal niveau gecommuniceerd via communicatieacties<br />

zoals de vuilniswagens te rebranden als ‘goudtransport’.<br />

Anderzijds worden lokale initiatieven van onderuit gekoppeld aan<br />

de grote transitiedoelstellingen en kunnen hierdoor op extra steun rekenen.<br />

Op die manier wordt gewerkt aan de uitdaging voor <strong>het</strong> verbinden<br />

van staat en straat.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

142<br />

Daarnaast vinden diverse lokale acties plaats, geïnitieerd<br />

door de wijk Reyeroord zelf. Deze worden<br />

beschreven in de online aan te vragen reisgids van<br />

Reyeroord.<br />

Stad-ups<br />

Dit zijn externe pilots, zichtbaar in de buitenruimte die op diverse manieren<br />

worden ondersteund door de gemeente. Hierbij hanteren ze een<br />

start-up mentaliteit; ‘je nek durven uitsteken, lef tonen en ook durven<br />

falen. Act fast, fail fast, learn fast!’. Stadsbeheer Rotterdam is hiermee<br />

een voorloper op andere gemeenten.<br />

Binnentuinen<br />

In de hele stad zijn er ongeveer 180 binnentuinen tussen en rondom appartementsgebouwen<br />

die openbaar toegankelijk zijn en/of behoren tot<br />

<strong>het</strong> openbaar groen. 79 van hen liggen in <strong>het</strong> gebied IJsselmonde, waar<br />

Reyeroord deel van uitmaakt. De tuinen zijn eigendom van de gemeente,<br />

maar worden beheerd door de omliggende verenigingen van eigenaars<br />

(VvE’s). Gezien deze constructie niet langer toegestaan is onderzocht<br />

de Veldacademie op vraag van de gemeente Rotterdam nieuwe beheerformules<br />

en ontwerpprincipes voor deze ruimten. Zo werd <strong>het</strong> potentieel<br />

van zelfbeheercontracten, waar bewoners zich vrijwillig in kunnen<br />

inschrijven, benadrukt als een ‘gemeenschappelijk project’ voor <strong>het</strong><br />

versterken van sociale cohesie. Zo wil beheer dan ook de link met <strong>het</strong><br />

sociale domein versterken. Voor meer informatie, zie: Gemeenschappelijke<br />

(binnen)tuinen Reyeroord - Resultaat ontwerpatelier (Veldacademie,<br />

2019).<br />

In de Rey van Morgen<br />

Het opzetten van eigen projecten is niet altijd evident. Door <strong>het</strong> tonen<br />

van innovatief straatmeubilair, technieken en hergebruik van materialen<br />

worden de voordelen op kleine schaal uitgelicht terwijl zij werken ter inspiratie.<br />

Omgevingswandelingen<br />

Het verzamelen van feedback van bewoners is niet altijd evident op een<br />

workshop. In deze wijkwandelingen lopen bewoners in duo door de wijk<br />

en verzamelen elementen die goed zitten of beter kunnen in de wijk. Op<br />

die manier werden nieuwe ontmoetingsplekken aangeduid en een breed<br />

scala aan onderwerpen verzameld die werden meegenomen in <strong>het</strong> beheer<br />

van de wijk.<br />

Wijkevenementen<br />

Van <strong>het</strong> organiseren van een heus Reyscafé, wekelijkse klusactiviteiten<br />

bij Oeverloos, chocomelkgesprekken, energieontbijten, <strong>het</strong> installeren<br />

van een luchtkussen op de groenstrook; allen vormen ze sitegebonden<br />

evenementen waar <strong>het</strong> gesprek over beheer met bewoners wordt aangegaan.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

143<br />

Right to<br />

Challenge<br />

Buiten Beter<br />

app<br />

Dagelijks<br />

CityLab010<br />

Wijkservice<br />

balie<br />

Oeverloos<br />

klusdagen<br />

Stad-up<br />

Binnentuinen<br />

Reisgids<br />

Reyeroord<br />

Gemeente<br />

peiler<br />

In<br />

taking<br />

Samenwerking<br />

organisaties<br />

speeltuinvereniging,de kerk,<br />

moskee, supermarkt, ...)<br />

Informeren<br />

Rotterdam<br />

Circulair<br />

Wijkevents<br />

Raadplegen<br />

In de Rey<br />

van Morgen<br />

Omgevings<br />

wandelingen<br />

Adviseren<br />

Co-produceren<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Out<br />

reaching<br />

Evenementieel<br />

Strategie<br />

Wanneer we naar <strong>het</strong> assenstelsel met de acties op<br />

vlak van co-creatief beheer kijken voor Reyeroord<br />

kunnen we verschillende conclusies trekken. Eerst<br />

en vooral toont de verzameling van de huidige acties<br />

een sterke balans tussen intaking en outreaching<br />

acties. Belangrijk hierbij is dat deze acties<br />

zich in grote mate voordoen op een dagelijkse basis,<br />

hoewel een heel aantal wijkevents deze horizontale<br />

compenseren.<br />

Wanneer we de huidige acties en ambities op vlak<br />

van co-creatief beheer in de wijk over elkaar leggen<br />

zien we een grote mate overlap tussen beiden op<br />

<strong>het</strong> assenstelsel. Dit getuigt van een realistische visie<br />

en strategie.<br />

Wat nog opvalt naast de veelheid aan acties zijn<br />

de clusters van acties. Deze clusters op <strong>het</strong> assenkruis<br />

benadrukken <strong>het</strong> belang van de analyse van<br />

hun complementariteit ten opzichte van elkaar. Het<br />

vele aantal dagelijkse intaking acties van een hoog<br />

participatieniveau beschrijven allemaal gemeentelijke<br />

acties die in verschillende mate ingezet worden<br />

in Reyeroord. De vele wijkevenementen vormen<br />

een tweede grote cluster aan activiteiten waar heel<br />

wat energie van de wijk naartoe gaat. Toch is de uitkomst<br />

van deze wijkevenementen niet altijd naar<br />

verwachting, maar blijft een grondige monitoring en<br />

evaluatie van hun formats uit.<br />

Een grondige interne evaluatie van de huidige acties<br />

komt naar voren als een belangrijke volgende stap.<br />

Deze evaluatie moet een wijkvisie voeden die lokale<br />

activiteiten en kwaliteiten linkt met nationale transitiedoelstellingen.<br />

Wanneer deze links worden gemaakt<br />

kunnen nieuwe strategische stad-ups en andere<br />

acties worden geformuleerd. Dit moet zorgen<br />

voor een grotere complementariteit van de acties<br />

als ook <strong>het</strong> mobiliseren van bovenlokale budgetten<br />

voor transitiedoelstellingen te bereiken die de ruimte<br />

moeten bieden om monitoring en evaluatie structureel<br />

in te bedden in de toekomstige co-creatieve<br />

acties in de wijk. Ook kunnen deze budgetten gebruikt<br />

worden om te beantwoorden aan de vraag<br />

voor alternatieve tussenspelers zoals de Stichting<br />

Tussentuin en Veldacademie. Op die manier kan<br />

de kennis van deze testperiode op een meer systematische<br />

manier worden verzameld opdat zij, meer<br />

dan een hit-and-run participatie, de ontwerpfase in<br />

2022 kan inspireren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

144<br />

4.2.4.2 Almere – De Marken<br />

Ambitie<br />

In tegenstelling tot de andere testwijken komt de<br />

eerste fase van <strong>het</strong> Groot Onderhoud er snel aan in<br />

de Marken. Na bewonersavonden en interactie in de<br />

bouwteamfase zoekt de wijk naar de juiste formats<br />

om burgers te betrekken in <strong>het</strong> koppelen van Groot<br />

en Klein Onderhoud – grootschalige groen en kleinschalig<br />

zelfbeheer – maar ook de ondergrond en<br />

bovengrond – de rioleringskwestie en energietransitie<br />

in combinatie met openbare ruimte als ontmoetingsplek,<br />

sociale vraagstukken en circulair beheer.<br />

Profiel<br />

Acties:<br />

Buurtvoorlichters<br />

Buurtvoorlichters zijn inwoners van Almere die tijdens hun re-integratie<br />

traject getraind en opgeleid worden door de klantmanagers van de<br />

gemeente Almere om de wijk in te gaan. Dit doen zij om enerzijds informatie<br />

van de politie, welzijnsorganisaties, stichtingen, wijkteams en<br />

scholen deur-aan-deur te verspreiden en anderzijds informatie van bewoners<br />

op te halen en terug te communiceren naar de wijk en gemeente.<br />

Zij doen jaarlijks 16.000 tot 18.000 gesprekken in Almere Haven. <strong>Beheer</strong><br />

van openbare ruimte vormt in deze gesprekken een belangrijk thema.<br />

Zij worden maximum 24 maal per week ingezet. Na de start van dit project<br />

is <strong>het</strong> bereik en de opkomst voor activiteiten in de wijk aanzienlijk<br />

verhoogd.<br />

Klankbordgroep<br />

Een groep aan bewoners en professionals worden doorheen <strong>het</strong> Groot<br />

Onderhoud regelmatig geraadpleegd om aankomende beslissingen te<br />

bespreken.<br />

Tuintjes in zelfbeheer<br />

Enerzijds nemen bewoners spontaan openbaar groen als tuin in zelfbeheer<br />

in de wijk. Ook worden enkele tuinen gekoppeld aan de scholen.<br />

Anderzijds werd vanuit de gemeente gestimuleerd om dit ook te organiseren<br />

in de binnentuinen van appartementsblokken, maar dit kende<br />

geen duurzaam verloop.<br />

Diverse communicatiekanalen<br />

Naast de buurtvoorlichters, website voorziet de gemeente een 4-maandelijkse<br />

krant, wijkmonitor, een facebookpagina en nieuwsbrief om burgers<br />

te mobiliseren voor participatieve activiteiten. Deze verschillende<br />

kanalen zorgen voor een breder bereik.<br />

Evenementen<br />

‘Op korte afstand zodat <strong>het</strong> voor iedereen mogelijk is mee te doen. Op<br />

vaste plekken en in mobiele plekken (caravan, bus). En trekken we zelf<br />

erop uit in de wijk, benaderen we actief bewoners.’ Deze doelstelling<br />

wil de gemeente waarmaken door <strong>het</strong> organiseren van activiteiten in de<br />

wijk, gaande van ontwerpsessies met scholen tot een groenatelier of<br />

koffietafel met de buurt.<br />

Participatienota<br />

In deze nota verklaart de gemeente duidelijk in welke mate zij burgerinspraak<br />

willen installeren in onder andere <strong>het</strong> beheer van de wijk. Dit<br />

moet een duidelijk kader scheppen voor burgers om zichzelf in te gaan<br />

organiseren.<br />

Samenwerking andere diensten<br />

Naast een buurtlokaal vormt de school en sportvereniging, opbouwwerk,<br />

kinderwerk, buurtsportcoaches, buurtvoorlichters, studenten van<br />

Academie van de Stad belangrijke partners in <strong>het</strong> communiceren en organiseren<br />

van activiteiten rond beheer. Ook de nieuwsbrief, website, facebookpagina<br />

en de 4-maandelijkse krant vormen belangrijke middelen<br />

om een divers publiek te mobiliseren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

145<br />

Ambitie:<br />

Onderwerpen<br />

Beoogde impact<br />

Aard<br />

Graad<br />

Middelen:<br />

Budget<br />

Tijd<br />

Kennis<br />

Organisatie:<br />

Voorwaarden<br />

Faciliteren<br />

burger<br />

De toekomstverwachting van de wijk<br />

ligt met -19% een stuk lager dan de<br />

algemene toekomstverwachting voor<br />

Almere (-4%). Een deel van de bewoners<br />

wordt hierdoor gemotiveerd om<br />

te participeren in beheer.<br />

Een rondvraag bij bewoners in 2017<br />

brachten de volgende prioriteiten naar<br />

voren; parkeerproblematiek (17%),<br />

rommel op straat (16%) en te hard rijden<br />

(15%).<br />

De meest gemiste voorzieningen zijn:<br />

straatmeubilair (47%), buitenvoorzieningen<br />

voor jongeren (43%) en speelvoorzieningen<br />

voor kinderen (42%).<br />

Het meedenken over de inrichting en<br />

zelfbeheer van de groen en speelruimte<br />

vormt een hoofdonderwerp voor<br />

participatie in de wijk.<br />

Zelfbeheer van groen gebeurt vandaag<br />

deels reeds spontaan. Met sponsoring<br />

van de buurtsupermarkt organiseren<br />

bewoners bovendien zwerfvuilacties.<br />

Er is bovendien een buurtcommissie<br />

in <strong>het</strong> buurtlokaal waar activiteiten<br />

worden verricht, een zelfbeheergroep<br />

bezig met bosonderhoud als ook een<br />

groep bewoners die met de energietransitie<br />

aan de slag wil.<br />

Dit alles vormt een vruchtbare bodem<br />

om mee verder te werken in <strong>het</strong> vervolg<br />

van <strong>het</strong> Groot Onderhoud.<br />

Zonder groot Onderhoud schat de<br />

wijk 25% van haar bevolking te mobiliseren<br />

voor informerende activiteiten.<br />

Dit ziet de wijk evolueren naar 40% tijdens<br />

<strong>het</strong> Groot Onderhoud.<br />

Er werd een buurtlokaal opgericht<br />

door bewoners als reactie op <strong>het</strong> verdwijnen<br />

van voorzieningen. Het inbedden<br />

van deze plek in de toekomst van<br />

de wijk is een belangrijke voorwaarde<br />

voor <strong>het</strong> verduurzamen van burgerparticipatie.<br />

wijk<br />

Naast Groen en Parkeren wil de wijk<br />

participatie uitbreiden naar afvalinzameling,<br />

klimaatadaptatie, sociale samenhang<br />

en de rol van openbare ruimte,<br />

verkeer en mobiliteit.<br />

Waar participatie tot nu toe vooral<br />

plaatsvond op niveau van informeren<br />

en adviseren wil de wijk en gemeente<br />

dit niveau opkrikken naar co-creatie,<br />

co-beslissen en zelfbeheer. Het<br />

meer inzetten op evenementiele zien<br />

zij daarbij als een hefboom.<br />

De opkomst op activiteiten, wijkpeilingen,<br />

enquêtes en kwalitatief onderzoek<br />

vormen de belangrijkste parameters<br />

om impact te meten.<br />

Naast een buurtlokaal vormt de school<br />

en sportvereniging, opbouwwerk, kinderwerk,<br />

buurtsportcoaches, buurtvoorlichters,<br />

studenten van Academie<br />

van de Stad belangrijke partners in <strong>het</strong><br />

communiceren en organiseren van activiteiten<br />

rond beheer. Ook de nieuwsbrief,<br />

website, facebookpagina en de<br />

4-maandelijkse krant vormen belangrijke<br />

middelen om een divers publiek<br />

te mobiliseren.<br />

De participatienota van Almere geeft<br />

duidelijk aan op welk participatieniveau<br />

zij burgers wil betrekken bij diverse<br />

activiteiten.<br />

Zo vormt de klankbordgroep met bewoners<br />

een vaste partner doorheen<br />

<strong>het</strong> Groot Onderhoud.<br />

Bovendien worden zelfbeheergroepen<br />

ondersteund met gereedschap en<br />

krijgt de buurtcommissie professionele<br />

ondersteuning voor hun organisatie.<br />

Om participatie rond energietransitie<br />

te organiseren rekent de wijk wel op<br />

de nodige extra ondersteuning.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

146<br />

Dagelijks<br />

Zelfbeheer<br />

tuintjes<br />

Klankbord<br />

groep<br />

Buurt<br />

Diverse<br />

voorlichters<br />

communicatie<br />

In<br />

taking<br />

Informeren<br />

Participatie<br />

nota<br />

Wijk<br />

events<br />

Samenwerking<br />

stadsdiensten<br />

Raadplegen<br />

Adviseren<br />

Co-produceren<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Out<br />

reaching<br />

Evenementieel<br />

Strategie<br />

De huidige acties op vlak van burgerinspraak in beheer<br />

zijn sterk georiënteerd op <strong>het</strong> verzamelen van<br />

meningen van burgers en deze mee te nemen in de<br />

grootschalige ontwikkelingen in de wijk. Naast de<br />

adoptietuintjes die goed werken blijven de wensen<br />

op vlak van meer dagelijkse co-creatie en zelfbeheer<br />

van burgers eerder beperkt. Zo wil de gemeente,<br />

na <strong>het</strong> afronden van de wijkverkenning, graag<br />

bewoners betrekken bij <strong>het</strong> uittekenen van een projectplan,<br />

maar hier een concrete aanpak hiervoor is<br />

nog zoek. Deze grotere ambitie op vlak van co-creatie<br />

en zelfbeheer in de openbare ruimte toont zich<br />

dan ook in contrast met de gelimiteerde huidige acties<br />

op dit vlak.<br />

De urgentie tekent zich af in cijfers zoals de algemene<br />

bevindingen van de wijk door bewoners. Slechts<br />

12% vind dat de wijk echt gezellig is en er een samenhorigheid<br />

is, terwijl dit 23% in Zoetermeer is<br />

(Omnisbusenquête Deelrapport Wijkregie, 2017).<br />

Maar liefst 54,1% van de bewoners is regelmatig<br />

angstig of op zijn ongemak in de publieke ruimte.<br />

Zo kwamen verschillende ervaringsverhalen van geweld<br />

en criminaliteit naar voren in de wijkverkenning.<br />

Eerder dan te kijken naar wat niet goed werkt<br />

valt er sterk te werken met wat goed gaat. De uitzonderlijk<br />

hoge aanwezigheid van groen in de naoorlogse<br />

wijk wordt bijvoorbeeld erg sterk gewaardeerd<br />

door de bewoners (82%). Eerder dan te hopen op<br />

zelforganisatie van burgers valt er bovendien sterk<br />

te werken met de aanwezige organisaties. Eerder<br />

dan enkel participatie te organiseren binnen <strong>het</strong> domein<br />

beheer kan er gekeken worden over bevoegdheden<br />

heen. Wanneer we beiden combineren komt<br />

de stadsboerderij naar voren als interessante hotspot.<br />

De groene plek waar veel bewoners regelmatig<br />

naartoe komen wordt beheerd door de afdeling<br />

vrije tijd en ligt op een domein met diverse omliggende<br />

gronden in bezit van beheer. Verder bouwend<br />

op de goede ervaringen met de adoptietuintjes kan<br />

hier verder worden ingezet op pilots van bewoners<br />

op vlak van innovatief beheer. Het organiseren van<br />

activiteiten in en rond de boerderij rond thema’s die<br />

naar voren kwamen in de wijkverkenning zoals eenzaamheid,<br />

gebrek aan samenhorigheid en ontmoeting<br />

kunnen hier een selectievoorwaarde vormen.<br />

Met een beperkt budget kan zo verder worden ingezet<br />

op wat al goed draait in de wijk en kunnen lessen<br />

geleerd worden voor nieuwe vormen beheer in<br />

de andere wijken van de gemeente.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

