NHA UITGELICHT juli 2020 / nummer 14

Juli 2020 / Nummer 14
UITGELICHT
08
Politicus
met een onderwijshart
Het laatste interview met oudcommissaris
van de Koningin
Jos van Kemenade.
34
Zes strookjes
Het verhaal achter zes strookjes
perkament uit het archief van het
Haarlemse Leprooshuis.

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Annabelle Arntz, Christine Tinssen
Aan dit nummer werkten mee:
Alexander de Bruin
Wim Cerutti
Helen van der Eem
Jos Fielmich
Hannah Goedbloed
Kim Krijnen
Jan Kruidhof
Vannessa Timmermans
Hedzer Uulders
Wim de Wagt
Sander van Walsum
Lieuwe Zoodsma
5
Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur
Lieuwe Zoodsma.
14
Prikbord
Nieuws van het NHA.
6Pareltjes
De schijnwerper op de bijzondere tekeningen
van Maarten Oortwijn.
16
Katoenfabriek De
Phoenix een grote flop
Niet alle Belgische textielhandelaren konden
Haarlem als textielstad weer op de kaart zetten.
8
Interview met
Jos van Kemenade,
die dit jaar overleed. Een gesprek over onderwijs,
wetenschap en zijn katholieke achtergrond.
24
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
Druk:
JEA | Joh. Enschedé Amsterdam
Oplage:
800
ISSN:
2352 - 0671
26
Van onze
stadsfotografe
Vannessa Timmermans legde het Haarlemse
stadsbeeld in coronatijd vast.
34
28
Collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Een selectie foto’s van Lars van den Brink voor
de collectie Provinciale Atlas Noord-Holland.
38
30
Topstuk
Inge Molenaar en Sarah Remmerts de Vries
(Oneindig Noord-Holland) kijken naar twee
historische affiches met een andere blik dan
vóór de coronacrisis.
Voorzijde omslag:
Busstation Knooppunt Schiphol-Noord,
Lars van den Brink. Foto-opdracht voor de
collectie Provinciale Atlas Noord-Holland.
Puzzelen met
perkament
Het NHA duikt in dozen met
handschriftfragmenten en speurt naar
de herkomst van zes strookjes.
Nieuwe archieven
en collecties
Aandacht voor enkele nieuwe archieven die
de afgelopen maanden bij het Noord-Hollands
Archief zijn binnengekomen.
3

Uitgelicht ...
Het is een
bijzondere
tijd, veel mensen
spreken
zelfs over een
bizarre tijd
Het coronavirus en de COVID 19-pandemie houden Nederland en de wereld al een
paar maanden in een ijzeren greep. Bijna alle evenementen en bijeenkomsten
zijn geannuleerd en presentaties, aanbiedingen, vergaderingen en gesprekken
vinden binnen ‘de anderhalve-meter-maatschappij’ in een aangepaste vorm plaats.
Afgezien van een aantal noodzakelijke publieke functies heeft ook het Noord-
Hollands Archief meer dan twee maanden te maken gehad met een ‘lockdown’ van
zowel de studiezalen als de kantoren op onze beide locaties. Vanaf 2
juni zijn de studiezalen weer in sterk afgeslankte vorm op afspraak
geopend en vanaf 1 juli kunnen de tentoonstellingen weer met een
voorafgaande reservering worden bezocht. Het is een bijzondere tijd,
veel mensen spreken zelfs over een bizarre tijd, waarin veel zaken
anders gaan dan wij gewend zijn en heel veel wordt gevraagd van ons
aanpassingsvermogen.
Als Noord-Hollands Archief proberen wij de beelden en uitingen van de
corona-epidemie zo goed mogelijk vast te leggen en te registreren om
de huidige, maar ook de toekomstige, generaties te kunnen laten zien
en ervaren wat deze epidemie teweeg heeft gebracht. In dat kader is
onze (stads)fotograaf Vannessa veel op pad om foto’s te maken van de
corona-epidemie en de gevolgen daarvan voor Haarlem en de regio. In
dit nummer van Uitgelicht wordt hier aandacht aan besteed.
Maar in dit nummer vragen wij ook uw aandacht voor andere zaken. Zo hebben wij
in het kader van het Oral-History project een interessant interview opgenomen met
de voormalige commissaris van de Koningin in Noord-Holland, Jos van Kemenade.
De afgelopen jaren hebben wij ons bij dit project gericht op min of meer bekende
en/of prominente Haarlemmers. Vanaf dit jaar komen de commissarissen van
de Koning(in) en de burgemeesters van partnergemeente Velsen aan bod. Het
interview met Jos van Kemenade was ook in zoverre bijzonder omdat hij korte tijd
na de opname daarvan kwam te overlijden.
Onze Stichting Vrienden van het Noord-Hollands Archief bestaat dit jaar 25 jaar.
Relatief nieuw bestuurslid Sander van Walsum doet in dit nummer verslag van
een interview met een bestuurslid van het allereerste uur, de bekende Haarlemse
historicus Wim Cerutti.
Studiezaal van het
Noord-Hollands Archief,
Janskerk.
Ik wens u veel leesplezier bij dit nieuwe nummer van Uitgelicht.
Lieuwe Zoodsma,
directeur Noord-Hollands Archief
5

Pareltjes
# 14 | Pareltjes
Linkerpagina onder Gezicht vanaf de
Badhuisweg bij de Voorzaan op Zaandam,
1977.
Links Gezicht op Purmerend, 1935.
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Onder Gezicht op Hofje van Dirk Glas,
Paktuinen 75, Enkhuizen, circa 1970.
Pareltjes
De tekeningen van Noord-Hollandse stads- en dorpsgezichten en landschappen van
Maarten Oortwijn in het NHA zijn even indrukwekkend – zowel wat betreft omvang
als kwaliteit – als van groot historisch belang. De bijna 700 tekeningen zijn onderdeel
van de Provinciale Atlas.
De tekeningen van Maarten Oortwijn
(Purmerend, 1912-aldaar,
1996) vertonen een romantische
neiging. Wegen en paden zijn
niet strak getekend, evenals de
huisjes, die lijken te vibreren.
Door de figuratie, bijvoorbeeld
een mannetje met een karretje
of een fietser die zichtbaar
tegen de wind opbokst, wordt
een menselijk element aan de
compositie toegevoegd. Vaak
is er een extra zwaar accent in
de tekening als repoussoir, ter
versterking van het effect van de
licht getekende gedeelten. Voor
veel van zijn tekeningen maakte
Oortwijn gebruik van door
hemzelf gemaakte foto’s van de
desbetreffende.
Ingrijpend
Heel bijzonder zijn de tekeningen
uit de periode 1950-1980. Deze
tonen een verdwenen beeld van
Noord-Holland, door de aanleg
van wegen en sloop en de bouw
van nieuwe wijken. Hierin schuilt
het grote historische belang van
zijn werk.
In een interview uit 1974 zegt
Oortwijn over alle ingrijpende
ontwikkelingen in het landschap,
de dorpen en de steden:
‘naarmate de ontwikkelingen van
onze dagen harder in ons leven
ingrijpen, naar die mate gaan
veel mensen terugverlangen naar
een verleden, dat minder hard
en zakelijk, mooier en lieflijker,
knusser en beslotener, echter en
menselijker is geweest’.
De melancholische sfeer die tot
uitdrukking komt in dit citaat,
zien we ook verbeeldt in zijn
werk.
Handelsknobbel
Oortwijn werd in 1912 geboren
als zoon van een kruidenier bij
de sluis in het Noordhollands
Kanaal bij Purmerend, de stad
waar hij zijn gehele verdere
leven bleef wonen en werken.
Zijn vader wilde dat hij de zaak
over zou nemen, maar hij had
daar geen zin in. ‘Want je moet
voor het kruideniersvak een
soort handelsknobbel hebben.
Die had ik toen niet en die heb ik
eigenlijk nu nog niet,’ zoals hij in
hetzelfde interview uit 1974 over
zichzelf vertelde.
In plaats daarvan ging hij naar
de kunstnijverheidsschool in Amsterdam,
eind jaren twintig, begin
jaren dertig. Na het behalen van
zijn diploma belandde hij eerst in
militaire dienst en daarna trad hij
in dienst bij de firma Beyersdorff,
waar hij ontwerpen maakte voor
verpakkingen en reclame voor
Nivea en Hansaplast. Na de oorlog
ontwikkelde hij zich tot zelfstandig
kunstenaar en fotograaf
voor de gemeente Purmerend.
Erkenning
Veel van zijn tekeningen zijn
gemaakt voor en gepubliceerd
in Noord-Hollandse kranten en
regionale boeken. Daarnaast
verzorgde hij tot 1992 de illustraties
in de jaarlijkse kronieken
van het historisch genootschap
Oud West-Friesland. De aankoop
van de tekeningen in 1993 door
de provincie Noord-Holland voor
de Provinciale Atlas betekende
voor Maarten Oortwijn een grote
erkenning.•
6
7

# 14 | De standenmaatschappij is in Nederland nog altijd sterk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Stadsarchief Amsterdam en Het Nationaal Archief
De standenmaatschappij
is in Nederland nog
altijd sterk
Jos van Kemenade, oud-minister van Onderwijs en oud-commissaris van de Koningin
in Noord-Holland, overleed in februari van dit jaar op 82-jarige leeftijd. Niet lang voor
zijn dood liet hij in een interview voor het Oral History-project van het NHA blijken nog
niets van zijn maatschappelijke betrokkenheid en scherpte te hebben verloren. ‘We
lopen in Nederland achter met het onderwijs.’
Langer onderwijs
geven naar de
mogelijkheden
van de kinderen
Rechts Affiche voor een manifestatie over
de middenschool in Amsterdam, met onder
anderen Jos van Kemenade als spreker,
22 maart 1979, Stadsarchief Amsterdam.
8
Jos van Kemenade werd
geboren in 1937 in een roomskatholiek
gezin in Amsterdam,
maar werd lid van de PvdA. Bij
de meeste mensen zal hij voor
altijd bekend blijven als de
hervormingsgezinde minister
van Onderwijs en Wetenschappen
in het kabinet Den Uyl
(1973-1977), en later ook in het
kabinet Van Agt II (1981-1982).
Maar van huis uit was hij onderwijssocioloog.
En voordat hij
benoemd werd tot Commissaris
van de Koningin, droeg hij in
Eindhoven de burgemeestersketting.
Verder bekleedde hij tal
van bestuursfuncties.
Etiket
Als ik uw carrière overzie, dan
vermoed ik dat er meerdere
zielen in uw borst kloppen: een
wetenschappelijke, bestuurlijke
en politieke. Ervaart u dat zelf
ook zo, of is er een ziel die harder
klopte dan een andere?
‘Nou nee, dat laatste niet,’ zegt
hij, thuis op de bank in zijn
appartement in Heiloo, zijn
onafscheidelijke pijp binnen
handbereik. ‘Maar het zijn wel
9

# 14 | De standenmaatschappij is in Nederland nog altijd sterk
zeer verschillende manieren van
handelen, zeer verschillende
disciplines ook. Als wetenschapper
moet je objectief en zeer
empirisch naar de feiten zoeken
en deze proberen te verklaren.
Als bestuurder moet je ervoor
zorgen dat het bestuurlijk leven
kan functioneren. En als politicus
zorg je dat bepaalde standpunten
vertegenwoordigd worden.
Dat kan in botsing komen met
elkaar. Maar dat hoeft niet.’
‘In mijn geval hadden “de politicus”
en “de wetenschapper Van
Kemenade” beide betrekking op
het onderwijsveld. Daar raakten
ze elkaar, want ze hadden
elkaar nodig. De politicus heeft
de wetenschapper nodig – als
hij het goed doet– om te weten
Jos van Kemenade, 2019,
foto: Jos Fielmich.
wat voor soort feiten er zijn in
de samenleving. De bestuurder
heeft dit ook nodig, én hij
heeft de politicus nodig om het
democratisch proces te laten
functioneren.’
‘Maar toen ik in de politiek zat,
werd voortdurend, zeker door de
mensen die tegen mij waren, gesproken
over “die wetenschapper
Van Kemenade”. En toen ik in
het bestuur kwam, hadden ze
het over “die politicus”. Mensen
plakken een bepaald etiket op
je en dat wordt gebruikt in het
debat. Dat gebeurde vooral in de
Tweede Kamer. “Die wetenschapper
Van Kemenade” had natuurlijk
iets denigrerends, zo van:
“Die man weet het altijd beter,
maar hier heeft hij niks te vertellen.”
Maar voor mijzelf vind ik
dat die rollen, die functies, door
elkaar heen liepen.’
Hebben deze eigenschappen
elkaar bevrucht in uw leven?
‘Zeker. Ik kon als minister van
Onderwijs beter functioneren
omdat ik op dat terrein wetenschapper
was, en er heel veel
van wist. Een minister moet toch
op zijn minst behoorlijk geïnformeerd
zijn over wat er op zijn
beleidsterrein speelt! En ook als
bestuurder had ik er profijt van.
Maar niet vakinhoudelijk, want
als burgemeester of als Commissaris
van de Koningin heb je
beleidsmatig maar betrekkelijk
weinig met het onderwijs te
maken. Maar je hebt daardoor
wel ervaring opgebouwd om het
democratisch proces te kunnen
laten functioneren en de bestuurlijke
verhoudingen in stand
te kunnen houden.’
Katholieke achtergrond
Er is nog zo’n opvallende combinatie:
katholiek en sociaaldemocraat.
‘Dat is helemaal niet opvallend.
Alsof katholieken geen sociaaldemocraat
kunnen zijn! Tuurlijk
wel, bij uitstek! Sociaaldemocratie
en christelijke politiek
zijn politieke bezigheden, zijn
afwegingen van belangen en
inzichten, terwijl katholiek-zijn,
of christelijk-zijn, een religieuze
component is – die ik niet meer
heb overigens. Nee, dat zijn
verschillende werelden. Daar is in
de jaren zestig en zeventig een
einde aan gemaakt.’
Heeft het u geholpen in uw politieke
leven dat u een katholieke
achtergrond had?
‘Nee, dat heeft mij in een bepaalde
periode als minister zelfs
tegengewerkt. Op een gegeven
moment vonden partijen in het
maatschappelijk veld dat ik te
weinig rekening hield met het
bijzonder onderwijs. Toen is er
door zeven grote katholieke organisaties
een petitie tegen mij
opgesteld, en is er zelfs gezegd
door de Nijmeegse hoogleraar
(en KVP-politicus; wdw) Frans
Duynstee, dat dát de gevaarlijkste
zijn, die “doorgebroken”
(seculiere; wdw) katholieken.’
En wat antwoordde u hem toen?
‘Dat weet ik niet meer. Ik heb
daarover wel artikelen geschreven.
Misschien heb ik wel geantwoord
met de strofe van Anton
van Duinkerken: “Jawel meneer,
ik noem mij katholiek en duizenden
eeuwen kunnen het woord
verklaren aan u en uw opgewonden
kliek.” Dat was overigens het
antwoord van Van Duinkerken
tegen Mussert, de leider van de
NSB. Een prachtig gedicht, moet
je eens lezen. Prachtig. Want
Mussert viel Van Duinkerken aan,
“die zogenaamde katholiek”, en
toen heeft Van Duinkerken dat
gedicht gemaakt.’
Middenschool
De meeste bekendheid verwierf
Van Kemenade als minister van
Onderwijs. Begeesterd door ideeën
over emancipatie en gelijke
kansen, ontpopte hij zich in Den
Haag als een energieke onderwijshervormer,
die verschillende
fundamentele vernieuwingen in
het onderwijs probeerde door
te voeren, met wisselend succes
overigens. De publieke opinie
associeert Van Kemenade vooral
met de middenschool, maar dat
We lopen in
Nederland echt
achter op dit
punt, hierin zijn
we achterlijk
beeld is te beperkt, vindt hij zelf.
‘Een veel groter wapenfeit van
mij is de Wet op de Basisschool,
die in 1985 van kracht werd
(hierin werd onder andere de samenvoeging
van de kleuterschool
en lagere school in de basisschool
geregeld; wdw). Verder
heb ik het onderwijsvoorrangsbeleid
mogelijk gemaakt, waardoor
scholen met veel kinderen
uit lagere sociaal-economische
hoeken meer leerkrachten en faciliteiten
kregen. Ik heb de Stichting
voor Leerplan Ontwikkeling
opgericht en de gemiddelde
klassengrootte met vijf kinderen
verlaagd. Maar die middenschool
zal altijd aan me blijven hangen
en als ik doodga zal er in de
krant staan, dat de man van de
middenschool overleden is.’
Maar de middenschool is toch
eigenlijk niet gelukt?
‘Nou ja, die was tot mislukken
gedoemd. Er deden een stuk of
vijftien scholen aan mee. Met
een krans van scholen eromheen
die meekeken en het experiment
begeleidden. Geleidelijk moest
aan de hand van de opgedane
ervaringen de opzet worden
verbeterd. Er zou in de Tweede
Kamer een wet gemaakt worden
met een nog niet ingevulde
invoeringsdatum, zodat de resultaten
van onderzoek en ervaring
erin verwerkt konden worden.
Dat zou een proces van tien jaar
zijn. Maar mijn opvolger, minister
van Onderwijs Arie Pais (VVD),
zag er geen brood in. Integendeel,
hij heeft er korte metten
mee gemaakt en het experiment
is weggevloeid.’
‘Een van de belangrijkste doelstellingen
van de middenschool
was om het selectiemoment bij
de overgang van het basisonderwijs
naar het voortgezet onderwijs
later te laten plaatsvinden.
Want van kinderen op elf- of
twaalfjarige leeftijd bestaat nog
10
11