147<br />

4.2.4.3 Zoetermeer – Meerzicht<br />

In Meerzicht liggen kaarten of aanleidingen anders<br />

dan de andere testwijken. Als enige testwijk zonder<br />

rioleringsopgave vormt eerder de renovatieopgave<br />

van woongebouwen en de buitenruimte de belangrijkste<br />

onderwerpen. Waar bewoners hierbij kunnen<br />

aangesproken worden op hun eigen woonruimte<br />

vormen de grootschalige projecten zoals de woonuitbreiding<br />

en een nieuw winkelcentrum een tweede<br />

opgave waar, gezien hun schaal en externe aard een<br />

uitdaging voor <strong>het</strong> vinden van een juiste positie en<br />

format voor burgerinspraak.<br />

Ambitie<br />

Ambitie:<br />

Onderwerpen<br />

Beoogde impact<br />

Aard<br />

Graad<br />

Middelen:<br />

Budget<br />

Tijd<br />

Kennis<br />

Organisatie:<br />

Voorwaarden<br />

Faciliteren<br />

burger<br />

Als gevolg van de aard van ontwikkelingen<br />

in de wijk als ook taalbarrières<br />

en <strong>het</strong> aandeel aan lage inkomens<br />

in de wijk – 13,3% Meerzicht Oost<br />

en 10% Meerzicht West, versus 7,5%<br />

voor de hele gemeente Zoetermeer –<br />

maakt dat naast winkels en scholen<br />

bewoners vooral particuliere zaken als<br />

hun eigen woning of parkeren aanhalen<br />

als onderwerpen waar zij zich over<br />

willen uiten. Dit werd duidelijk uit de<br />

ronde van gesprekken met bewoners<br />

en diverse instellingen in de wijk.<br />

Hoewel meerdere bewoners hun motivatie<br />

uitten om meer ontmoeting en<br />

co-creatie in de wijk te organiseren<br />

schat de gemeente de huidige betrokkenheid<br />

niet veel groter dan 3 tot 4%<br />

van de bewoners. Dat een derde van<br />

de bewoners met schuldenproblematiek<br />

en lage inkomens zit maakt dat<br />

extra tijd om te investeren in de buurt<br />

vaak moeilijk is.<br />

De organisatie van bewoners in de<br />

wijk blijft als gevolg van bovenstaande<br />

redenen dan ook eerder beperkt.<br />

wijk<br />

De wijk heeft intussen al diverse investeringen<br />

gepland rond renovaties<br />

van wooncoöperaties, de vergroening<br />

van schoolpleinen, een actieplan<br />

eenzaamheid en doorontwikkeling<br />

van wijkrestaurants. Participatie blijft<br />

vooral beperkt tot <strong>het</strong> informeren van<br />

deze investeringen door <strong>het</strong> ophalen<br />

van kennis bij bewoners en instellingen<br />

via gesprekken. Wel wil de wijk de<br />

graad van participatie optrekken van<br />

adviseren naar meer co-creëren, maar<br />

dit blijkt verre van evident.<br />

Waar de wijk minder kan rekenen op<br />

organisatie van onderuit vraagt <strong>het</strong><br />

mobiliseren van bewoners op een hoger<br />

participatieniveau dan ook extra<br />

tijd en budget dat, gezien de grote<br />

kosten van de geplande ontwikkelingen,<br />

moeilijk te vinden is.<br />

De wijk is sterk georganiseerd voor<br />

<strong>het</strong> uitvoeren van interviews met burgers<br />

en instellingen en <strong>het</strong> integreren<br />

van die kennis. De wijk mist echter de<br />

tools om hun wens om <strong>het</strong> participatieniveau<br />

in de ontwikkeling van de<br />

wijk op te krikken te realiseren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

148<br />

Profiel<br />

Acties<br />

Wijkverkenning met storytelling<br />

De gemeenteraad van Zoetermeer heeft <strong>het</strong> college van burgemeester<br />

en wethouders op 27 november 2017 de opdracht gegeven om ‘wijkgericht<br />

verkenningen uit te voeren- met de nadruk op <strong>het</strong> revitaliseren en<br />

verduurzamen van bestaande wijken- en de beleidsuitgangspunten in<br />

<strong>het</strong> gesprek met de stad wijkgericht te nuanceren, nader in te vullen dan<br />

wel te vervangen’. Het doel was om te komen tot een samenhangend<br />

plan en ontwikkelingsstrategie om in de wijk aantoonbare, merkbare en<br />

zichtbare verbeteringen aan te brengen in de directe leef- en woonomgeving<br />

van de inwoners. Het gaat daarbij om alle mogelijke opgaven, die<br />

over <strong>het</strong> sociale, fysieke, economische of veiligheidsdomein heen kunnen<br />

gaan. Een eerste wijkverkenning werd uitgevoerd in Meerzicht en<br />

dient vervolgens als voorbeeld voor de andere wijken in Zoetermeer.<br />

Deze wijkverkenning verliep in 4 fasen:<br />

1. Voor gesprekken werden aangevat werd beschikbare data met behulp<br />

van <strong>het</strong> Business Intelligence Team en de afdeling Onderzoek<br />

& Statistiek in kaart gebracht. Op <strong>het</strong> Platform Meerzicht – diverse<br />

werkgroepen van ambtenaren – werden hier rode draden uit gedistilleerd.<br />

2. Deze rode draden werden vervolgens besproken met ondernemers<br />

in <strong>het</strong> winkelcentrum Meerzicht, corporaties en maatschappelijke<br />

organisaties zoals scholen, kinderopvang en zorg- en welzijnsinstellingen.<br />

Sterktes, zwaktes en kansen werden geïdentificeerd.<br />

3. Na <strong>het</strong> raadplegen van bovenstaande ‘antennes’ werden 22 bewoners<br />

rechtstreeks aangesproken. Deze actie werd uitgedacht in samenwerking<br />

met <strong>het</strong> bureau ‘It’s All About Stories’. Eerder dan een<br />

interview werden bewoners gevraagd om een of enkele van de 6<br />

thema’s van de leefbarometer te selecteren en hier hun eigen ervaringsverhaal<br />

over te vertellen.<br />

4. Met <strong>het</strong> principe ‘1 keer is toeval, 2 keer is opmerkelijk, 3 keer is een<br />

patroon’ werden de verhalen geanalyseerd. De eerste analyse werd<br />

vervolgens besproken in <strong>het</strong> Platform Meerzicht en samen met de<br />

verschillende beleidsafdelingen zijn conceptvraagstukken voor de<br />

wijk Meerzicht geformuleerd die verder worden opgenomen in de<br />

ontwikkeling van de wijk.<br />

Persoonlijke gesprekken wijkbeheerder en bewoner<br />

Wijkbeheerders gaan op een dagelijkse basis in gesprek met bewoners<br />

over concrete projecten zoals de heraanleg van straatprofielen of <strong>het</strong><br />

groenbeheer in nabijheid van woningen.<br />

Adoptietuintjes<br />

Meerzicht heeft <strong>het</strong> op één na grootste aantal adoptietuintjes van de gemeente.<br />

Hoewel er soms eens een brief wordt gestuurd met de mogelijkheden<br />

voor adoptiegroen wordt er doorheen <strong>het</strong> jaar niet actief gezocht<br />

naar bewoners. Wel worden de opties voor adoptiegroen aangegeven<br />

op de website van de gemeente. Instappen vraagt slechts 1 A4 en een<br />

sitebezoek met de wijkbeheerder. Dit is een gevolg van de vaststellingen<br />

dat bewoners anders <strong>het</strong> groen minder lang blijken te onderhouden.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

149<br />

Dagelijks<br />

Adoptie<br />

tuintjes<br />

In<br />

taking<br />

Informeren<br />

Raadplegen<br />

Wijk<br />

verkenning<br />

Gesprekken<br />

wijkbeheerder &<br />

bewoner<br />

Adviseren<br />

Co-produceren<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Out<br />

reaching<br />

Evenementieel<br />

Strategie<br />

De huidige acties op vlak van co-creatief beheer tonen<br />

de sterke nadruk op informerende acties met<br />

enkele tuintjes in zelfbeheer als uitzondering. De<br />

buurtvoorlichters geven een extra gewicht aan <strong>het</strong><br />

informeren van en <strong>het</strong> ophalen van kennis bij bewoners.<br />

Dit reïntegratieproject maakt tegelijkertijd een<br />

innovatieve brug tussen beheer en de sociale ontwikkeling<br />

van de wijk.<br />

De wijk en gemeente hebben tegelijkertijd de ambitie<br />

om, wanneer <strong>het</strong> Groot Onderhoud start, bewoners<br />

op een hoger participatieniveau te betrekken<br />

bij de energietransitie en de inrichting van groenruimte.<br />

Toch blijven de activiteiten om deze ambitie<br />

te realiseren eerder beperkt.<br />

Ondanks de vele informerende acties blijft de toekomstverwachting<br />

van de wijk verrassend laag<br />

(-19%) tegenover de rest van de gemeente (-4%). Dit<br />

lijkt enerzijds te maken te hebben met de vertraging<br />

van 1,5 à 2 jaar op de start van <strong>het</strong> Groot Onderhoud.<br />

De vele participatierondes krijgt zo geen duidelijk<br />

vervolg op korte termijn en brengt heel wat frustratie<br />

met zich mee. Nu de start van <strong>het</strong> Groot Onderhoud<br />

eraan komt is <strong>het</strong> belangrijk om deze afstand tussen<br />

bewoners en de gemeente te verkleinen en burgers<br />

opnieuw actief te betrekken bij <strong>het</strong> deels samen uitvoeren<br />

van <strong>het</strong>geen zij hebben geadviseerd. Er is<br />

daarom een nood aan meer outreaching acties die<br />

inzetten op <strong>het</strong> voorbijgaan aan de usual suspects<br />

– blank en 60+ – van participatiemomenten. Voor de<br />

passende formats kan geleerd worden van nationale<br />

en internationale voorbeelden waarvan <strong>het</strong> succes<br />

per beheerfase geëvalueerd en bijgeschaafd<br />

kan worden.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

150<br />

4.2.4.4 Leiden – Zuid-West<br />

Voor de opmaak van <strong>het</strong> ‘Ontwikkelperspectief<br />

Zuidwest’ gaf de gemeenteraad de opdracht om bewoners,<br />

ondernemers, maatschappelijke organisaties<br />

en andere geïnteresseerden ‘vanaf <strong>het</strong> begin tot<br />

<strong>het</strong> einde van <strong>het</strong> proces te betrekken en dit op verschillende<br />

manieren te doen’. Een reeks aan experimentele<br />

acties op vlak van burgerinspraak vormden<br />

dan ook een belangrijke input voor <strong>het</strong> document<br />

waarover medio 2019 zal worden beslist.<br />

Na meer dan een jaar aan intensieve participatie, de<br />

opmaak van <strong>het</strong> Ontwikkelingsperspectief volgt de<br />

vraag; welke rol voor burgerparticipatie in de vier<br />

aankomende uitvoeringsfasen?<br />

Ambitie<br />

Ambitie:<br />

Onderwerpen<br />

Beoogde impact<br />

Aard<br />

Graad<br />

Middelen:<br />

Budget<br />

Tijd<br />

Kennis<br />

Organisatie:<br />

Voorwaarden<br />

Faciliteren<br />

burger<br />

Aantallen en locaties van parkeerplaatsen,<br />

afvalinzameling, afval op<br />

straat en de kwaliteit en kwantiteit van<br />

groen vormen de meest voorkomende<br />

thema’s aangekaart door burgers.<br />

Het is ook hier vooral <strong>het</strong> herdenken<br />

van de groenruimte waar burgers zelf<br />

een actieve rol in willen spelen.<br />

Bewoners in Leiden Zuid-West zijn<br />

slechts in beperkte mate georganiseerd<br />

rond beheer. De gemengde<br />

woningmarkt met eigendom, huur en<br />

corporatiebestand zorgt ook voor verschillende<br />

relaties met de buitenruimte.<br />

Ook <strong>het</strong> hoog aantal lage inkomens<br />

en diverse opleidingsniveaus zorgt<br />

voor een uitdaging in een brede betrokkenheid<br />

bij participatieprocessen.<br />

Als gevolg van de lage graad van organisatie<br />

op vlak van beheer vormt <strong>het</strong><br />

werken met bestaande organisaties<br />

zoals de sterk aanwezige corporaties<br />

een meer efficiënt kanaal voor <strong>het</strong> mobiliseren<br />

van burgers.<br />

wijk<br />

Eerder dan de wijk zelf is <strong>het</strong> vooral de<br />

gemeente die met <strong>het</strong> initiatief komt<br />

om participatie te organiseren. De<br />

wijk vormt de tussenschakel om meer<br />

intensieve gesprekken over onder andere<br />

<strong>het</strong> klimaatadaptief inrichten van<br />

de buitenruimte, eigen percelen en<br />

woningen te voeren.<br />

Deze participatie wil ze dus vooral investeren<br />

voorafgaand aan <strong>het</strong> maken<br />

van <strong>het</strong> sc<strong>het</strong>sontwerp met behulp<br />

van meedenksessies.<br />

Waar de financiële middelen voor participatie<br />

vooral vanuit de gemeente<br />

voortkomen wordt op wijkniveau<br />

vooral uitgevoerd en dus geïnvesteerd<br />

in de vorm van uren. Zo kunnen bewoners<br />

ook tot €10.000 aan subsidies<br />

voor wijkinitiatieven mobiliseren die<br />

vervolgens in samenwerking met de<br />

wijk worden uitgevoerd.<br />

De wijkregisseur vormt een belangrijke<br />

tussenschakel tussen wijkbewoner<br />

en gemeente. Deze helpt bij <strong>het</strong><br />

opzetten van wijkinitiatieven en verbindt<br />

gemeentebeleid met de bekommernissen<br />

van bewoners. Bovendien<br />

vormt <strong>het</strong> online platform www.leiden.buurboek.nl<br />

een medium waarop<br />

buurtbewoners, professionals en gemeente<br />

samenwerken en acties worden<br />

gecommuniceerd.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

151<br />

Profiel<br />

Acties<br />

Sinds eind 2017 werden in Leiden diverse acties ondernomen om inspraak<br />

mogelijk te maken in <strong>het</strong> Ontwikkelingsperspectief Zuidwest,<br />

zoals hierboven geïllustreerd.<br />

Klankbord met partners in de wijk<br />

Op basis van statistische data, gegevens, trends en ontwikkelingen<br />

werd in gesprek gegaan met professionele partners in de wijk deze<br />

cijfers te helpen interpreteren vanuit een praktijkvisie. Deze klankbordgroep<br />

met woningcorporaties, ondernemers, scholen en zorginstellingen<br />

functioneerden doorheen <strong>het</strong> volledige proces als klankbordgroep<br />

en werden zo permanent betrokken bij de ontwikkeling van de wijk.<br />

Projectmarkt<br />

In de verschillende fases van <strong>het</strong> project worden informatieavonden in<br />

de vorm van een projectenmarkt georganiseerd. Hier worden bewoners<br />

enerzijds geïnformeerd over de grote plannen in wijk door versimpelde<br />

voorstellingen met live uitleg van <strong>het</strong> ontwikkelperspectief, stedenbouwkundige<br />

ontwikkelingen, de energietransitie. Anderzijds worden<br />

bewoners ook geïnformeerd over wat zij zelf kunnen doen om bij te<br />

dragen aan deze grote projecten zoals zonnepanelen installeren, steen<br />

eruit plant erin-voorbeelden, aanleg geveltuintjes enzovoort. Deze clustering<br />

van beide elementen zorgt voor een grote opkomst van en belangstellingen<br />

bij bewoners.<br />

‘Zuidwest op zijn best’-bakfiets<br />

Na een professionele duiding van de trends in de wijk wordt er een stap<br />

verder gegaan in <strong>het</strong> verfijnen wat de visie van burgers is op <strong>het</strong> heden<br />

en de toekomst van de wijk. Met behulp van de bakfiets zochten verschillende<br />

ambtenaren per bakfiets de bewoners van de wijk op. De<br />

bakfiets laat toe om hen op een actieve manier te benaderen en een vlotter<br />

gesprek aan te gaan met bewoners over de locatie waar zij worden<br />

aangesproken.<br />

Digitaal panel<br />

Een ad random samengestelde groep van burgers werd uitgenodigd om<br />

online, op themaniveau, hun mening te delen. Samen met <strong>het</strong> Klankbord<br />

en de bakfietsactie leidden deze acties tot <strong>het</strong> opmaken van een<br />

startnotitie, waarin alle opmerkingen werden opgenomen.<br />

Leidse Huiskamergesprekken<br />

Als deel van de L750 Burgertop in werden alle inwoners, ongeacht afkomst,<br />

opleiding of achtergrond betrokken bij gesprekken over de toekomst<br />

van de stad.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

152<br />

Week van <strong>het</strong> stadsgesprek<br />

Gesprekken met en tussen burgers werden bovendien geclusterd in een<br />

week met diverse gesprekken waarop ook de wethouder aanwezig was.<br />

Inspiratiebijeenkomsten<br />

Burgers die een stap verder wilden zetten werden verwelkomd op sessies<br />

over <strong>het</strong> thema dat hun aanbelangt: de sociale buurt, de duurzame<br />