# 14 | De standenmaatschappij is in Nederland nog altijd sterk
Minister Van Kemenade krijgt een petitie
aangeboden van het Actiecomité Amsterdams
Onderwijs, 13 juni 1973, Nationaal
Archief.
Rechts Minister Van Kemenade bij de
behandeling van de begroting van
Onderwijs en Wetenschappen in de
Eerste Kamer, 11 maart 1975. V.l.n.r.
staatssecretaris van Onderwijs G. Klein,
minister voor Wetenschapsbeleid F.H.P.
Trip, minister Van Kemenade en staatssecretaris
van Onderwijs A. Veerman,
Nationaal Archief.
een onvoldoende beeld van hun
capaciteiten. Daardoor is bij de
schoolkeuze de invloed van het
sociaal-economisch milieu van
de ouders dominant, en niet de
capaciteiten van de kinderen.’
Tienerschool
Een recente opvolger van de
middenschool lijkt de zogeheten
tienerschool. In dit schooltype
kiezen de kinderen pas op hun
veertiende welke vorm van voortgezet
onderwijs ze gaan volgen.
Een interessante ontwikkeling,
vindt Van Kemenade. ‘Maar als
je dit niet structureel invoert,
houdt het geen stand, dan heeft
het maar weinig invloed. Over
de gehele linie blijven de ouders
voor hun kinderen kiezen om
naar havo/vwo te gaan. De
tienerschool komt eigenlijk alleen
in relatief kleine gemeenten
voor, waar een klein pakket van
‘Die wetenschapper
Van Kemenade’
had natuurlijk
iets denigrerends
scholen van voortgezet onderwijs
samenwerkt. Maar het is een
leuk initiatief, de doelstelling
is prima. Het zou alleen verder
moeten worden uitgewerkt.’
‘Maar wanneer mij weleens
gevraagd werd of ik de middenschool
alsnog had willen
invoeren als ik weer minister was
geworden, antwoordde ik altijd:
“Nee, ik denk het niet.” Omdat
dat wéér tot heftige polarisatie
zou leiden, waar de kansengelijkheid
niet mee gediend is. Wat
ik nu zou voorstellen, is die twee
jaar basisvorming aan het begin
van het voortgezet onderwijs
overhevelen naar de basisschool,
en een basisschool maken tot
veertien jaar. Een verlengde
basisschool als het ware.’
Zou dit kans van slagen hebben
in de huidige politieke en maatschappelijke
situatie?
‘Nee. En zelfs niet in mijn eigen
partij, die ook niet meer behoorlijk
nadenkt over sociale
ongelijkheid. Maar toch moet het
gerealiseerd worden. We lopen
in Nederland echt achter op dit
punt, hierin zijn we achterlijk.
Heel veel landen om ons heen,
internationale organisaties, zeggen:
“Nederland, stop met die te
vroege selectie!” En toch gaan
we ermee door.’
Hoe komt dat?
‘Doordat de standenmaatschappij
in Nederland sterker is
gebleken dan in andere landen.
Want daar gaat het natuurlijk
om. Het gevoel van: Blijf van mijn
eigensoortige stand af! Het kan
toch niet zo zijn dat kinderen van
de advocaat en van de chirurg tot
hun vijftiende samen op school
zitten met kinderen van de timmerman
en de stratenmaker!’
Stel dat de verlengde basisschool
zou worden ingevoerd, wat zou
daarvan op de langere termijn
het effect kunnen zijn op de
samenleving?
‘Talenten die nu zo vroeg moeten
kiezen dat ze naar hun aard
en capaciteit geen behoorlijke
keuze kúnnen maken, gaan dan
niet langer verloren, zowel voor
het beroepsleven als voor de
algemene vorming. Het voordeel
van de basisschool is dat men
daar veel meer gewend is aan
het geven van onderwijs aan
heterogene populaties dan in
het voortgezet onderwijs, waar
relatief homogene populaties zitten.
Wanneer je dus de vorming
tussen het twaalfde en veertiende
jaar verplaatst naar de
basisschool, zou langer onderwijs
gegeven kunnen worden naar de
mogelijkheden van de kinderen.
Maar goed, ik ben 82, ik vind dat
ze het maar moeten uitzoeken. Ik
rook mijn pijp.’
•
Jos van Kemenade (6 maart
1937-19 februari 2020) werd
in november 2019 geïnterviewd
door Wim de Wagt
in het kader van het Oral
History-project met oudbestuurders
van Haarlem en
Noord-Holland. De filmopname,
gemaakt door Jos
Fielmich, is op te vragen op
de studiezaal van het NHA.
Een korte versie van dit geschreven
interview verscheen
eerder op de website van het
NHA naar aanleiding van het
overlijden van Van Kemenade.
13
12

Prikbord
Deel jouw corona-beeld uit Noord-Holland met het NHA!
Echt contact hebben op 1,5 meter afstand is best een uitdaging. Het NHA is op zoek naar creatieve oplossingen
die de Noord-Hollanders hiervoor hebben gevonden. Hoe ging dat dit jaar op Koningsdag, de
verjaardag van oma of opa of op je afstudeerfeestje? Kijk hieronder alvast naar wat mooie voorbeelden.
Foto’s kunnen via de website worden geüpload. Kijk op: www.noord-hollandsarchief.nl/corona.
Met dank aan (links van boven naar beneden): Renée du Bois, Anne Julie Breebaart, Saskia Burggraaf
en (rechts van boven naar benden): Ans Bronsema, Dorine Bijl van Duijvenbode en René Bakker.
Spraakmakend
Binnenkort live! Het NHA plant
een podcast met verhalen over
spraakmakende objecten in de
collectie. Nieuwsgierig? Houd de
social media in de gaten!
Oorlogsbronnen geven
overledenen uit WOII een
gezicht
Het Noord-Hollands Archief en het
Netwerk Oorlogsbronnen slaan de
handen ineen voor een nieuw vrijwilligersproject.
Door het digitaal invoeren
van informatie over de doodsoorzaak
van inwoners uit Haarlem en een
aantal uit de omstreken van Haarlem
tijdens de Tweede Wereldoorlog, komt
er een nieuwe bron van waardevolle
informatie beschikbaar. Zo krijgen we
meer kennis over Haarlem en omstreken
in oorlogstijd, bijvoorbeeld door
te kijken naar welke overlijdensoorzaken
in welk jaar meer voorkwamen.
De overledenen krijgen hierdoor ook
een gezicht. Het toevoegen van de
‘doodsbriefjes’ aan het platform Oorlogslevens.nl
vormt een belangrijke
aanvulling op andere bronnen over
het leven in oorlogstijd.
Via de rubriek ‘Doe mee’ op www.
noord-hollandsarchief.nl kun je je als
vrijwilliger voor dit project aanmelden.
Duurzaam bewaren van digitale
informatie
Het NHA heeft in mei een belangrijke stap gezet in
‘duurzame toegankelijkheid’ door middel van een
eigen zogeheten preserveringsvoorziening. De afgelopen
maanden heeft het NHA gezocht naar een partij
die het mogelijk maakt om de digitale informatie van
klanten van het NHA duurzaam te bewaren. De Britse
onderneming Preservica gaat het systeem leveren en
inmiddels wordt er met hen volop aan deze voorziening
gewerkt. Het systeem is vanaf het najaar volledig
inzetbaar. Meer achtergrondinformatie? Kijk op de
website van het NHA.
14
15

# 14 | Katoenfabriek De Phoenix een grote flop
Tekst: Jan Kruidhof / beeld: Noord-Hollands Archief
Katoenfabriek De Phoenix
een grote flop
Belgische textielhandelaren werden na 1830 met subsidies naar Nederland gelokt. Van
de fabrieken die zo in Haarlem terechtkwamen werd veel verwacht, maar ze waren niet
allemaal een succes. De Phoenix werd een fiasco.
De glorietijden
van vroeger nieuw
leven inblazen
Boven De Phoenix, lithografie, 1840.
Rechts Katoenfabrieken in Haarlem en
Nijverdal. 1: Haarlem, katoendrukkerij en
-ververij van Prévinaire (1834) 2: Haarlem,
katoenspinnerij De Phoenix circa 1835
3: Nijverdal, modelweverij en kettingsterkerij
der Nederlandsche Handel Maatschappij
1836. Reproducties afkomstig uit:
Gedenkboek der Nederlandsche Handel-
Maatschappij 1824-1924. De tekeningetjes
zijn uit circa 1924, naar oudere afbeeldingen.
In het project ‘De ijsberg zichtbaar
maken’ wordt computers
geleerd handschriften te lezen.
Om te oefenen in het ontcijferen
van verschillende handschriften
plukt de computer willekeurige
pagina’s uit gescande archiefstukken
van het Nationaal
Archief en het Noord-Hollands
Archief. Op één van die scans
is te zien dat de stad Haarlem
in 1834 een weiland aan het
Spaarne beschikbaar stelde aan
twee textielfabrikanten uit Gent,
om een fabriek op te zetten.
Dat is opvallend, want toen
België zich een paar jaar daarvoor
afscheidde, was Haarlem
uitgesproken negatief over de
voormalige landgenoten. Het
stadsbestuur omschreef de opstand
als een ‘trouwelooze afval
van dat wispelturig volk’. Maar
de onafhankelijkheid plaatste
het land wel voor een dilemma:
wat moest de bloeiende Belgische
textielindustrie vervangen?
Die vormde immers de basis
voor ons handelsverkeer met de
kolonie Nederlands-Indië, het
huidige Indonesië.
Oplossing
Haarlem mocht zich eeuwenlang
een belangrijke textielstad
noemen, maar dat was inmiddels
lang en breed vergane
glorie. ‘Haarlem was een schim
bij wat de stad vroeger had betekend,’
schreef historicus Frans
Messing in zijn proefschrift
over de sociaale-conomische
geschiedenis van de stad.
Zonder Belgen zou het toch wel
erg lastig worden, besefte ook
koning Willem I. Hij steunde een
plan om Belgische en Engelse
textielfabrikanten naar ons land
te lokken met subsidies en garanties. Dit plan werd
gepresenteerd als een oplossing voor alle problemen:
het pauperisme– de armoede in Nederland–
zou bestreden worden én de schatkist werd
gespekt. Vanuit Nederland zou textiel makkelijk
geëxporteerd kunnen worden naar Indië, terwijl
concurrenten uit andere landen daar hoge invoertarieven
moesten betalen.
Belgische fabrikanten waren wel te porren voor
een verhuizing, aangezien na 1830 het fundament
onder hun bedrijven – de afzet naar Indië – was
weggeslagen. Haarlemmers hoopten dat deze
fabrieken de glorietijden van vroeger nieuw leven
zouden inblazen en de textielindustrie zouden
16
17

# 14 | Katoenfabriek De Phoenix een grote flop
doen opbloeien. En zo werden
drie Belgische textielfabrikanten
in Haarlem onthaald: Wilson,
Prévinaire en Poelman.
Verzwakt
De stad Haarlem stelde Guillaume
Jean Poelman en zijn neef
Charles Vervaecke een weiland
tot hun beschikking om hun fabriek
te stichten – dat is wat op
de eerder genoemde notarisakte
te lezen is. Op deze grond, tussen
het Spaarne en het huidige
Ripperdapark, startte Poelman
in 1834 zijn katoenspinnerij en
-weverij de Phoenix. De Nederlandsche
Handel-Maatschappij
(NHM), de opvolger van de VOC
en voorloper van ABN AMRO,
beloofde stoffen af te nemen.
Nu kon het succes beginnen.
Die hoop werd al snel de grond
in geboord. Frans Messing
beschreef in zijn proefschrift
genadeloos wat de Belgische
textielfabrikanten in Haarlem
aantroffen: ‘een ondervoede,
fysiek verzwakte en geestelijk
gedegenereerde bevolking’; ‘Geschoolde
arbeiders waren er niet.
Het werken had men verleerd’;
‘De handen der Haarlemse arbeiders
stonden links.’
Onbekende stempels
De Phoenix had juist geschoolde
arbeiders nodig, maar kon die
De handen
der Haarlemse
arbeiders
stonden links
De katoenfabriek van Prévinaire te
Haarlem, circa 1845.
niet krijgen. Hun weefsels kon de
concurrentie niet aan met Manchester,
waar betere en goedkopere
stoffen gemaakt werden. Er
kwamen klachten over de kwaliteit
van Poelman en rekeningen
werden niet op tijd betaald. Maar
het werd nog erger.
Het feit dat de Phoenix ondanks
een gebrek aan geschoolde
arbeiders toch opvallend grote
hoeveelheden weefsels leverde,
wekte argwaan. Bij een keuring
in 1837 werden kwaliteitsverschillen
tussen de weefsels
ontdekt en bovendien stonden
op sommige doeken onbekende
stempels. Uit onderzoek bleek
dat Poelman doeken uit Engeland
geïmporteerd had en die
vervolgens als eigen werk aan
de NHM had geleverd. Dat was
goedkoper voor hem dan de doeken
zelf maken. Nadat de NHM
de zwendel ontdekte, moest
Poelman vertrekken.
Handenvol geld
Niet lang daarna werd de
Phoenix overgenomen en doorverkocht
en in 1842 kwam de
fabriek in handen van Prévinaire,
een van de andere Belgische textielfabrikanten
die naar Haarlem
was gelokt. Om de werkgelegenheid
in stand te houden steunde
de NHM het bedrijf nog even,
maar in 1848 kwam een einde
aan die steun – die naderhand
ook wel geldverslindende filantropie
genoemd werd. Het had
niets opgeleverd, was de wrange
conclusie van Frans Messing:
rond 1850 waren de economische
vooruitzichten in Haarlem
weer even somber als twintig
jaar eerder.
In 1875 werden de Phoenix en
Prévinaire, die inmiddels ook
de ‘machinarij’ van Wilson had
overgenomen, omgedoopt tot
De notarisakte die de aanleiding vormde
voor het artikel.
de Haarlemsche Katoenmaatschappij.
Twaalf jaar later werd
de weverij De Phoenix gesloten
en het fabrieksgebouw geveild
en gedeeltelijk gesloopt. Het
resterende deel brandde in 1891
af. De Haarlemsche Katoenmaatschappij
beleefde nog wel een
nieuwe bloeiperiode en bleef bestaan
tot de Eerste Wereldoorlog.
Maar de Phoenix, die handenvol
geld kostte en geen dag rendabel
was, is nooit uit haar as
herrezen.
•
18
19

# 14 | Passie voor geschiedenis, steden en archieven
Tekst: Sander van Walsum / beeld: Noord-Hollands Archief
Passie voor geschiedenis,
steden en archieven
‘Soms heb ik het gevoel dat ik de zaken een beetje laat sloffen. Op zo’n moment ga
ik energiek schrijven.’ Getuige het indrukwekkende aantal publicaties dat Wim Cerutti
(1946) sinds zijn aantreden als bestuurslid van de Stichting Vrienden van het Noord-
Hollands Archief heeft afgescheiden, moet hij geregeld door een louterend schuldgevoel
bevangen zijn geraakt. Hijzelf heeft de precieze cijfers niet paraat. Het gaat
in elk geval om enkele tientallen artikelen, boekjes, boeken en naslagwerken over
uiteenlopende Haarlemse thema’s.
Een typische
vriendenclub van
een bijzondere
instelling
Boven Presentatie van het boek Van
Commanderij van Sint-Jan tot Noord-
Hollands Archief, 7 juni 2007. Links Roel
de Wit, oud-commissaris van de Koningin
in Noord-Holland.
Rechts Wim Cerutti als spreker in de
Janskerk, 10 december 2018.
20
Het oeuvre strekt zich uit van
de geschiedenis van het Haarlemse
stadhuis (een boek dat
vanwege zijn formaat en gewicht
eerbiedig ‘de stoeptegel van
Cerutti’ wordt genoemd) tot de
lotgevallen van de raadselachtige
schilder Torrentius. Alleen al
de laatste drie maanden heeft
Cerutti ‘twintig stukken’ zoals hij
ze noemt (notities, brieven etc.)
geschreven in zijn hoedanigheid
van secretaris van de Vrienden.
Een van die stukken – het resultaat
van enig gesnuffel in zijn
privéarchief – is bijna ongemerkt
uitgedijd tot het zoveelste boekje
van zijn hand: een korte geschiedenis
van voornoemde stichting,
die in november 25 jaar bestaat.
Hectische jaren
Vanaf het prille begin heeft
Cerutti deel uitgemaakt van dat
bestuur: een treffende getuigenis
van de snelheid waarmee hij
ingeburgerd raakte in de stad
waarmee hij geen gedeelde
geschiedenis had toen hij zich
er in 1986 vestigde. Tot die tijd
woonde hij in Hilversum, en
werkte hij in Den Haag – als een
van de ‘jonge honden’ op het bureau
van de secretaris-generaal
van het voormalige ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimte-
21