& gezonde wijk en de gemengde stad.<br />

Vragenloket<br />

Burgers kunnen zich bovendien extra informeren op basis van een vragenloket<br />

waar antwoorden op veel gestelde vragen worden geclusterd;<br />

‘wie betaalt de vervanging van de riool?’, ‘Wordt meteen rekening gehouden<br />

met <strong>het</strong> aardgasvrij maken van de wijk?’, ‘Hoe worden wij op de<br />

hoogte gehouden van de ontwikkelingen?’ zijn enkele van hen.<br />

Online enquête<br />

Burgers die niet geïnteresseerd zijn in of niet de mogelijkheid hebben<br />

om deel te nemen aan de live gesprekken worden uitgenodigd om de<br />

online enquête van de stad in te vullen.<br />

Ga goed<br />

Dit online platform verzamelt informatie, voorbeelden en verhalen die<br />

bewoners moet inspireren in <strong>het</strong> nemen van acties op vlak van energie,<br />

biodiversiteit, klimaat, afval, ondernemen en mobiliteit.<br />

Inspraaknota<br />

Eerder dan te verdwijnen in een black-box wordt de verzamelde input<br />

vanuit <strong>het</strong> intensieve participatietraject systematisch verzameld in een<br />

inspraaknota die door iedereen in te lezen valt. Dit is cruciaal voor <strong>het</strong><br />

waarderen en verduurzamen van participatie van bewoners.<br />

Ontwikkelperspectief ter inzage<br />

Na <strong>het</strong> opmaken van <strong>het</strong> Ontwikkelperspectief wordt een duidelijke periode<br />

afgebakend waarin burgers hun mening kunnen geven over <strong>het</strong><br />

resultaat voor <strong>het</strong> voorligt voor goedkeuring op de gemeenteraad. In dit<br />

document wordt per hoofdstuk ook een overzicht gegeven van de verzamelde<br />

meningen van burgers, die vervolgens niet verloren gaan in de<br />

backoffice van dit document maar een duidelijke positie krijgen in <strong>het</strong><br />

document. Na de goedkeuring van <strong>het</strong> ontwikkelperspectief komt uitvoering<br />

steeds dichterbij. Hoewel er ideeën zijn om participatie ook hier<br />

door te trekken in onder andere <strong>het</strong> bepalen van de invulling van specifieke<br />

zones zoals de parkeerzone voor groepswoningen en binnentuinen<br />

van appartementsblokken zoekt de gemeente naar de juiste formats om<br />

dit te organiseren.<br />

Optiezones<br />

Wel kiezen ze ervoor om, los van deze format, enkele terreinen te bestemmen<br />

als optiezones waarvan de invulling op een later moment met<br />

de bewoners kan worden bepaald, gaande van speelpleinen tot volkstuinen.<br />

Samen aan de slag<br />

Een van de instrumenten om vervolgens zelf actie te nemen als burger<br />

is <strong>het</strong> gemeentelijke initiatief Samen aan de Slag. Na <strong>het</strong> aanmelden van<br />

een actie zoals geveltuintjes, buurtmoestuinen, boomspiegels, zwerfvuilacties,<br />

adopteren van een publieke afvalbak kunnen burgers rekenen<br />

op hulp van een onderhouds- en greencoach die ondersteunen bij <strong>het</strong><br />

bedenken en uitvoeren van praktische zaken.<br />

Subsidie wijkinitiatieven<br />

Een tweede instrument vormen de subsidies voor wijkinitiatieven. Hier<br />

kunnen bewoners tot €10.000 aan financiële ondersteuning krijgen om<br />

hun project, al dan niet ondersteund via Samen een de Slag, uit te voeren.<br />

Kwantificeren<br />

Meer dan een beschrijving van de acties die in de wijk worden genomen<br />

wordt de verwachtte impact ook in cijfers onderzocht en gecommuniceerd<br />

aan de bewoners. Het bureau Over Morgen calculeerde zo dat<br />

<strong>het</strong> warmtenet voor alle buurten in Zuidwest meer dan dertig procent<br />

goedkoper zou zijn dan andere oplossingen<br />

Projectpagina Leiden Zuidwest<br />

De gemeente Leiden voorziet bovendien een projectpagina waar een<br />

overzicht wordt gegeven van de planning, de belangrijkste acties maar<br />

ook een video die <strong>het</strong> proces uitlegt.<br />

Wijkregisseur<br />

De wijkregisseur vormt de belangrijkste tussenschakel tussen wijkbewoner<br />

en gemeente. Zij schieten regelmatig bij bij burgerinitiatieven en<br />

verbindt lokale bevindingen aan gemeentebeleid.<br />

Buurboek<br />

Op dit online platform worden, acties, ervaringen en evenementen van<br />

burgers en professionals gecommuniceerd. Dit moet de kennisuitwisseling<br />

en samenwerking in de wijk bevorderen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

153<br />

Dagelijks<br />

Optie<br />

zones<br />

Samen aan<br />

de slag<br />

Buur<br />

boek<br />

Wijk<br />

regisseur<br />

Subsidie<br />

wijkinitiatieven<br />

In<br />

taking<br />

Kwanti<br />

Ga ficeren<br />

goed<br />

Vragen<br />

loket<br />

inspraak<br />

nota<br />

Project<br />

pagina<br />

Online<br />

enquête Bakfiets<br />

gesprekken<br />

Huiskamer<br />

Project<br />

Digitaal<br />

gesprekken<br />

markt<br />

panel<br />

Informeren<br />

Week vh<br />

stadsgesprek<br />

klankbord<br />

Raadplegen<br />

Inspiratie<br />

bijeenkomsten<br />

Adviseren<br />

Co-produceren<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Out<br />

reaching<br />

Evenementieel<br />

Strategie<br />

Het assenstelsel toont een grote inzet op evenementiële<br />

acties. Dit dient geplaatst te worden binnen<br />

de opmaak van <strong>het</strong> ontwikkelperspectief voor<br />

Leiden waar diverse van deze acties trachtten kennis<br />

te verzamelen om <strong>het</strong> ontwikkelperspectief te<br />

voeden. Wanneer dit ontwikkelperspectief wordt<br />

goedgekeurd is de vraagt welke rol burgers hebben<br />

in de uitvoering van deze plannen.<br />

De vergelijking tussen de huidige acties en ambities<br />

zien we dat meer dagelijkse acties op vlak van<br />

co-creatie in beheer nog <strong>het</strong> nodige gewicht ontbreken<br />

wil de wijk beantwoorden aan de vraag van burgers<br />

om betrokken te worden bij de uitvoering, en<br />

dan vooral bij de groenruimte.<br />

Fase 1: Gasthuiswijk Zuid ligt zo goed als vast. In<br />

deze fase zal er vooral worden ingezet op <strong>het</strong> communiceren<br />

van de ontwikkelingen. Na een eerste<br />

evaluatie van de vele acties die de laatste twee jaren<br />

werden genomen blijkt dat vooral de projectenmarkten<br />

eerder dan klassieke bewonersavonden<br />

een erg groot en divers publiek kunnen mobiliseren,<br />

en vormt dus een bruikbaar instrument dat kan worden<br />

ingezet in vier fasen. Waar burgers vervolgens<br />

middelen en hulp kunnen mobiliseren bij <strong>het</strong> uitvoeren<br />

van hun eigen project blijven deze acties vooral<br />

intaking. Gezien de lage organisatiegraad van bewoners<br />

op vlak van beheer zijn meer outreaching<br />

acties via bestaande structuren zoals die van de<br />

corporaties een interessante piste om bijvoorbeeld<br />

binnentuinen en omliggend groen samen met bewoners<br />

onder handen te nemen. Zo wordt de massa<br />

aan input van bewoners ook teruggegeven aan hen<br />

en kan co-creatief beheer in de wijk sterker worden<br />

ingebed in <strong>het</strong> dagelijkse beheer van de wijk.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

154<br />

Dagelijks<br />

Wijkdeals<br />

Mijn<br />

wijkplan<br />

Renoseec<br />

Telraam<br />

Fixmystreet<br />

In<br />

taking<br />

Bouw<br />

app<br />

2000 Watt<br />

Society<br />

Informeren<br />

Evenementieel<br />

Raadplegen<br />

Adviseren<br />

La Pile<br />

Co-produceren<br />

De Tuinman<br />

Buurt<br />

begroting<br />

Co-beslissen<br />

Zelfbeheer<br />

Leef<br />

straten<br />

Out<br />

reaching<br />

4.2.5 Inspiratie<br />

Na een vertaling van de huidige acties (groen vlak)<br />

en de ambities (rood vlak) van de wijken en gemeenten<br />

op vlak van co-creatief beheer wordt kunnen bestaande<br />

acties worden versterkt of geheroriënteerd<br />

en nieuwe acties worden geïntroduceerd om deze<br />

ambities waar te realiseren. Onderstaande internationale<br />

good practices werden op <strong>het</strong>zelfde assenstelsel<br />

geplaatst en dienen zo als inspiratie om beide<br />

vlakken, van acties en ambities, zo sterk mogelijk<br />

te laten overlappen en co-creatie in beheer op een<br />

strategische wijze te regisseren.<br />

Wijkdeals (Breda, Nederland)<br />

Een wijkdeal is een afspraak tussen bewoner(s) en gemeente om de<br />

buurt prettig, leefbaar en veilig te maken. Van geveltuinen, zwerfvuil<br />

ophalen en blad ruimen tot <strong>het</strong> adopteren van een container om<br />

zwerfvuil tegen te gaan; bewoners en groepen ontvangen begeleiding,<br />

materiaal, onkosten en eventueel zelfs een vergoeding. Na 7<br />

jaar engageerden meer dan 2500 bewoners zich in <strong>het</strong> opzetten van<br />

meer dan 500 wijkdeals. In tegenstelling tot de Right to Challenge<br />

is de procedure van wijkdeals erg simpel en mobiliseert op die manier<br />

een grotere groep aan bewoners. Meer info op www.breda.nl/<br />

wijkdeal .


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

155<br />

2000 Watt Society (Zurich, Zwitserland)<br />

In 19989 berekenden onderzoekers van ETH Zurich dat wanneer we<br />

rekening houden met de energiebronnen van de aarde en <strong>het</strong> milieu<br />

willen beschermen, maximum slechts 2000 Watt verbruik en één ton<br />

CO2 uitstoot verantwoord is per persoon. Nadat in 2008 driekwart<br />

van Zurich hierop stemde in een referendum vormt <strong>het</strong> de maatstaf<br />

voor <strong>het</strong> meten van lokaal initiatief aan stedelijk beleid en globale<br />

transitiedoelstellingen. Bouwbedrijfen en burgerinitiatieven kunnen<br />

dan ook op extra ondersteuning rekenen bij <strong>het</strong> realiseren van hun<br />

project indien zij deze doelstelling respecteren. Innovatieve initiatieven<br />

informeren dan weer nationaal beleid. Dit vormt een succesvol<br />

voorbeeld in <strong>het</strong> vertalen tussen staat en straat en <strong>het</strong> strategisch<br />

begeleiden van burgerinspraak en initiatieven. Meer info op www.<br />

stadt-zuerich.ch/2000-watt-society .<br />

Renoseec (Gent, België)<br />

Twee derde van alle woningen in Vlaanderen is onvoldoende geïsoleerd<br />

en één derde is van slechte kwaliteit (Ryckewaert & Vanderstraeten,<br />

2015). Bovendien zijn gebouwen verantwoordelijk<br />

voor 40% van <strong>het</strong> energieverbruik en 36% van de CO2-uitstoot in<br />

de Europese Unie. Dat heeft vele gevolgen voor <strong>het</strong> welzijn en de<br />

gezondheid van de bewoners. RenoseeC staat voor Renovaties met<br />

Sociale, Economische en Ecologische meerwaarde via Collectieve<br />

aanpak. Na <strong>het</strong> selecteren van een wijk met lage inkomens wordt<br />

een gratis woonscan aan burgers aangeboden met behulp van de<br />

communicatiekanalen van de gemeente en informatieavonden. Bewoners<br />

krijgen vervolgens een gratis adviesrapport voor renovatie.<br />

De eigenaars of huurders en verhuurders die hierin willen stappen<br />

worden geclusterd op basis van de aard van de renovatieopgaven en<br />

toegewezen aan een gecertificeerd bouwteam. Geclusterde werfbezoeken,<br />

gestandaardiseerde bouwoplossingen, groepsaankoop<br />

van materiaal en andere schaalvoordelen drukken de kosten terwijl<br />

bewoners worden ontzorgd. Gemeenten en wijken kunnen een belangrijke<br />

rol spelen in <strong>het</strong> installeren van dit initiatief en <strong>het</strong> werven<br />

van bewoners die op hun beurt bijdragen aan de transitiedoelstellingen.<br />

Dit vormt opnieuw een collectief project dat verschillen tussen<br />

bewoners overstijgt en op een pragmatische manier sociale cohesie<br />

in de wijk versterkt. Meer info op www.renoseec.com .<br />

La Pile door CityMined (Brussel, België)<br />

Naast de doelstellingen op bovenlokaal niveau leven er op lokaal<br />

niveau vaak innovatieve oplossingen. ‘La Pile is een project dat<br />

mensen bij elkaar brengt om de elektriciteit in de buurt zichtbaar en<br />

daarna ook eigen te maken’. Eerder dan culturele gemeenschappelijkheden<br />

brengt <strong>het</strong> project mensen samen die aan dezelfde elektriciteitsbak<br />

gekoppeld zijn en gaan <strong>het</strong> gesprek over energie aan. Al<br />

snel stuitten ze op verhalen van mensen die niet zó maar hun stekker<br />

in <strong>het</strong> stopcontact stoppen zonder te kijken wat erachter zit. Marc<br />

legde zijn goed georiënteerd dak vol zonnepanelen. Hij produceerde<br />

meer stroom dan hij op kon. Zijn buurvrouw die zich dat niet kon<br />

veroorloven zag wel haar energiefactuur stijgen. Marc gooide een<br />

verlengkabel over de haag om zijn stroomoverschot te delen. Na de<br />

mapping en gesprekken werden ideeën gepresenteerd in <strong>het</strong> Brussels<br />

Paleis voor Schone Kunsten (BOZAR) en worden vervolgens<br />

opgeschaald naar buurtbrede projecten en nationaal beleid en regelgeving.<br />

Meer info op www.lapile.org .<br />

De Tuinman (Sittard-Geleen, Nederland)<br />

Het warm maken van burgers voor zelfbeheer is niet evident. Eerder<br />

dan burgers uit te nodigen op een wijkvergadering trekt de werfkar<br />

samen met een medewerker beheer op tour doorheen de gemeente.<br />

Deze stopt doorgaans in parken en brengt bewoners en groepen<br />

samen om zelfbeheer op een collectieve manier aan te pakken. Als<br />

vervolg kunnen deze groepen rekenen op begeleiding, materialen en<br />

de versoepeling van regelgeving in <strong>het</strong> beheren van een stuk groen<br />

of een speeltuin. Meer info op www.detuinmanvansittardgeleen.nl .


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

156<br />

Mijn Wijkplan (Nijmegen, Nederland)<br />

Dit platform geeft gemeenten en wijken de mogelijkheid om enerzijds<br />

informatie te delen over de ontwikkelingen van de wijk en<br />

anderzijds ideeën van burgers te verzamelen. De gemeente Nijmegen,<br />

waar <strong>het</strong> platform als eerste actief is, koppelt hier ook een<br />

burgerbudget aan om initiatieven met de meeste steun van burgers<br />

te financieren. Dit platform vormt een aanvullen op meer klassieke<br />

informatiekanalen en bewonersavonden waar vaak een oudere bevolking<br />

mee wordt bereikt. Meer dan de helft van de gebruikers van<br />

Mijn Wijkplan is tussen de 25 en 45 jaar. De transparantie die de app<br />

biedt moet de grens tussen bewoners en bestuur verkleinen en zelfbeheer<br />

ondersteunen. Meer info op www.mijnwijkplan.nl .<br />

Buurtbegroting (Lelystad, Nederland)<br />

Bouwapp (Zaanstad, Nederland)<br />

Informeren is een eerste belangrijke stap om betrokkenheid en inspraak<br />

van bewoners mogelijk te maken. Het up-to-date houden<br />

van informatie over werkzaamheden van werven is daarbij belangrijk.<br />

De communicatiekanalen van de gemeente of wijk is enkel niet<br />

altijd aangepast op <strong>het</strong> aanleveren van informatie op <strong>het</strong> ritme van<br />

een werf. Bovendien moet informatie van de werfleider steeds via de<br />

gemeente naar de bewoner. De Bouwapp maakt dit contact tussen<br />

bewoner en werfleider direct en geeft een duidelijke tijdlijn van de<br />

genomen en geplande stappen in de werf. Bewoners hebben bovendien<br />

de mogelijkheid om vragen te stellen en te reageren. Op die<br />

manier wordt een normaal erg gesloten proces achter werfbanners<br />

opengesteld aan bewoners. Meer info op www.debouwapp.nl .<br />

Meer info op www.debouwapp.nl .<br />

Participatory Budgetting kent <strong>het</strong> laatste decennium een sterke globale<br />

groei. Ook in Lelystad wordt er €75.000 besteed met de bewoners.<br />

Voor <strong>het</strong> proces van start gaat worden bewoners aselect<br />

geloot om de projectroep van de burgerbegroting te vormen de volgende<br />

stappen in <strong>het</strong> proces te organiseren. Zo is <strong>het</strong> proces ook in<br />

eigendom van de bewoners. Het proces start met <strong>het</strong> verzamelen<br />

van ideeën van burgers door de projectgroep. Met behulp van en<br />

bewonersavond, waar 100 man aan deelnam, gaan initiatieven in gesprek<br />

met welzijn of de bewonersconsulenten. Vervolgens worden<br />

gelijkaardige ideeën geclusterd onder thema’s. Uiteindelijk krijgen<br />

alle aanwezigen op de stemdag 10 fiches die zij kunnen verdelen<br />

over de projecten. Geselecteerde projecten krijgen <strong>het</strong> budget en<br />

ondersetuning om hun project uit te voeren. Meer info op www.lelystad.nl/buurtbegroting<br />

.<br />

Fixmystreet (Brussel, België)<br />

Dit online platform is een initiatief van de mobiliteitsdienst en diverse<br />

gemeenten van <strong>het</strong> Brussels Gewest. Het laat burgers toe om<br />

meldingen te doen over de publieke infrastructuur. In tegenstelling<br />

tot de Beter Buiten-app die in Nederland wordt gebruikt hebben<br />

bewoners ook zelf de mogelijkheid om gemelde problemen aan te<br />

pakken en een melding te maken wanneer <strong>het</strong> probleem opgelost<br />

is. Op die manier wordt zelfbeheer gekoppeld aan <strong>het</strong> platform dat<br />

op een meer open-source manier werkt. Meer informatie op www.<br />

fixmystreet.brussels .