# 14 | Passie voor geschiedenis, steden en archieven
Nieuwe donateurs van de Stichting
Vrienden krijgen dit boekje als welkomstgeschenk.
zóiets het Torentje uitkwam? Ja
dus. Met één telefoontje met
Lubbers’ secretaresse wist de
gewezen ambtenaar van VROM
het te regelen.
lijke Ordening en Milieubeheer
(VROM) – een medewerker ‘met
veel gezag maar weinig macht’.
In Den Haag beleefde hij mooie
maar hectische jaren. In een
functie die, zo stelde hij na verloop
van tijd vast, toch te weinig
voorzag in zijn behoefte om zelf
aan de knoppen te zitten. Wat dit
betreft, kwam hij als plaatsvervangend
gemeentesecretaris in
Haarlem beter aan zijn trekken.
In die hoedanigheid was hij nauw
betrokken bij het wel het wee
van de ongeveer 3.600 ambtenaren
– inclusief politie en brandweer
– die hier destijds werkzaam
waren. Een indrukwekkend
aantal voor een gemeente die
in bepaalde opzichten nog klein
dacht. ‘Jij denkt nog te veel in
miljoenen, wij denken hier in
duizenden guldens,’ zei locoburgemeester
Ab van Schooten eens
tegen hem.
Het meest
omvangrijke
archief van
Nederland
Dat was ook in overdrachtelijke
zin het geval. Toen Cerutti kort na
zijn aantreden opperde minister-president
Ruud Lubbers uit
te nodigen voor de doopplechtigheid
van de Stichting Haarlem
Promotie, viel hem op het stadhuis
hoongelach ten deel. Dacht
hij nu werkelijk dat Lubbers voor
Eigen collectie
‘Ik werkte voor de stad, de
gemeente was mijn werkgever,’
zegt Cerutti over zijn jaren bij
de gemeente. Waarmee hij wil
zeggen dat hij zijn broodheer
naar vermogen diende, maar dat
zijn hartstocht uitging naar de
stad en haar rijke geschiedenis.
‘Binnen een jaar zat ik in allerlei
clubjes waar ik mijn passie voor
geschiedenis, voor steden en
voor archieven kon uitleven.’
Een van die clubjes is sinds 1995
dus de Stichting Vrienden van
het Noord-Hollands Archief, ‘een
typische vriendenclub van een
bijzondere instelling’. Het NHA
herbergt na het Nationaal Archief
weliswaar het meest omvangrijke
archief van Nederland, maar
lijkt door de bekendste musea
van de stad – Teylers Museum
en het Frans Hals Museum –
enigszins aan het oog te worden
onttrokken.
De stichting stelt zich dan ook
ten doel de inwoners van Haarlem
en ommelanden met deze
‘verborgen schat’ vertrouwd te
maken. Natuurlijk: een archief
is in die zin niet vergelijkbaar
met de voornoemde musea, dat
bezoekers zich er meer moeten
inspannen. Ze zijn geen passanten
die zich voegen naar de
voorkeuren van de conservator,
maar stellen hun eigen collectie
samen. De archiefbezoeker is zelf
dus conservator. En, anders dan
bij een museum, is in het archief
de hele collectie te zien. ‘Zo’n
250 duizend stukken staan op
de website. Dat op zich is al een
feest. Wie de originelen wil zien,
gaat naar het archief en krijgt ze
binnen een kwartier onder ogen.’
Folderen en flyeren
De vriendenstichting heeft sinds
haar ontstaan zeven symposia
georganiseerd, is nauw betrokken
bij het Historisch Café –
tweemaandelijkse bijeenkomsten
rondom wisselende historische
thema’s – en subsidieert publicaties
die betrekking hebben op
onderdelen van de NHA-collectie.
‘Onze club is een wonder van
consistentie,’ zegt Cerutti. ‘Zowel
wat doelstelling als omvang
betreft: zo’n 300 leden.’ Aan
dat laatste wil hij overigens wat
doen. ‘Met meer donateurs kunnen
we nog leukere dingen doen.
We gaan dus stug door met
folderen en flyeren. Ik heb laatst
in het bestuur gezegd dat ik pas
weg ga als secretaris op het moment
dat we 500 leden hebben.
Daarvan gaat een aansporing uit
op onze medebestuurders om
Wim Cerutti en burgemeester Jos Wienen
bij de opening van de Coornherttentoonstelling
in de Janskerk, 13 april 2018.
zich flink voor de ledenwerving
in te spannen, merkte voorzitter
Jan Spoelder toen snedig op. Wat
hij niet weet, is dat ik volgens
onze statuten een week na mijn
vertrek alweer kan worden herbenoemd.’
•
Wim Cerutti is 25 jaar bestuurslid/secretaris
bij de
Stichting Vrienden van het
Noord-Hollands Archief. Hij
was in 1995 een van de
oprichters/eerste bestuursleden
van de stichting.
22
23

# 14 | Mooi geweest
WOII in 100 foto’s
Rond de viering van 75 jaar vrijheid
werkte het NHA onder meer met het
NIOD mee aan de zoektocht om beeld uit
WOII voor de landelijke tentoonstelling
‘De Tweede Wereldoorlog in 100 foto’s’
bij elkaar te brengen. In alle provincies
werden door het publiek 50 foto’s
uitgekozen die uiteindelijk meededen voor
de landelijke tentoonstelling. Op 4 mei
werden de foto’s bekendgemaakt. Door
het publiek is één foto uit de collectie
van het NHA gekozen, dat is de foto van
Adrianus Peperkamp die hij op 15 mei
1940 rond 14.00 uur op de Grote Markt
in Haarlem nam toen de eerste Duitse
militairen verschenen. Op in100fotos.nl/
noord-holland/ zijn alle gekozen foto’s uit
de Provincie Noord-Holland te bekijken.
Symposiumbundel van de
Stichting Vrienden over
ridderlijke orde
De Janskerk, die in
2018 zevenhonderd
jaar bestond, was
ooit onderdeel van
de in 1310 gestichte
Commanderij
Haarlem van de
Johannieter Orde, de
oudste van de drie
militaire ridderlijke
orden die nog
steeds actief zijn. Ter
gelegenheid van dit
bijzondere jubileum
organiseerde de
Stichting Vrienden
van het Noord-Hollands Archief een symposium met als
thema de betekenis in heden en toekomst van deze drie
orden in Nederland.
Verschillende sprekers hielden een voordracht en Tom
Versélewel de Witt Hamer sloot af met een voordracht
over de twaalf ridderlijke dan wel zich ridderlijk
noemende orden in Nederland van de laatste vijftig jaar.
Onder de 140 deelnemers aan het symposium waren,
naast leden van de Orde van Malta, de Johanniter Orde
en de Duitse Orde, ook leden van de Orde van het Heilig
Graf van Jeruzalem en de Orde van Sint Lazarus, en
leden van enkele oude en eerbiedwaardige Haarlemse
instellingen zoals het Heilig Kerstmisgilde (opgericht
circa 1317), het Sint Jacobsgilde (circa 1400), het Sint
Jacobs Godshuis (1437) en de Broederschap ‘Trou moet
Blycken’ (vóór 1504). Alle voordrachten zijn gebundeld in
een mooie uitgave (96 pagina’s, 65 afbeeldingen).
Bestel de bundel door € 10 over te maken op
bankrekening NL53 INGB 0004 549 239, t.n.v. Stichting
Vrienden van het Noord-Hollands Archief onder
vermelding van ‘ridders’ en adresgegevens.
Bijzondere vondst
Door de maatregelen in het land werkten nagenoeg
alle collega’s van het NHA vanuit huis. Als conservator
houd je je dan bijvoorbeeld bezig met de online
inventarisatie van de beeldcollectie. En precies hierbij
viel het oog van conservator Alexander de Bruin op
een bijzondere tekening die bij nader onderzoek het
oudste panoramagezicht (1588) op Stockholm blijkt
te zijn. In een vlog op de website van het NHA vertelt
hij meer over zijn vondst.
Nieuwe inzichten
Eind 2019 mocht het NHA de fotocollectie ontvangen van
Flip Delemarre die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Haarlem
als fotograaf werkte. De meer dan 400 opnames van de nu
99-jarige fotograaf bieden nieuwe inzichten over Haarlem
vlak voor, tijdens en enige maanden na de bevrijding. Kijk op:
noord-hollandsarchief.nl/bevrijdingsfotos-flip-delemarre voor
de hele collectie.
Word ook lid van de Stichting Vrienden van het Noord-Hollands
Archief, kijk op www.noord-hollandsarchief.nl/vrienden voor
meer informatie.
24 25