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.2 <strong>Beheer</strong> en de burger<br />

157<br />

Bronnen<br />

Amin, A. (2002). Ethnicity and the multicultural city. Living with diversity.<br />

London: Department of Transport, Local Government and the Regions<br />

and the ESRC Cities Initiative.<br />

Arnstein, S. (1969). A Ladder Of Citizen Participation. Journal of the<br />

American Institute of Planners 35 (4): 216–224<br />

CROW. (2019). Terugblik: De Participatiemarkt. Geraadpleegd op 4 oktober<br />

2019, via https://www.crow.nl/crow-levende-stad/bijeenkomsten-(1)/2019/de-participatiemarkt<br />

Europese Commissie. (2019). Energy Performance of Buildings. Geraadpleegd<br />

op 22 oktober 2019, via https://ec.europa.eu/energy/en/topics/<br />

energy-efficiency/energy-performance-of-buildings/overview<br />

Telraam (België)<br />

Hoewel sluipverkeer, luchtvervuiling en verkeersveiligheid een<br />

steeds meer besproken thema vormt op lokale en nationale schaal<br />

bezitten burgers niet altijd de juiste middelen om bij te dragen aan<br />

de praktijk. Metingen van <strong>het</strong> aantal auto’s, zwaar verkeer, openbaar<br />

vervoer, fietsers en voetgangers is cruciaal maar is vaak duur, beperkt<br />

in tijd en registreren zelden alle vervoerswijzen. Telraam is een<br />

citizen science -project en voorziet een onderzoeksvraag en hoogtechnologische<br />

materiaal. Burgers verzamelen de data. Burgers<br />

kunnen de technologie kopen of zelf in elkaar steken als DIY-pakket.<br />

Groepen krijgen gratis materiaal. De verzamelde data is vervolgens<br />

voor iedereen live beschikbaar en voedt debat en beleid. Meer op<br />

www.telraam.net .<br />

Oosterlynck, S. Moving beyond normative philosophies and policy concerns:<br />

a sociological account of place-based solidarities in diversity.<br />

CMS 6, 18 (2018) doi:10.1186/s40878-018-0083-5<br />

PLANTERRA (2019). Particiaptiekader. Geraadpleegd op 6 oktober 2019,<br />

via https://www.crow.nl/crow-levende-stad/bijeenkomsten-(1)/2019/<br />

de-participatiemarkt<br />

Stichting Tussentuin. (2019). Gemeenschappelijke (binnen)tuinen Reyeroord<br />

- Resultaat ontwerpatelier. Geraadpleegd op 6 oktober 2019, via<br />

https://www.veldacademie.nl/img/Document/4c/77/4c77bc68-20be-<br />

47a5-a5b7-94f748b65909/Rapportage%20Binnentuinen%20Reyeroord_DEF_digitaal.pdf<br />

Vanderstraeten L., Ryckewaert M. (2015), De kwaliteit van de Vlaamse<br />

woningen. Het verhaal van noodkoop en “captive renters”, in: De Decker<br />

P., B Meeus, I Pannecoucke, E Schillebeeckx & J Verstraete (red) Woonnood<br />

in Vlaanderen. Feiten, mythen en voorstellen, Garant, Antwerpen,<br />

p 87-106.<br />

Leefstraten (Gent, België)<br />

Toekomstscenario’s voor alledaagse ruimten verbeelden is niet altijd<br />

gemakkelijk. Wanneer <strong>het</strong> gaat over parkeren en mobiliteit houdt<br />

men veranderingen vaak liever af. De Leefstraten vormen een tussenperiode<br />

waarin tijdelijk een toekomstig scenario wordt getest en<br />

lessen worden geleerd om een meer permanente inrichtingen van<br />

de straat te inspireren. Zo waren de leefstraten een experiment om<br />

Stad Gent te helpen bij <strong>het</strong> maken van keuzes rond straatinrichting<br />

en buurtparkeren. Straten worden autovrij en worden door de initiatiefnemers<br />

en bewoners ingericht als leefstraat met onder andere<br />

banken en speeltuigen. Bewoners dienen te onderhandelen over<br />

de gedeelde ruimte. Hoewel frictie en discussie optreedt vormt de<br />

vastgelegde proefperiode van drie maanden een verzachtende context.<br />

De lessen uit deze proeftuinen op vlak van parkeerdruk, mobiliteit<br />

en beheer zijn vervolgens erg leerrijk voor <strong>het</strong> inrichten van een<br />

straat na bijvoorbeeld <strong>het</strong> openleggen van de straat voor de vervanging<br />

van de riolering. Meer info op www.leefstraat.be .


duurzaamheids<br />

winkel


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 159<br />

Sleutel 7<br />

De principes achter<br />

geïntegreerde<br />

deelprojecten<br />

komen niet op één<br />

maar op veleplaatsen<br />

tegelijk voor.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

160<br />

4.3.1 Introductie 161<br />

4.3.2 Uniek vakmanschap en positie 164<br />

4.3.3 Wijkstrategieën 166<br />

4.3.4 Naar een gedeeld praktijkboek? 176<br />

Dit hoofdstuk werd uitgewerkt door Architecture Workroom Brussels


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

161<br />

4.3.1 Introductie<br />

Uit de transitiemapping op stadsschaal kunnen we<br />

heel wat lessen trekken, <strong>het</strong> blijft dan ook ontzettend<br />

belangrijk om de grote stedelijke structuren op<br />

niveau van de hele stad te bekijken. Maar om grote<br />

opgaven aan te pakken is <strong>het</strong> minstens even cruciaal<br />

om in te dalen tot op <strong>het</strong> schaalniveau van de<br />

wijk. We zijn ervan overtuigd dat de nieuwe vormen<br />

van “planning” en “beheer” zich op <strong>het</strong> raakvlak<br />

bevinden tussen wat top-down kan georganiseerd<br />

worden en wat van onderuit komt. Het is ongelofelijk<br />

interessant om te zien welke rollen beheer op dit<br />

wijkniveau allemaal op zich neemt!<br />

In <strong>het</strong> volgende hoofdstuk tonen we hoe we <strong>het</strong> vakmanschap<br />

en de acties waarin de beheerder betrokken<br />

is hebben proberen begrijpen, inzichtelijk<br />

maken en als vertrekpunt te zien om nieuwe types<br />

projecten en beheerpraktijken te testen. Hiervoor<br />

hebben we ons gebaseerd op gesprekken met de<br />

<strong>Kopgroep</strong>gemeenten (directeurs, strategen en projectleiders).<br />

De “schietschijf” die later in dit hoofd-<br />

se Leiden<br />

Case Almere<br />

Case Zoetermeer<br />

1. intro / wat voorafging<br />

2. situering drie deelopdrachten<br />

3. de veranderende rol van beheer<br />

4. ruimtelijke concepten<br />

Indexering van relevante actoren in de wijk Zuid-<br />

West in Leiden in de koppeling tussen energie-, water<br />

in materialenstromen<br />

1. intro / wat voorafging<br />

2. situering drie deelopdrachten<br />

3. de veranderende rol van beheer<br />

4. ruimtelijke concepten<br />

Indexering van relevante actoren in de wijk De Marken<br />

in Almere in de koppeling tussen mobiliteit,<br />

energie en materialen<br />

stuk afgebeeld wordt, werd vervolgens de onderlegger<br />

om mogelijke sporen af te toetsen om de<br />

vaste rol van de beheerder te verbreden. Het is (nog)<br />

geen handleiding, maar voornamelijk een communicatietool<br />

om samen mee aan de slag te gaan.<br />

4.3.1.1 De wijk als schaalniveau<br />

voor transitie<br />

Het schaalniveau van de wijk is enorm interessant<br />

als we zoeken naar koppelingen tussen verschillende<br />

stromen. Het is niet te groot, waardoor de opgave<br />

relatief bevattelijk en voorstelbaar blijft, maar<br />

ook niet te klein, wat als risico zou hebben dat we<br />

de samenhang tussen opgaven niet zouden zien.<br />

Op concrete plekken in de wijk bestaan stromen<br />

niet naast elkaar: de synergiën en afhankelijkheden<br />

tussen stromen laten toe om ze geïntegreerd te sluiten.<br />

Daarbij zien we op wijkschaal makkelijker welke<br />

potentiële coalities er bestaan. Samenwerking kan<br />

gebeuren tussen bewoners van een hele straat, of<br />

tussen een groep scholen en een lokale landbouwer.<br />

Het voordeel is dat we op schaal van de wijk heel<br />

1. intro / wat voorafging<br />

2. situering drie deelopdrachten<br />

3. de veranderende rol van beheer<br />

4. ruimtelijke concepten<br />

Case Rotterdam<br />

Indexering van relevante actoren in de wijk Meerzicht<br />

in Zoetermeer in de koppeling tussen publieke<br />

ruimte, voedsel en <strong>het</strong> sociale domein<br />

1. intro / wat voorafging<br />

2. situering drie deelopdrachte<br />

3. de veranderende rol van beh<br />

4. ruimtelijke concepten<br />

Indexering van relevante actoren in de wijk Reyeroord<br />

in Rotterdam in de koppeling tussen mobiliteit,<br />

wonen en functies


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

162<br />

goed deze stakeholders in kaart kunnen brengen.<br />

Hier kunnen de abstracte doelstellingen en opgaven<br />

vertaald worden naar werk op mensenmaat.<br />

4.3.1.2 Opgaven integreren<br />

en taken verdelen<br />

Het schaalniveau van de wijk kan een cruciale rol<br />

spelen als middel om de in’s en out’s van <strong>het</strong> metabolisme<br />

van onze stedelijke landschappen opnieuw<br />

te verbinden. De verschillende stromen (maar ook<br />

de budgetten en actoren die daarmee samenhangen)<br />

komen samen in de ruimte. Dat laat ons toe om<br />

de transities te benaderen als een ruimtelijke opga-<br />

ve en ze te vertalen naar onze dagelijkse leefomgeving,<br />

naar de schaal van <strong>het</strong> huis, de wijk, de stad<br />

en <strong>het</strong> landschap. Die vertaalslag stelt experts en<br />

beleidmakers, maar ook burgers in staat om zich te<br />

engageren in een verhaal over nieuwe kwaliteiten. In<br />

plaats van aan te tonen “wat moet” kunnen diverse<br />

en complexe vragen uit de samenleving opgehaald<br />

worden en verbeeld worden in breed gedragen oplossingsrichtingen.<br />

In plaats grote transities van bovenaf uit te rollen,<br />

zullen we daarom op een heel andere manier moeten<br />

kijken naar de verandering van onze publieke<br />

ruimte. Die zal de komende tijd volledig in functie<br />

gesteld moeten worden van de grote uitdagingen<br />

waar we voor staan. Net zoals publieke parken in<br />

de Verenigde Staten en <strong>het</strong> Verenigd Koninkrijk ingezet<br />

werden voor lokale voedselproductie als antwoord<br />

op de urgente schaarste tijdens de Eerste en<br />

Tweede Wereldoorlog (zogenaamde “victory gardens”),<br />

zo zal ons recreatief groen ook nu helemaal<br />

moeten afgestemd worden op de ketens die we<br />

moeten sluiten. Gebruikers en ondernemers worden<br />

mede-eigenaars van de stad in plaats van slechts<br />

consumenten.<br />

4.3.1.3 Naar een beleid rond<br />

terugkerende principes<br />

Fig. 1 & 2: Publieke ruimte in tijden van crisi: tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog<br />

promootte de Amerikaanse overheid <strong>het</strong> telen van groenten in private en publieke tuinen<br />

en parken om de voedselschaarste op te vangen.<br />

De aanpak waarbij projecten en coalities opgezet<br />

worden op een behapbaar schaalniveau, moet zich<br />

vervolgens ook vertalen naar een nieuwe beleidsaanpak.<br />

Generiek, centraal beleid heeft <strong>het</strong> voordeel<br />

heeft dat <strong>het</strong> een heel territorium kan bestrijken,<br />

maar <strong>het</strong> slaagt er onvoldoende in om maatschappelijke<br />

partijen te activeren en de transities tot in<br />

elke straat en elke wijk te brengen. Ondanks welgemeende<br />

intenties stellen we vandaag vast dat <strong>het</strong><br />

maken van noodzakelijke keuzes op een hoog abstractie-<br />

en beleidsniveau niet noodzakelijk leidt tot<br />

een fundamentele verandering van de modus van<br />

business-as-usual op <strong>het</strong> terrein. Langs de andere<br />

kant is er de gebiedsontwikkeling, die steunt op een<br />

intense samenwerking en kruisbestuiving tussen<br />

hogere en lagere overheden, en tussen overheden en<br />

andere stakeholders zoals ondernemers, de financiële<br />

wereld, middenveldorganisaties en burgers. Dat<br />

is de sterkte van gebiedsontwikkeling, maar meteen<br />

ook haar zwakte: <strong>het</strong> vraagt om complexe en arbeidsintensieve<br />

processen, die bovendien voor elk<br />

gebied weer anders zijn. De impact van gebiedsontwikkeling<br />

beperkt zich tot slechts één gebied, hoe<br />

grootschalig dit ook kan zijn, met als gevolg dat de


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

163<br />

machine zich na afloop dient te verplaatsen naar<br />

een ander – al even uniek – gebied, waar <strong>het</strong> proces<br />

weer van voren af aan kan beginnen. De noodzakelijke<br />

generische vermenigvuldiging blijft uit.<br />

Om de transities aan te pakken hebben we nood aan<br />

een veelheid aan terugkerende opgaven die lokaal<br />

zijn ingebed. Dat betekent concreet: in verschillende<br />

steden tientallen energiewijken realiseren; stad<br />

per stad klaarmaken voor <strong>het</strong> delen van wagens; in<br />

verschillende steden op strategische plaatsen materialenhubs<br />

bouwen, enzovoort. Al die voorbeelden<br />

tonen aan dat we de algemene doelstellingen<br />

die we ons hebben gesteld op <strong>het</strong> vlak van klimaat,<br />

hernieuwbare energie of mobiliteit enkel kunnen realiseren<br />

door een lokale, concrete en geïntegreerde<br />

aanpak die zich op grote schaal over <strong>het</strong> hele territorium<br />

vermenigvuldigt en herhaalt. Daarom plaatsen<br />

we naast <strong>het</strong> generieke beleid en de gebiedsontwikkeling<br />

een actieve en geïntegreerde programmawerking<br />

rond “families van opgaven”.<br />

Generiek beleid bestrijkt weliswaar <strong>het</strong><br />

hele territorium, maar slaagt er onvoldoende<br />

in transitie te initiëren. Gebiedsontwikkeling<br />

laat toe ruimtelijk en<br />

geïntegreerd te werk te gaan, maar blijft te<br />

eenmalig. Hiertegenover plaatsen we een<br />

programmawerking: een aanpak die én<br />

ruimtelijk én geïntegreerd is én op maat<br />

van <strong>het</strong> gebied kan plaatsvinden, maar die<br />

tegelijkertijd in staat is kritische massa te<br />

realiseren.<br />

1<br />

1 1<br />

1<br />

1<br />

3<br />

4<br />

1<br />

4<br />

2 2<br />

5<br />

5<br />

4<br />

3<br />

2<br />

2<br />

2<br />

2<br />

2<br />

2<br />

3 3<br />

3<br />

3<br />

3<br />

5<br />

3<br />

1<br />

1<br />

4<br />

2<br />

2 2<br />

2<br />

4 4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

4<br />

1<br />

4<br />

2<br />

1<br />

3<br />

5<br />

2<br />

4<br />

3<br />

5<br />

1<br />

4<br />

5<br />

1<br />

5 5 5<br />

5<br />

4<br />

3<br />

1<br />

3<br />

3<br />

4<br />

1 4<br />

2 2<br />

5<br />

5<br />

4<br />

3<br />

3<br />

5<br />

1<br />

1<br />

4<br />

2<br />

2 2<br />

Generiek Families van opgaven Gebiedsgericht<br />

2<br />

4<br />

1<br />

2<br />

1<br />

3<br />

5<br />

2<br />

4<br />

3<br />

5<br />

1<br />

4<br />

1<br />

4<br />

1<br />

3<br />

3<br />

Fig. 3: Er is nood aan een beleidsaanpak die tussen generiek en gebiedsgericht beleid in zit. Door<br />

terugkerende opgaven op verschillende plaatsen tegelijk te herkennen en in te delen in “families<br />

van opgaven”, kunnen lokale coalities de bovenlokale doelstellingen geïntegreerd en toch structureel<br />

realiseren.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

164<br />

4.3.2 Uniek vakmanschap en positie<br />

De grote transities raken op vele vlakken aan de taakstelling<br />

van de beheerpraktijk. Maar welke rol kan<br />

de beheerder hierin spelen, nu al en in de toekomst?<br />

We vroegen de beheerders die aan de slag zijn in de<br />

vier testwijken –Rotterdam Reyeroord, Leiden Zuid-<br />

West, Almere De Marken en Zoetermeer Meerzicht–<br />

om een zelfde invulfiche in te vervolledigen waarin<br />

<strong>het</strong> vakmanschap werd getoetst op verschillende<br />

domeinen. We wisten <strong>het</strong> natuurlijk al, maar zo proberen<br />

we te objectiveren dat de beheerder een interessante<br />

set aan skills bezit. <strong>Beheer</strong>ders hebben<br />

kennis van: bomen, riolering, bouwconstructies, afvalscheiding.<br />

Zij kunnen gezaghebbend uitleggen<br />

waarom iets belangrijk of onwenselijk of gevaarlijk<br />

is, zonder zich te verschuilen achter regels of<br />

wetsartikelen. Ze bezitten vakmanschap, kunnen<br />

tegelijkertijd goed luisteren en snappen waar een<br />

bewoner zich zorgen om maakt, of wat een ondernemer<br />

echt belangrijk vindt. Om een volgende stap<br />

te maken zal beheer dat vakmanschap moeten herwaarderen<br />

en zichzelf leesbaarder moeten maken<br />

naar anderen toe. Als dat lukt, kan hierop ook werkelijk<br />

een “aanbod” worden geënt dat beheer doet<br />

aan actoren zowel binnen de gemeente als daarbuiten.<br />

In <strong>het</strong> definiëren van haar vakmanschap werd in<br />

overleg met de vier testwijken gezocht naar een algemene<br />

formulering van de rol die beheer in elk van<br />

haar taken speelt en <strong>het</strong> vakmanschap dat daarbij<br />

komt kijken.<br />

Afhankelijk van de context is beheer in meer of mindere<br />

mate betrokken. We zien bijvoorbeeld dat de<br />

beheerder in de wateropgave een zeer brede rol opneemt:<br />

beheer neemt zowel <strong>het</strong> strategische, ontwerpende<br />

aspect op zich als de uiteindelijke uitvoering<br />

van de maatregelen. In de omslag naar andere<br />

vormen van mobiliteit is de beheerder veel minder<br />

sturend en in grote mate afhankelijk van politieke beslissingen<br />

of stedenbouwkundig beleid. Hetzelfde<br />

geldt voor de nood om ruimte te maken voor lokale<br />

voedselproductie: in de wijk zelf is die nood helemaal<br />

niet voelbaar, dus zo lang die niet van bovenaf<br />

wordt opgelegd, is beheer afwachtend.<br />

De mogelijkheid om te schakelen tussen verschillende<br />

rollen als gemeente werd tijdens de werkateliers<br />

als een noodzaak benadrukt.<br />

Graden van betrokkenheid<br />

1. intro / wat voorafging<br />

2. situering drie deelopdrachten<br />

3. de veranderende rol van beheer<br />

4. ruimtelijke concepten<br />

water en biodiversiteit<br />

mobiliteit<br />

energie<br />

zorgzame leefomgeving<br />

circulaire economie<br />

voedsel<br />

0<br />

geen<br />

0. geen<br />

Schema op basis van invulfiches over<br />

vakmanschap van de beheerder<br />

1<br />

uitvoerend, technisch 1. Uitvoerend, Technisch<br />

2<br />

toezichthoudend2. Toezichthoudend<br />

3<br />

faciliterend, informerend, 3. faciliterend, informerend, communicerend, enthousiasmerend<br />