# 14 | Impressies
Van onze stadsfotografe
Beeld: Vannessa Timmermans
Sinds begin dit jaar heeft het
NHA een eigen stadsfotografe,
Vannessa Timmermans. Zij legt
voor het NHA het veranderende
stadsbeeld van Haarlem vast.
Met de komst van de coronacrisis
stond in maart 2020 ineens alles
stil. Vannessa deed regelmatig
een rondje Haarlem en omstreken
om – natuurlijk met gepaste
afstand – vast te leggen hoe de
stad met zijn inwoners en ondernemers
eruit zag.
De gehele fotoreeks is via de website te bekijken:
www.noord-hollandsarchief.nl/haarlem-in-coronatijd
26 27

Van boven naar beneden Theater de Kampanje Den Helder,
Dorpshuis Zuidermeer, De Melkfabriek Hilversum.
Van boven naar beneden Het HEM Zaandam, Flight Deck 53
Hilversum.
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Lars van den Brink
Oud van nu
Elk jaar geeft het NHA samen met de provincie Noord-Holland een foto-opdracht om
het tijdsbeeld of veranderend landschap van de provincie vast te leggen.
In 2019 gaf fotograaf Lars van den Brink hier invulling aan in een serie getiteld ‘Oud
van nu’. Hij bracht 27 historische panden in de provincie in beeld die een nieuwe bestemming
hebben gekregen. Een selectie van zijn foto’s voor de opdracht was begin
2020 te zien in Paviljoen Welgelegen in Haarlem op de gelijknamige tentoonstelling.
Cultuurkoepel Heiloo.
28
Deze en meer beelden zijn te bekijken in de
webexpositie op de website van het NHA via
www.noord-hollandsarchief.nl/ontdekken/
webexposities
29

# 14 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Noord-Hollands Archief
Topstuk
Nederland vakantieland! Deze zomer zullen de meesten van ons vanwege de coronacrisis
wel in eigen land op vakantie gaan. Inge Molenaar en Sarah Remmerts de Vries van
Oneindig Noord-Holland vonden twee historische toeristische affiches, die verrassend
actueel blijken.
De ervaring van
de geschiedenis
oproepen is een
uitdaging
Boven Uitsnede affiche voor Duitse toeristen,
met routebeschrijving naar Zandvoort,
circa 1900.
Rechts Inge Molenaar en Sarah Remmerts
de Vries op de locatie Kleine Houtweg.
30
De affiches laten de kuststreek
van zijn beste kant zien. ‘Beide
affiches zijn van rond 1900 en
duidelijk gericht op een internationaal
publiek,’ vertelt Inge.
‘Ze bevatten aanbevelingen die
bedoeld waren om toeristen te
lokken.’ Sarah vult aan: ‘Historische
affiches hebben vaak
mooie vormen en kleuren, ze
zijn vaak ontworpen door bekende
grafici. Het zijn sprekende
objecten.’
Gepaste afstand
Bij het zoeken naar een topstuk
keken de twee bewust met een
toeristische invalshoek naar de
collectie van het NHA. Prentbriefkaarten
passeerden de
revue, maar het werden deze
twee affiches. Het ene exemplaar
is gericht op bezoekers
uit Duitsland, het andere –
overigens gedrukt door Joh.
Enschedé – mikt op de Franse
toerist. Sarah: ‘Die scène op
het strand is typerend voor de
tijd rond 1900. Kindjes in het
zand, hun moeders staan erbij
in lange witte jurken. Rieten
strandstoelen. Karren als een
soort rijdende badhokjes in het
water, zodat je kon pootjebaden
in zee.’
Inge: Dit doet mij denken aan
sommige schilderijen van de
Haagse School. Een geïdealiseerd
beeld van het strandleven.
Wat dat aangaat is er een link
met het moderne toerisme:
daarin wordt ook vaak een
authentieke situatie voorgesteld
die niet meer helemaal
klopt met de werkelijkheid.’
Sarah: ‘Inderdaad, geen toerist
mag ons land zonder klomp of
tulpenbol verlaten.’ Zij ziet nog
een andere overeenkomst met
het heden. ‘Je ziet de mensen
op het strand afstand van elkaar
houden. Alle wagentjes en

# 14 | Topstuk
Inge Molenaar met een affiche voor
de Franse toerist ter promotie van de
bloembollenvelden uit 1903 – 1914.
Sarah Remmerts de Vries met een
affiche dat Duitse toeristen naar Zandvoort
moet lokken uit circa 1900.
strandstoelen staan op gepaste
afstand van elkaar.’ Inge: ‘Om de
Nederlanders deze zomer wegwijs
te maken, zal er misschien
wel promotie worden gemaakt
met soortgelijke beelden.
Sarah: ‘Toen was het al ‘Zandvoort
bei Amsterdam’. Nu is
het Amsterdam Beach.’
Beiden werken als redacteur
voor Oneindig Noord-Holland.
Sarah sinds anderhalf jaar, Inge
nog maar een halfjaar. Oneindig
Noord-Holland is een online
platform, waarop tal van verhalen,
wetenswaardigheden, feiten,
foto’s, kunstwerken en video’s uit
de geschiedenis van Noord-Holland
te vinden zijn. Het platform
valt tegenwoordig onder het
NHA, maar vroeger was het een
32
zelfstandige stichting. Vorig jaar
telde de website 250.000 unieke
bezoekers. Wie niet met een
gerichte vraag de site bezoekt,
komt er altijd wel een keer op
terecht wanneer via google een
zoekopdracht wordt ingetypt
die de geschiedenis van Noord-
Holland betreft.
Stolpboerderijen
Sarah Remmerts de Vries komt
uit Amsterdam, maar verhuisde
naar ’t Gooi, waar ze zich direct
betrokken toonde bij de plaatselijke
musea en andere erfgoedinstellingen.
‘Ik voel me altijd direct
verbonden met de plek waar ik
woon,’ zegt ze.
Inge Molenaar noemt zich ‘een
echt poldermeisje’. Zij komt uit
Zuid-Holland, maar heeft haar
hart verpand aan de Noord-
Hollandse polders. ‘Mijn opa en
oma waren boer, waardoor ik me
thuis voel in dit type landschap.
De vorm van de stolpboerderij
fascineert mij, eenmaal binnen
fantaseer ik hoe het zou zijn
geweest om als boerenfamilie
hier te wonen en werken. (Lachend:)
Ik weet dat ik het te veel
romantiseer.’
Sarah studeerde geschiedenis
en specialiseerde zich als
publiekshistoricus. Inge deed erfgoedstudies
en werkt momenteel
als erfgoedspecialist. Eenmaal
collega’s van elkaar bij Oneindig
Noord-Holland kwamen ze erachter
dat ze nogal wat gemeen
hebben, dat ze bijvoorbeeld allebei
van openluchtmusea houden,
en van dagboeken en voorwerpen
uit het dagelijks leven van
vroeger. Inge: ‘Bepaalde plekken
en gebouwen roepen emoties
bij mij op, en ik merkte dat dat
voor andere mensen ook geldt.
Het fascineert me dat plekken
daartoe in staat zijn. Ze zijn meer
dan koude steen. Uiteindelijk
gaat dit om de sociale betekenis
van landschappen.’ Sarah: ‘In de
erfgoedwereld bestaat daar een
term voor: lieu de mémoire. Ik
hield altijd al van musea.
Het idee je te kunnen inleven in
historische situaties spreekt mij
enorm aan. Bij andere mensen
de ervaring van de geschiedenis
op te kunnen roepen is een
uitdaging.’
Vissersvrouw
Hoewel de twee nog niet heel
lang met elkaar samenwerken,
vullen ze elkaar in het gesprek
soepel en lichtvoetig aan, alsof
ze door en door op elkaar zijn
ingespeeld.
Inge: ‘Ik denk dat de figuur
op de voorgrond een typisch
Zandvoortse vissersvrouw moet
voorstellen. Hoewel haar kleding
mij eerder aan Katwijkse vissersklederdracht
doet denken. Mmm,
het lijkt me niet historisch correct,
meer een vrije interpretatie.’
Sarah: ‘Haar schoentjes lijken
op de schoentjes van Huizer vissersvrouwen.’
De ‘Franse’ poster toont een gezicht
op de Bollenstreek. Hoewel
ze nu natuurlijk niet meer in
bloei staan, is het wel een karakteristiek
beeld.
Sarah: ‘Een heel mooi affiche.
Die sfeer, met die dreigende
lucht boven kleurige bollenvelden…
De verlatenheid, op een
enkele boer na…’
Inge, lachend: ‘Op toeristische
posters staan nooit veel mensen.’
Sarah: ‘Dit affiche is mooier
van vormgeving dan de ‘Duitse’
poster.
Inge: ‘Ja, bijna een impressionistisch
schilderij.’
Sarah: ‘De bollenstreek doet
met zijn velden wel wat denken
aan een typisch buitenplaatsenlandschap,
zoals je ze langs
de Amstel en de Vecht ziet. Dat
kunstmatig aangelegde, de vaak
strakke vormgeving…’
Inge: ‘Zelf heb ik niet zoveel met
de bollenstreek, maar ik kan me
de bewondering van buitenlanders
wel voorstellen als die door
hun raampje in het vliegtuig al
die vlakken en lijnen zien liggen.’
Sarah: ‘Nu liggen de meeste bollenvelden
vooral rond Lisse en
Hillegom, maar ooit was Haarlem
het centrum van de bollenteelt.
Het is echt Noord-Hollands.’
Inge: ‘Ja, de bloemenveiling van
Aalsmeer. Of de Bloemenmarkt
in Amsterdam. Hoewel die weer
echt voor de toerist is.’
In beide affiches spelen de treinverbindingen
een grote rol.
Sarah: ‘Nederlanders gingen vanaf
het einde van de negentiende
eeuw dankzij de toenemende
vrije tijd steeds meer hun eigen
land ontdekken. De ligging bij
Amsterdam verklaart het succes
van Zandvoort. Zoals Scheveningen
van Den Haag profiteert.
Verder gingen reizigers ook veel
met de tram.’
Inge: ‘Het geeft echt verdieping
aan je leefomgeving als je meer
van de geschiedenis ervan weet.’
•
33