communicerend, enthousiasmerend<br />

4 4. Netwerkend, Regisserend<br />

netwerkend, regisserend<br />

5<br />

onderzoekend, experimenterend<br />

5. Onderzoekend, Experimenterend<br />

beleidsbepalend<br />

6 6. Beleidsbepalend<br />

7 7. Sturend<br />

sturend


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

165<br />

4.3.2.1 Uitvoerende rol<br />

De onderhoudsploegen van Stadsbeheer zijn degenen<br />

die klaarstaan wanneer een gat in de weg moet<br />

gedicht worden of die <strong>het</strong> groenbeheer op zich nemen.<br />

Zij bezitten enerzijds specialistische en technische<br />

vakkennis van systemen (zoals riolering en water),<br />

materialen (zoals straatmateriaal), groen en de<br />

innovaties die zich op deze vlakken voordoen. In dit<br />

domein werken ze nauw samen met de ingenieurs<br />

van Stadontwikkeling. Deze rol vereist een zekere<br />

creativiteit en oplossingsgerichtheid om met onverwachte<br />

situaties op <strong>het</strong> terrein om te gaan. Op kleine<br />

schaal wordt vanuit beheer ook mee ontworpen<br />

aan praktische hands-on oplossingen. Hier wordt<br />

<strong>het</strong> ontwerp pas echt getoetst op beheerbaarheid,<br />

onderhoudbaarheid en levensduurkosten. <strong>Beheer</strong> is<br />

vanuit deze rol lead buyer voor alle investeringen.<br />

4.3.2.2 Toezichthoudende rol<br />

De uitvoering van grotere onderhoudswerken gebeurt<br />

voornamelijk met aannemers, waarop beheerders<br />

en beheermanagers toezicht houden (via<br />

principes zoals Social Return On Investment, gedragscode<br />

Flora en Fauna, Reliability Centered<br />

Maintenance, contact met inwoners en inwonersgroepen,<br />

etc.). In deze rol is Stadsbeheer opdrachtgever<br />

en is een goed leiderschap vereist.<br />

4.3.2.3 Faciliterende rol<br />

Anderzijds is <strong>het</strong> de rol van beheer om te informeren,<br />

communiceren en zelfs te enthousiasmeren.<br />

De faciliterende rol van de gemeente groeit; steeds<br />

meer is beheer op zoek naar hoe ook andere actoren<br />

kunnen deelnemen in <strong>het</strong> beheren van de stad (via<br />

vb. zelfbeheer van groen). <strong>Beheer</strong> biedt dan voornamelijk<br />

ondersteuning via kennis en/of materialen.<br />

4.3.2.4 Regisserende rol<br />

Gebiedsregisseurs en wijkregisseurs leggen de verbinding<br />

tussen stadsbeheer, de bewoners en de gebiedscommissie;<br />

ze houden de regie over vragen,<br />

kansen en acties die uit deze verbindingen komen.<br />

Via asset management overziet beheer de balans<br />

tussen kosten, prestaties en risico’s. Het is belangrijk<br />

dat vanuit beheer een planning wordt bijgehouden<br />

zodat de beheerder weet wat de bandbreedte is<br />

op basis van de toestand van de objecten (hoe lang<br />

kan ik verantwoord uitstellen) om werk met werk<br />

te kunnen maken. Eigenlijk moet de beheerder(s)<br />

openbare ruimte op de volgende vragen antwoorden<br />

kunnen geven: wat heb ik (reaal), wat is de gewenste<br />

kwaliteit (ambitie), wat is de huidige kwaliteit<br />

(onderhoudstoestand), wat moet ik doen (maatregelen),<br />

wanneer doe ik dat (planning) en wat kost dat(<br />

budget)? Hiervoor zijn periodiek beheerplannen nodig<br />

en een actueel beheersysteem. Daarnaast onderhoudt<br />

beheer netwerken in <strong>het</strong> vakgebied (kennis<br />

en aanverwante afdelingen en organisaties, vaak<br />

ook landelijke of regionale netwerken, met name<br />

de specialisten, kennisinstituten, innovatie, collega-beheerders,<br />

beleidmedewerkers, etc.).<br />

4.3.2.5 Onderzoekende rol<br />

<strong>Beheer</strong> onderzoekt via participatie waar bewoners<br />

van dromen, door te vragen en te luisteren.<br />

Daarnaast zitten bij stadsbeheer ook bijvoorbeeld<br />

geospecialisten die data verzamelen en analyseren.<br />

Ten slotte voert beheer ook onderzoeken en pilots<br />

uit; denk aan grondwateronderzoeken, onderzoek<br />

naar wateroverlast, maar ook Life Cycle Cost studies.<br />

Experimenteren en innoveren wordt met name<br />

gedaan door stedelijke ontwikkeling, maar steeds<br />

vaker wordt beheer betrokken.<br />

4.3.2.6 Beleidsbepalende rol<br />

<strong>Beheer</strong> koppelt de ervaring die <strong>het</strong> diep in de wijk<br />

opdoet ook terug naar beleidskaders zowel op heel<br />

praktisch niveau (als <strong>het</strong> bijvoorbeeld gaat over <strong>het</strong><br />

schoonmaken van de wijk) als heel strategisch (denk<br />

aan klimaatadaptatie of circulariteit).<br />

4.3.2.7 Sturende rol<br />

Nog heel weinig is beheer zelf sturend. <strong>Beheer</strong><br />

brengt de doelstellingen die binnen andere domeinen<br />

van de gemeente bepaald worden zo goed mogelijk<br />

tot uitvoering. Maar stadbeheer handelt nog<br />

zeer weinig vanuit een eigen ambitie of visie. Die<br />

strategische rol wordt benoemd als één die verder<br />

moet worden uitgebouwd.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

166<br />

4.3.3 Wijkstrategieën<br />

1. Water & Biodiversiteit 2. Mobiliteit 3. Energie<br />

Vertrekkende van <strong>het</strong> bestaande vakmanschap en<br />

taakstellingen van de beheerpraktijk, werden vervolgens<br />

verschillende paden verkend in de richting<br />

van een praktijk die toelaat om meerdere grote opgaven<br />

tegelijkertijd aan te vliegen.<br />

4. Zorgzame Leefomgeving 5. Circulaire Economie<br />

Dit mini-onderzoek is een poging om de skills en taken<br />

van beheer als uitgangspunt te nemen voor een<br />

eerste ontwerpoefening aan mogelijke wijkstrategieën.<br />

<strong>Beheer</strong> en ontwerp worden als één praktijk<br />

bekeken. Ruimtelijk ontwerp laat toe om heel snel<br />

scenario’s te verbeelden, om op basis van hypotheses<br />

een gooi te doen naar hoe de wijken van de toekomst<br />

eruit zouden kunnen zien. De ambitie is in dit<br />

geval niet om een tekening te maken om die vervolgens<br />

zo realistisch mogelijk uit te voeren. Ontwerp<br />

wordt in plaats daarvan ingezet om een gesprek op<br />

te starten over de richting die we uit willen en kunnen.<br />

We onderscheiden nieuwe types projecten die<br />

telkens meerdere ruimtelijke opgaven en principes<br />

samen nemen en waar beheer een strategische rol<br />

in kan opnemen.<br />

6. Voedsel<br />

PUBLIEKE<br />

GEBOUWEN<br />

1<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt voor<br />

<strong>het</strong> onderhoud van<br />

publieke gebouwen<br />

en accommodaties<br />

zoals zwembaden,<br />

sportvelden, sporthallen<br />

(uitvoerend,<br />

technisch).<br />

5<br />

J.1 De gemeente kan als<br />

eigenaar van publieke<br />

gebouwen actief inzetten op<br />

koppelingen met de systemen<br />

in eigen beheer en zo cycli<br />

sluiten van water, materialen,<br />

warmte, etc.<br />

7<br />

A.3 Afnemer van lokale<br />

energie: Wanneer lokale<br />

ondernemers of coöperaties<br />

energie opwekken, kan<br />

beheer vanuit haar continue<br />

energievraag relatief<br />

makkelijk de energieoverschotten<br />

afnemen en zo<br />

lokaal ondernemerschap<br />

stimuleren (sturend).<br />

ONDERGRONDS<br />

INFRASTRUCTUU<br />

1<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt dat er<br />

ruimte is voor alle kabels<br />

en leidingen in de<br />

ondergrond (uitvoerend,<br />

technisch).<br />

WIJ<br />

Hemelwater en<br />

en gezuiverd o<br />

publieke gebouw<br />

zijn. Deze plekke<br />

voo<br />

De figuur volgt een concentrische opbouw. De buitenste<br />

cirkel beeldt de veranderen rollen van de beheerder<br />

uit (zie 5.2.3.1). Een stap naar <strong>het</strong> midden<br />

toe toont sociaal-ruimtelijke strategieën die daardoor<br />

mogelijk worden (zie 5.2.3.2). Centraal staat<br />

(bij wijze van provocatie) de wijk van de toekomst<br />

afgebeeld, als een samenkomst van deze verschillende<br />

strategieën.<br />

3<br />

I.3 <strong>Beheer</strong> kan bewust water<br />

5 opvangen, verzamelen en<br />

zuiveren voor eigen<br />

hergebruik of dat van<br />

bewoners (ontwerpend,<br />

stimulerend).<br />

WATERBEHEER<br />

1<br />

2 <strong>Beheer</strong> is verantwoordelijk<br />

voor <strong>het</strong> ontwerp, de<br />

3 aanleg en <strong>het</strong> beheer van<br />

oppervlaktewater<br />

4<br />

(grachten, sloten,<br />

5 kanalen, rivieren),<br />

grondwater (ondergronds<br />

6 of in vijvers), regenwater<br />

en huishoudelijk water<br />

(grijs/zwart).<br />

VOORTUIN ALS BUITENHUIS<br />

De investering in ieders persoonlijke binnenklimaat<br />

is er tegelijkertijd één in <strong>het</strong> straatbeeld.<br />

Per (groep) woongebouw(n) beginnen bewoners<br />

elkaar beter te kennen en groeit ook de betrokkenheid<br />

bij de inrichting van “hun” stukje publieke<br />

ruimte.<br />

5<br />

7<br />

I.2 <strong>Beheer</strong> kan de publieke<br />

ruimte bewust gaan ontharden<br />

om in te zetten op een<br />

betere infiltratie van<br />

hemelwater en zo op een<br />

gezonde grondwatertafel<br />

(ontwerpend, sturend).<br />

3<br />

5 H.1 <strong>Beheer</strong> kan parkeerplaatsen<br />

zo positioneren dat<br />

bepaalde delen van de wijk<br />

autovrij kunnen ingericht<br />

worden (ontwerpend,<br />

stimulerend).<br />

PARKEREN<br />

1<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat<br />

in de buitenruimte<br />

voldoende parkeerruimte<br />

voorzien wordt conform<br />

<strong>het</strong> geldende parkeerbeleid<br />

(uitvoerend,<br />

technisch).<br />

7<br />

H.2 <strong>Beheer</strong> kan via participatietrajecten<br />

actief inzetten op<br />

<strong>het</strong> verminderen van <strong>het</strong><br />

aantal parkeerplaatsen ten<br />

voordele van groene en<br />

gebruiksruimte (sturend).<br />

6<br />

7<br />

G.1 Be<br />

integr<br />

bestaa<br />

ook ni<br />

den te<br />

biodiv<br />

beleid<br />

0<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

0. geen<br />

1. Uitvoerend, Technisch<br />

2. Toezichthoudend<br />

3. faciliterend, informerend, communicerend, enthousiasmerend<br />

4. Netwerkend, Regisserend<br />

5. Onderzoekend, Experimenterend<br />

6. Beleidsbepalend<br />

7. Sturend


Circulaire, Duurzame, Solidaire Wijk<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

167<br />

MAATSCHAPPELIJKE<br />

ONTWIKKELING<br />

STRAATMEUBILAIR<br />

E<br />

R<br />

3<br />

A.2 <strong>Beheer</strong> kan een belangrijke<br />

rol spelen in <strong>het</strong> informeren<br />

van bewoners over<br />

energieopwekking en<br />

-renovatie en zelfs in <strong>het</strong><br />

faciliteren van <strong>het</strong> vormen van<br />

coalities of coöperaties van<br />

gebouweigenaars (informatief,<br />

stimulerend).<br />

4<br />

B.1<strong>Beheer</strong> kan burgers via<br />

participatieve processen<br />

betrekken in <strong>het</strong> beslissingsproces<br />

over de inrichting van<br />

hun buurt waardoor ze zich<br />

mee eigenaar voelen en er<br />

vanzelfsprekend ook meer<br />

zorg voor dragen (faciliterend,<br />

enthousiasmerend).<br />

1<br />

5<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat<br />

de openbare ruimte<br />

voorzien is van verlichting,<br />

speeltoestellen,<br />

bankjes, afvalbakken,<br />

bushokjes, sanitair, etc.:<br />

alles wat nodig is om de<br />

buitenruimte veilig,<br />

proper, aangenaam en<br />

bereikbaar te houden<br />

(uitvoerend, technisch,<br />

ontwerpend).<br />

7<br />

B.2 <strong>Beheer</strong> kan veel bewuster<br />

producten afnemen van lokale<br />

producenten, of kan zelfs<br />

actief samenwerkingen<br />

opzetten met sociale<br />

tewerkstellingsprojecten voor<br />

<strong>het</strong> produceren, herstellen en<br />

recycleren van haar eigen<br />

straatmeubilair (sturend).<br />

7<br />

C.1 <strong>Beheer</strong> kan herbruikbare<br />

stukken verzamelen en terug<br />

in rotatie brengen (regisserend).<br />

AFVALBEHEER<br />

1<br />

STADSONTWIKKELING<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat<br />

de openbare ruimte<br />

schoongemaakt wordt en<br />

dat afval opgehaald wordt<br />

(uitvoerend).<br />

7<br />

C.2 <strong>Beheer</strong> kan composteerbaar<br />

materiaal verzamelen en<br />

verwerken voor eigen gebruik<br />

(regisserend).<br />

ENERGIE GEBOUW<br />

Voor de energievoorziening van publieke gebouwen<br />

wordt gezocht naar lokale aanbieders,<br />

bijvoorbeeld zonnepanelen op industriële daken,<br />

of een coöperatieve warmtepomp.<br />

3<br />

D.1 <strong>Beheer</strong> kan bewoners<br />

ondersteunen bij <strong>het</strong><br />

onderhoud van hagen,<br />

(fruit)bomen en moestuinen<br />

(faciliterend).<br />

OPEN<br />

(GROEN)RUIMTE<br />

K WATER HUIS<br />

grijs water worden opgevangen<br />

m opnieuw te gebruiken in de<br />

en die in bezit van de gemeente<br />

n worden experimenteerruimtes<br />

r waterhergebruik.<br />

STROOMVERSNELLER<br />

GEDEELDE WERKPLAATS<br />

Het herbruikbare vuilnis wordt op een vaste plek<br />

in de wijk verzameld, gerecycleerd en opnieuw<br />

samengesteld tot stukken die beheer zelf ook<br />

weer kan gebruiken, zoals verschillende vormen<br />

van straatmeubilair.<br />

1<br />

5<br />

De wijktuinmannen<br />

zorgen voor de aanleg en<br />

<strong>het</strong> onderhoud van <strong>het</strong><br />

groen in de wijk (uitvoerend,<br />

technisch, ontwerpend).<br />

De nieuwe stroomversneller is een cluster van publieke<br />

gebouwen waar energie-, water- en materiaalstromen aan<br />

elkaar geschakeld worden. Deze plek begint als lokaal<br />

laboratorium voor circulaire economie te werken. Waarom<br />

hier geen ruimte voorzien voor een fietsenmaker of deelwagens?<br />

Bovendien is dit de ideale locatie om extra woningen<br />

te bouwen: vlakbij alle voorzieningen én hyperbereikbaar.<br />

7<br />

D.2 <strong>Beheer</strong> kan via contracten<br />

actief inzetten op meer<br />

zelfbeheer van de publieke<br />

ruimte en lokale voedselproductie<br />

stimuleren (sturend).<br />

WERK &<br />

INKOMEN<br />

heer kan vanuit een<br />

ale visie niet alleen de<br />

nde groenzones maar<br />

euwe ruimtes aansnijn<br />

voordele van de<br />

ersiteit (sturend,<br />

sbepalend).<br />

LEEFSTRAAT<br />

De nieuwe leefstraat is een plek waar je kan<br />

verblijven, met meer contact tussen binnen en<br />

buiten, meer biodiversiteit en minder auto’s. Hier<br />

spelen kinderen veilig buiten en eigenen bewoners<br />

zich hun plekje buurt toe via gedeelde pluktuinen of<br />

ontmoetingsplekken. De straat is van iedereen!<br />

Het vergroten van de biodiversiteit wordt gekoppeld<br />

aan <strong>het</strong> verplaatsen of verminderen van de<br />

parkeerplaatsen. Zo komen we stap voor stap tot<br />

de inrichting van een groener straatprofiel.<br />

BIODIVERSITEIT<br />

1<br />

5<br />

<strong>Beheer</strong> past de keuze in<br />

groenaanleg zo aan dat<br />

biodiversiteit optimaal<br />

gestimuleerd wordt<br />

(uitvoerend, technisch,<br />

ontwerpend).<br />

GROEN STRAAT<br />

WIJK VAN DE TOEKOMST<br />

VOEDSELHUB<br />

KNOOPPUNT<br />

Op cruciale kruispunten tussen de trage en<br />

snelle netwerken in de wijk wordt gekozen om<br />

publieke functies te stimuleren om zo variatie in<br />

de homogene woonbuurten te brengen.<br />

De nieuwe voedselhub brengt mensen met groene<br />

vingers samen op een cruciaal overslagpunt tussen<br />

stad en landschap. Lokale producenten en professionele<br />

landbouwers uit de omgeving ontmoeten<br />

elkaar op de nieuwe lokale markt. Je kan hier<br />

lessen volgen en van elkaar leren over tuinieren,<br />

maar ook over recycleren, besparen of verduurzamen.<br />

STADS-<br />

ONTWIKKELING<br />

1<br />

Bij nieuwe stadsontwikkelingsprojecten<br />

is beheer<br />

verantwoordelijk voor de<br />

aanleg van de buitenruimte<br />

(uitvoerend,<br />

technisch).<br />

6<br />

F.1 <strong>Beheer</strong> kan vanuit een<br />

eigen visie op de buitenruimte<br />

voorwaarden opleggen aan<br />

nieuwe ontwikkelingen<br />

(sturend, ontwerpend,<br />

beleidsbepalend).<br />

5<br />

7<br />

GEDEELDE BOERDERIJ<br />

Samen met de bewoners richt beheer een stukje<br />

van de wijk in als gedeelde boerderij waar<br />

gecomposteerd wordt, waar lokale groenten en<br />

fruit geteeld worden en waar gedeeld werkmateriaal<br />

kan opgeslagen worden.<br />

E.1 <strong>Beheer</strong> kan via <strong>het</strong><br />

onderhoud van de weginfrastructuur<br />

bewust differentiëren<br />

in <strong>het</strong> karakter van de<br />

straten (sturend, onderzoekend,<br />

ontwerpend).<br />

WEG-<br />

INFRASTRUCTUUR<br />

1<br />

2 <strong>Beheer</strong> geeft opdracht<br />

aan aannemers om<br />

wegenwerken uit te<br />

voeren (toezichthoudend).<br />

Kleine herstellingen<br />

in de buitenruimte<br />

worden door de wijkonderhoudsploegen<br />

opgelost (uitvoerend,<br />

technisch).<br />

...<br />

..........<br />

...<br />

Iduntiatetur aniantias in nus eosant quias et aruptatem hiciaes aditest ibusaes tionseq uidenis<br />

estrum faceaqu atibus et, int arcillore desedist ut videl iliquis vendae velicae et que eum repe verias<br />

dolupta voluptasi optatia vendanti aut fugitibero beatur? Fugiasperit ea am


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

168<br />

4.3.3.1 Buitenste cirkel: verandere rollen<br />

<strong>Beheer</strong> is verantwoordelijk voor een hele resem taken,<br />

die <strong>het</strong> op een efficiënte en kwalitatieve manier<br />

uitvoert. Maar wat als die bestaande taken in <strong>het</strong><br />

licht komen te staan van de grote opgaven? De volgende<br />

tekeningen stellen hiervoor mogelijke scenario’s<br />

voor, die in een volgende stap verder aangescherpt<br />

en onderbouwd moeten worden. Sommige<br />

van deze rollen worden nu al verkend, in de reguliere<br />

beheerpraktijk of binnen experimenten. Andere zijn<br />

voorlopig nog hypotheses.<br />

A. Ondergrondse infrastructuur<br />

infrastructuur<br />

1<br />

A. Ondergrondse infrastructuur<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt dat er ruimte is voor alle kabels en leidingen<br />

in de ondergrond (uitvoerend, technisch).<br />

3<br />

4<br />

A.1 Bij de programmering van <strong>het</strong> groot en vervangingsonderhoud<br />

van bijvoorbeeld <strong>het</strong> energienet<br />

kan een programmanager de afstemming regisseren<br />

tussen <strong>het</strong> eigen programma en de projecten<br />

7<br />

van andere diensten/organisaties (netwerkend, regisserend).<br />

4<br />

3<br />

7<br />

A.2 <strong>Beheer</strong> kan een belangrijke rol spelen in <strong>het</strong> informeren<br />

van bewoners over energieopwekking en<br />

-renovatie en zelfs in <strong>het</strong> faciliteren van <strong>het</strong> vormen<br />

van coalities of coöperaties van gebouweigenaars<br />

(informatief, stimulerend).<br />

3<br />

A.3 Afnemer van lokale energie: Wanneer lokale<br />

ondernemers of coöperaties energie opwekken, kan<br />

beheer vanuit haar continue energievraag relatief<br />

makkelijk de energieoverschotten afnemen en zo<br />

lokaal ondernemerschap stimuleren (sturend).<br />

7


B. Straatmeubilair<br />

Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

169<br />

lair<br />

1<br />

4<br />

B. Straatmeubilair<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat de openbare ruimte voorzien<br />

is van verlichting, speeltoestellen, bankjes, afvalbakken,<br />

bushokjes, sanitair, etc.: alles wat nodig<br />

is om de buitenruimte veilig, proper, aangenaam en<br />

bereikbaar te houden (uitvoerend, technisch, ontwerpend).<br />

4<br />

5<br />

C. Afvalbeheer<br />

7<br />

7<br />

B.1 <strong>Beheer</strong> kan burgers via participatieve processen<br />

betrekken in <strong>het</strong> beslissingsproces over de inrichting<br />

van hun buurt waardoor ze zich mee eigenaar<br />

voelen en er vanzelfsprekend ook meer zorg<br />

voor dragen (faciliterend, enthousiasmerend).<br />

B.2 <strong>Beheer</strong> kan veel bewuster producten afnemen<br />

van lokale producenten, of kan zelfs actief samenwerkingen<br />

opzetten met sociale tewerkstellingsprojecten<br />

voor <strong>het</strong> produceren, herstellen en recycleren<br />

van haar eigen straatmeubilair (sturend).<br />

eer<br />

1<br />

C. Afvalbeheer<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat de openbare ruimte schoongemaakt<br />

wordt en dat afval opgehaald wordt (uitvoerend).<br />

7<br />

7<br />

C.1 <strong>Beheer</strong> kan herbruikbare stukken verzamelen<br />

en terug in rotatie brengen (regisserend).<br />

D. Open (groen)ruimte<br />

C.2 <strong>Beheer</strong> kan composteerbaar materiaal verzamelen<br />

en verwerken voor eigen gebruik (regisserend).<br />

7<br />

7<br />

)ruimte<br />

1<br />

3<br />

D. Open (groen)Ruimte<br />

De wijktuinmannen zorgen voor de aanleg en <strong>het</strong> onderhoud<br />

van <strong>het</strong> groen in de wijk (uitvoerend, technisch,<br />

ontwerpend).<br />

5<br />

7<br />

D.1 <strong>Beheer</strong> kan bewoners ondersteunen bij <strong>het</strong><br />

onderhoud van hagen, (fruit)bomen en moestuinen<br />

(faciliterend).<br />

3<br />

D.2 <strong>Beheer</strong> kan via contracten actief inzetten op<br />

meer zelfbeheer van de publieke ruimte en lokale<br />

voedselproductie stimuleren (sturend).<br />

7


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

170<br />

1<br />

2<br />

F. Stadsontwikkeling<br />

5<br />

7<br />

E. Weginfrastructuur<br />

<strong>Beheer</strong> geeft opdracht aan aannemers om wegenwerken<br />

uit te voeren (toezichthoudend). Kleine herstellingen<br />

in de buitenruimte worden door de wijkonderhoudsploegen<br />

opgelost (uitvoerend, technisch).<br />

E.1 <strong>Beheer</strong> kan via <strong>het</strong> onderhoud van de weginfrastructuur<br />

bewust differentiëren in <strong>het</strong> karakter<br />

van de straten (sturend, onderzoekend, ontwerpend).<br />

1<br />

F. Stadsontwikkeling<br />

Bij nieuwe stadsontwikkelingsprojecten is beheer<br />

verantwoordelijk voor de aanleg van de buitenruimte<br />

(uitvoerend, technisch).<br />

G. Biodiversiteit<br />

6<br />

F.1 <strong>Beheer</strong> kan vanuit een eigen visie op de buitenruimte<br />

voorwaarden opleggen aan nieuwe ontwikkelingen<br />

(sturend, ontwerpend, beleidsbepalend).<br />

1<br />

H. Parkeren<br />

5<br />

6<br />

7<br />

G. Biodiversiteit<br />

<strong>Beheer</strong> past de keuze in groenaanleg zo aan dat biodiversiteit<br />

optimaal gestimuleerd wordt (uitvoerend,<br />

technisch, ontwerpend).<br />

G.1 <strong>Beheer</strong> kan vanuit een integrale visie niet alleen<br />

de bestaande groenzones maar ook nieuwe<br />

ruimtes aansnijden ten voordele van de biodiversiteit<br />

(sturend, beleidsbepalend).<br />

1<br />

3<br />

5<br />

7<br />

H. Parkeren<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt ervoor dat in de buitenruimte voldoende<br />

parkeerruimte voorzien wordt conform <strong>het</strong> geldende<br />

parkeerbeleid (uitvoerend, technisch).<br />

H.1 <strong>Beheer</strong> kan parkeerplaatsen zo positioneren<br />

dat bepaalde delen van de wijk autovrij kunnen ingericht<br />

worden (ontwerpend, stimulerend).<br />

3<br />

5<br />

7<br />

H.2 <strong>Beheer</strong> kan via participatietrajecten actief inzetten<br />

op <strong>het</strong> verminderen van <strong>het</strong> aantal parkeerplaatsen<br />

ten voordele van groene en gebruiksruimte<br />

(sturend).


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

171<br />

er<br />

1<br />

5<br />

4<br />

5<br />

I. Waterbeheer<br />

<strong>Beheer</strong> is verantwoordelijk voor <strong>het</strong> ontwerp, de<br />

aanleg en <strong>het</strong> beheer van oppervlaktewater (grachten,<br />

sloten, kanalen, rivieren), grondwater (onder-<br />

3<br />

gronds of in vijvers), regenwater en huishoudelijk<br />

5<br />

water (grijs/zwart).<br />

4<br />

7<br />

3<br />

I.1 Bij de programmering van <strong>het</strong> groot en vervangingsonderhoud<br />

van bijvoorbeeld riolering kan een<br />

programmanager de afstemming regisseren tussen<br />

<strong>het</strong> eigen programma en de projecten van andere<br />

diensten/organisaties (netwerkend, regisserend).<br />

5<br />

7<br />

5<br />

I.2 <strong>Beheer</strong> kan de publieke ruimte bewust gaan<br />

ontharden om in te zetten op een betere infiltratie<br />

van hemelwater en zo op een gezonde grondwatertafel<br />

(ontwerpend, sturend).<br />

5<br />

3<br />

5<br />

I.3 <strong>Beheer</strong> kan bewust water opvangen, verzamelen<br />

en zuiveren voor eigen hergebruik of dat van bewoners<br />

(ontwerpend, stimulerend).<br />

7<br />

J. Publieke Gebouwen<br />

1<br />

J. Publieke Gebouwen<br />

<strong>Beheer</strong> zorgt voor <strong>het</strong> onderhoud van publieke gebouwen<br />

en accommodaties zoals zwembaden,<br />

sportvelden, sporthallen (uitvoerend, technisch).<br />

5<br />

J.1 De gemeente kan als eigenaar van publieke<br />

gebouwen actief inzetten op koppelingen met de<br />

systemen in eigen beheer en zo cycli sluiten van water,<br />

materialen, warmte, etc.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

172<br />

4.3.3.2 Binnenste cirkels: sociaalruimtelijke<br />

strategieën<br />

Door de veranderende rol van de beheerder worden<br />

ook nieuwe sociaal-ruimtelijke strategieën mogelijk.<br />

De bestudeerde testwijken leveren heel wat lopende<br />

experimenten, ambities, concepten of kansen<br />

die aanleiding geven tot mogelijke wijkstrategieën.<br />

Daarin worden niet alleen nieuwe ruimtelijke constellaties<br />

getest, maar worden ook nieuwe coalities<br />

“ontworpen”. Het idee is dat, hoe verder we naar <strong>het</strong><br />

midden van de cirkel bewegen, hoe meer opgaven<br />

en kansen geïntegreerd worden.<br />

De drie voorbeelden die volgen dienen ter illustratie<br />

voor deze aanpak. Ze vertrekken telkens vanuit de<br />

huidige taak van beheer en verkennen hoe van daaruit<br />

steeds meer opgaven samen kunnen genomen<br />

worden. De leefstraat bijvoorbeeld conbineert ondergronde<br />

ifrastructuur, straatmeubilair, parkeren<br />

en waterbeheer in één strategie, die niet op één plek<br />

kan ingezet worden maar op vele plekken tegelijk.<br />

Zo ontwikkelt zich een aanpak die zo nauw mogelijk<br />

verweven blijft met de beheercultuur en -praktijk.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

173<br />

A. Voortuin als buitenhuis<br />

De investering in de gevelisolatie en -renovatie is<br />

er tegelijkertijd één in <strong>het</strong> straatbeeld. Per (groep)<br />

woongebouw(n) wordt een coalitie gevormd die gezamelijk<br />

investeert in de binnen- én buitenruimte.<br />

Hierdoor beginnen bewoners elkaar beter te kennen<br />

en groeit ook de betrokkenheid bij de inrichting van<br />

“hun” stukje publieke ruimte.<br />

B. Groenstraat<br />

Het vergroten van de biodiversiteit wordt gekoppeld<br />

aan <strong>het</strong> verplaatsen of verminderen van de parkeerplaatsen.<br />

Zo komen we stap voor stap tot de inrichting<br />

van een groener straatprofiel.<br />

A. + B. Leefstraat<br />

De nieuwe leefstraat is een plek waar je kan verblijven,<br />

met meer contact tussen binnen en buiten,<br />

meer biodiversiteit en minder auto’s. Hier spelen<br />

kinderen veilig buiten en eigenen bewoners zich hun<br />

plekje buurt toe via gedeelde pluktuinen of ontmoetingsplekken.<br />

De straat is van iedereen!<br />

A.2 Ondergrondse infrastructuur<br />

B.1 Straatmeubilair<br />

H.1 Parkeren<br />

I.2 Waterbeheer


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

174<br />

A. Gedeelde werkplaats<br />

Het herbruikbare vuilnis wordt op een vaste plek in<br />

de wijk verzameld, gerecycleerd en opnieuw samengesteld<br />

tot stukken die beheer zelf ook weer kan gebruiken,<br />

zoals verschillende vormen van straatmeubilair.<br />

B. Wijk-waterhuis<br />

Hemelwater en grijs water worden opgevangen en<br />

gezuiverd om opnieuw te gebruiken in de publieke<br />

gebouwen die in bezit van de gemeente zijn. Deze<br />

plekken worden experimenteerruimtes voor waterhergebruik.<br />

C. Energiegebouw<br />

Voor de energievoorziening van publieke gebouwen<br />

wordt gezocht naar lokale aanbieders, bijvoorbeeld<br />

zonnepanelen op industriële daken, of een coöperatieve<br />

warmtepomp.<br />

A. + B. + C. Stroomversneller<br />

De nieuwe stroomversneller is een cluster van publieke<br />

gebouwen waar energie-, water- en materiaalstromen<br />

aan elkaar geschakeld worden. Deze plek<br />

begint als lokaal laboratorium voor circulaire economie<br />

te werken. Waarom hier geen ruimte voorzien<br />

voor een fietsenmaker of deelwagens? Bovendien is<br />

dit de ideale locatie om extra woningen te bouwen:<br />

vlakbij alle voorzieningen én hyperbereikbaar.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

175<br />

A. Knooppunt<br />

Op cruciale kruispunten tussen de trage en snelle<br />

netwerken in de wijk wordt gekozen om publieke<br />

functies te stimuleren om zo variatie in de homogene<br />

woonbuurten te brengen.<br />

B. Gedeelde boerderij<br />

Samen met de bewoners richt beheer een stukje<br />

van de wijk in als gedeelde boerderij waar gecomposteerd<br />

wordt, waar lokale groenten en fruit geteeld<br />

worden en waar gedeeld werkmateriaal kan<br />

opgeslagen worden.<br />

A. + B. Voedselhub<br />

De nieuwe voedselhub brengt mensen met groene<br />

vingers samen op een cruciaal overslagpunt tussen<br />

stad en landschap. Lokale producenten en professionele<br />

landbouwers uit de omgeving ontmoeten elkaar<br />

op de nieuwe lokale markt. Je kan hier lessen<br />

volgen en van elkaar leren over tuinieren, maar ook<br />

over recycleren, besparen of verduurzamen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

176<br />

4.3.4 Naar een gedeeld praktijkboek?<br />

Aan de doelen op stads- en nationaal niveau wordt<br />

al hard gewerkt. Op heel veel plekken worden tegelijkertijd<br />

fantastische voorbeeldprojecten gerealiseerd<br />

die testen hoe die ambities in de praktijk kunnen<br />

werken. Maar vele van die projecten geraken<br />

moeilijk uit hun nichepositie, of kunnen enkel overleven<br />

in de vrije ruimte van subsidies of stadslabs. Een<br />

volgende stap zou zijn om een tool te ontwikkelen<br />

die goede voorbeelden kan standaardiseren en multipliceren.<br />

Die bundelt en verbeeldt een reeks type-projecten<br />

en vuistregels die een theoretische en<br />

ruimtelijke onderbouwing en ondersteuning kunnen<br />

bieden aan lokale actoren en besturen om projecten<br />

op te zetten of keuzes te maken. Zo’n tool vertrekt<br />

van singuliere noden en uitdagingen en vertaalt ze<br />

naar meer geïntegreerde en circulaire projecten en<br />

principes. Een stad die oplossingen zoekt voor de<br />

wateropgave krijgt hier toegang tot verschillende<br />

aanpakken waar waterbeheer gekoppeld wordt aan<br />

bijvoorbeeld voedselproductie, biodiversiteit en/of<br />

<strong>het</strong> werken rond de bodemgesteldheid. Zo krijgen<br />

verschillende gemeenten toegang tot de verzamelde<br />

en geproduceerde kennis. Door dit nieuwe type<br />

“praktijkboek” open source toegankelijk te maken,<br />

kunnen ook andere actoren mee bouwen (zowel in<br />

plan als in de uitvoering) aan nieuwe type-projecten.<br />

Circulaire, Duurzame, Solidaire Wijk<br />

Bronnen<br />

Fig.1: https://ephemeralnewyork.wordpress.com/2016/03/14/<br />

victory-gardens-bloom-across-the-1940s-city/<br />

Fig.2:https://www.bobsmarket.com/blog/the-history-of-victorygardens<br />

Fig.3: uit ‘De Lage Landen 2020–2100. Een toekomstverkenning’ p.<br />

57<br />

Fig.4:<br />

Fig.5: https://www.dearchitect.nl/projecten/transformatie-van-530-<br />

woningen-in-grand-parc-bordeaux-door-lacaton-vassal-architectesfrederic-druot-architecture-en-christophe-hutin-architecture


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.3 <strong>Beheer</strong> en de wijk<br />

177


wijkprogramma<br />

beheerslab


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 179<br />

Sleutel 8<br />

Het integreren van<br />

verschillende doelstellingen<br />

in één<br />

project leidt tot<br />

winsten op verschillende<br />

vlakken, maar<br />

vereist wel een<br />

innovatieve business<br />

case.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

180<br />

4.4.1 Introductie 181<br />

4.4.2 De sectoren 181<br />

4.4.3 Dagelijks, Groot en Vervanging 182<br />

4.4.4 Kapitaalgoederenvoorraad 182<br />

4.4.5 De Vervangingsopgave 183<br />

4.4.6 Besluit Begroting en Verantwoording 183<br />

4.4.7 Nationale doelen versus gemeentelijke<br />

uitvoering 184<br />

4.4.8 Koppelen van investeringen 185<br />

Dit hoofdstuk werd uitgewerkt door Jelte Boeijenga


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

181<br />

4.4.1 Introductie<br />

Ieder innovatief en integraal project moet natuurlijk<br />

ook betaald worden. En de kans is groot dat <strong>het</strong> geld<br />

daarvoor op dit moment stevig vastzit in potten en<br />

potjes, in specifieke budgetten, in onderhoudsplanningen<br />

en -ramingen. “En zo lang we geen antwoord<br />

hebben op <strong>het</strong> vraagstuk van integrale financiering,<br />

is <strong>het</strong> leuk wat we met elkaar bedenken maar hebben<br />

we dus geen poot om op te staan,” zo werd geconstateerd<br />

tijdens <strong>het</strong> traject. Dit hoofdstuk is een<br />

eerste verkenning om in kaart te brengen wat de<br />

verschillende budgetten zijn, welke mechanismen<br />

erop sturen en hoe de veelal lokale budgetten zich<br />

verhouden tot bijvoorbeeld nationale geldstromen.<br />

Dat inzicht moet de basis vormen om er vervolgens<br />

ook aan te kunnen gaan sleutelen. Dit hoofdstuk<br />

wordt afgesloten met een blik op Leiden, waar men<br />

die stap nu al zet: de koppeling tussen de grote vervangingsopgave<br />

en de transities op <strong>het</strong> gebied van<br />

energie en klimaat levert hier inmiddels geen financieringsprobleem<br />

maar een -voordeel op.<br />

4.4.2. De sectoren<br />

De gemeenten in Nederland geven ruim 10% van<br />

hun begroting uit aan <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong>. Gezamenlijk<br />

is dat 6 à 7 miljard euro per jaar. Wanneer we de afvalvoorziening<br />

meerekenen, komen we uit op ca. 8,5<br />

miljard euro jaarlijks. Het CBS houdt in Nederland bij<br />

binnen welke sectoren of ‘taakvelden’ de uitgaven<br />

vallen. De gepresenteerde cijfers hebben betrekking<br />

op 2018.<br />

De grootste betreft <strong>het</strong> taakveld Verkeer en vervoer.<br />

Hieronder valt de aanleg, beheer en onderhoud van<br />

alle wegen, pleinen, fietspaden, stoepen, tunnels en<br />

bruggen. Ook de straatverlichting, alle verkeersborden<br />

en regelinstallaties, de gladheidsbestrijding en<br />

de reiniging van de straten vallen hieronder. Kortom:<br />

de complete verharde openbare ruimte, met uitzon-<br />

dering van nummer 2: Parkeren, dat naast de inrichting<br />

en onderhoud van parkeerplaatsen ook de parkeermeters<br />

en de fietsenstallingen betreft. Naast<br />

deze verharde ruimte staat de onverharde ruimte:<br />

de aanleg, beheer en onderhoud van <strong>het</strong> openbaar<br />

groen, de kleine wateren, de volkstuinen, maar ook<br />

de recreatie- en speelvoorzieningen. Inclusief de<br />

begraafplaatsen en crematoria (hier soms wel en<br />

soms niet onder gerekend) is deze onverharde ruimte<br />

goed voor zo’n 20% van <strong>het</strong> budget.<br />

Voor de laatste twee posten gelden aparte spelregels:<br />

speciaal voor afval en riolering worden lokaal<br />

heffingen betaald: de afvalstoffenheffing en de rioolheffing.<br />

Samen met de onroerende-zaak belasting<br />

vormen deze ook meteen de belangrijkste<br />

lokale inkomsten van gemeenten. Voor de twee heffingen<br />

geldt dat deze niet hoger mogen zijn dan de<br />

werkelijke kosten. En omgekeerd worden stijgende<br />

kosten vaak (maar niet altijd) vertaald in de hogere<br />

heffing. Het voordeel van dit mechanisme is dat stijgende<br />

kosten minder sterk drukken op de gemeentelijke<br />

begroting. Aan de andere kant: <strong>het</strong> eventuele<br />

doorbelasten leidt natuurlijk snel tot een politiek debat<br />

over de hoogte van de lokale woonlasten.<br />

Dit heeft tot gevolg dat de aanleg, beheer en onderhoud<br />

van de openbare ruimte – verhard en onverhard<br />

– bepalend is voor de grote bulk van de uitgaven<br />

uit de algemene middelen.<br />

4.4.3 Dagelijks, groot en vervanging<br />

Bovenstaand overzicht maakt weliswaar een (ruw)<br />

onderscheid tussen de sectoren; tegelijk gooit <strong>het</strong><br />

veel zaken op één hoop: de bestrating van wegen<br />

eens per dertig jaar valt in dezelfde categorie als<br />

<strong>het</strong> maaien van <strong>het</strong> gras. In theorie is er voor <strong>het</strong><br />

<strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> een duidelijk onderscheid te maken<br />

tussen geld voor dagelijks onderhoud, groot onderhoud<br />

en vervangingen.<br />

Verkeer en vervoer<br />

Parkeren<br />

€ 2,8 MLD<br />

€ 0,4 MLD<br />

36 %<br />

5 %<br />

Betaald uit de algemene middelen<br />

Groen &<br />

recreatie<br />

€ 1,6 MLD<br />

20 %<br />

Riolering<br />

Afval<br />

€ 1,3 MLD<br />

€ 1,7 MLD<br />

17 %<br />

22 %<br />

Betaald uit belastingen (retributies)<br />

Gemeentelijke uitgaven aan<br />

stedelijk beheer in 2018,<br />

bron: IV3 CBS


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

182<br />

• Dagelijks onderhoud en beheer: geld dat elke<br />

dag wordt uitgegeven aan mensen en materiaal<br />

om de boel schoon, heel en veilig te houden. Het<br />

snoeien van de bomen, <strong>het</strong> maaien van <strong>het</strong> gras,<br />

<strong>het</strong> schoonhouden van straten en pleinen, <strong>het</strong> legen<br />

van de afvalcontainers, et cetera.<br />

• Groot onderhoud: geld voor de flinke opknapbeurten<br />

die eens in de zoveel jaar nodig zijn.<br />

Denk aan <strong>het</strong> opnieuw beplanten van een plantsoen<br />

of <strong>het</strong> schilderen van een brug,<br />

• Vervangingen: geld voor <strong>het</strong> opnieuw aanleggen<br />

wanneer zaken na enkele decennia echt versleten<br />

zijn en niet meer kunnen worden gerepareerd.<br />

Deze verschillende soorten uitgaven hebben specifieke<br />

kenmerken. In principe gaat <strong>het</strong> eerste geld van<br />

de lopende rekening; <strong>het</strong> wordt elk jaar begroot en<br />

uitgegeven en dan is <strong>het</strong> ook op. De tweede categorie<br />

uitgaven komt eens in de zoveel jaar. Verstandig<br />

zou zijn om voor die categorie geld te reserveren: je<br />

weet dat <strong>het</strong> er aankomt, dus om <strong>het</strong> tegen die tijd<br />

ook te kunnen betalen, is <strong>het</strong> handig om elk jaar een<br />

beetje opzij te leggen voor dat moment. Iets dergelijks<br />

geldt voor de vervangingen. Ook daarvan kunnen<br />

we <strong>het</strong> moment in theorie zien aankomen. Een<br />

rioleringsbuis gaat ongeveer vijftig, misschien zestig<br />

jaar mee en moet daarna toch echt worden vervangen.<br />

Ook hiervoor geldt dat <strong>het</strong> natuurlijk verstandig<br />

zou zijn om elk jaar geld te reserveren.<br />

In de praktijk loopt <strong>het</strong> echter veelal anders. In de<br />

praktijk werden de afgelopen jaren groot onderhoud<br />

en soms ook vervangingen gewoon geboekt<br />

van de lopende rekening. Omdat <strong>het</strong> door meevallers<br />

toevallig gewoon kon op dat moment, omdat<br />

<strong>het</strong> bekostigd werd uit een specifiek programma, of<br />

om andere redenen. Aan de andere kant is <strong>het</strong> ook<br />

wel voorgekomen dat er wél uitgebreid reserveringen<br />

waren gemaakt, maar dat die op een gegeven<br />

moment optelden tot zo’n groot bedrag dat een deel<br />

daarvan is aangewend voor noden in <strong>het</strong> sociale domein.<br />

In de praktijk blijkt <strong>het</strong> soms dus lastig om onderhoud<br />

op de lange termijn <strong>het</strong>zelfde politieke gewicht<br />

te geven als sociale noden op de korte termijn.<br />

Het gevolg van deze wat gebrekkige begrotingsdiscipline<br />

is dat <strong>het</strong> overzicht over de bestedingen aan<br />

dagelijks onderhoud, groot onderhoud en vervangingen<br />

op veel plaatsen ontbreekt. Sommige gemeenten<br />

hebben <strong>het</strong> op orde, anderen werken er hard<br />

aan om <strong>het</strong> op orde te brengen. Aanleiding hiervoor<br />

is onder andere <strong>het</strong> sinds 2017 in werking getreden<br />

nieuwe Besluit Begroting en Verantwoording waarin<br />

begrotingsregels voor decentrale overheden wor-<br />

den vastgelegd. Daar komen we hieronder op terug.<br />

Een andere aanleiding hiervoor vormden onaangename<br />

verrassingen. In Rotterdam bleek de renovatie<br />

van de Maastunnel een stuk duurder uit te pakken<br />

dan was verwacht. In Amsterdam waren dit<br />

inzakkende kademuren en in Almere grootschalige<br />

verzakkingen. Niet alleen bleek er in deze gevallen<br />

onvoldoende geld gereserveerd, ook kwam men<br />

erachter dat men feitelijk een onvoldoende goed<br />

beeld had van de onderhoudsstaat. Het vormde dus<br />

tevens een aanleiding voor een veel betere inventarisatie<br />

van de kapitaalgoederen: wat hebben we in<br />

handen, wat is <strong>het</strong> waard, hoe staat <strong>het</strong> met <strong>het</strong> onderhoud<br />

en wat zal <strong>het</strong> ons op termijn kosten om <strong>het</strong><br />

in stand te houden en straks ook weer te vervangen<br />

wanneer <strong>het</strong> versleten is.<br />

4.4.4 Kapitaalgoederenvoorraad<br />

Mede als gevolg van bovenstaande, ontbreekt een<br />

eenduidig overzicht van de voorraad kapitaalgoederen<br />

van gemeenten in Nederland. Op basis van gegevens<br />

van een aantal gemeenten die een dergelijke<br />

inventarisatie hebben gemaakt en gepubliceerd,<br />

kunnen we uitrekenen dat de totale voorraad kapitaalgoederen<br />

van Nederlandse gemeenten vermoedelijk<br />

ergens tussen de 200 en 300 miljard euro ligt. 1<br />

Hiervan staat er boekhoudkundig slechts 21 miljard<br />

op de gezamenlijke balansen van de gemeenten,<br />

een fractie dus.<br />

Stel nu dat we de gemiddelde levensduur van alle<br />

straten, pleinen, rioleringen, bomen, plantsoenen,<br />

lantaarnpalen, et cetera, stellen op 40 jaar. Dan zouden<br />

we dus elk jaar 2,5% moeten afschrijven en reserveren<br />

voor vervanging. Dan zouden we alleen al<br />

voor deze afschrijvingen uitkomen op een bedrag<br />

tussen de € 5 en 7,5 miljard euro per jaar. Wanneer<br />

we dat afzetten tegen een jaarlijkse begroting van 6<br />

à 7 miljard euro per jaar – en weten dat over <strong>het</strong> algemeen<br />

de openbare ruimte er best fatsoenlijk bij ligt<br />

– kunnen we aantal dingen concluderen:<br />

• Ondanks – of misschien wel dankzij – bovengenoemde<br />

dynamiek waarin gelden voor dagelijks<br />

onderhoud en beheer, groot onderhoud en vervangingen<br />

behoorlijk door elkaar lopen, gaan de<br />

meeste gemeenten behoorlijk efficiënt om met<br />

hun budgetten. Vermoedelijk worden in beleid<br />

en uitvoering allerlei zaken al slim met elkaar gecombineerd.<br />

• Van veel vervangingen van kapitaalgoederen in<br />

wijken die de afgelopen veertig tot zestig jaar zijn<br />

aangelegd is <strong>het</strong> ten zeerste de vraag of deze al


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

183<br />

zijn begroot. Het kan bijna niet anders dan dat de<br />

budgetten hiervoor de komende jaren flink omhoog<br />

moeten.<br />

4.4.5 De Vervangingsopgave<br />

Grote delen van Nederland zijn aangelegd in de jaren<br />

zestig en zeventig, een periode met een niet<br />

eerder – en ook niet later – vertoonde bouwwoede.<br />

Wanneer we <strong>het</strong> bouwjaar van woningen als indicator<br />

nemen voor de leeftijd van wijken in Nederland<br />

en we ons realiseren dat grote delen infrastructuur<br />

zoals rioleringen, straten en bruggen een levensduur<br />

hebben van 50 tot 60 jaar, dan zien we een enorme<br />

vervangingsopgave op ons afkomen.<br />

Er komt een serieuze piek aan, die nog wordt versterkt<br />

op de plaatsen waar de afgelopen jaren de<br />

eerst noodzakelijke vervangingen zijn uitgesteld. De<br />

vervangingsopgave heeft een omvang waar we echt<br />

niet aan gewend zijn en zal een beslag leggen op de<br />

gemeentelijke begrotingen dat we nog niet eerder<br />

hebben gezien. Hoewel <strong>het</strong> van gemeente tot gemeente<br />

zal verschillen in welke mate hier de afgelopen<br />

jaren daadwerkelijk reserveringen voor zijn gemaakt.<br />

In <strong>het</strong> licht van de grote transitie-opgaven is – wanneer<br />

<strong>het</strong> gaat om slim koppelen –deze categorie<br />

wellicht dan ook de meest interessante. Aan de ene<br />

kant: ook zonder die transities staan veel gemeenten<br />

al voor een flinke klus. Aan de andere kant: juist<br />

bij de vervangingen gaan de straten volledig open,<br />

vaak van gevel tot gevel, en is er dus een enorme<br />

kans om <strong>het</strong> in één keer goed te doen. In alle gevallen<br />

ligt er zowel een noodzaak als een kans om juist<br />

de vervangingsopgave te koppelen aan de transitie-opgaven.<br />

4.4.6 Besluit Begroting en Verantwoording<br />

Als gezegd, een tweede reden om <strong>het</strong> onderscheid<br />

tussen beheer, onderhoud en vervangingen duidelijk<br />

te gaan maken is de invoering van <strong>het</strong> nieuwe<br />

BBV (Besluit Begroting en Verantwoording) in 2017. 2<br />

Hiermee is een aantal nieuwe regels in werking getreden.<br />

Eén daarvan is dat gemeenten verplicht werden<br />

om hun grote uitgaven aan kapitaalgoederen te<br />

‘activeren’. Dat wil zeggen: in plaats van een nieuwe<br />

weg of riolering als eenmalige kosten te boeken<br />

in <strong>het</strong> jaar dat de uitgaven worden gedaan, moeten<br />

deze weg of riolering nu worden beschouwd als een<br />

investering, en daarmee als vaste activa op de balans<br />

worden gezet (activeren in boekhoudjargon)<br />

en gedurende de levensduur van <strong>het</strong> object worden<br />

afgeschreven. Dat betekent dat die weg die dit jaar<br />

voor bijvoorbeeld een miljoen euro wordt aangelegd,<br />

dit jaar niet voor dat miljoen maar voor 25.000 euro<br />

op de begroting komt (een miljoen gedeeld door de<br />

levensduur van 40 jaar). Voor die gemeenten die dit<br />

activeren beperkt of selectief hebben toegepast de<br />

afgelopen jaren (en dat zijn er best veel) heeft <strong>het</strong><br />

serieuze consequenties.<br />

• Ten eerste betekent <strong>het</strong> uiteraard een enorme<br />

‘besparing’ op de korte termijn. In plaats van een<br />

miljoen geven we immers maar 25.000 euro uit.<br />

Binnen <strong>het</strong>zelfde budget kunnen we 40 wegen<br />

aanleggen, in plaats van één.<br />

• De tweede consequentie is vanzelfsprekend dat<br />

dit een keer ophoudt, want <strong>het</strong> is een hypotheek<br />

op de toekomst. De eerste jaren geeft <strong>het</strong> flinke<br />

budgettaire ruimte maar na verloop van tijd stapelen<br />

de kosten van de afschrijvingen – voor iedere<br />

nieuwe weg 25.000 euro per jaar – zich natuurlijk<br />

op. Mogelijk zelfs tot een niveau dat flink<br />

hoger ligt dan <strong>het</strong> huidige budget.<br />

# woningen<br />

Die zijn nu aan de beurt!<br />

120.000<br />

80.000<br />

40.000<br />

0<br />

1921 1927 1933 1939 1945 1951 1957 1963 1969 1975 1981 1987 1993 1999 2005 2011 2017<br />

Woningbouwproductie in de<br />

afgelopen eeuw. Bron: CBS


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

184<br />

Uitgaven<br />

JR 1 JR 2 JR 3 JR 4 JR 5 JR 6 JR 1 JR 2 JR 3 JR 4 JR 5 JR 6<br />

Voor activeren<br />

Na activeren<br />

Huidig budget<br />

‘Verdiende’<br />

eenmalige<br />

budgettaire<br />

ruimte<br />

Eenmalige budgettaire ruimte<br />

na <strong>het</strong> starten met activeren<br />

• De derde consequentie – en tevens de bedoeling<br />

van <strong>het</strong> Besluit – is dat een steeds groter<br />

deel van de gemeentelijke kapitaalgoederen ook<br />

daadwerkelijk op de balans van de gemeente<br />

komt te staan, én op die wijze transparant wordt<br />

wat deze nog waard zijn en welke vervangingsinvesteringen<br />

er dus aankomen, én, als gevolg<br />

hiervan, er ook geld voor zal worden gereserveerd.<br />

Met andere woorden: <strong>het</strong> in veel gevallen<br />

ontbrekende inzicht in de verschillende kosten<br />

voor de exploitatie, <strong>het</strong> langjarig onderhoud en<br />

de vervangingen zal de komende jaren worden<br />

ingevuld. De mate waarin dit ideaal zal worden<br />

bereikt, wordt overigens weer ingeperkt door de<br />

ondergrens van waaraf de activering verplicht<br />

is gesteld; een ondergrens die gemeenten zelf<br />

mogen bepalen. De verschillen – met bijvoorbeeld<br />

Rotterdam en Amsterdam op 5 miljoen,<br />

Zoetermeer op 1 miljoen en Almere op honderdduizend<br />

euro – drukken de verwachtingen ten<br />

aanzien van de realisatie van dit doel.<br />

Het bijzondere hier is wel – en dat moet worden opgemerkt<br />

– dat een administratieve regeling in <strong>het</strong><br />

kader van uniformering van de statistische verzameling<br />

en verantwoording door gemeenten, directe<br />

gevolgen heeft voor de budgettaire ruimte. Maar<br />

wat de oorzaak ervan ook mogen wezen, voor veel<br />

gemeenten biedt <strong>het</strong> ook een kans om – juist op <strong>het</strong><br />

moment dat <strong>het</strong> nodig is – de komende jaren sterker<br />

te investeren. Waarbij nogmaals dient te worden opgemerkt<br />

dat de kans groot is dat de structurele lasten<br />

na verloop van tijd (fors) hoger uitkomen dan de<br />

huidige budgetten. Wanneer op tijd begonnen, kan<br />

de gemeenteraad hier de komende jaren echter wel<br />

op worden voorbereid.<br />

4.4.7 Nationale doelen versus gemeentelijke<br />

uitvoering<br />

Gemeenten zijn in Nederland voor een zeer groot<br />

gedeelte van hun inkomsten afhankelijk van de rijksoverheid.<br />

Slechts een zeer beperkt deel wordt<br />

lokaal opgehaald door middel van belastingen en<br />

heffingen. 3 Van de ongeveer 55 miljard aan inkomsten<br />

in 2018 is bijna 35 miljard, 63%, afkomstig van<br />

de rijksoverheid. Naast de algemene uitkering uit<br />

<strong>het</strong> Gemeentefonds bestaan die rijksbijdragen uit<br />

een groot aantal specifieke uitkeringen, gelabeld<br />

geld voor specifieke doeleinden. 4 Vanzelfsprekend<br />

hebben die labels betrekking op urgenties die voor<br />

een groot deel nationaal worden bepaald. Hoewel er<br />

gemeentelijke taken mee worden gefinancierd, gaat<br />

<strong>het</strong> vaak om nationale doelen die ermee moeten<br />

worden bereikt.<br />

Ook in <strong>het</strong> ruimtelijk domein hebben de specifieke<br />

uitkeringen de afgelopen decennia flink bijgedragen<br />

aan de gemeentelijke inkomsten. De uitkeringen in<br />

<strong>het</strong> ruimtelijk domein, zoals <strong>het</strong> Investeringsbudget<br />

<strong>Stedelijk</strong>e Vernieuwing (ISV), <strong>het</strong> Budget Investeringen<br />

Ruimtelijke Kwaliteit (BIRK), de Sleutelprojecten<br />

(eerste en tweede generatie) en de Nota Ruimte Projecten<br />

bedroegen tot enkele jaren terug al snel een<br />

half miljard euro per jaar. 5<br />

Veel van deze gelden zijn aangewend voor investeringen<br />

in de bestaande bebouwde omgeving.<br />

Hoewel <strong>het</strong> uitvoerig onderzoek vergt om dit te<br />

kwantificeren is <strong>het</strong> aannemelijk dat daarmee indirect<br />

ook flinke posten op de begroting van <strong>Stedelijk</strong><br />

<strong>Beheer</strong> werden gedekt. Wanneer werd geïnvesteerd<br />

in de vernieuwing van een wijk, kon op dat moment –<br />

mede geholpen door de ISV-uitkeringen – soms ook


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

185<br />

de vervanging van <strong>het</strong> riool, nieuwe bestrating en<br />

inrichting worden meegenomen binnen <strong>het</strong> projectbudget.<br />

De kosten voor deze vervangingen drukten<br />

hierdoor minder sterk op de reguliere begroting.<br />

Op deze wijze zijn de afgelopen jaren in een flink aantal<br />

gevallen noodzakelijke vervangingen vermoedelijk<br />

deels gefinancierd door de specifieke uitkeringen<br />

vanuit <strong>het</strong> rijk. Dat heeft er dan mede toe bijgedragen<br />

dat <strong>het</strong> effect van de al groeiende vervangingsopgave<br />

op veel plekken de afgelopen jaren nog<br />

beperkt is gevoeld. Dat zal de komende jaren vermoedelijk<br />

anders zijn: aan veel van bovengenoemde<br />

uitkeringen is inmiddels een einde gekomen.<br />

Tegelijk is niets veranderd aan de afhankelijkheid<br />

van gemeenten van de rijksoverheid. Zo lang gemeenten<br />

beperkt belastingen kunnen heffen, zal<br />

een groot deel van de uitgaven bekostigd moeten<br />

worden vanuit <strong>het</strong> rijk. Wel zullen deze uitkeringen<br />

vanuit <strong>het</strong> rijk nieuwe nationale doelen en urgenties<br />

gaan volgen. Nu al valt te zien dat de energietransitie<br />

daar een hele belangrijke in is. Gemeenten zullen<br />

voor een flink deel aan de lat komen te staan voor<br />

uitvoering van de afspraken in <strong>het</strong> (nationale) klimaatakkoord<br />

en zullen daar ook de middelen toe moeten<br />

krijgen. Wat eenvoudig gezegd: waar gemeenten de<br />

afgelopen decennia soms de riolering en de straten<br />

konden vervangen dankzij de nationale budgetten<br />

voor <strong>Stedelijk</strong>e Vernieuwing, zal dat de komende<br />

jaren wellicht kunnen dankzij de nationale budgetten<br />

voor de Energietransitie. Een extra reden en urgentie<br />

dus om de grote transitie-opgaven te koppelen<br />

aan de opgave van beheer en vervanging.<br />

4.4.8 Koppelen van investeringen<br />

Samenvattend kunnen we stellen dat:<br />

• Er een enorme vervangingsopgave op ons<br />

afkomt van rioleringen, straten, pleinen en plantsoenen<br />

in wijken die in de jaren vijftig, zestig en<br />

zeventig zijn gebouwd.<br />

• In deze wijken in deze zelfde periode een aantal<br />

grote transities hun beslag zullen krijgen. De<br />

energietransitie betekent – naast de ingrijpende<br />

verbouwing van vrijwel al <strong>het</strong> vastgoed, dat alle<br />

straten opengaan: de gasleiding eruit en iets anders<br />

ervoor in de plaats. In veel gevallen zal dit<br />

iets zijn dat veel meer ruimte inneemt, zoals een<br />

warmtenet. Tegelijk zullen deze wijken klimaatadaptief<br />

moeten worden ingericht: ook dat legt<br />

een nieuw beslag op de openbare ruimte.<br />

• Voor deze opgaven is <strong>het</strong> geld in lang niet alle<br />

gevallen gereserveerd. Tegelijk bieden nieuwe<br />

regels in een flink aantal situaties nieuwe ruimte<br />

om te investeren. Weliswaar betekent dit soms<br />

een hypotheek op de toekomst, maar op deze<br />

wijze kan de klap voorzichtig worden opgevangen.<br />

Wel moet in een flink aantal gevallen de politiek<br />

worden voorbereid op stijgende kosten in<br />

de komende jaren.<br />

• Voor beide opgaven moet de hele wijk op de<br />

schop. Het is eigenlijk ondenkbaar wanneer we<br />

die opgaven niet combineren in één aanpak. En<br />

<strong>het</strong> lijkt vanzelfsprekend dat in die combinatie er<br />

geld bespaard moet kunnen worden.<br />

De Gemeente Leiden laat zien hoe. Zij heeft voor de<br />

periode 2020 tot 2050 een compleet wijkvervangingsprogramma<br />

voor de wijken uit de jaren vijftig,<br />

zestig en zeventig opgesteld. Aanleiding is dat in al<br />

deze wijken zowel de riolering als de materialen in de<br />

openbare ruimte aan <strong>het</strong> einde van hun levensduur<br />

zijn. Het uitgangspunt is dat in deze aanpak de drie<br />

grote opgaven – klimaatadaptatie, energietransitie<br />

en circulariteit – integraal worden meegenomen.<br />

Dat betekent een integrale gebiedsgerichte benadering<br />

waarbij verschillende opdrachten worden<br />

gebundeld en integraal worden uitgevoerd in één<br />

project. Met als gevolg: kostenbesparing, eenmalig<br />

aanbesteden, eenmalige plankosten, eenmalige<br />

burgerparticipatie en eenmalige overlast.<br />

Voor de riolering, de wegen, de openbare verlichting,<br />

de kunstwerken (bruggen e.d.) en oeverbeschermingen<br />

is elk op eigen wijze een vervangingsprogramma<br />

gemaakt. De conclusie hieruit is dat de<br />

planning van de riolering leidend is en de rest volgt.<br />

Wanneer <strong>het</strong> iets verder in de tijd ligt, is er iets meer<br />

flexibiliteit om te schuiven.<br />

Door deze uitgebreide inventarisatie, inclusief de<br />

kosten van al deze vervangingen, was <strong>het</strong> ook mogelijk<br />

om na te gaan wat er op deze wijze werd bespaard.<br />

De belangrijkste conclusies hieruit:<br />

• Het klimaatadaptief inrichten van één wijk zou<br />

wanneer <strong>het</strong> als een zelfstandig project zou<br />

worden uitgevoerd ongeveer 10 miljoen euro kosten.<br />

Wanneer <strong>het</strong> wordt uitgevoerd als onderdeel<br />

van <strong>het</strong> integrale project kost <strong>het</strong> nog 2 miljoen.<br />

Een besparing van 80%.<br />

• Ook wanneer een weg nog niet is versleten, maar<br />

de riolering wel, en bij een gebiedsaanpak waarin<br />

alles tegelijk wordt vervangen dus versneld op<br />

de weg moet worden afgeschreven, is dat nog


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

186<br />

WIJKVERVANGINGEN 2020-2050<br />

Pagina<br />

4/6<br />

BIJLAGE 2: PLANNING WIJKVERVANGINGEN<br />

2019-2025<br />

Wijkvervangingen gemeente Leiden 2020–2050. Omdat <strong>het</strong> vervangen van de ondergrondse infrastructuur<br />

erg ingrijpend voor de omgeving is en om de volgordelijkheid van de uitvoering van de<br />

wijken te bepalen is gemeentebreed rioleringsonderzoek uitgevoerd naar de kwaliteit, capaciteit<br />

en functionaliteit (KCF) van <strong>het</strong> rioolstelsel. Daarnaast zijn op basis van schadebeelden en restlevensduur<br />

onderzoeken van de verharding bepaald welke wegen urgent zijn om te vervangen. Bron:<br />

Gemeente Leiden


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 4.4 <strong>Beheer</strong> en <strong>het</strong> geld<br />

187<br />

steeds kostenefficiënter. Zelfs wanneer die weg<br />

10 tot 15 jaar eerder wordt afgeschreven.<br />

• Wanneer een wijk vanwege de verouderde riolering<br />

moet worden aangepakt en daarmee<br />

vooruitloopt op de energietransitie – bijvoorbeeld<br />

omdat de oplossing nog niet bekend is<br />

of deze nog een aantal jaren duurt om te realiseren<br />

– kan door <strong>het</strong> creëren van een vrij tracé,<br />

een zandsleuf vrij van andere kabels, leidingen,<br />

boomwortels, etc. deze later tegen zeer beperkte<br />

meerkosten alsnog worden aangelegd.<br />

Tot slot: wat <strong>het</strong> voorbeeld van Leiden ons bovenal<br />

leert is dat de uitgebreide en integrale inventarisatie<br />

van kapitaalgoederen, vervangingstermijnen én de<br />

kosten van die vervanging een van de voorwaarden<br />

is voor <strong>het</strong> koppelen van opgaven.<br />

Noten<br />

1. Zoetermeer: 1,7 mld. (Gemeente Zoetermeer, inventarisatie Stadsbeheer),<br />

Rotterdam 12,7 mld. (Gemeente Rotterdam, inventarisatie<br />

Stadsbeheer), Tilburg 2,0 mld. (Gemeente Tilburg, Programmabegroting<br />

2019), Deventer 1,0 mld. (Gemeente Deventer, Begroting<br />

2019), Utrecht 3,5 mld. (Gemeente Utrecht, Onderhoud kapitaalgoederen<br />

Openbare ruimte 2012-2015), Almere 3,5 mld. (Gemeente<br />

Almere, Programmabegroting 2012-2015), Bergeijk 222,5 mln. (Gemeente<br />

Bergeijk, Programmabegroting 2019-2022). We veronderstellen<br />

dat er een correlatie is tussen de kapitaalgoederen en <strong>het</strong><br />

aantal inwoners. Op basis van bovenstaande gemeenten varieert<br />

deze tussen de ongeveer 10.000 en 20.000 euro per inwoner. Voor<br />

heel Nederland zou dat een kapitaalgoederenvoorraad betekenen<br />

van tussen de € 180 miljard en € 360 miljard euro.<br />

2. Zie Commissie BBV: https://www.commissiebbv.nl/<br />

3. Zie CBS, “Lokale overheden heffen 14,2 miljard euro in 2018”,<br />

maart 2018<br />

4. Deze specifieke uitkeringen maken sinds 2010 weliswaar deel uit<br />

van <strong>het</strong> Gemeentefonds maar zijn nog wel apart gelabeld.<br />

5. Zie Ministerie van VROM, Ruimtelijke kwaliteit in ontwikkeling :<br />

Budget Investeringen Ruimtelijke Kwaliteit (BIRK), 2005, Bureau<br />

<strong>Stedelijk</strong>e Planning, Evaluatie Sleutelprojecten, 2009, SEO, <strong>Stedelijk</strong>e<br />

vernieuwing: Kosten en baten, 2016, Platform31, Kennisdossier<br />

<strong>Stedelijk</strong>e Vernieuwing.<br />

Bronnen<br />

Voor de cijfers is gebruik gemaakt van CBS-data: https://www.cbs.nl/<br />

, https://iv3statline.cbs.nl, https://www.financiengemeenten.nl/ en https://vraagbaakiv3gemeenten.nl<br />

Voor dit artikel zijn – onder dankzegging – interviews gehouden met<br />

Wiebe Oosterhoff (Gemeente Rotterdam), Peter de Visser (Gemeente<br />

Zoetermeer), Ruud van Hoek en Peter Zuurbier (Antea) en Ronald Gerritsen<br />

en David van Zanten (Gemeente Leiden). Vanzelfsprekend komt de<br />

tekst voor rekening van de auteur.


duurzaamheids<br />

winkel


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong><br />

189<br />

Sleutel 9<br />

Om te versnellen<br />

en vermenigvuldigen<br />

moeten we kennis en<br />

ervaring met elkaar<br />

delen.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 5. Conclusies<br />

190


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 5. Conlusies<br />

191<br />

Doorheen <strong>het</strong> traject en doorheen de vorige hoofdstukken, werden<br />

heel wat gedeelde vragen en lessen geformuleerd. Het uitwisselingstraject<br />

tussen de verschillende gemeenten en hun<br />

beheerafdelingen legde paden bloot die verder uitgediept<br />

moeten worden. In de vorm van tien punten worden deze onderzoekssporen<br />

opgelijst. Doel is om de kennisuitwisseling<br />

tussen gemeenten onderling verder te zetten, als aanzet voor<br />

versnelling.


Delta Atelier <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> 5. Conlusies<br />

192<br />

De <strong>Kopgroep</strong> <strong>Stedelijk</strong> <strong>Beheer</strong> stelde zichzelf de<br />

vraag welke sleutels de beheerder in handen heeft<br />

om bij te dragen aan <strong>het</strong> overbruggen van de missing<br />

link en om de transities te laten landen in <strong>het</strong><br />

stedelijk weefsel. Vanuit dit gelopen verkenningstraject<br />

en de expertise van verschillende ontwerpen<br />

onderzoeksbureaus kunnen tien sleutels worden<br />