# 14 | Puzzelen met perkament
Tekst: Hedzer Uulders en Hannah Goedbloed / beeld: Noord-Hollands Archief
Puzzelen met
perkament
Het Noord-Hollands Archief bezit een verzameling handschriftfragmenten die nog
nauwelijks bekend zijn. Deze fragmenten zijn afkomstig uit boeken die in de vijftiende
en zestiende eeuw werden afgedankt. Bij nader onderzoek worden soms interessante
vondsten gedaan…
Een spiritueel
zelfhulpboek
met allerlei
tips voor een
vroom leven
Rechts Verzameling handschriftfragmenten.
In het restauratieatelier van het
NHA staat al jaren een aantal
dozen waarin nauwkeurig al
het materiaal verzameld wordt
dat bij de restauratie van oude
boeken en archiefstukken tevoorschijn
komt. Materiaal dat
varieert van naaigaren uit de rug
van een boek tot stukjes leer, en
van stroken papier tot complete
kaften, maar ook fragmenten van
middeleeuwse handschriften op
perkament die zijn gebruikt ter
bescherming of versteviging van
boeken en archieven (‘maculatuur’
in vaktermen). Vooral die
laatste kunnen interessant zijn,
omdat ze soms nog onbekende
teksten bevatten of varianten op
bekende teksten die ons meer
kunnen vertellen over de middeleeuwers
en de boeken die ze
lazen.
Snippers
Deze dozen zijn nu eindelijk eens
goed bekeken en er kwam van
alles tevoorschijn: fragmenten
van liturgische boeken, een stuk
uit een medisch handboek, bladen
uit juridische werken, snippers
van oorkonden uit de stad
Haarlem en nog veel meer. Veel
handschriftfragmenten lijken
te dateren uit de veertiende en
vijftiende eeuw, met uitschieters
naar de zestiende (oorkonden)
en de twaalfde eeuw (liturgische
fragmenten). Niet gek als je bedenkt
dat het oudste document
in de collectie van het NHA - een
oorkonde van de abdij Egmond -
34 35

# 14 | Puzzelen met perkament
Boven ‘Hebt oec grote reverencie tot onser liever vrouwen’.
‘mitten duvel met of mitter werelt’.
ook uit de twaalfde eeuw stamt.
De meeste fragmenten zijn
geschreven in het Latijn, maar
er zitten ook fragmenten in het
Middelnederlands tussen. Naast
veel oorkonden, die wellicht nog
onbekende informatie bevatten
over het zestiende-eeuwse
Haarlem, gaat het om een paar
spirituele werken.
Zes strookjes
Een mooi voorbeeld van de laatste
categorie is een fragment dat
afkomstig is uit het archief van
het Haarlemse Leprooshuis (zie
afbeelding). Het bestaat uit
Vertellen over de
middeleeuwers
en de boeken
die ze lazen
een geheel van zes strookjes
perkament van ongeveer 10x3
cm, die waarschijnlijk dateren uit
de late vijftiende eeuw. Het was
al gauw duidelijk dat deze tekst
niet in het Latijn, maar in het
Middelnederlands was geschreven.
De vraag was vervolgens om
wát voor tekst het nu eigenlijk
ging. Met enige moeite waren
wat zinsdelen te lezen, zoals:
Hebt oec grote reverencie tot
onser liever vrouwen en mitten
duvel met of mitter werelt. Dat
wees op een religieuze tekst. Uit
verder onderzoek op internet
bleek dat het ging om passages
uit een vijftiende-eeuws werk
dat bekend staat als de ‘Brief
over het leven en lijden van onze
Heer’. Dat is een soort spiritueel
zelfhulpboek met allerlei tips
voor een vroom leven.
Geestelijke bijstand
Van dit Nederlandse werk zijn
maar zo’n tien andere kopieën
bekend, dus dit was een interessante
ontdekking. Probleem was
wel dat delen van het fragment
weliswaar overeenkwamen met
passages uit dit werk, maar dat
onze tekst soms uitgebreider
was. Er bleek een korte en lange
versie van te bestaan. Daardoor
ontstond het vermoeden dat
het nieuwe Haarlemse fragment
wellicht afkomstig was uit de
langere versie, waarvan maar
twee kopieën bekend zijn. Nader
onderzoek zal moeten uitwijzen
of dit inderdaad zo is.
De grote vraag is natuurlijk
hoe deze snippers terecht zijn
gekomen in het Haarlemse
Leprooshuis. Bezat het Leprooshuis
zelf een kopie van deze
‘Brief’? Door wie werd dit werk
dan gelezen? Werd het misschien
zelfs gebruikt om ongelukkige
leprozen geestelijke bijstand te
verlenen? En waarom raakte het
in onbruik?
Zo blijkt achter zes bescheiden
strookjes perkament een heel
verhaal schuil te gaan. En dat is
nog maar één voorbeeld, terwijl
het NHA nog tientallen andere
Uitsnede uit ‘mitten duvel met of mitter
werelt’.
fragmenten bezit die minstens zo
interessant zijn. De komende tijd
gaan we een eerste serie fragmenten
inventariseren, beschrijven
op hoofdlijnen, fotograferen
en beschikbaar stellen via onze
website. Op die manier maken
we een onbekend deel van onze
collectie toegankelijk, zodat onderzoekers
de verhalen die hierin
schuil kunnen gaan opdiepen en
vertellen!•
36
37

# 14 | Nieuwe archieven en collecties
Tekst: Helen van der Eem / beeld: Noord-Hollands Archief
Nieuwe archieven
en collecties
Bij het Noord-Hollands Archief zijn de afgelopen maanden diverse nieuwe archieven
binnengekomen. In deze rubriek aandacht voor enkele van die archieven, die ondertussen
te raadplegen zijn in de studiezaal.
Boven Directeur NHA Lieuwe Zoodsma en
burgemeester van Haarlem Jos Wienen.
Boven Midden op de stoel G.J. Gasteren,
circa 1925.
Rechterpagina Hilde van Garderen
(dochter Miep Diesel) overhandigt op 30
april het manuscript aan burgemeester
Jos Wienen, die op zijn beurt het eerste
exemplaar van Bakvis in oorlogstijd
presenteert.
Rechterpagina onder Uitgave van het
dagboek, verschenen bij Uitgeverij
Boom, 2020.
Instellingen in de
provincie
Aanvullingen op de collectie
van Losse Aanwinsten
(verkregen vanaf 1984) van
het Noord-Hollands Archief
0,55 m
De collectie losse aanwinsten is
onder meer aangevuld met twee
gedenkboeken, aangeboden aan
Gerrit Jan van Gasteren (1851-
1962) ter gelegenheid van zijn
70ste verjaardag in 1921 en
zijn afscheid als directeur van
de Haarlemse Stadsschouwburg
in 1925. De Haarlemse Miep
Diesel (1926-2020) begon op
5 november 1942 op 15-jarige
leeftijd aan een dagboek. Bijna
75 jaar hield zij het dagboek voor
zichzelf, maar in 2019 besloot ze
het document te schenken aan
haar dochter Hilde van Garderen.
In april 2020 verscheen Bakvis in
oorlogstijd. Het manuscript van
het dagboek is opgenomen in de
collectie van het Noord-Hollands
Archief, via de website kunnen de
scans van het origineel worden
bekeken.
38 39

# 14 | Nieuwe archieven en collecties
Links G.J. van Gasteren met familie,
circa 1915.
Rechts Gedenkboek aangeboden aan
Gerrit Jan van Gasteren door zijn
vrienden ter gelegenheid van zijn 70ste
verjaardag op 31 december 1921 te
Haarlem.
Aangesloten
gemeenten
HAARLEMMERMEER
Timmerbedrijf Van Klaveren
te Nieuw-Vennep,
1939-1944, 0,25 m
Klaas van Klaveren (1909-1945)
begon omstreeks 1934 met zijn
eigen timmerbedrijf aan de Gelevinkstraat
12 in Nieuw-Vennep.
Hij pakte allerlei werkzaamheden
aan zoals wasknijpers maken,
messen slijpen en massieve
fietsbanden maken. Ook deed
hij onderhoud aan huurhuizen.
De zaken gingen goed, hij had
personeel in dienst. Eind juli
1944 werd hij door de Duitse
bezetter gearresteerd, omdat
hij zich niet had gemeld voor de
Arbeitseinsatz, of omdat hij in
het woondeel van de werkplaats
een voor iedereen zichtbare radio
had staan. De exacte reden van
zijn arrestatie is nooit bekend
geworden. Hij kwam uiteindelijk
terecht in concentratiekamp
Neuengamme waar hij op 10
maart 1945 overleed. Zie ook het
door Krijn Smit geschreven verhaal
over Nicolaas van Klaveren
in het archief van Timmerbedrijf
Van Klaveren in Nieuw-Vennep,
1939-1944, toegangsnummer
7162 nr. 15, of op de website van
de Oorlogsgravenstichting.
HEEMSTEDE
Stichting Ontwikkelingssamenwerking
Heemstede,
(1986) 1988-1998 (2001),
0,50 m
De stichting, opgericht in 1988
en opgeheven in 2008, was sterk
verbonden met de gemeente
door de benoeming van bestuursleden
(op voordracht van
de stichting) door Burgemeester
en Wethouders. Tevens was voor
de jaarrekening en de wijziging
van de statuten de goedkeuring
van dit college nodig.
De stichting had tot doel het
organiseren van daadwerkelijke
hulp aan een of meer ontwikkelingslanden
ter verbetering van
de aldaar bestaande maatschappelijke
situatie, het geven van
voorlichting aan de inwoners van
Heemstede over de problemen
in ontwikkelingslanden en het
bevorderen van inzicht in de
samenhang van de problematiek
van ontwikkelingslanden en de
Nederlandse problematiek. De
stichting werkte samen met de
stad Rulenge in Tanzania. Met
deze stad zijn enkele uitwisselingsbezoeken
geweest.
40 41

# 14 | Nieuwe archieven en collecties
VELSEN
Stichting Woongemeenschap
Santpoort-Zuid,
1987-2015 (2016), 1,60 m
De stichting werd opgericht op
17 maart 1987 met als doelstelling
het behartigen van de
algemene belangen, zowel direct
als indirect, met betrekking tot
het behoud en de bevordering
van het welzijn en het woon- en
leefmilieu van de bewoners in
de regio Santpoort-Zuid. Per 1
januari 2020 fuseerde de stichting
met de Stichting Santpoort.
Tijdens haar bestaan richtte de
stichting zich o.a. op de volgende
actiepunten: deconcentratie van
het woonwagencentrum; woningbouw
op het Mellona terrein;
structuurvisie Velsen; asielzoekerscentrum
op het terrein van
het Provinciaal Ziekenhuis; ontwikkeling
van het Hokatexterrein;
bebouwingsplan in Blekersduin;
uitbreiding van Rozenhof en de
plannen Velserend.
WETENSCHAPSARCHIEVEN
Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen
(KNAW) in Amsterdam,
(1908) 1940-1993 (1995),
59,00 m
De Koninklijke Akademie van Wetenschappen
is in 1851 opgericht
met als doelstelling ‘bevordering
der Wis- en Natuurkunde in h
haren gehelen omvang’. In 1855
werd de doelstelling uitgebreid
met de bevordering van de
taal-, letter-, geschiedkundige en
wijsgerige wetenschappen. De
naam werd in 1938 gewijzigd in
Koninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen (KNAW).
Van 1855 tot 2017 kende de
KNAW twee afdelingen, gemakshalve
aangeduid met de Afdeling
Natuurkunde en de Afdeling Letterkunde.
Zie toegangsnummer
64 voor de periode 1851-1940.
Prof. dr. J.S. van Hessen,
1959-1963, 0,15 m
Van Hessen (1916-2006) was
socioloog. Hij promoveerde in
1964 op het proefschrift ‘Samen
jong zijn. Een jeugdsociologische
verkenning in gesprek met
vorigen’. Het archiefdeel betreft
het wetenschappelijk onderzoek
‘Samen jong zijn’, dat in de
periode 1959-1961 onder zijn
leiding is uitgevoerd door studenten.
Zij interviewden mannen
en vrouwen die rond 1900 jong
waren. Het was het eerste onderzoek
in Nederland waaruit bleek
dat identiteit van kinderen en
jongeren niet alleen verbonden is
met het gezin en de buurt waarin
zij opgroeiden, maar ook met het
groepsleven van jongeren onder
elkaar.
dr. Ed de Moor, 1939-2016,
1,40 m
De Moor (1993-2016) was wiskundedocent,
wiskundedidacticus
en een hartstochtelijk beoefenaar
van de geschiedenis van het
wiskundeonderwijs. Hij was één
van de enthousiaste Wiskobas
(wiskunde op de basisschool)-
mensen, die begin jaren zeventig
onder Hans Freudenthal aan het
Instituut voor Ontwikkeling van
het Wiskunde Onderwijs (IOWO)
zich inzette ten behoeve van
het basisonderwijs. Het archief
bevat ook stukken afkomstig van
Piet van Albada (1905-1997),
wiskundedidacticus die zich met
name rond de Tweede Wereldoorlog
met het meetkundeonderwijs
bezighield. In 1999 stuitte
De Moor per ongeluk op het
‘Kistje van Albada’. Van Albada
ontwierp voor het Montessori
Lyceum te Rotterdam een set
opdrachtkaarten voor de leerlingen
van de eerste klas. Deze
opdrachtkaarten en een handgeschreven
handleiding vormen
het zgn. kistje. Deze vondst en
de betekenis daarvan voor het
wiskundeonderwijs inspireerde
Ed de Moor tot het schrijven van
een artikel in de Nieuwe Wiskrant
van december 2001 over Piet van
Albada en het ‘Kistje van Albada’.
•
Ingangspoort van het koor van de Janskerk uit 1628.
In 2019 gerestaureerd en voorzien van een glazen pui.
42
43

Zandvoort, Collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland, circa 1900.
Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
023 - 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief