OVK - Demonstratieproject Lievegem, Eindrapport

LIEVEGEM
DEMONSTRATIEPROJECT
VAN WATER- EN ONTWIKKELINGSVRAAGSTUKKEN
NAAR MICRO-CENTRALITEIT
eindrapport 27.05.2020

INLEIDING
Dit onderzoek werd uitgevoerd door :
info@ptarchitecten.be . www.ptarchitecten.be
. PTArchitecten bvba . zwart paardstraat 15 . 1080 Brussel . +32 2 290 50 55 . BE 890 086 549 .
PTArchitecten bvba
Zwart Paardstraat 15 - 1080 Brussel
T +32 2 290 50 55
BE 890 086 549
info@ptarchitecten.be
www.ptarchitecten.be
in samenwerking met :
Voorjaar 2018. De kersverse fusiegemeente Lievegem reageert op de projectoproep van
het IABR-Atelier Oost-Vlaams Kerngebied (OVK). Op basis van concrete uitdagingen in
het gebied, worden in het atelier oplossingen voorgesteld aan de hand van ontwerpend
onderzoek. Op deze manier test het Atelier welke ruimtelijke concepten aangewezen zijn
om met de demografische groei om te gaan. Het Oost-Vlaams Kerngebied bestaat uit 23
gemeenten* in de ruime Gentse regio en verwacht tegen 2050 een bevolkingstoename tussen
10 en 25 %. Ze ziet dit als een kans om de uitdagingen voor de toekomst aan te pakken
op vlak van zes transities: gedeelde mobiliteit, gezonde landbouw, hernieuwbare energie,
biodiversiteit en water, zorgzame leefomgeving en productieve stad. Het IABR-Atelier OVK
zette drie sporen uit: een test-, een leer- en een beleidstraject.
Met de oproep die het IABR–Atelier OVK lanceerde binnen dit testtraject, ging zij op
zoek naar ideeën, initiatieven, projecten en partnerschappen voor de volledige regio.
Het doel van dit traject is projecten te ontwikkelen die op een specifieke plek haalbare
én herhaalbare oplossingen formuleren voor de ruimtelijke uitdagingen van het volledige
Oost-Vlaams Kerngebied.
Het demonstratieproject in Lievegem bestaat uit de koppeling van drie vragen: de nieuwe
fusie van de gemeente enerzijds, de zoektocht naar wat het concept microcentraliteit
kan betekenen voor de gemeente en de onderlinge verbondenheid, en de draagkracht van de
natuurlijke drinkwatervoorziening anderzijds.
Sinds begin 2018 zijn de gemeenten Lovendegem, Zomergem en Waarschoot gefusioneerd
tot de gemeente Lievegem. Vanuit deze context wil men een betere verbondenheid tussen
de kernen van de voormalige gemeenten bekomen. Daarnaast voorziet het watersysteem in
en rond Lievegem een ruimer gebied van drinkwater. Het levert zo dus een belangrijke
ecosysteemdienst aan de regio. Tegelijkertijd komt deze ecosysteemdienst steeds meer
onder druk te staan door lange periodes van droogte, zoals afgelopen zomers.
Deze vraagstukken leiden naar de volgende hoofdvraag: Hoe kunnen we in Lievegem een
betere verbondenheid en leefbaarheid creëren, door micro-centraliteiten te ontwikkelen
gestuurd door een robuuster watersysteem ? Met deze vraag ging studiebureau PT
Architecten – Anteagroup aan de slag.
Antea Belgium nv
Rpderveldlaan 1 - 2600 Antwerpen
T : +32(0)3 221 55 00
F : +32 (0)3 221 55 01
BE 414.321.939
www.anteagroup.be
Het relaas van dit onderzoekstraject werd in een korte film gegoten waarbij zowel de
gemeente, het studiebureau, de Ateliermeester als relevante stakeholders aan het woord
komen. U vindt deze terug op https://oost-vlaanderen.be/wonen-en-leven/ruimtelijkeplanning/projecten/oost-vlaams-kerngebied.html
*= Bij aanvang van het project waren dit 28 gemeenten. Op 1/1/2019 ontstond niet alleen
fusiegemeente Lievegem, maar ook Kruisem, Aalter en Deinze.

Verklarende woordenlijst
Bibliografie
Geraadpleegde beleidsdocumenten
pagina 6
8
9
ANALYSE
1.1 - Meetjesland in zandig oost-Vlaanderen
1.2 - Van ‘nat’ moeras naar ‘droge’ landbouw en
wonen
1.3 - Patchwork van microkernen die steeds meer op
elkaar gaan lijken
1.4 - Betonsnelheid onverantwoord in relatie tot
ruimtelijke draagkracht
1.5 - Prachtig fietsnetwerk, versnipperd
wandelgebied, auto favoriet
1.6 - Lieve anno 2019: levensader of sloot naast
fietspad?
1.7 - Made in lievegem: water als exportproduct
1.8 - Van natuurlijk naar artificieel watersysteem
Conclusie : 8 onderzoeksvragen
12
18
26
38
46
50
56
64
72
VISIE
2.1 - Van 8 onderzoeksvragen naar 4 ambities
2.2 - Kanskaarten als basis voor visiekaarten
2.3 - Superpositie visiekaarten als structuurschets
Conclusie: structuurschets
76
78
96
98
VERIFICATIE
3.1 Selectie van cruciale plekken
3.2 Ambitieuze transitieagenda per cruciale plek
106
112
LESSONS LEARNED
140
4

VERKLARENDE
WOORDENLIJST
Agroforesty of boslandbouw combineert
landbouw of veeteelt met het planten of
beheer van bomen. Het planten van bomen
voor hout en het combineren van schapen
met notenbomen zijn twee voorbeelden van
boslandbouw.
BFF staat voor Bovenlokaal functioneel
fietsnetwerk
Een bioswale is een natuurlijk en open
kanaal die het regenwater verzamelt. Het
kan ook gezien worden als een ‘lineaire’
wadi.
Het bulkenlandschap is een voornamelijk
vlak landschap met diepe sloten en
lineaire aanplantingen (elzen en wilgen)
langs onregelmatige blok- en strookvormige
percelen (Van Vooren, 2013).
CSA staat voor ‘community supported
agriculture’ (gemeenschapslandbouw). In
ruil voor jaarlijks lidmaatschapgeld
krijgen de leden een oogstaandeel
gedurende het lokale teeltseizoen (in de
vorm van zelfpluk, zelfoogst of in de vorm
van paketten) (Zwanepoel & Van Gijseghem,
2015)
Ecosysteemdiensten (ESD) zijn zichtbare
en onzichtbare, directe en indirecte
baten van het (functioneren van het)
ecosysteem voor de menselijke samenleving
(Costanza et al., 1997). Watergebonden ESD
zijn deze verbonden aan het hydrologisch
systeem. In deze studie wordt vooral
ingegaan op volgende drie watergebonden
ecosysteemdiensten: retentie, infiltratie
en aanvoer van grondwater (zie afbeelding
‘retentie + grondwateraanvoer +
infiltratie’).
(Water)retentie is het ophouden van water.
Zo houdt een groen dak het water op twee
niveaus vast: de beplanting absorbeert
een deel en het onderliggende systeem
houdt de rest vast. Hierdoor kan een deel
ervan terug in de atmosfeer verdampen en
wordt de rest vertraagd afgegeven aan het
rioolstelsel.
(water)infiltratie is het indringen van
water in de bodem.
De aanvoer van grondwater
(Grondwateraanvoer) is het aanvullen van
de grondwatertafel. Indien er onvoldoende
infiltratie plaatsvindt, neemt de
grondwateraanvoer af en kan er verdroging
optreden. Dit kan bvb worden veroorzaakt
door toenemende verharding of bebouwing
van de bodem.
Grijs water is een verzamelnaam voor
licht verontreinigd afvalwater. Voor
huishoudelijke handelingen is dit het
water uit de douche, lavabo, wasmachine,
etc.
Grondgebonden landbouw is landbouw waarbij
de productie geheel of gedeeltelijk wordt
voortgebracht via eigen (uitbating van)
landbouwgronden.
Grondgebonden veehouderij is een
duurzamere manier voor het produceren
van vlees en melk. Het veevoer wordt
geproduceerd op eigen grond of aangevoerd
vanuit de buurt. Ook alle mest wordt
gebruikt op eigen grond of afgevoerd naar
gronden in de buurt (contracten voor voer
en mest). De veehouderijen worden dus
minder intensief. Definitie gebaseerd op
deze Van den Elshout (2018).
Kleine landschapselementen (KLE’s) zijn
natuurelementen in het landschap (lijn –
of puntvormig) zoals bermen, hagen, holle
wegen, houtkanten, bomenrijen, poelen,
perceelsrandbegroeiingen, etc…
Klimaatadaptatie: zich voorbereiden op de
veranderende omstandigheden en negatieve
effecten van de klimaatwijziging,
zoals langdurige periodes van droogte,
wateroverlast bij piekbuien en
hittestress tijdens hittegolven.
Een KMO-zone is een gebied of verkaveling
voorbestemd voor kleine of middelgrote
ondernemingen (KMO’s).
Lokaal gebonden economie is een economie
waarbij er een duidelijke link is met
de locatie. In het geval van Lievegem,
waarbij het agrarisch karakter zeer
belangrijk is, stellen we volgende
voorbeelden voor: food hubs (collectieve
plekken om lokaal geproduceerd voedsel
te verwerken, verdelen, etc…) of andere
economieën die inzetten op een circulaire
voedsel-en landbouwketen. Economie waarbij
er bijgedragen wordt aan het vervullen
van de maatschappelijke uitdagingen.
Specifieke, aan te moedigen, voorbeelden
zijn nieuwe innovatieve en slimme vormen
van de maakindustrie, waarbij de gebruikte
materialen makkelijk te herleiden zijn
naar de omgeving.
Een negatieve betonsnelheid staat voor
een afname van het ruimtebeslag door de
reeds bebouwde ruimte zo te ontwikkelen
(cf. hoger, dichter, compacter,…) of zo
te gebruiken (cf. meervoudig gebruik,
herbruik,…) opdat er open ruimte bij
gecreëerd wordt. Ook het openbreken en/of
verwijderen van verhardingen (ontharden)
valt onder deze noemer.
De maakindustrie is het gedeelte van de
industrie dat (ruwe) materialen tot nieuwe
producten verwerkt.
De mobiliteitstransitie is een transitie
of een fundamentele verandering in
de manier waarop we ons dagelijks
verplaatsen.
De biotoop moeras is niet zomaar samen
te vatten in enkele zinnen. Het heeft
geen uitgesproken waterpartij, maar kan
ook niet worden gezien als vasteland. De
bodem is meestal over het hele jaar met
water verzadigd. Moerassen kunnen zeer
uiteenlopende natuurtypen omvatten, van
veenoevers tot en met broekbossen (INB,
2002).
Het ruimtebeslag is gedefineerd in het
Witboek Beleidsplan Ruimte als het deel
van de ruimte waarin de biofysische
functie niet langer de belangrijkste is.
Het gaat hier zowel over nederzettingen
(woningen, gemeenschapsfuncties,
industrie, etc.) als verhardingen
(weginfrastructuur, pleinen, etc...) en
parken en tuinen.
Een woonuitbreidingsgebied (WUG) is
in de eerste plaats een gebied voor
groepswoningbouw of sociale woningbouw
(aangeduid in een rood-witte gestreepte
markering op het gewestplan). In
de praktijk werden/worden - via
achterpoortjes in de regelgeving (bouwen
langs uitgeruste weg, priak,...) -
woonuitbreidingsgebieden ook aangesneden
voor klassieke verkavelingen (die
eigenlijk thuishoren in de ‘gewone’
woongebieden (rood)). De ruime
inkleuring van ‘gewone’ woongebieden,
woonuitbreidingsgebieden en KMO-zones
in de jaren ‘70 gebeurde vanuit het
idee van ‘streekontwikkeling’ waarbij
iedere gemeente over dezelfde lineaire
groeimogelijkheden zou moeten beschikken.
Vanuit het oogpunt van een duurzame
toekomstige ruimtelijke planning ontstaat
er een tedens om het bebouwen van de
woonuitbreidingsgebieden enkel nog te
stimuleren op goed gelegen plekken.
Een trage weg is een weg die is bestemd
voor niet-gemotoriseerd verkeer en in de
meeste gevallen een hoge belevings– en
gebruikswaarde heeft (nabijheid van groen,
plekken voor ontmoetingen, rust, recreatie
en sport, leveren van biobrandstoffen
(houtkanten), etc.). Ze bestaan in
verscheidene vormen zoals kerkwegels,
dreven, veldwegen, bospaden, holle wegen,
dijkpaden, jaagpaden, oude spoorwegpaden,
steegjes en winkelwandelstraten (Kuhk et
al., 2018).
Afbeelding ‘retentie + grondwateraanvoer + infiltratie’
Neerslag
3
Stijging grondwater
1
2
Vertraagd afvoeren
(retentie)
MEER Infiltratie
6
7

BIBLIOGRAFIE
GERAADPLEEGDE
AWB (2019). IABR-Oost-Vlaams kerngebied.
Bogaert C., Lanclus K. & Verbeeck M.
(1994). Inventaris van het cultuurbezit
in België, Architectuur, Provincie Oost-
Vlaanderen, Arrondissement Gent, Kantons
Waarschoot - Zomergem, Bouwen door de
eeuwen heen in Vlaanderen 12N5, Brussel -
Turnhout.
BELEIDSDOCUMENTEN
Costanza, R., d’Arge, R., De Groot, R.,
Farber, S., Grasso, M., Hannon, B.,
Limburg, K., Naeem, S., O’Neill, R.,
Paruelo, J., Raskin, R., Sutton, P. & Van
den Belt, M. (1997). ‘The value of the
world’s ecosystem services and natural
capital’, in: Nature, 387 (6630)., p. 253-
260.
Gemeentemonitor, Lovendegem (2018).
Geraadpleegd van https://www.
statistiekvlaanderen.be/sites/default/
files/docs/GM-Lovendegem.pdf.
Gemeentemonitor, Waarschoot (2018).
geraadpleegd van https://www.
statistiekvlaanderen.be/sites/default/
files/docs/GM-Waarschoot.pdf.
Gemeentemonitor, Zomergem (2018).
Geraadpleegd van https://www.
statistiekvlaanderen.be/sites/default/
files/docs/GM-Zomergem.pdf.
Holemans, D. (s.d.). Naar een veerkrachtig
voedsel-en landbouwsysteem - welke
transitiepaden voor de toekomst?
ILVO (2018). Hergebruik hoeves: Inventaris
van de uitdaging in de provincie Oost-
Vlaanderen.
https://www.tijd.be/politiek-economie/
belgie/vlaanderen/de-sesamstraat-vondenwe-geen-goed-idee/10082984.html
Kerkhove, N. (2012). Verweving natuur en
landbouw: draagvlakanalyse van creatieve
beleidsvoorstellen. Master thesis.
Geraadpleegd van: https://lib.ugent.
be/fulltxt/RUG01/001/894/303/RUG01-
001894303_2012_0001_AC.pdf
Kuhk, A., Holemans, D., Van den Broeck,
P. (2018). Op grond van samenwerking
– woningen, voedsel en trage wegen als
heruitgevonden commons. Berchem, België:
EPO.
LAMA landschape architects i.s.m.
Move (december 2019). Onthaalplan
Landschapspark Drongengoed.
Lievens, K. (2005). De industrialisatie
van waarschoot - textielindustrie in een
plattelandsgemeente op het einde van de
19de eeuw. (Masterproef)
NMBS (2018). Cijfers opgestapte reizigers
(tellingen oktober 2018). Geraadpleegd van
Cijfers opgestapte reizigers (tellingen
oktober 2018).
Palmaers, T. (2019). tegen de modderstroom
opvaren, in: de standaard.
Van Assen, S. (Sandra van Assen
Stedenbouw) Wolff, A. (Kenniscentrum
Landschap RuG) (2014). Toolboek. Rondje
Rand. Instrumenten en inspiratie
voor waardering en aanpak van stadsen
dorpsranden regio Groningen-Assen.
Geraadpleegd van: https://www.rug.nl/
research/kenniscentrumlandschap/toolboekbinnenwerk-spreads.pdf
Van den Elshout, B. (2018). Grondgebonden
melkveehouderij wordt toekomst. Duurzaam
bedrijfsleven. Geraadpleegd van https://
www.duurzaambedrijfsleven.nl/agrifood/28169/grondgebonden-melkveehouderijwordt-de-toekomst.
Van vooren, L. (2013). traditionele
landschappen als vorm van agroforestry.
masterproef: https://pure.ilvo.be/
portal/files/4028623/Van_Vooren_MT_2012_
Traditionele_landschappen_als_vorm_van_
agroforestry.pdf
Vandersmissen, M. (2018). Meer dan
200 stations teveel in ons land, in:
Knack. Geraadpleegd van https://www.
knack.be/nieuws/belgie/meer-dan-200-
treinstations-te-veel-in-ons-land/articlelongread-1399087.html.
Statbel (2018). trend oost-vlaanderen
Staes, J. (2019). ‘Hoe kan het fysisch
systeem maatregelen voor watertekorten
en wateroverlast kan sturen – en hoe dit
samen valt met andere ecosysteemdiensten’,
presentatie watersysteemanalyse, Jan
Staes, Universiteit Antwerpen ihkv
Interreg 2 seas, Prowater.
Tjampens, J., Merckx, W., Teerlink, S.
(s.d.). HaLAVIa – Haalbaarheidsstude
Landbased Aquacultuur Vlaanderen.
Een studie uitgevoerd door KU Leuven
met medewerking van Inagro, en
gesteund door het Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV) en
Financieringsinstrument voor de Vlaamse
Visserij- en Aquacultuursector (FIVA)
Universiteit Antwerpen (2019). Kaartlagen
watersysteemkennis ter ondersteuning van
de opmaak van hemelwaterplannen.
Universiteit gent (1983). Hydrogeologische
studie van de Gentse kanaalzone.
Vannoordt, A. (s.d.) ‘Veerkracht in het
metropolitaan kerngebied – afwegingskader
ESD en WUGs, KU Leuven, Vlaams departement
omgeving, clusterlandschap.
Voordeckers, D. (2017). Stedelijk
metabolisme als ruimtelijk ontwerptool
voor de optimalisatie van watercycli -
case study leuven. (Masterproef)
De watergroep (2019). Brochure
Waterproductiecentrum Kluizen.
WL (2014). Scenario-analyse
waterbeschikbaarheid waterproductiecentrum
Kluizen.
WL en VUB (2006). Watersysteem van de
Bovenschelde, Leie en afwateringskanalen.
Wikipedia (2019). ‘Lievegem’. Geraadpleegd
van https://nl.wikipedia.org/wiki/
Lievegem.
Databank bodemonderzoeken OVAM,
dossiernummers: 15031,508, 18797, 509,
23311, 10134, 23590, 14142, 25007, 26746,
26144, 69109, 27042, 27187, 27549, 35816,
54335, 54627, 65927, 66109, 82524, 801364
Bekkenbeheerplan Gentse kanalen,
voortgangsrapport 2014-2015
BPA (Ambachtelijke zone – Kruisstraat)
Deelbekkenbeheersplannen van de
Burggravenstroom en Oude Kale
Duurzaam energie- en klimaatactieplan
Lievegem. Zero emission solutions, 2018.
Grontmij (2009). Plan-MER ‘R43 –
Doortrekking Ring om Eeklo’. Geraadpleegd
van https://mer.lne.be/merdatabank/
uploads/merntech751.pdf
GRS, Lovendegem
Gemeentelijk ruimtelijk structuurplan
Waarschoot, 2006.
Gemeentelijk ruimtelijk structuurplan
Zomergem, 2003.
Startnota RUP ‘Agrarisch open ruimte
gebied’ - Zomergem (AVApartners Architects
& Planners, 2018).
Wateruitvoeringsplan 2018
Masterplan Sport Lovendegem (Veneco, 2016)
Meerjarenplanning Lievegem 2019-2024
Plan-MER screening RUP recreatiepool
Lovendegem, 2011
RUP ‘Gemengde zone Hoekje-Kapellestraat’ -
Waarschoot (Veneco, 2011).
RUP ‘Mispelare’ - Zomergem (Veneco, 2016).
RUP ‘Sint-Maurushoeve’ (Vansteelandt,
s.d.).
Startnota GRUP ‘Reservatiestrook
Schipdonkkanaal in Oost-Vlaanderen’
Stroomgebiedbeheerplan Schelde 2016-2021
Wateruitvoeringsplan 2018
8
9

De analsyse is het samenbrengen en interpreteren van
data m.b.t. de bebouwde ruimte, de open ruimte, het
watersysteem en mobiliteit.
Het kwalitatief onderzoek werd georganiseerd rond
‘de reizende maquette’ (zie foto). Op plaatselijke
markten en evenementen vroeg het studieteam aan
bewoners naar plekken van betekenis in de gemeente.
Daarnaast werd een tekenwedstrijd georganiseerd
waarbij de jongste bewoners hun droom voor de spiksplinternieuwe
gemeente konden illustreren (deze afbeeldingen
komen terug in hoofdstuk 3).
De interpretatie van alle verzamelde data werd textueel
uitgewerkt maar ook vertaald in kleurrijke
kaarten en aangevuld met quotes en foto’s.
De reizende maquette op de markt van
zomergem
1
De tekenwedstrijd verscheen in september
2019 in de ‘lievelink’, het magazine van
de gemeente.
ANALYSE
10

1.1
“Goh, ik wist niet dat de gemeente er
zo groen uitzag.”
bewoner
MEETJESLAND
IN ZANDIG OOST
VLAANDEREN
De drie deelgemeenten (Waarschoot, Lovendegem en
Zomergem) die recent fusioneerden tot Lievegem
vormen het hart van het Meetjesland, gelegen tussen
Eeklo en Gent. Het regionaal landschap meetjesland
laat zich vooral herkennen aan de polders in het
noorden en kreken, kanalen en bossen in het zuiden.
De eens moerassige streek wordt steeds droger, een
bedreiging voor de natuur en de landbouw.
De landbouw - vooral melkvee en voedergewassen -
kent een schaalvergroting waardoor hoeves leeg
komen te staan. Het landelijk gebied met
wooneilandjes mist een duidelijke identiteit of
eigenheid.
Waar staat het Meetjesland voor en hoe kunnen we
het meer kenbaar en beleefbaar maken voor zijn
bewoners ?
12
13

“Lievegem maakt deel uit van het
buitengebied rond Gent. Dit gebied
met kleine eilandjes mist een zekere
identiteit die cruciaal is voor de
verdere ontwikkeling ervan.”
Sleutelfiguur
BETEKENIS BINNEN HET MEETJESLAND AMBIGU
(slaap)dorpen
gericht op de stad
gent
Lievegem, dat is het Meetjesland in hart en nieren
met plezierige wandel – en fietswegen. Het karakter
is overwegend landelijk. Natuur en recreatie worden
verweven. Het Meetjesland is sinds 1998 een
regionaal landschap en laat zich vooral herkennen
aan de polders in het noorden en kreken, kanalen
en bossen in het zuiden. De grootste bossen
liggen deels op grondgebied van de gemeente
(Kwadebossen en het Leen behoren tot het natura
2000 gebied Zandig Vlaanderen Oost). Groot is het
bosbestand in Oost-Vlaanderen echter niet met een
gemiddelde van slechts 5% (t.o.v. een gemiddeld
bosbestand van 10% in Vlaanderen).
(*)
In bebouwde vorm uit Meetjesland zich
voornamelijk in zijn kasteeldorpen, zijn kastelen en
molens.
De identiteit van Lievegem loopt als het ware ‘over’
zijn gemeentegrenzen heen. Hoe karakteriseert de
gemeente zich t.o.v. het aanliggende Nevele (nu deel
van Deinze) of Knesselare (nu deel van Aalter)? Hoe
kan de gemeente zijn identiteit verder ontwikkelen
en zich profileren binnen het Meetjesland?
buitengebied rond Gent
(*) Nevele maakte voor de fusie met
deinze (2019) ook uit van het
meetjesland. Ondanks deze fusie
beschouwen we nevele nog steeds
deel van het meetjesland. officieel
behoort nevele, als deel van de
gemeente deinze tot de deinzeleiestreek.
gemeenten binnen de invloedssfeer van
Gent
(klein)stedelijke zones met bepaalde
identiteit
Meetjesland
Oost-Vlaams kerngebied (OVK)
gemeentegrenzen
14
15

Provincie Oost-Vlaanderen - open ruimte
Eeklo
Lievegem
Sint-Niklaas
“In Oost-Vlaanderen is er veel
landbouw, een verschraling van het
bosbestand en een prangende vraag
naar ruimte voor bedrijvigheid.”
Sofie Vandelannoote (Regiolab 6)
Lokeren
Gent
Dendermonde
NEVELSTAD IN DE MARGE ROND GENT
GROOT LANDBOUWAREAAL
VOEDERGEWASSEN & MELKVEE
TRAGE MOBILITEITSTRANSITIE OOST-VLAANDEREN
landbouw
natuur (bossen)
park
bebouwing
Deinze
Ronse
Oudenaarde
Provincie Oost-Vlaanderen - bedrijvigheid en mobiliteit
Zottegem
Geraardsbergen
Aalst
Lievegem ligt tussen het grootstedelijk gebied
Gent en het kleinstedelijk gebied Eeklo (zie
kaart ‘Provincie Oost-Vlaanderen - bedrijvigheid
en mobiliteit’). De regionale as, N9, vormt een
verbinding tussen deze twee zones en heeft ook een
sterke handelsfunctie. De R4, liggend op het meest
oostelijk stukje, vormt de verbinding tussen de
autosnelweg E40 en de autoweg E34 (ook N49).
LEEGSTAND HANDELSPANDEN
Een cijferanalyse van de regio duidt op een
prangende vraag naar bedrijvigheid. De leegstaande
handelspanden stijgen, tegelijkertijd neemt de
vraag naar winkelvloeroppervlakte toe (regiolab
6; 2019). Dit is een trend die zich ook vertaalt
op gemeentelijk niveau: in 2009 waren er nog
454 handelszaken in Lievegem, in 2019 zijn dit
er nog maar 395. Tegelijkertijd was er in 2009
33.924 m² winkelvloeroppervlakte. In 2019
heeft de Lievegemnaar maar liefst 41.050 m² aan
winkelvloeroppervlak beschikbaar (Locatus, 2019).
Landbouw beslaat 45% van het Vlaamse
grondoppervlakte. Dit is gevoelig hoger in de
provincie Oost-Vlaanderen (zie kaart ‘Provincie
Oost-Vlaanderen - open ruimte’). In Lievegem
is 66.8 % van het areaal landbouw (Departement
Landbouw en Visserij, 2018).
In Oost-Vlaanderen, alsook in Lievegem, wordt er
in hoofdzaak voedergewassen verbouwd (grasland
en maïs). De gebouwen van het gewezen ‘Lactamine
Voeders’ te Lovendegem is hierbij een mooi
uithangbord van de aanwezige teelten (zie foto).
De gebruikte soorten teelten tonen de Oost-
Vlaamse landbouwfocus op intensieve veehouderij,
melkvee en rundvee (met uitzondering van Gent
en omliggende gemeenten waar ook sierteelt
voorkomt). Dit betekent dat de gemeente naast
26.120 mensen (Statbel, 2019), ook nog eens 15.883
runderen, 39.545 varkens en 133.640 kippen huisvest
(VLM, 2017). Ondanks deze diversiteit aan dieren,
wordt in Lievegem de landbouw getypeerd als
‘overwegend melkvee’ (Departement Landbouw en
Visserij, 2016).
De gemeente ontsnapt niet aan algemene
landbouwtrends zoals het verminderen van het
aantal landbouwbedrijven. In 2008 waren er nog 322
bedrijven in de landbouwproductie actief. In 2018
waren dat er 204 (Statbel, 2018). Het vrijkomen van
hoeves vormt hierbij een belangrijk neveneffect dat
niet uit het oog te verliezen is. Daarnaast is er ook
sprake van schaalvergroting.
Hoe ziet de toekomstige mobiliteit in de provincie
eruit? De krijtlijnen van deze plannen worden op dit
moment uitgetekend.
Zo staat de zuidelijke ringweg (R43) van het naburige
Eeklo nog op de planning. Het is een betwistbare
oplossing waarbij de verdere versnippering van
het groen wordt veroorzaakt door de aanleg van
een nieuwe weg: moet dit vandaag de dag niet net
andersom zijn? (De ringweg wordt nodig geacht
voor het het garanderen van de verkeersveiligheid en
verkeersleefbaarheid t.h.v. het centrum van Eeklo).
Is het herinvoeren van de vroegere buurtspoorweg
naar Zomergem een optie of een idealistisch
droombeeld? Kunnen we verder inzetten op vervoer
via water: korte keten via het kanaal Gent-Brugge-
Oostende bijvoorbeeld?
Oost-Vlaanderen profileert zich als een grote
fietsregio. Toch liggen hier nog veel potenties om
het netwerk te versterken. Zo staat de fietssnelweg
tussen Waarschoot en Gent op de planning, maar
moet nog een lang proces doorlopen worden voor
deze er daadwerkelijk zal zijn. De recreatieve fietser
komt sowieso aan zijn trekken, maar hoe zit het met
de functionele fietser die meestal het snelst op zijn
bestemming raakt via de tracé’s naast de (minder
aangename en veilige) grote banen?
treinstations
snelwegen
spoorwegen
industrie
bebouwing
0 20 km
Het bedrijf ‘Lactamine Voeders’ aan het kanaal Gent-Brugge (links) en rustende koeien aan het Schipdonkkanaal (rechts)
16
17

1.2
“Het ene eigendomsrecht (verwijst
hier naar het oppompen van water) is
het ander niet.”
Tom Palmaers (DeStandaard, 2019)
VAN ‘NAT’
MOERAS EN BOS
NAAR ‘DROGE’
LANDBOUW EN
WONEN
In Zomergem is een groot deel van het karakteristieke
bulkenlandschap verdwenen, Lovendegem en Vinderhoute
hebben relatief gezien iets minder bestemd
natuurgebied en Waarschoot (met talloze plaatsnamen
die verwijzen naar de vroegere moerassen zoals
de ‘Oostmoer’ en ‘Westmoer’ (nu ‘het Leen’),...) is niet
meer zo ‘nat’ (met uitzondering van extreme momenten
wanneer de straten onder water lopen).
‘Wetlands’ vervullen nochtans veel ecosysteemdiensten.
Ze maken onder meer de landbouwgronden
meer droogtebestendig en ze houden CO2 vast.
Draineren voor de landbouw werd en wordt nog
steeds gedoogd: een uitputtingsslag voor de bodem.
Het historisch natter landschap evolueerde zo naar
een droger landbouwlandschap, waar ook wonen
steeds meer open ruimte inneemt.
De Akkerstraat (aan de ‘Oostmoer’ te Waarschoot) was bij momenten nog wel nat. Het nieuwe
bufferbekken voorkomt deze overstromingen nu wel.
(foto: Flickr, Tetramesh)
Kan het deels herstellen van het natuurlijk watersysteem
ook voor de landbouwer en inwoner van
Lievegem een meerwaarde betekenen?
18
19

Ferrariskaar
GROTE ONTGINNINGEN EN
NEDERZETTINGSSTRUCTUUR
In de vroege middeleeuwen kwamen in Zandig
Vlaanderen geconcentreerde, kleine woonkernen
voor, omgeven door open akkers (in Binnen-
Vlaanderen vaak ‘kouter’ genoemd), woeste gronden
(in Binnen-Vlaanderen ‘veld’ genoemd) en/of bos.
Tussen de 10e en de 13e eeuw deed zich in Oosten
West-Vlaanderen een belangrijke transformatie
in het landschap voor, ook wel ‘grote ontginningen’
genoemd. De woeste gronden (‘veld’) werden
stelselmatig ontgonnen om de toenemende noden,
volgend uit de demografische groei en economische
hoogconjunctuur, op te vangen. Soms werd het veld
bewaard waar de schapenteelt voor de wolproductie
zeer belangrijk was. Daar waar zich oorspronkelijk
geconcentreerde bewoning aftekende, werden de
gemeenschappelijke gronden geprivatiseerd en vele
boeren gingen buiten het dorp wonen, verspreid
over de woeste gronden die zij ontgonnen. De
spreiding van de boerderijen betekende ook een
individualisering van de bedrijfsvoering. Het binnen
de perken houden van het vee (dat niet langer onder
toezicht van een dorpsherder terecht kon op de
woeste gronden) en de frequente ligging in vochtig
gebied, met nood aan (natuurlijke) drainering en
zette de boeren aan tot het planten van hagen en
bomenrijen als ‘levende omheiningen’. Hieruit
resulteerde een gesloten landschap dat zich slechts
recent zou openen door het vervangen van de
levende omheiningen door prikkeldraad of door
het vergroten van de percelen door samenvoeging.
Het intensieve landbouwlandschap dat zich tot op
vandaag manifesteert in Lievegem, dateert vooral uit
deze periode.
De nederzettingsstructuur van Lievegem is sterk
gerelateerd aan de hoogteligging. Lovendegem en
Vinderhoute zijn beide gelegen op een kouterrug.
In Waarschoot beperkte de ontginningen zich tot
een smalle hoger gelegen zandstrook, vermits deze
was omgeven door typerende moeraslanden: de
drassige moeren en broeken. Deze moeraslanden
waren talrijk aanwezig in de regio, maar vervaagden
door intensieve veenwinningen tussen de 12e en 14e
eeuw. Ook werd tot in de 19e eeuw het aanwezige
organisch slib en kalkrijk materiaal vergraven
en vervoerd ter grondverbetering van de droge
zandgronden, met als resultaat het uiteindelijk
permanent verdwijnen van de grootste delen van
deze moeren.
Deze kaart geeft weer wat d
was van Lievegem in periode
LINTBEBOUWING EN PADENSTRUCTUUR MET
HISTORISCHE OORSPRONG
Als brandstof gebruikten de meeste middeleeuwers
turf. De streek ten noorden van Gent was een
belangrijk gebied voor de exploitatie ervan.
Omstreeks 1251 wordt melding gemaakt van een
verbinding tussen Gent en Zelzate. Dit gebeurde
deels langs de Schipgracht, die, net als andere
waterloopjes, eveneens werd uitgediept en verbreed.
Er werden grachtjes gegraven en de turfstekerijen
werden met een netwerk van kanaaltjes met elkaar en
de Gentse waterlopen verbonden.
De aanleg van de Lieve zorgde ook voor een rijke
industriële ontwikkeling in de dorpen rondom Gent,
die gekenmerkt werd door landbouwlogistiek en
textielnijverheden. Deze ondernemingen, samen
met de zout- en turfwinning uit de moeren, brachten
een uitgebreid netwerk van buurt-, voet- en oude
zoutwegen met zich mee. Deze faciliteerden via
woonlinten de verdere uitbreiding van de dorpskern
doorheen de eeuwen.
Op de Ferrariskaart (zie afbeelding) is tenslotte
goed waar te nemen dat de thans kenmerkende
lintbebouwing een historische oorsprong
heeft (weliswaar met agrarische oorsprong),
waarbij typische rijgehuchten ontstonden nabij
ontginningshoeven. Ze vormden de basis voor een
kenmerkend lineair nederzettingspatroon langsheen
de wegen.
¯0 1 2 4 km
Legende
> Ferrariskaart (1770-1778)
Lievegem
0 1 km
Waterloop
20
21

! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
! ! ! ! ! !
20E EEUWSE TRANSFORMATIE
Vooral in de 2e helft van de 20e eeuw deed zich
op het platteland (ook in Lievegem) opnieuw een
grootschalige transformatie voor, die gepaard
ging met rationalisering van de landbouw,
rurbanisatie van woningen en stedelijke functies, en
infrastructuurverdichting parallel met de opkomst
van de auto als belangrijkste vervoermiddel sinds de
jaren ’50.
Via ruilverkavelingen werden grootschalige
drainages aangelegd die opnieuw resulteerden in
een drastische verandering in het (toen al artificiële)
watersysteem. De ruilverkaveling van Oostwinkel-
Adegem (1970 - meer bepaald goedgekeurd op
5 oktober 1973) omvatte alle landbouwgronden
ten noorden van Diepenbeek en ten oosten van
de Sint-Janssstraat tot aan het Schipdonkkanaal.
De ruilverkaveling van Zomergem-Lovendegem-
Merendree (1970) besloeg het oostelijk deel van
Zomergem tot het Schipdonkkanaal ten zuiden van
de Stoktevijverstraat.
Voor de aanleg van deze vele antropogene
waterwegen alsook voor de vorming van de moderne
grootschalige landbouwinfrastructuur zijn doorheen
de jaren de natuurlijke waterlopen rechtgetrokken,
plaatselijk verstevigd of ingekokerd. Lager gelegen
natte meersgronden werden opgehoogd en
afgewaterd. Dit bracht, samen met het verlies van
nagenoeg alle kleine landschapselementen, een
ruime ecologische verarming met zich mee. In het
Noordoosten, ter hoogte van Waarschoot, was
dit met uitzondering van het Lievekanaal minder
van toepassing. Echter zijn hier ook drastische
veranderingen in het waterlandschap gebeurd, met
name in de alluviale vallei van het Klein Brakeleiken
en de Burggravenstroom waar aan intensieve
veenwinning werd gedaan sinds de 13e eeuw. In
deze alluviale gebieden zijn restanten van een venige
bovenlaag aanwezig, die de potentie illustreren om
deze waterlopen (opnieuw) meer als structurerend
landschapselement vorm te geven. Door de
ruilverkavelingen in de jaren 1960 werden deze
structuren grotendeels ontwaterd en onzichtbaar in
het landschap.
De landschappelijke veranderingen verliepen tot en
met de jaren ‘60 verhoudingsgewijs met de lokale
welvaart. Hierbij werd niet al te veel afgeweken van
de heersende lintenstructuur. Vanaf de jaren 60
kwam hier verandering in door de ruilverkavelingen,
het verdwijnen van de bomen rijen in de straten , de
modernisering van de landbouw en de afbouw van
de textielsector.
LANDBOUWGEBOUWEN BIEDEN ONDERDAK VOOR
ANDERE BEDRIJVIGHEID, WONEN EN PAARDEN
Het aantal landbouwbedrijven daalt zienderogen,
onder invloed van de schaalvergroting van de
landbouw. Een recente studie van ILVO (2018)
brengt het hergebruik van hoeves in kaart. Vooral
het noordwesten van Oost-Vlaanderen wordt
gekarakteriseerd door een hoge hergebruikdynamiek.
In deelgemeenten Lovendegem en Zomergem
krijgen de meeste hoeves een niet-agrarische
bedrijvigheid (opslag en verkoop bouwmaterialen,
aannemers gespecialiseerd in de aanleg van
(verharde) buitenruimtes, etc.), gevolgd door
residentieel gebruik. Een loods in agrarisch gebied is
ten slotte goedkoper dan één op een bedrijvenzone.
In Zomergem, waar het hergebruik in absolute
aantallen hoger ligt, neemt het houden van
paarden een derde plaats in. Waarschoot werd niet
verder gedetailleerd behandeld in de studie. De
herbestemming van hoeves kent dus een zeer diverse
realiteit en uitdaging.
kaart ‘Droogte bodem’ voor (links) en na de ruilverkaveling (rechts) (Bron: grs, Zomergem)
Twee keer het landbouwlandschap rond Zomergem (op dezelfde schaal; zie ook kaart ‘open
ruimte’ op volgende pagina)
links: Landbouwlandschap ten oosten van Zomergem: duidelijk grotere kavels, zo goed als
geen perceelsrandbegroeiing of bosstructuren, een open landschap
rechts: Landbouwlandschap ten zuiden van Zomergem: kleinere kavels met
perceelsranbegroeiing, afgewisseld met bosstructuren
OPEN RUIMTE WORDT BEDREIGD
Het open-ruimtegebied wordt aangetast door
verschillende fenomenen. In Lievegem zien we het
volgende:
- Verouderde stallen zijn voor de boer te duur om af
te breken. Het is voordeliger en eenvoudiger om een
nieuwe stal naast de oude stal op te trekken.
- De (verouderde) stallen en loodsen zijn wel in trek
bij niet-agrarische bedrijvigheid, omdat de ruimte
goedkoper is dan in industriezone (zonevreemd
gebruik).
- Het ‘goedkope’ agrarisch gebied wordt omgevormd
tot industriezone om tegemoet te komen aan de
ruimtevraag voor kleine (bouw)bedrijven (zie RUP
‘Mispelare’ en RUP ‘Gemengde zone Hoekje-
Kapellestraat’).
- Landbouwbedrijven willen (goed bedoeld)
innoveren d.m.v. de bouw van een agrarische
biogasinstallatie. Ondanks het duurzame
karakakter (bedrijf levert hernieuwbare energie
aan de omgeving, verwerkt energieteelten, mest
en reststromen en lijkt hierdoor deel uit te maken
van het korte-ketenverhaal) gaat het hier over
inname van agrarisch gebied en heeft deze vorm
van bedrijvigheid ook een belangrijke logistieke/
mobiliteits impact.
- Nieuwe megastallenworden opgetrokken. De
actiegroep ‘Liever open ruimte’ ging in tegen
de oprichting van een nieuwe kippenkwekerij
in Zomergem, maar kon de bouw ervan niet
tegenhouden.
Dit zorgt voor een onvoorbiddelijke verharding en
inname van de open ruimte, met heel wat gevolgen
voor het eco- en watersysteem.
RESTJES BULKENLANDSCHAP, STREEPJES WEGELS,
AFBROKKELENDE NATUURGEHELEN
Ten zuiden van Zomergem kan dit karaktervol
‘bulkenlandschap’ nog worden waargenomen. De
confrontatie met het landbouwlandschap ten oosten
van Zomergem is frappant (zie foto’s). Tenslotte
botsen de wandelgrage bewoners op afgesloten
wegels, oude paadjes die zijn ingenomen door de
¯0 1 2 4 km
waterlopen
grachten
Ecotoopkwetsbaarheidskaart - Verdroging
niet kwetsbaar
nauwelijk kwetsbaar
weinig kwetsbaar
kwetsbaar
zeer kwetsbaar
Deze kaart toont de plaatsten waar de ecotoop kwetsbaar is
voor verdroging (= verstoring van de waterlopenstelsels door
menselijke beïnvloeding). Deze kaart is afgeleid van de BWK
(Biologische Waarderingskaart).
Bron: AGIV, VMM? INBO
TOEKOMST LANDBOUW WAAR DROGE ZOMERS DE
NORM ZIJN
Het leeuwendeel van de teelten (maïs en
grasland) in de gemeente behoort tot de laagste
waterverbruikcategorie (minder dan 25 l/ m²).
De aanwezige zandgrond zorgt ervoor dat het
water moeilijker wordt vastgehouden en is dus
minder geschikt voor veeleisende gewassen. Dat
betekent echter niet dat maïs en grasland helemaal
geen nood meer hebben aan water. De zomer
van 2018 was uitzonderlijk droog. Studies van de
VMM voorspellen niet veel beterschap. Grote
stukken landbouwgronden worden als ‘gevoelig’
en soms ‘zeer gevoelig’ voor toekomstige droogte
gecategoriseerd.
Dit betekent enerzijds dat klimaatadaptatie – net
zoals voor de bewoners en de woongebieden - ook
noodzakelijk is binnen de landbouwsector. Het
kan zowel gaan over de omschakeling naar teelten
die beter bestand zijn tegen langdurige droogte
in de zomer, als naar alternatieve vormen van
waterbeheersing waarbij regenwater langer wordt
vastgehouden in grachten en in de bodem, waardoor
infiltratie naar het grondwater wordt gestimuleerd.
Daarnaast kan ook gedacht worden aan de inzet van
alternatieve waterbronnen (bvb grijs water) voor
het irrigeren van landbouwgebied, als alternatief
“We dreigen naar dode bodems te gaan.”
Ecotoopkwetsbaarheidskaart
- Verdroging
Deze kaart toont de plaatsen waar de ecotoop kwetsbaar
is voor verdroging (= verstoring van de waterlopenstelsels
door menselijke beïnvloeding). Deze kaart is afgeleid van
de BWK (Biologische Waarderingskaart).
Bron: AGIV, VMM, INBO
Legende
Lievegem
Waterlopen
Grachten
Signaalgebieden
Watergang
¯0 1 2 4 km
MEEST WAARDEVOLLE ZONES
= MEEST BEDREIGD
¯0 1 2 4 km
waterlopen
puntrelict
relictzone
vastgestelde ankerplaats
ankerplaats
Slechts enkele versnipperde gebieden boslandschap,
gelegen aan de rand van Lievegem, hebben de
talrijke ontginningen overleefd (zie kaart ‘Open
ruimte’ op de volgende pagina). De meeste ervan
zijn aangeduid als ankerplaatsen, zijnde het Leen,
de Kwadebossen, de Vinderhoutse bossen en het
Keigatbos. Deze zijn gelegen respectievelijk ten
noordwesten en noordoosten van Waarschoot,
ten zuiden van Vinderhoute en in het westen van
Zomergem. De Vinderhoutse bossen zijn slechts
een deel van een groter ankergebied dat ook de
vallei van de Oude Kale omvat. Het Keigatbos is
een deel van een grotere relictzone zijnde de Cuesta
¯0 1 2 4 km
van Zomergem, waar naast het Keigatbos nog
kenmerken van het bulkenlandschap aanwezig zijn.
Opvallend hierbij is dat de ecologisch waardevolle
zones deels bestaan uit ecotopen die kwetsbaar
tot zeer kwetsbaar zijn voor verdroging (zie
‘Ecotoopkwetsbaarheidkaart’ en ‘Biologische
waarderingskaart’). Het in stand houden van deze
gebieden zal dus ook in belangrijke mate bepaald
worden door de mate waarin het watersysteem in de
toekomst op een meer duurzame manier kan worden
beheerd, en zodoende bijdragen tot op het opnieuw
verbinden en versterken van deze ecotopen.
biologisch waardevol
biologisch zeer waardevol
B
Waa
Deze kaart gee
waarde van Lie
Natura 2000 ge
ankergebieden
Legend
Biologische
Waterloop
Waarderingskaar
Lievegem
Vlaamse Natu
Deze kaart geeft in zones de biologis
Habitatrichtlijn
waarde van Lievegem
Biologische
weer, alsook s
Natura 2000 gebieden, landschapsre
ankergebieden.
Waterloop
!( Puntrel
Waarderingska
lijnrelict
relictzone
Biologische Waarderingskaart
Deze kaart geeft in Lievegem zones de biologische
waarde van Lievegem Vlaamse weer, Natuurreservaten alsook specifieke
Natura 2000 gebieden, Legend Habitatrichtlijngebieden
landschapsrelicten en
Deze kaart geeft in zones de biologische waarde ankergebieden. van Lievegem
!( Puntrel
weer,
Waterloop
alsook specifieke Natura 2000 gebieden, landschapsrelicten lijnrelict en
Lievegem
ankergebieden.
relictzone Vlaamse Natuurreservaten
¯0 1 2 4 km
Joachim Declerck (Regiolab 6)
Legend
Deze kaart geeft in zones Vastgestelde de biola
waarde van Lievegem weer,
ankerplaats
alsoo
Natura 2000 gebieden, landschap
ankergebieden.
Biologische
Legend
Waarderingskaart
Waterloop
Lievegem
Vlaamse Natuurreservaten
Habitatrichtlijngebieden
!( Puntrel
lijnrelict
relictzone
Vastgestelde ankerplaats
ankerplaats
Vastgestelde
Habitatrichtlijngebieden
ankerplaats
ankerplaats
!( Puntrel
lijnrelict
relictzone
Vastgestelde ankerplaats
ankerplaats
22
23

Kaart ‘open ruimte’
“Die aankomende droogte gaat een groot probleem
vormen voor de landbouw .” sleutelfiguur
Kaart ‘Evolutie bosbestand’
LANDBOUW = MEER DAN HET PRODUCEREN VAN
VOEDSEL
Twee derde van de gemeente is landbouwgrond. Dat
is heel veel open ruimte. Naast de kernen natuur
(zie ook volgende paragraaf), bestaan er grote
deelruimtes waar natuur en landbouw verweven zijn
(op de kaart weergegeven door ‘landbouwgebied met
culturele, historische en/of esthetische waarde)’. Het
is in dit landbouwgebied dat we het bulkenlandschap
terugvinden en enkele andere kleinere natuurkernen.
RELATIEF BOSRIJK IN HET BOSARME OOST-
VLAANDEREN
bossen en natuur in 2019 (gewestplan)
bossen in 1910-1940
(topografische kaarten)
Het noordelijk gedeelte van Lievegem kent
verschillende bossen. Van west naar oost heb je
Keigatbos (deel van het Drongengoed), het Leen
(voormalig militair domein) en de Kwadebossen
(of Bellebargiebos). In het zuiden zorgt de vallei
van de Oude Kale voor lang wandelplezier. Een
tipje van de Vinderhoutse bossen landt net op
gemeentelijk grondgebied. Het Schipdonkkanaal
met zijn bomenrijen voert tevens een strak ritme
van groen door de gemeente aan. Ondanks dat
het gewestplan het gebied voornamelijk geel (lees:
landbouw) kleurt, is er eigenlijk nog meer natuur.
‘De Moerkes’ (eigendom van de gemeente, beheerd
door natuurpunt), net ten noorden van Waarschoot,
is in de praktijk niet ‘geel’ meer. Het is ook prettig
wandelen waar het Schipdonkkanaal in de Brugse
vaart loopt en een boer gedoogt dat mensen langs
zijn vijver passeren (of weet het niet). Een fijn
naamloos parkje op een steenworp van de kern van
Vinderhoute is eigenlijk woonuitbreidingsgebied
(WUG). Tenslotte is er nog het privaat groen, in
de tuinen of parken van de buitenverblijven. Er
zijn nog veel kasteeldreven bewaard gebleven, wat
waarschijnlijk ook zorgt dat het bomenaantal in de
gemeente hoger aantikt.
Bulkenlandschap weg
EEN PLEIDOOI VOOR MEER GROEN
Bulkenlandschap behouden
bossen in 1846-1854
(kaarten van Vandermaele)
Het klimaatadaptatieplan behandelt het thema
landbouw zeer beknopt, terwijl de landbouwsector
wel een grote rol speelt in het open-ruimteverhaal.
Het type landbouw in de gemeente bestaat
voornamelijk uit het verbouwen van grasland
en mais: kan dat niet anders? Wij denken aan
agroforestry, CSA-boerderijen, ecologische
verbindingen tussen natuurgebieden, etc.
De kaart ‘Evolutie bosbestand’ toont een grote
afname van bossen. Sommige initiatieven werden
hiervoor genomen, maar lijken voorlopig niet tot
resultaten te in Lievegem. Zo werden er voor
het Oost-Vlaamse bosuitbreidingsproject in 1999
potentiële locaties ‘Het Leen – Lembeekse Bossen’
en ‘Drongengoed – Keigatbos’ geselecteerd.
Toch werden ze als respectievelijk matig en slecht
aanvaardbaarheid geacht door de landbouwsector
(GRS, Zomergem). Nu, 20 jaar later, lijkt het
tijd voor een herevaluatie. Misschien heeft de
gemeente nog gronden in eigendom, of zijn er
meer landbouwers uitgebold en kan hier alsnog een
bosuitbreiding van de grond komen.
landbouw
natuur (bossen)
park
landbouwgebied met culturele, historische en/of esthetische waarde
bebouwing
0 1 km
bossen in 1771-1778
(Ferraris)
0 1 km
24
25

1.3
PATCHWORK VAN
MICRO-KERNEN
DIE STEEDS MEER
OP ELKAAR GAAN
LIJKEN
De fusie is pril en een gedeelde identiteit is er niet
echt. De eigenheid van de verschillende kernen is
geworteld in het verleden:
Zomergem als landbouwgehucht,
textielindustrie in Waarschoot
en het meer residentiële kasteeldorp Lovendegem.
De typerende verschillen verdwijnen geleidelijk
ondermeer omdat de loutere woonfunctie overal de
bovenhand krijgt.
Een gedeelde identiteit moet misschien niet leunen
op de dorpskernen maar op de open ruimte ertussen.
Hoe kan deze open ruimte in de toekomst opnieuw
verrijkt worden zodat ze een drager wordt voor de
identiteit van Lievegem?
“Er is een ‘schaalverkleining’
van het leven. Nieuwe bewoners
in dorpen richten zich voor hun
sociale contacten en voorzieningen
op de ruimere regio. Ze zijn ook
meer gericht op hun eigen woning.
Autonome dorpen evolueren naar
woondorpen.”
deelnemer (Regiolab 6)
26
27

Oostwinkel
Waarschoot
1/1/2019 GEBOORTE LIEVEGEM
De gemeente Lievegem is op 1 januari 2019
ontstaan uit de vrijwillige fusie van de gemeenten
Lovendegem, Zomergem en Waarschoot. Op 19 mei
2017 werden in restaurant ‘t Hof van Beke in het
kerkdorp Beke, dat gelegen is aan de rand van het
kanaal de Lieve, de eerste intenties bekend gemaakt
door de drie burgemeesters.
Ronsele
Zomergem
Beke
De werknaam van het fusieproject was ‘De Lieve’
verwijzend naar het kanaaltje dat door zowel
Lovendegem, Waarschoot als Zomergem loopt
en als een verbindend element werd gezien. Er
werd besloten dat de bevolking de naam mocht
kiezen. Een door loting samengestelde volksjury
van 47 inwoners maakte een eerste selectie uit
600 inzendingen. De vier geselecteerde namen
waren Lievebeke, Lievegem, Lieveland en Midden-
Meetjesland. In totaal 4.110 inwoners van de drie
gemeenten brachten in november 2017 hun stem uit.
Winnaar werd de naam Lievegem die 2.260 stemmen
haalde, goed voor 55 procent van de stemmen. Het
achtervoegsel ‘gem’ komt van ‘heim’ of ‘heem’, wat
huis of woonplaats betekent (Wikipedia, 2019).
LIEVEGEM :
3 GEMEENTEN, 7 DORPEN
Lievegem is een samenstelling van drie gemeentes,
maar eigenlijk kunnen we ook spreken van zeven
dorpen, namelijk Zomergem, Ronsele, Oostwinkel,
Waarschoot, Beke, Lovendegem en Vinderhoute.
Hierna gaan we even dieper in op de geschiedenis
van elk dorp. Historisch is er moeilijk een lijn
te trekken, toch merken we dat drie voormalige
gemeentes (Zomergem, Lovendegem en
Waarschoot) vandaag harder op elkaar gaan lijken:
hoe komt dit?
Lovendegem
Vinderhoute
0 1 km
29

“Er is bijna niets dat de drie gemeenten bindt. Al zeker
niet historisch. Het is een politiek project en daar is niets
mis mee (...)”
Pieter De Reu, historicus (De Tijd, 2018)
EEN DIVERSE GESCHIEDENIS
Tot en met de 19de eeuw werd het gebied vooral
gekenmerkt door land- en bosbouw. De gronden
waren echter niet makkelijk te ontginnen waardoor
de boeren zich diversifiërden in hun beroep, met
onder meer handweefnijverheid.
Vele windmolens vormden bakens in het landschap,
vooral te Zomergem. (in de 2de helft van de
19de eeuw waren er welgeteld elf windmolens in
Zomergem).
Oude buitenplaatsen met bijhorende parken
in het zuiden van Lievegem (Vinderhoute en
Lovendegem) duiden op de aantrekkingskracht voor
de uit de stad weg trekkende elite (voornamelijk
2de helft 19de eeuw – 1ste helft 20ste eeuw). Het
nederzettingenpatroon van de zuidelijke helft
veranderde onder invloed van de vraag naar grotere
verkavelingen.
Ferrariskaart (geopunt; 1771-1778)
landbouw met woonlinten
Atlas der Buurtwegen (geopunt; 1841)
veel buurtwegen gelinkt aan veenontginning
Luchtfoto (geopunt; 1971)
1860 - spoorlijn / schipdonknkanaal / n9
De textielnijverheid tekende een doorbraak in
Lievegem bij de aanleg van de spoorlijn Gent-
Eeklo in 1859-1861. De eerste weefateliers en
textielfabrieken (2de helft 19de eeuw – 1ste helft
20ste eeuw) volgden snel in de buurt van het station
te Waarschoot. Zo genoot Zomergem beduidend
minder van de komst van het station, waar slechts
twee fabrieken werden gevestigd.
Zomergem kreeg misschien geen station, maar
was sinds 1886 wel bereikbaar via het regionale
buurtspoorwegennetwerk. Daarnaast verwierf het
westelijk deel van Lievegem faam met bloementeelt
(vooral azaleacultuur) aan het begin van de 20ste
eeuw.
Tegelijk met de komst van de spoorlijn werd ook
het Schipdonkkanaal (ca. 1855) gegraven en de N9
aangelegd.
De eerste wereldoorlog had verwoestende gevolgen
voor de dorpen. Dit gold vooral voor de kernen
Zomergem en Ronsele, strategisch gelegen langs het
Schipdonkkanaal.
In 1959 reed de laatste buurttram naar Zomergem
(lijn S).
De fusiegolf van 1977 zorgde ervoor dat de
toenmalige gemeenten Ronsele en Oostwinkel
bij Zomergem werden gevoegd. De gemeente
Vinderhoute fusioneerde met Lovendegem.
Luchtfoto (geopunt; 1979-1990) Luchtfoto (geopunt; 2000)
Bebouwde omgeving (2019)
0 1 km
30
31

“Er is een oude volksspreuk: ‘Arm
Waarschoot, rijk Sleine, glorieus
Zomergem’(...) ik ga niet akkoord
met die verbeeldende karakters.”
Pieter De Reu, historicus (De Tijd, 2018)
“Wij komen enkel in Lovendegem en
Zomergem om te fietsen.”
bewoner Waarschoot
‘GLORIEUS’ ZOMERGEM
VAN LANDBOUWGEHUCHT NAAR
GEZELLIG WOONDORP
Het vroegere landbouwgehucht evolueerde
gaandeweg naar een woondorp. De confrontratie van
de luchtfoto (1966) met de huidige situatie duidt op
een stelselmatige afname van de agrarische gronden.
Verkavelingsfragmenten kwamen in de plaats. Aan
de buitenkanten van de dorpskern kunnen nog
verschillende serres worden waargenomen. Ook zijn
alle molens (in de helft van de 19de eeuw waren dat
er nog elf) verdwenen. Een oude foto herinnert nog
aan een molen t.h.v. de Kruisstraat (zie foto).
De dorpskern ligt naast het Schipdonkkanaal.
Hierdoor werd Zomergem in WOI een belangrijk
doelwit en werd de dorpskern bijna helemaal
verwoest.
Vandaag de dag lijkt Zomergem een vooral
verbindende functie in de gemeente te vervullen
door de middelbare school en het uitgebreid
sportcentrum. Het sportcentrum huisvest o.a. het
zwembad van de gemeente.
De dorpskern wordt door sommige bewoners
nog altijd charmant bevonden, toch uitten enkele
bewoners hun angst voor het verdwijnen van de
dorpse charme. Dit typische dorpse karakter wordt
bedreigd door het slopen van tekenende dorpshuizen
en het vervangen door minder kwalitatieve
gestapelde wooneenheden met weinig uitstraling.
Dreef (Zomergem in beeld)
‘GROEN’ RONSELE
VAN BOS, PARK EN BOER NAAR
VILLAWIJK
Het kleine Ronsele (voor de fusie met Zomergem,
250 ha groot) was zeer bosrijk (ongeveer een derde
van het areaal tot WOI). Net zoals Zomergem, aan
het Schipdonkkanaal gelegen, werd het weefsel zwaar
beschadigd tijdens de wereldoorlogen.
Het kleine dorpje, gekaraketeriseerd door open
bebouwing, is bijna helemaal opgeslokt door
Zomergem. Het is vooral bewoond door pendelaars.
In de ‘achtertuin’ van het kasteel van Ronsele
bevindt zich een klein bosrijk wijkje (Parklaan) met
villa’s. Dit vroegere park van het kasteel werd in 1955
verkaveld. Een vroegere bewoonster van deze wijk
kijkt er melanchonisch op terug, “de buren waren zo
fijn, daar heb ik echt graag gewoond”.
4
‘COMPACT’ OOSTWINKEL
LANDBOUW, WOON- EN DOORGANGSDORP
Het dorp Oostwinkel ontwikkelde zich op de
verbindingsweg tussen Zomergem en Maldegem.
Deze bestaat voornamelijk uit gesloten bebouwing
met enkele boerenwoningen en hoeves. Dit
doorgangsdorp heeft nog één winkel, één apotheek,
één basisschool en twee cafés.
Zomergem, en vooral de wijk ‘Zomergem Boven’,
net ten zuiden van het centrum, ligt op een
zandheuvel of cuesta, waardoor subtiele zichtvelden
van boven naar beneden worden gecreëerd.
Ondanks de kleine schaal heeft Ronsele nog
een feestcomité en wordt er ook nog steeds een
plaatselijke kermis georganiseerd. Het comité
werkt organiseert af en toe spelletjes samen met de
microkern Oostwinkel.
5
Dreef anno 2019
Kruisstraat (Zomergem in beeld)
1) De straten voor deze verkaveling werden gebouwd in de jaren
‘70.
2) De verkaveling hier werd gestart in de jaren 70; alsook het
sportcentrum ‘Den Boer’ werd toen opgericht
3) De beschermde tuin van Dekenijstraat 7 achter de
jongensschool is nog één van de laatste groene gebieden in het
dorpshart
4) Kerk van Ronsele
5) Kasteel van Ronsele, met de aanpalende
en bosrijke verkavelingswijk
3
Den Boer
2
3
5
2
1
4
1
(Zomergem in beeld, foto van 1966)
(Google maps, 2019)
(Google maps, 2019)
Oostwinkel
32
33

“Vroeger schaatsten we op ‘de
Moerkes’ in de winter, nu gaat dat
niet meer, omdat dat dat niet meer
overstroomt.”
“Op de Kere (Waarschoot) waren
vroeger misschien 50 huizen en
15 café’s (begint emotioneel een
volkslied te zingen)”
bewoner Waarschoot
bewoner Waarschoot
‘BEDRIJVIG’ WAARSCHOOT
SPOOR BRACHT TEXTIELINDUSTRIE
‘BLAUW’ BEKE
WOON- EN WERKKERN AAN DE LIEVE
Omdat de gronden zo moeilijk ontginbaar waren,
moesten de boeren hun beroep diversifiëren. Naast
het houden van schapen, weefden de Waarschootse
boeren. De moerassen maakten het mogelijk om het
textiel te bleken, een essentieel onderdeel van het
proces.
Het allereerste bedrijf, in de vorm van een
manufactuur, werd opgericht in de oude brouwerij
(1824-1825). De eerste fabriek ontstond in 1850.
Niet louter deze ondernemingszin, maar ook de
aanleg van het spoor Gent-Eeklo was een absolute
must voor de uiteindelijke industrialisatie van
Waarschoot (afvoer van producten, maar ook
aanvoer van arbeiders en kolen). Op het hoogtepunt
(jaren ‘30) waren er vijf grote textielfabrieken
werkzaam en een trendzettende nijverheidsschool
aanwezig (zie foto’).
Deze kern is het enige kerkdorp dat aan het 13de
eeuwse kanaal ligt. Hoogstwaarschijnlijk heeft
het zijn ontstaan ook te danken aan de vroegere
tolbrug over de Lieve. Hier werd aan het einde van
de 19de eeuw een groot textielbedrijf opgericht.
Uit een voormalige brouwerij ontsproot de
vleeswarenfabriek ‘Ter Beke NV’. Het is één van de
grotere tewerkestellingspolen in de omgeving (GRS,
Waarschoot).
Deze kern, bestaande uit een mix van open en
gesloten bebouwing, draagt nog sporen van zijn
landbouwverleden in de vorm van boerenwoningen
en hoeves.
De komst van de N9 en spoorweg fnuikten het
initiële dorpsscomplex van Stationsstraat, Kerkstraat
en Schoolstraat met de ‘Keer van de straten’. Tussen
deze nieuwe en reeds bestaande assen ontstonden
verschillende verkavelingsfragmenten.
Verdere betekenisvolle plekken in de buurt zijn
het Leen (een voormalig militair domein, waar
blusvijvers en gebetonneerde wegen, opslagplaatsen
voor munitie nog herinneren aan zijn vroegere
functie; zie foto), ‘de Moerkes’, de ‘Bevende
Hazelaar’ (zie foto), het ‘Rattenkasteel’ en de
Kwadebossen (Oostmoer of Bellebargiebossen). Het
moerasgebied is echter ver zoek.
Centrum Waarschoot
De Bevende Hazelaar (nu vervangen door
een jonger exemplaar)
1
2
3
1) Ter Beke NV
2) N9
3) kerk en basisschool
(Lievens, 2005; foto boven; fabriek en
station tijdens het interbellum )
(Lievens, 2005; fabrieken aan het einde van de 19de eeuw naast de spoorlijn )
Het Leen
34
35

“Lovendegem en Zomergem lijken
meer op elkaar, in Waarschoot is het
wat te druk.”
bewoner Lovendegem
“Ik woon hier nu vier jaar, maar ik
ken hier niemand.”
bewoner Lovendegem
LOVENDEGEM EN VINDERHOUTE ONTSTAAN ALS
KASTEELDORPEN IN DE SCHADUW VAN GENT
Op de linkeroever van de Brugse Vaart en de
Oude Kale bevindt zich de kern Vinderhoute - met
welgeteld twee cafés en één winkel. Vinderhoute
heeft steeds een grote aantrekkingskracht
als woondorp gehad, zodat zo goed als elk
woonuitbreidingsgebied reeds werd ingenomen. Een
uitzondering is het bosrijk gebied waar zich nu een
voetbalterrein bevindt.
De molen in Lo herinnert ons aan het productieve
verleden van deze gemeente. In Lovendegem en
Vinderhoute daarentegen, was het landschap minder
productief. Het diende eerder voor de rijke elite
die er zich in de schaduw van Gent in alle rust kon
terugtrekken. Zo zijn er veel oude buitenplaatsen
gelegen. Hier is de bebouwing duidelijk meer
‘uitgesmeerd’ en de verkavelingen het talrijkst in heel
Lievegem.
Kasteel van Baron Dons de Lovendegem
Lovendegem kent zijn traditionele kern met kerk
en markt. De meeste mensen in Lovendegem zijn
echter van ‘de Bloemekenswijk’, een grote wijk aan
de andere kant van de N9.
Kasteel van Vinderhoute
In deze twee dorpen zijn duidelijk meer
‘inwijkelingen’. De nieuwe wijk ‘Het Spaans Hof ’
huist veel Gentenaren, die het ook goed met
elkaar kunnen vinden. Doch, in het algemeen
kennen de inwoners hun buren niet echt heel goed.
Voor de vergrijzende bevolking is het tevens niet
makkelijk om in de buurt te blijven omdat het
woonzorgaanbod doorgaans zeer laag en/of duur is.
3
1
2
Bloemekenswijk
De Bloemekenswijk, een verkaveling aan de N9.
1) N9
2) Suprabazaar (baanwinkel)
3) Oude school (nu: ontmoetingscentrum) met aanliggende
grasweide om te spelen
Kasteel Diepenbroeck (sinds 1980 een woonzorgcentrum)
36
37

1.4
BETONSNELHEID
ONVERANTWOORD
IN RELATIE TOT
RUIMTELIJKE
DRAAGKRACHT
Op basis van knooppuntwaarde ligt het
woonontwikkelingspotentieel in de kern Waarschoot,
op basis van voorzieningen vormen de centra van Zomergem
en Waarschoot zwaartepunten, maar nergens
zijn de ruimtelijke condities echt goed om zonder
bijkomende randvoorwaarden op ontwikkeling in te
zetten.
Vandaag wordt echter een zeer hoge betonsnelheid
opgetekend waarbij de fragiele eigenheid van het
gebied, met name de open ruimte, wordt bedreigd.
Hoe een ontwikkelingsstrategie opzetten met een
negatieve betonsnelheid en op die manier meer
inwoners koppelen aan meer open ruimte?
38
39

Kwadebossen
Het Leen
de Moerkes
Oostwinkel
Waarschoot
VOORZIENINGEN BINNEN LIEVEGEM, SOMS
VERBINDEND, SOMS COMPLEMENTAIR, SOMS OVER
DE GEMEENTEGRENZEN HEEN
De meeste handelszaken en horeca zijn geclusterd in
de kernen of langs de N9.
De voorzieningen zijn soms verbindend. Zo
gaan er kindjes uit Evergem en Kaprijke naar
de school in het Eeksken. Ook de middelbare
school kan gezien worden als bovenlokale (of
gemeentegrensoverschrijdende) aantrekkingspool.
Hier lopen zowel kinderen van naburige gemeenten,
Lovendegem als van Waarschoot school.
Keigatbos
Ronsele
Beke
De voorzieningen zijn soms complementair. In
Zomergem kan je gaan zwemmen, in Waarschoot
kan je creatieve workshops volgen in de oude
textielfabriek en in Lovendegem ga je wonen
als je rust en groen wil. Toch gaat een kind van
Lovendegem soms ook naar de scouts in Sint-
Martens-Latem.
Zomergem
Het Sas
Lovendegem
visvijver
water
park en bossen
spoorwegen
wegen
industriezones
bebouwde ruimte ‘binnengebied’
bebouwde ruimte ‘buitengebied’
Vinderhoute
Sportcentra
Scholen
Woonzorgcentra
Jeugdverenigingen
Jeugdhuizen
Handelszaken (Bron: locatus)
Kastelen
Oude Kale
0 1 km
41

“In Lovendegem is de laatste lingeriewinkel
weggetrokken. Daar is bijna niets meer”
deelnemer (Regiolab 6)
“Ik heb het gevoel dat Waarschoot
een beetje overvleugeld wordt door
Zomergem.”
bewoner Waarschoot
BEVOLKING = WIT EN GRIJS
De bevolking van Lievegem, 26.120 personen in
2019 (Statbel), is voornamelijk ‘wit’. Slechts 7,6%
heeft een niet-Belgische herkomst (Rijksregister,
2018). De bevolking vergrijst en de huishoudens
worden kleiner. In 2019 waren dat er 11.189
(Statbel, 2019). T.o.v. het Oost-Vlaams gemiddelde
is de bevolking in Lievegem iets ouder (23% van
de Lievegemse bevolking is ouder dan 65, in Oost-
Vlaanderen is dit 18%; Rijksregister, 2018).
Opvallend, het totaal aanwezige sportclubs ligt hier
relatief hoger dan het gemiddelde in Vlaanderen
(respectievelijk 7.0, 6.5 en 7.6 sportclubs voor
Lovendegem, Waarschoot en Zomergem;
gemeentemonitoren, 2018). Dit duidt op de
aanwezigheid van een levendige sportgemeenschap.
In de tabel op volgende pagina werd er gekeken naar
de bevolkingsprognose van Lievegem voor 2050. De
prognoses van de gemeentemonitoren duiden op een
bevolkingsaangroei van 3,1 % tegen 2035. Wanneer
we deze trend verdertrekken, betekent dit slechts 742
extra huishoudens. Het uitgangspunt van het IABR-
Atelier OVK vertrekt van een aangroei tussen 15 –
25% tegen 2050 in Oost-Vlaanderen. Statbel (2018)
ziet een groei van 13% (1.888 extra huishoudens
tegen 2050). Daarnaast keken we nog naar een derde
scenario waarbij we ervan uitgaan dat de Oost-
Vlaamse groei voornamelijk wordt opgevangen
(40% van de aangroei) in de reeds goed bereikbare
en voorziene kernen (de A-kwadranten in de VITOkaarten),
zoals het aanpalende Gent en in mindere
mate Eeklo (groei van 1.288 huishoudens).
GESCHIEDENIS?
BELANRGIJKSTE KNOOP = WAARSCHOOT?
In Lievegem geniet enkel de kern Waarschoot van
een ‘goede’ knooppuntwaarde (zie VITO-kaart:
knooppuntwaarde). Er zijn echter weinig mensen –
ook de bewoners van Waarschoot niet – die de trein
nemen (zie Tabel: Opstappers station Waarschoot).
We zien dat het station flirt met de grens van 200
opstappers op een weekdag (in de jaren ‘80 werden
heel wat stations onder 200 reizigers, afgeschaft
(Vandersmissen, 2018)). Bijna iedereen in de
gemeente heeft een auto (96% in Zomergem en
Lovendegem, 94% in Waarschoot).
VITO (2015) geeft een ‘goed’ label aan het
voorzieningenniveau in de kernen Zomergem,
Waarschoot, Lovendegem en Vinderhoute (zie
VITO-kaart: voorzieningen). In de praktijk kunnen
we echter vaststellen dat dit niet geldt voor de
kernen Lovendegem en Vinderhoute (in de kern van
Lovendegem is er wel een regionale zorginstelling).
Zij genieten echter wel van de nabijheid van het
grootstedelijke Gent. De kernen van Zomergem
en Waarschoot hebben een meer uitgebreid
voorzieningenapparaat: In Zomergem bevinden zich
twee secundaire scholen, een zwembad, verschillende
handelszaken en horeca. In Waarschoot zijn er ook
verschillende handelszaken en horeca.
De VITO kaarten kijken echter naar het bestaande
(geschiedenis). Door te kijken waar er genoeg
kritische massa en voorzieningen zijn, kunnen tevens
nieuwe multimodale hubs van gedeelde mobiliteit
(toekomst) worden geïdentificeerd. Hier markeerde
AWB (2019) Waarschoot als dergelijke hub.
BOUWWOEDE IN ZOMERGEM
Waarschoot, de gemeente met een hoge
ontwikkelingskans, heeft op dit moment een
relatief lage betonsnelheid (88 m²/dag t.o.v. het
Vlaams gemiddelde is 201 m²/dag; 2005-2015).
De betonsnelheid is het hoogst in Zomergem
van de drie deelgemeenten (206 m²/dag). Het is
ook in deze gemeente dat de hoogste stijging van
de bevolking verwacht wordt. Opmerkelijk is dat
deze stijging plaatsvindt op een plek met juist de
laagste ontwikkelingskans (betonfiches natuurpunt).
Deelgemeente Zomergem krijgt slechts een zeer
lage score toebedeelt (ontwikkelingskans D3:
beperkte kans voor verdere ontwikkeling), wat een
stuk lager is dan deelgemeentes Lovendegem (C4:
matige ligging) en Waarschoot (A4: goed gelegen).
Zomergem is het verst verwijderd van Gent en
Eeklo, de belangrijkste kernen.
RUIMTEVRETENDE
OPEN BEBOUWING (>50%)
52.7 % van de eengezinswoningen te Lievegem
zijn open. Dit is veel meer dan in Oost-Vlaanderen
(35.2 %). Daarnaast zijn nog eens 31.2 % van de
eengezinswoningen halfopen (in Oost-Vlaanderen is
dat 28.6 %). De Lievegemnaar woont dus net zoals
de vroegere kasteelheren die het gebied bevolkten
ruim en liefst met eigen tuin. In Lievegem zijn
er nog 5.638 gebouwen van voor 1970. Dat zijn
46.6 % van alle gebouwen, wat minder is dat het
Oost-Vlaamse gemiddelde (56.3 %). 5.0 % van de
gebouwen werd gebouwd na 2011, wat iets hoger is
in Oost-Vlaanderen (4.3 %).
TOEKOMST?
> De Sint-Jozefkerk (of Bellekerk) werd
gesloopt, ondanks een negatief advies van
de dienst van Onroerend Erfgoed. Op dit
moment bouwt de sociale bouwmaatschappij
Volkshaard hier (foto: Het Nieuwsblad).
Deze kerk is voor veel bewoners wel
nog steeds een herkenningspunt in het
geheugen.
KERK ANNO 2020 IS LEEG
Een bewoner wist te vertellen dat voor de fusie
al een samenwerkingsverband bestond tussen de
kerken van Lovendegem, Waarschoot en Zomergem.
De kerk tekende dus reeds een aantal jaar de
krijtlijnen van een fusie.
Er gaan niet zoveel mensen meer naar de kerk.
Om na te denken over de toekomst, werd een
kerkenbeleidsplan in het leven geroepen. Enkel
deelgemeente Zomergem heeft tot dusver een
kerkenbeleidsplan. Volgens dit plan blijven alle
Zomergemse kerken kerken. De kerken van Ronsele
en Oostwinkel blijven hun actuele bestemming
verder uitoefenen, ook al worden wekelijkse
eucharistievieringen al enkele jaren niet meer
gehouden. De organisatie van landschapspark
Drongengoed ziet de kerk van Oostwinkel als een
toegangspoort naar het park. Van dit idee wordt
niets teruggevonden in het kerkenplan.
De kerk in Oostwinkel is beschermd, dus niet
onderworpen aan het gevaar om te worden gesloopt.
Dit was spijtig genoeg wel het geval voor de
Bellekerk. Ondanks negatief advies van de dienst
Onroerend Erfgoed werd deze afgebroken. Voor
sommige Waarschotenaren een kleine steek in het
hart. Het feit dat een gebouw op de inventaris van
bouwkundig erfgoed staat, garandeert geen behoud.
Een échte toekomst vinden voor de kerk is zonder
meer de belangrijkste factor in het behoud van
dit soort erfgoed. Daarom is het belangrijk dat de
kerk van Beke snel een nieuwe bestemming vindt.
Ook de slechts sporadisch gebruikte kerken van
Oostwinkel, Ronsele en Vinderhoute worden best nu
al betrokken in een nieuw toekomstbeeld.
Tabel: Woonaanbod WUG’s
Woonuitbreidingsebieden (WUG’s) in Lievegem
Verkoop van de oude gemeenteborden in Waarschoot
actueel potentieel potentieel
WUG ha saldo #wo. #wo. bij #wo. op
verdichting onbebouwd deel
(15 wo/ha) (40 wo/ha) (40 wo/ha)
1. Guido Gezelle 23.1 20.8 35 58 832
2. Geetdam 18.7 5.1 204 340 204
3. Leikant 13.4 8.3 77 128 332
4. Oostmoer 59.9 41.7 273 455 1668
5. Centrum 31.3 25.3 90 150 1012
6. De Vijf Eiken 5.6 3.7 29 48 148
7. Kerkelare 9.3 1.6 116 193 64
8. Noense Wegel 20.6 16 69 115 640
9. Tussenwege 7.9 3.3 69 115 132
10. Schoordam 21.1 0 317 528 0
11. Lindestraat 11.3 4.8 98 163 192
12. Tourwegel 9.4 8.8 9 15 352
13. Kerkkouter 3.7 0 56 93 0
14. Rozenhoed 10.1 0 152 253 0
15. Parkje 8.0 8.0 0 0 320
16. Hooimeersslag 5.0 5.0 0 0 200
TOTAAL 1590 2650 6096
Tabel: Opstappers station Waarschoot (Nmbs, 2018)
Dag Weekdag zaterdag zondag
#opstappers 213 109 56
0 1 km
zeer goede knooppuntwaarde
goed
matig
beperkt
zeer goed voorzieningenniveau
goed
matig
beperkt
potentiële gebieden voor een nieuw
multimodaal knooppunt
potentiële gebieden voor
ontwikkeling rond bestaand knooppunt
Tabel: Toekomstige woonvraag
jaar groei #inwoners #Huishoudens Aangroei HH scenario (+ bronnen) (HH: Huishoudens)
2019 26 120 11 189
Knooppuntwaarde (VITO, 2015)
Voorzieningen (VITO, 2015)
Bewerkt en genkipt uit de transitiekaart
‘Gedeelde mobiliteit’ (AWB, 2019)
2050 3.1% 26 930 11 931 742 trend gemeentemonitor verder gezet (Gemeentemonitors, 2018)
13% 29 516 13 077 1888 Gem. trend Oost-Vlaanderen (statbel, 2018)
8% 28 157 12 475 1286 Gem. Trend O-Vl (40% van de totale groei wordt opgevangen in de A-gebieden)
42
43

“Je merkt wel een ander type van
bewoners afhankelijk van het type
weefsel. Sommige type weefsels
herbergen bewoners die meer gericht
zijn op de achtertuin. Ze hebben een
grote diepvriezer en hebben twee
auto’s op de oprit. Ze hebben minder
voeling met hun omgeving lokaal.”
3
deelnemer (Regiolab 6)
5
4
OVERIGE WOONUITBREIDINGSGEBIEDEN NIET
NODIG OM GROEI OP TE VANGEN
De gemeente telt enorm veel woonuitbreidingsgebieden
(WUG). In totaal is er 258,4 ha ingekleurd
als WUG in de gemeente. 106 ha werd al ingenomen.
Vandaag zijn er nog 152,4 ha onbebouwde percelen
in WUG over.
Aangezien open bebouwing de gangbare typologie
in de gemeente is, kunnen we veronderstellen dat de
reeds ontwikkelde WUG’s werden bebouwd met een
dichtheid van circa 10 à 15 wo/ha en dus een zeer
laag ruimtelijk rendement.
Een gunstiger ruimtelijk rendement gaat uit
van minimim 40 wo/ha. Dit is o.a. nodig om
warmtenetten toe te passen, maar ook voor het
rationaliseren van de maatschappelijke kost voor
nutsleidingen, aanleg en onderhoud publiek domein,
... .
6
Een theoretische oefening (we nemen een actuele
woondichtheid van 15 wo/ha):
• Indien we de verkavelde wijken in het WUG
zouden verdichten tot 40 wo/ha betekent dat
hier nog een potentieel open ligt van 2.650 extra
woningen.
• De niet bebouwde percelen van de WUG’s
ontwikkelen aan 40 wo/ha kan zorgen voor
nog eens 6.096 extra woningen (zie Tabel
‘Woonuitbreiding WUG’s).
• Indien we het woongebied zouden verdichten
naar 30 wo/ha (verdubbelen), betekent dit 1.590
extra woningen.
2
De snelle berekeningen tonen aan dat door te
verdichten we al gauw meer woningen creëren
dan er vraag is. Zelfs als we uitgaan van het meest
optimistische groeiscenario (1.888 extra huishoudens
tegen 2050 (zie cijfers Tabel ‘Toekomstige
woonvraag’ op vorige pagina)), kan deze vraag
makkelijk worden opgevangen door een verdichting
van het huidige woonweefsel.
1
11
De uitdaging lijkt hier te liggen in het slim verdichten
zonder extra grondinname, om op die manier
te komen tot een diversificatie van compacte
wooneenheden waar rekening wordt gehouden
met de kwaliteit en het vrijwaren van groen voor
de gemeenschap. Het afschaffen van de nog
onontwikkelde woonuitbreidingsgebieden is hierbij
een belangrijke stap om het open ruimte karakter
van de gemeente te vrijwaren.
10
12
9
Woonuitbreidingsebieden (WUG’s) in Lievegem
1. Guido Gezelle (Zomergem)
= WUG Koning Leopold III laan-Guido Gezellestraat en WUG Rijvers-Kleitstraat
2. Geetdam (Zomergem)
3. Leikant (Oostwinkel)
4. Oostmoer (Waarschoot)
5. Centrum (Waarschoot)
6. De Vijf Eiken (Beke)
7. Kerkelare (Lovendegem)
8. Noense Wegel (Lovendegem)
9. Tussenwege en KSK (Lovendegem)
10. Schoordam en Wijnzilver (Lovendegem)
11. Lindestraat (Lovendegem)
12. Tourwegel (Lovendegem)
13. Kerkkouter (Vinderhoute)
14. Rozenhoed (Vinderhoute)
15. Parkje (Vinderhoute)
16. Hooimeersslag (Lovendegem)
7
16
8
13
14
15
woonuitbreidingsgebied (WUG)
water
wegenis
bebouwing
spoorweg
Sportcentra
Scholen
Woonzorgcentra
Jeugdverenigingen
Jeugdhuizen
0 1 km
45

1.5
“Langs het Schipdonkkanaal is het echt
wel heel mooi fietsen.”
bewoner
PRACHTIG
FIETSNETWERK
VERSNIPPERD
WANDELGEBIED
AUTO FAVORIET
De nabijheid van Gent vertaalt zich helaas niet in
een performant openbaar vervoer. Het station van
Waarschoot wordt beperkt bediend. Recreatief is het
fietsnetwerk prachtig, maar functioneel niet optimaal
: een fietssnelweg verbindt binnenkort Lievegem met
Eeklo, maar de verbinding met Gent staat nog niet
helemaal op punt. Ook de kernen onderling zijn niet
goed verbonden met gevolg dat de Lievegemnaar
zich voornamelijk met de auto verplaatst.
Allerminst een ideale startpositie
om over ontwikkeling na te denken. Rekenen op het
spoor lijkt ijdele hoop, maar waarom niet de
elektrische fiets en/of het water inzetten als game
changer?
“Eigenlijk kan je hele fijne
wandelingen maken op de mountainbikeroutes,
maar dat weet niemand.”
bewoner Zomergem
46
47

“Ik moet twintig minuten wandelen
om de bus te nemen, dat is wat ver
voor mensen van mijn leeftijd.”
bewoner Lovendegem
AUTO PRIMEERT VOOR FUNCTIONELE
VERPLAATSINGEN
De Lievegemnaar neemt vooral de auto (94-96%
autobezit). Fietsen gebeurt voornamelijk recreatief.
De functionele fietswegen tussen de kernen zijn
beperkt tot kleine en onaantrekkelijke fietsstroken,
waarvan de infrastructuur soms te wensen overlaat.
De fietssnelweg Eeklo - Waarschoot stopt net voor
Waarschoot en is momenteel nog niet doorgetrokken
naar Gent.
Waarschoot Kere
Het treinstation in Waarschoot is weinig performant.
In de week rijdt slechts één trein per uur naar Gent
en naar Eeklo en in het weekend is dat slechts
maar een trein om de twee uur. Het traject van
Waarschoot naar Gent St.-Pieters duurt een halfuur
en is dus weinig efficiënt. Daarenboven is er slechts
een spoor beschikbaar voor beide richtingen. Het is
dan ook de vraag of het opdrijven van de frequentie
op deze lijn een bijdrage kan leveren aan de
functionele mobiliteit.
De frequentie van de bussen is nog bedroevender.
Er zijn twee bussen per uur tussen de kernen
van Zomergem en Lovendegem richting Gent.
Tussen de kernen Zomergem en Waarschoot zijn
er bijvoorbeeld geen bussen. De bus stopt aan
halte ‘Waarschoot Kere’ en draait daar af richting
Eeklo, waardoor je nog een twintigtal minuten moet
wandelen tot bijvoorbeeld de kerk van Waarschoot.
In elke dorpskern worden randparkings voorzien
en deze worden duidelijk aangeduid. Hierdoor
wordt het centrum gevrijwaard van de auto en is het
aangenaam vertoeven, een plus.
NETWERK AAN ELKAAR WEVEN
Zomergem kerk
Het netwerk van trage wegen toont veel potenties.
De lussen en wandelwegen rond de kernen zijn
echter gering. De bewoners van de gemeente
toonden hun vindingrijkheid: de mountainbikepaden
kunnen dubbelen als wandelpaden, en de
openstelling van interessante en cruciale kerkwegels
kunnen fijne ommetjes zijn.
Tenslotte kan bekeken worden welke recreatieve
routes ook functioneel zou kunnen gebruikt worden.
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
handelspanden (locatus)
Fiets (aantal minuten)
Markt, zomergem
Waarschootdorp, waarschoot
dorp, lovendegem
bus (aantal minuten)
Markt, zomergem
Waarschootdorp, waarschoot
dorp, lovendegem
zomergem
x
19
14
x
25
11
waarschoot
19
x
22
25
x
35
lovendegem
14
22
x
11
35
x
Lovendegem kerk
“Kunnen van de kerkwegels geen
wandelpaden gemaakt worden? Ik
mis hier mooie wandellussen.”
bebouwde ruimte
wegenis
spoorweg
bushalte
busverbinding
voornaamste bushaltes
wandelknooppunt
trage wegen
Bovenlokaal funct. fietsnetwerk (BFF)
fietsknooppunttraject
fietsostrade
0 1 km
bewoner Zomergem
49

1.6
LIEVE ANNO 2020
LEVENSADER OF
SLOOT NAAST
FIETSPAD?
De Lieve leende zijn naam aan de fusiegemeente,
maar dat wil niet zeggen dat elke inwoner de waterloop
in zijn hart draagt. De Lieve verbindt de dorpskernen
niet, maar slalomt er tussendoor, vergezeld
door een recreatief fietspad.
De Lieve werd gegraven als een verbindingskanaal,
maar de transportfunctie heeft ze vandaag niet meer.
Vandaag wordt de Lieve vooral gezien als een sfeeren
beeldbepalend element.
Hoe kan de rol van de Lieve worden opgewaardeerd?
“De Lieve? Bedoel je het restaurant?”
bewoner Lovendegem
50
51

GESCHIEDENIS VAN DE LIEVE
De Lieve is een historisch binnenscheepvaartkanaal
van Gent naar Damme (oorspronkelijk Aardenburg).
Ze werd gegraven kort na 1251 en in elk geval voor
1269, na het onteigenen van de gronden waarover
het tracé van de Lieve liep.
De bloeiperiode van dit kanaal situeerde zich in
de 13e en 14e eeuw. Om concurrentie onmogelijk
te maken, verboden de Gentenaars aanvankelijk
de nederzettingen langs de Lieve om zich door
grachten te verbinden met dit kanaal. In de latere
eeuwen, kregen sommige dorpen toch een toelating
om een verbinding te maken met de Lieve, dit was
evenwel enkel met de bedoeling om de Lieve van
water te voorzien. De Lieve was helemaal een Gents
kanaal.
Ondanks de verzanding van het Zwin (14e- 15e
eeuw), bleef de Lieve zijn oorspronkelijke functie
behouden tot aan de 18e eeuw. Het was dan ook
lange tijd een van de belangrijkste waterlopen in
Vlaanderen.
Vanaf de 16e eeuw werd de teloorgang van de Lieve
ingezet. Vooral in de 17e eeuw, meer bepaald toen in
1624 de Brugse vaart voltooid was, vervulde de Lieve
slechts de rol van buurtvaartje. De Lieve verzandde
steeds verder zodat ze nog nauwelijks bevaarbaar
werd.
Rond 1846-1851 werd een groot deel van de Lieve
opgeslorpt door de aanleg van het Schipdonkkanaal.
ARTIFICIËLE INFRASTRUCTUUR IN EEN
CULTUURLANDSCHAP
De naam ‘Lieve’ zou een fonetische variant zijn
van ‘Leie’. In het Brugse werd trouwens uitsluitend
over de ‘Ghentse Leye’ gesproken wanneer men
het kanaal tussen Damme en Gent wou aanduiden.
In het tracé zijn er effectief ook oude Leie armen
opgenomen.
De Lieve vertrekt uit de Leie zo’n 100 tal meter
ten zuiden van het Gravensteen in noordwestelijke
richting. Bij het Rabot aan ‘Bachten Walle’,
verlaat de Lieve het stadscentrum en maakt ze een
grote bocht door de Wondelgemse Meersen tot
aan de Vronestalle in Wondelgem. Vanaf hier
volgt de Lieve de bedding van de Oude Kale (of
Durme). Verder richting Damme bestaat de Lieve
uit een gegraven bedding die een brede bocht
maakt rondom de heuvelruggen van Zomergem,
Ronsele, Adegem en Maldegem. Het kanaal wordt
onderverdeeld in negen vakken met keersluizen en
rabotten om de hoogte verschillen te overbruggen.
De aanleg van de Lieve als een aaneenschakeling van
natuurlijke en artificiële watersystemen heeft voor
drastische wijzigingen in de natuurlijke afvloei van
het oppervlakte water gezorgd.
De natuurwaarde van de Lieve staat los van de
omliggende natuurgebieden. Deze zit vooral
in de specifieke flora die voorkomen aan het
wateroppervlak en in de bermen.
Het kanaal de Lieve is dus een landschapsstructuur
die al van bij de oorsprong enigszins ‘vreemd’ is aan
het traditionele landschap, een soort middeleeuwse
transportinfrastructuur die zich tot ver buiten de
stad uitspreidde. In die betekenis kan het aanwenden
van dit historische tracé voor fietssnelwegen gezien
worden als een logische verderzetting.
De lieve anno 2019
52
53

microkern Oostwinkel
Langestraat
bivakzone
Provinciaal domein
het Leen
“Niettegenstaande zijn liefelijke
naam is de geur die het Liefken
afgeeft helemaal niet zo lief.”
E. Levis (1980)
PLEKKEN LANGS DE LIEVE
Op het eerste zicht ligt de Lieve in ‘the middle of
nowhere’, beperkt tot een sloot die kabbelt door de
graslanden en maïsvelden. Het is een sloot waarlangs
een fietspad loopt over de gehele lengte als een
trouwe vriend. Het is een sloot waarbij gedichten
de weg kleuren, de bruggen een eeuwenoude
geschiedenis kennen en waarbij er - op het tweede
zicht - enkele ankerpunten te definiëren zijn.
In het noorden is de vroegere kleine Lieve verdiept
en verbreed en kennen we het gegraven kanaal als
‘Schipdonkkanaal’. De eerste brug bevindt zich in
het verlengde van de Langestraat. Deze straat met
boerenwoningen ligt op de grote routepaden (GR)
traject Tijl Uilenspiegel. De brug brengt je tot ‘het
Leen’, waaraan zich ook een bivakzone bevindt.
Een bewoner vertelt dat je er ‘s ochtends reëen kan
spotten.
Cultuurlandschap
‘Maldegemveld’
Keigatbos
Schipdonk
Stoktevijver
Lieve
Hof van
Rapenburg
microkern Beke
Bedrijf
Ter Beke
Beirtjesbrug
Lieve
de Akkerhoeve
gemeentelijke basisschool Lovendegem
‘t Eeksken
De tweede brug bevindt zich in het gehucht
Stoktevijver. Op dit punt komen de Lieve en
Schipdonkkanaal samen. Twee restaurents (‘t Oud
Liefken’ en ‘Landgoed den Oker’) zorgen voor
leven.
Vanaf dit punt volgen we een kanaaltje dat
gevoelig minder breed is. We komen eerst de
kleine brug ter hoogte van de microkern Beke
tegen. Hier bevindt zich alsook één van de grotere
tewerkstellingspolen van de gemeente (Ter Beke
NV). Niet ver daarnaast kruist de N9 de beek.
Deze brug lijkt overgedimensioneerd. Een bewoner
vertelt dat de bijna pensioengerechtigde wachter daar
waarschijnlijk voor iets tussen zat. Hij kreeg voor de
bouw van de N9 de vraag vanuit Brussel naar het
aantal boten dat er nog langskwam op de Lieve, wat
op dat moment al heel weinig was. Bang om zijn job
te verliezen, overdreef hij met het cijfer. De mensen
van Brussel kwamen nooit controleren en bouwden
een extra hoge brug over de sloot. “Typisch
Belgisch”, voegt de Waarschotenaar er nog smalend
aan toe.
Wat het Lieveken zich herinnert -
Onstuimig jong was ik vrij van heer of tol.
Lichtvoetig, waterwulps liep ik een marathon
van Gent naar zee. Ik liet de stad naar buiten vloeien
en vulde haar met wol en boter, haring, bier en wijn.
Uit Gent nam ik het koren en het laken mee.
Om maar te zwijgen van de beer! De beirscheepkes
met hun weeë vracht voeren van stad naar achterland.
De beer stonk naar ‘t schoon volk van Gent, zij leverden
de gier. De groenselboeren van alhier waren content
met vette, onverdunde aalt. Zo kreeg ik stank én dank.
Lieve
Villa du Rabot
B&B
Aan de Beirtjesbrug (straten Legevoorde-Arisdonk)
werd de beer vroeger geproefd. In 2009 werd
dit plekje nog verkozen tot mooiste plekje van
Waarschoot door Pasar. In deze buurt komen
ook natuurliefhebbers en vissers aan hun trekken.
Hier bevond zich de herberg ‘t Oud Kruisken. Het
gebouw staat er nog steeds en is een veelgeschilderd
tafereel.
Fietsgegadigden, wandelaars en kinderen genieten
in de Akkerhoeve met speelplek, dierenboerderij en
lekkere ijsjes. Daarna trekt de Lieve verder, door het
gehucht ‘t Eeksen, onder meer langs de basisschool
waar kinderen van in en uit de gemeente les volgen.
Naast eten, fietsen, wandelen en bivakkeren, bestaat
er ook nog een mogelijkheid om te slapen, bij B&B
‘de Lievde’.
Wat in dit mooie parcours langs de Lieve opvalt, is
de soms storende grootschaligheid van de agrarische
gebouwen. De Lieve eindigt ten slotte in de Brugse
vaart.
Maar wat ik diep verborgen hield en niet vermoeden kon -
mijn zwak voor vrouwen, zwaar van broed of zog.
Hun scherpe meeuwenkreet, hun loos gefladder, een laatste
graai en het zich vlijen in mijn buikig waterbed. Hun wiergroen
haar in slierten, glanzig fonteinkruid in de ochtendzon.
Kanaal Gent-
Brugge
Fabriek voor rubberen
producten
Ankerplaatsen (beschermde
landschappen)
natuur
park
water
wegenis
bebouwing
spoorweg
Lut de Block, plattelandsdichter Oost-Vlaanderen
0 1 km
54
55

1.7
MADE IN
LIEVEGEM:
WATER ALS
EXPORTPRODUCT
De textielnijverheid die ooit floreerde in Waarschoot,
maakt plaats voor meer alledaagse bedrijvigheid
zonder duidelijke link met de omgeving. Opvallend
hierbij is de slechte ontsluitingsmogelijkheden van de
bedrijvenzones, met overlast op de lokale wegen tot
gevolg.
Met de haven van Gent en de industriezones rond het
kanaal Gent-Terneuzen in de buurt, is de vraag of het
opportuun is deze bedrijvigheid in Lievegem verder
uit te bouwen.
Waarom niet het industriëel patrimonium dat vrijkomt
inzetten voor andere functies en het drinkwater
als exportproduct meer in de verf zetten?
De toren van textielfabriek S.A.W. maakt deel uit van het beschermd dorpsgezicht
56
57

N9
TEXTIELINDUSTRIE WAARSCHOOT LAAT ERFGOED
ACHTER
In het centrum van Waarschoot ontwikkelden zich
diverse bedrijventerreinen ‘Hoekje-Kapellenstraat’ en
‘Oostmoer’ uit de vroegere textielindustrie. Vandaag
blijft er slechts nog één dochterbedrijf over, Textilia
(bedrijvenzone ‘Oostmoer’), dat zich ten zuiden van
de Oostmoer bevindt.
Hoekje-
Ter Beke
Kapellestraat
Hoekje-
Kapellestraat
Hoekje-
Oostmoer
Kapellestraat
Aan de andere kant van de Oostmoer
(bedrijvenzone Hoekje-Kapellestraat) vormen het
oude fabrieksgebouw, met directeurswoning en
beschermde schouw van S.A.W. een beschermd
dorpsgezicht. Het waardevolle fabrieksgebouw in
Manchesterarchitectuur, gietijzeren kolommen, oude
spanten en ‘noordlichten’ wordt gerestaureerd door
architecte Julie D’Aubioul, waar werken, recreatie en
wonen verweven worden.
Achter deze karaktervolle cluster van gebouwen
bevinden zich verschillende kmo-gebouwen (focus
op lokale bedrijvigheid). De meeste bedrijven zijn
geworteld in de constructiewereld (glaswerken,
verfloods, interieur,…) of transportcontext.
Deze twee bedrijvenzones liggen vlak aan het
treinstation. Over de weg moet het verkeer sowieso
doorheen de kern van Waarschoot. Daarnaast
bevindt de bedrijvenzone zich naast een verkaveling
(’90) waar voorzieningen inzake handel en diensten
zeer beperkt zijn (RUP ‘Gemengde zone Hoekje-
Kapellenstraat, 2011).
Hoekje-
Mispelaere
Kapellestraat
Bilksken
N9
spoorwegen
wegenis
nationale wegen
belangrijke ontsluitingswegen voor
bedrijvigheid
industrieterrein
water
bebouwde ruimte
industriegebouwen
0 5 km
58
59

Links: de oude directeurswoning, achter: restanten van een vroegere fabriek (bedrijvenzone Hoekje-Kapellestraat)
ONTSLUITING BEDRIJVIGHEID BEÏNVLOEDT
VERBINDING KERNEN
De belangrijkste verbindingsstraten tussen de
drie hoofdkernen zijn: Kruisstraat, Stoktevijver-
Wetstraat en de N9. De omwonenden halen aan dat
hier te snel gereden wordt en dat de infrastructuur
onaantrekkelijk is
Tussen Lovendegem en Zomergem, langs de
Kruisstraat ontstond een bedrijvenzone met vooral
lokale bouw –en transportbedrijven (o.m. stelplaats
van de Lijn). Op de Kruisstraat bevinden zich
de terreinen ‘Mispelaere’. Deze zone werd eerst
door middel van een BPA (Ambachtelijke zone –
Kruisstraat) en een RUP omgezet van zone voor
gemeenschapsvoorzieningen naar zone voor lokale
ambachtelijke bedrijvigheid. Het omliggende gebied
verloor het meeste van zijn ecologische waarde
door de ruilverkavelingen. De Kruisstraat vormt
de snelste verbindingsstraat tussen Zomergem en
Lovendegem (dus ook voor de functionele fietsers).
BAANWINKELS EN AGRO-INDUSTRIE LANGS DE N9
Ter Beke NV (vleesverwerking en verpakking) ligt
vlak aan de N9 en de Lieve. Het historisch kanaal
is te klein en te smal als alternatieve ontsluiting. Ter
Beke NV, net aan het centrum van Beke, ontsproot
uit een vroegere brouwerij. De katalysator voor
de ontwikkeling en komst van de andere bedrijven
en winkels (onder meer Imperial Meat Products,
suprabazaar, e5 mode) lijkt echter de N9 te zijn.
In de oksel van de N9 en de kanaal Gent-Brugge
bevindt zich een cluster van bedrijven met een
recyclagepark. Langs de Brugse vaart zou transport
via het water geen probleem mogen zijn.
RESERVATIESTROOK VERBREDING
(SCHIPDONK)KANAAL ONZEKER
De verbreding van het Schipdonkkanaal wordt door
verschillende studies als niet gunstig geacht, o.a.
omdat er voldoende alternatieven zijn. Het kanaal
vormt nu een belangrijke recreatieve as en heeft een
hoge landschappelijke waarde door de rijen platanen
die het kanaal omringen. Als het kanaal zou worden
verbreed, zou dit een toenemende verzilting van
de grondwaterlagen veroorzaken, een belangrijk
neveneffect in een gebied waar drinkwater
gewonnen wordt.
Het al dan niet afschaffen van de reservatiestrook
vormt al jarenlang voer voor discussie. De gemeente
en de omwonenden leven nog steeds in onzekerheid
over wat met deze gronden zal gebeuren. Ook werd
het Schipdonk comité in het leven geroepen om
deze problematiek aan te kaarten. Hun jaarlijkse
kanaalfeesten zijn al een tijdje een constante in de
gemeente
Ontsluiting langs het Schipdonkkanaal zou een
optie kunnen zijn, aangezien het tracé naar de
Brugse vaart als bevaarbaar wordt geacht (bron:
Startnota GRUP ‘Reservatiestrook Schipdonkkanaal
in Oost-Vlaanderen’). Het is echter onduidelijk of
hier draagvlak voor gevonden kan worden en het
is niet het opzet van deze studie om dit verder te
onderzoeken.
“Hier (in de vroegere
fabrieksterreinen van Textilia) worden
binnenkort creatieve workshops
georganiseerd. Dat is echt tof.”
bewoner Waarschoot
Het beschermde dorpsgezicht met de vroegere
textielfabrieken, directeurswoning en
station van Waarschoot.
60
61

Gecategoriseerde Waterlopen
Deze kaart geeft de afstromingrichting van de
gecategoriseerde waterlopen, de grachten en
de grote waterpartijen weer met als achtergrond
het Digitaal Hoogtemodel (DTM).
Bron: AGIV
Grond- en oppervlaktewaterwinning
DRINKWATERPRODUCTIE
Op deze kaart worden de grond- en
oppervlaktewaterwinningsgebieden voorgesteld, samen
Het waterproductiecentrum van Kluizen werd in
met de VHA bekkens en deelbekkens.
Bron:
1974
AGIV,
in
VMM
dienst genomen. De capaciteit bedraagt
vandaag 60.000 kubieke meter (of 60 miljoen liter)
per dag. In de toekomst zal die capaciteit nog verder
verhogen tot 80.000 kubieke meter per dag.
De spaarbekkens hebben een gezamenlijke
inhoud van 10,9 miljoen kubieke meter. Het
oppervlaktewater dat daarin wordt opgeslagen,
is afkomstig van een waterwingebied van
25.000 hectare. Het omvat de wateringen
Burggravenstroom, Kale en Meirebeek, watering
Wagemakersstroom, een deel van de watering Lieve
en het bekken van de Poekebeek.
Op deze wijze vervult Lievegem een belangrijke
(ecosysteem) dienst naar de ruimere regio, aangezien
grote delen van het grondgebied behoren tot het
grond- en oppervlaktewaterwinningsgebied.
Legende
Lievegem
Grachten
Grond- en oppervlaktewaterwinning
Watergang ¯0 3 Op deze 6 kaart worden 12 km grond- en oppervlakte-waterwinningsgebieden voorgesteld,
Waterlopen
samen met de VHA bekkens en deelbekkens.
Bron: AGIV, VMM
Bevaarbaar
Legende
VHA-Bekken
Lievegem Oppervlaktewaterwingebieden
GrondwaterwingebiedenWinning
Waterlopen Beschermingszone type I
Beschermingszone type II
Oppervlaktewaterwingebieden
Beschermingszone type III
Grondwaterwingebieden 0 1 km
Eerste categorie
Tweede categorie
DTM
Derde Waterlopen categorie
Bevaarbaar
Niet
Categorie
geklasseerd
1
Categorie 2
Categorie 3
Gracht van algemeen belang
Hoogte (m)
High : 29.9
29.9
¯0 1 2 4 km
2.73
Low : 2.73
Gecategoriseerde waterlopen
Deze kaart geeft de afstromingsrichting van de gecategoriseerde waterlopen, de grachten en de grote waterpartijen weer met
als achtergrond het Digitaal Hoogtemodel (DTM).
Bron: AGIV
0 1 km
62
63

1.8
VAN NATUURLIJK
NAAR ARTIFICIEEL
WATERSYSTEEM
Er is (bijna) geen waterloop meer te vinden in
Lievegem die nog volledig natuurlijk is. Met het oog
op watergebonden ecosysteemdiensten inclusief de
wateraanvoer naar Kluizen, brengt dit zowel
uitdagingen als kansen met zich mee.
Wederom met artificiële ingrepen kunnen deze ecosysteemdiensten
terug aangesterkt worden. De vraag
is natuurlijk waar dit het meest wenselijk is, welke
ecosysteemdienst een voorttrekkersrol zal spelen en
hoe dit verwezenlijkt kan worden.
Hoe zorgen we ervoor dat deze artificiële ingrepen
aan het watersysteem het evenwicht tussen economische
uitdagingen en watergebonden ecosysteemdiensten
herstellen?
Rechthoekige vijvers op het voormalig militair domein van ‘Het Leen’
Hoe het artificieel watersysteem inzetten om
ecosysteemdienten te maximaliseren?
64
65

WAT IS WATER VOOR LIEVEGEM?
INFILTRATIEPOTENTIEEL BIJNA OVERAL HOOG
infiltratie
grondwateraanvoer
Watersysteemkaart
Ecoplan
Vertrekkende vanuit de belangrijkste watergebonden
ecosysteemdiensten, zijnde waterretentie, -infilitratie
en grondwateraanvoer, werd een beeld gevormd van
het aanwezige waterpotentieel in Lievegem. Zo is te
zien dat kansen voor infiltratie vaak complementair
zijn met gebieden waar er grote potenties liggen
om water vast te houden (retentie) alsook waar
grondwateraanvoer frequent voorkomt.
Het team achter ECOPLAN combineerde
vervolgens de informatie vervat in deze drie
ecosysteemdienstenkaarten in één overzichtelijke
watersysteemkaart. Er werden gegevens
geanalyseerd omtrent het landschap, de natuurlijke
bergingscapaciteit, de hydraulische conductiviteit en
waterwinning samen met de complexe relaties tussen
deze aspecten onderling. Hier wordt duidelijk welke
ecosysteemdienst waar het meeste potentieel kent en
kunnen prioriteiten gesteld worden..
Hier wordt weergegeven waar infiltratie een grote rol
kan spelen. Het is duidelijk dat Lievegem hier in het
algemeen geschikt voor is, dit door de ligging van
Lievegem in het zandige Meetjesland. Er is vooral
meer ruimte nodig voor infiltratie. Verdichte bodems
van het ruimtebeslag staan op deze kaart als zijnde
niet waardevol, maar dragen een enorme potentie
om dit wel te zijn. De baten van het ontharden
vertalen zich rechtstreeks naar infiltratie.
Waterlopen
Bevaarbaar
Categorie 1
Categorie 2
Categorie 3
Niet geklasseerd
Synthesekaart
Lievegem
Op basis van de watersysteemkaart werd tot slot
een gebiedspecifieke synthesekaart aangemaakt voor
Lievegem, waarbij de drie ecosysteemdiensten samen
geëvalueerd worden. Dit is een kansenkaart die
weergeeft waar er grote opportuniteiten liggen voor
watergebonden ecosysteemdiensten in de context
van Lievegem.
Legende
Waardering van infiltrate
Geen
Zeer Laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog
waterretentie
Lievegem Waardering van Infiltratie
Waterlopen Value
Bevaarbaar
Geen
±
Cat. 1
Zeer Laag
Cat. 2
Laag
Cat. 3
Matig
Niet geklasseerd Hoog
Zeer Hoog 0 0,5 1
Kilometers
0 1 km
Inflitratie - BRON: ECOPLAN 2019
VOORNAMELIJK VALLEIEN BELANGRIJK VOOR
WATERRETENTIE
ZONES VOOR HET BIJVULLEN VAN HET
OPPERVLAKTEWATERSYSTEEM = BEPERKT
Op deze kaart is te zien op welke plekken er grote
potenties zijn om water vast te houden (donkerblauw
op de figuur). De belangrijkste assen waar
retentiepotentieel te vinden is, zijn voornamelijk
valleigebieden langsheen waterlopen, met name
de Oude Kale, Kruisstraatwaterloop-Brakeleiken,
Centerloop, Diepenbeek en bepaalde zones rond de
Lieve. Ook andere lager gelegen gebieden zoals de
Moerkes en plekken aan de voet van de cuesta van
Zomergem zijn van belang.
Deze kaart visualiseert waar het grondwater
via kwel water kan aanleveren aan het
oppervlaktewatersysteem. Wederom gaat het hier
voornamelijk over depressies in het landschap,
hoofdzakelijk gelegen rond waterlopen. Deze
kaart benadrukt dus de locaties waarin geïnfiltreerd
water terug in het oppervlaktewatersysteem terecht
komt. Het vertragen van de afwatering in deze
schaars voorkomende zones heeft als gevolg dat
de opslagcapaciteit van het watersysteem vergroot
wordt.
Waterlopen
Bevaarbaar
Categorie 1
Categorie 2
Categorie 3
Niet geklasseerd
Waardering van Retentie
Laag
hoog
Waardering van Grondwateraanvoer
Geen
Zeer Laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog
0 1 km 0 1 km
66
WATERRETENIE - BRON: Jan Staes 2019
Legende
geen ruimtebeslag
Potentieel waterretentie
Laag
Grondwateraanvoer - BRON: ECOPLAN 2019
67

Oostwinkel
Waarschoot
WATER, WAT EN WAAR?
Om concrete uitspraken te kunnen doen over welke
ecosysteemdienst nu op welke plek prioritair is,
werd door het team van Dr. Staes (UA) volgende
synthesekaart ontwikkeld, met ook bijkomende
aanbevelingen om het watersysteem robuuster te
maken.
BEBOUWD GEBIED = BESTE VOOR HET
INFILTREREN VAN WATER
Op de watersysteemkaart is te zien dat algemeen
in bebouwde gebieden, alsook op de cuesta van
Zomergem en andere hoger gelegen gebieden,
er grote kansen zijn om in te zetten op infiltratie
(bruine gebieden). Voor gebieden in het ruimtebeslag
zal zich dit hoofdzakelijk vertalen naar het
(semi-)permeabel maken van ondoordringbare
oppervlakken. Denk maar aan grasbetontegels,
verharding met open voegen en infiltratiepoelen
of wadi’s om verminderde infiltratie door verharde
oppervlakten te compenseren. In de open ruimte
worden extra infiltratiekansen voornamelijk benut
door het omvormen van schrale landbouwgronden
naar (loof)bos of naar voedselarme gras- en
weilanden.
PERMANENT NATTE GEBIEDEN
In de donkerblauwe (en paarse) zones op de kaart
kunnen deze maatregelen dan leiden tot permanent
natte graslanden of zelfs moerasgebieden.
Voornamelijk langs de cruciale drinkwateraanvoer-as
Oude Kale – Lieve – Klein Brakeleike zijn hier veel
potenties. Ook boven Waarschoot ter hoogte van
de Moerkes zijn er kansen om aan moerasherstel te
doen, wat hier een extra cultuurhistorische invulling
krijgt. Niettemin, gezien de natuurlijke natheid
van deze gebieden, is een aangepaste seizoenaal
waterbeheer aanbevolen om overstromingen in
de winter te voorkomen (drainage stimuleren) en
tegelijk droogte in de zomer te kunnen weerstaan
(drainage beperken).
Beke
VROEGERE (TIJDELIJKE) MOERASSEN HERSTELLEN
ALS AANVULBOOST VAN HET WATERSYSTEEM
Ronsele
Zomergem
Vervolgens wordt ook gekeken waar er permanent
water kan vastgehouden worden (groenblauwe
gebieden). Niet-permanente vernatting is op
enkele strategische plaatsen zeer wenselijk, zoals
in bepaalde zones aan de voet van de cuesta van
Zomergem, waterlopen die doorheen bebouwde
gebieden stromen (voornamelijk in Oostwinkel en
Waarschoot) en ook algemeen in depressies in het
landschap, al dan niet gerelateerd aan een waterloop.
Om dit te verwezenlijken, wordt er voornamelijk
gekeken naar het netwerk van grachten en sloten dat
landbouwgronden draineert. Door deze grachten te
verwijderen, de afwatering ervan te beperken of ze
op te hogen, kunnen tijdelijke wetlands en vochtige
graslanden hersteld worden.
Lovendegem
Watersysteemkaart
Waterlopen
Vinderhoute
Potenties permanent nat gebied
High
LOW
Potenties infiltratiemaatregelen
High
LOW
Potenties tijdelijk nat gebied
High
LOW
0 1 km
68
69

VOORBIJ HET NATUURLIJK WATERSYSTEEM
Oostwinkel
Ronsele
Waarschoot
Beke
Vanuit de gevoerde analyse kan geconcludeerd
worden dat het begrip ‘natuurlijk watersysteem’ dient
genuanceerd te worden in de context van Lievegem.
Er moet al teruggegaan worden tot de vroege
middeleeuwen om een natuurlijk watersysteem
met meanderende waterlopen en alluviale vlakten
terug te vinden. Al vanaf de 9e eeuw worden
natuurlijke en halfnatuurlijke landschappen (bossen,
woeste gronden, ‘velden’) omgezet naar een steeds
intensiever cultuurlandschap. Demografische
druk zorgt op die manier al gedurende 1000 jaar
voor een continue landschappelijke transformatie,
zowel vanuit de intensivering van de landbouw
als de residentiële en industriële druk vanuit Gent
(woningbouw, drinkwaterproductie, ruimte voor
bedrijvigheid). Door het graven van kanalen,
ontginnen van veengebieden, doorknippen van
valleigebieden (Durme/Kale), aanleggen van
grootschalige drainages, grondwaterwinningen…
ontstond gaandeweg een artificieel watersysteem,
dat weliswaar nog steeds instaat voor het leveren
van belangrijke ecosysteemdiensten. Daarbij valt
evenwel op dat deze diensten, of het nu gaat over
het middeleeuwse economisch belang van de Lieve
of het actuele belang van de drinkwaterwinning te
Kluizen, gekaderd dienen te worden in een ruimere
regio, deels ten dienste van grotere stedelijke
gebieden. Heel wat van deze infrastructuren staan
relatief los van de lokale gemeenschap en de
historisch-landschappelijke context.
Het is dan ook logisch dat het herstellen en
versterken van ecosysteemdiensten die geleverd
worden door een artificieel watersysteem, slechts
bereikt kan worden door nieuwe artificiële ingrepen.
Daarbij wordt evenwel gepleit voor ingrepen die
qua schaal en beleving in proportie staan tot de
schaal van het traditionele landschap, en nieuwe
schaalbreuken zo veel mogelijk te vermijden.
Nieuwe lijninfrastructuren zoals fietssnelwegen
kunnen perfect in harmonie aangelegd worden met
bestaande lijnvormige landschapsrelicten zoals de
Lieve. Nieuwe woonvormen kunnen misschien
ingericht worden in historische rijgehuchten
die aansluiten bij deze landschapsstructuren, en
– waarom niet – een reflectie zouden kunnen
inhouden naar het historische bulkenlandschap
met herstel van historisch kenmerkende kleine
landschapselementen. Ecologische herwaardering
is zeker zinvol, in het bijzonder daar waar deze
historisch het meest relevant is en kan gekoppeld
worden aan een robuuster watersysteem (vernatting,
dynamisch peilbeheer).
Op basis van de ECOPLAN tool werd een
synthesekaart aangemaakt die weergeeft welke
mogelijke bijdrage vanuit Lievegem kan geleverd
worden aan het watersysteem, waarbij geredeneerd
wordt vanuit de drie geanalyseerde watergebonden
ecosysteemdiensten samen (retentie, infiltratie
en aanvoer van grondwater). Als men de
watergebonden ecosysteemdiensten, waaronder
het verzekeren van de drinkwater productie en
het terugdringen of beheersen van van droogte in
een klimaatkwetsbare regio wil versterken, dient er
prioritair ingezet te worden op het vasthouden van
oppervlaktewater (blauwe zones), het laten infiltreren
van grondwater in de zones waar dit mogelijk is
(witte zones) en op deze wijze het aanvullen van
de grondwatervoorraden. Vooral in het noorden
en het zuiden van de gemeente bestaan daarbij
tegelijk kansen om ecotopen die gevoelig zijn aan
verdroging, meer ademruimte te geven door gericht
te vernatten in zones en landgebruiksvormen waar
dit compatibel is. Zo bekom je een meer robuuste
en samenhangende groenstructuur die opnieuw
aansluiting vindt bij het fysische systeem dat mee aan
de grondslag lag van dit cultuurlandschap.
Zomergem
Neerslag
1
Vertraagd afvoeren
Lovendegem
3
Stijging grondwater
2
MEER Infiltratie
Focus Watersysteem
Vinderhoute
Kaart ‘retentie + grondwateraanvoer +
infiltratie’
bebouwde ruimte
waardering voor de ecosysteemdiensten
is hoog
waardering voor de ecosysteemdiensten
is zeer hoog
0 1 km
70
71

CONCLUSIE
8 STURENDE
ONDERZOEKSVRAGEN
1.1
WAAR STAAT HET MEETJESLAND VOOR EN HOE KUNNEN WE HET MEER KENBAAR EN BELEEFBAAR MAKEN
VOOR ZIJN BEWONERS?
1.2
KAN HET DEELS HERSTELLEN VAN HET NATUURLIJK WATERSYSTEEM OOK VOOR DE LANDBOUWER EN
INWONER VAN LIEVEGEM EEN MEERWAARDE BETEKENEN?
1.3
EEN GEDEELDE IDENTITEIT MOET MISSCHIEN NIET LEUNEN OP DE DORPSKERNEN MAAR OP DE OPEN
RUIMTE ERTUSSEN. HOE KAN DEZE OPEN RUIMTE IN DE TOEKOMST OPNIEUW VERRIJKT WORDEN ZODAT ZE
EEN DRAGER WORDT VOOR DE IDENTITEIT VAN LIEVEGEM?
1.4
HOE EEN ONTWIKKELINGSSTRATEGIE OPZETTEN MET EEN NEGATIEVE BETONSNELHEID EN OP DIE MANIER
MEER INWONERS KOPPELEN AAN MEER OPEN RUIMTE? KUNNEN DE AGRARISCHE GEBOUWEN HIERIN EEN ROL
VERVULLEN?
1.5
M.B.T. MOBILITEIT HEEFT LIEVEGEM ALLERMINST EEN IDEALE STARTPOSITIE OM OVER ONTWIKKELING
NA TE DENKEN. REKENEN OP HET SPOOR LIJKT IJDELE HOOP, MAAR WAAROM NIET DE ELEKTRISCHE
FIETS EN/OF HET WATER INZETTEN ALS GAME CHANGER?
1.6
HOE KAN DE ROL VAN DE LIEVE WORDEN OPGEWAARDEERDT?
1.7
MET DE HAVEN VAN GENT EN DE INDUSTRIEZONES ROND HET KANAAL GENT-TERNEUZEN IN DE BUURT, IS
DE VRAAG OF HET OPPORTUUN IS BEDRIJVIGHEID IN LIEVEGEM VEDER UIT TE BOUWEN. WAAROM NIET
HET INDUSTRIEEL PATRIMONIUM DAT VRIJKOMT INZETTEN VOOR ANDERE FUNCTIES EN HET DRINKWATER
ALS EXPORTPRODUCT MEER IN DE VERF ZETTEN?
1.8
HOE HET ARTIFICIEEL WATERSYSTEEM INZETTEN OM ECOSYSTEEMDIENTEN TE MAXIMALISEREN?
72
73

De analyse bracht in kaart wat goed is, maar ook
wat beter kan. Daar uit werden 8 onderzoeksvragen
opgesteld. De mogelijkheden om op deze vragen een
ruimtelijk antwoord te bieden, worden onderzocht in
dit hoofdstuk visie.
De visie vertrekt vanuit ambities en thematische
kans- en visiekaarten.
De verschillende thema’s worden tenslotte samengebracht
in een gebiedsdekkende structuurschets voor
het volledig grondgebied van Lievegem.
2
VISIE
74

2.1
VAN 8
ONDERZOEKSVRAGEN
NAAR 4 AMBITIES
1.1 WAAR STAAT HET MEETJESLAND VOOR EN HOE KUNNEN WE HET MEER
KENBAAR EN BELEEFBAAR MAKEN VOOR ZIJN BEWONERS ?
1.2 KAN HET DEELS HERSTELLEN VAN HET NATUURLIJK WATERSYSTEEM
OOK VOOR DE LANDBOUWER EN INWONER VAN LIEVEGEM EEN MEERWAARDE
BETEKENEN?
1.3 EEN GEDEELDE IDENTITEIT MOET MISSCHIEN NIET LEUNEN OP DE
DORPSKERNEN MAAR OP DE OPEN RUIMTE ERTUSSEN. HOE KAN DEZE OPEN
RUIMTE IN DE TOEKOMST OPNIEUW VERRIJKT WORDEN ZODAT ZE EEN
DRAGER WORDT VOOR DE IDENTITEIT VAN LIEVEGEM?
1.4 HOE EEN ONTWIKKELINGSSTRATEGIE OPZETTEN MET EEN NEGATIEVE
BETONSNELHEID EN OP DIE MANIER MEER INWONERS KOPPELEN AAN MEER
OPEN RUIMTE? KUNNEN DE AGRARISCHE GEBOUWEN HIERIN EEN ROL
VERVULLEN?
1.5 M.B.T. MOBILITEIT HEEFT LIEVEGEM ALLERMINST EEN IDEALE
STARTPOSITIE OM OVER ONTWIKKELING NA TE DENKEN. REKENEN OP HET
SPOOR LIJKT IJDELE HOOP, MAAR WAAROM NIET DE ELEKTRISCHE FIETS
INZETTEN ALS GAME CHANGER?
1.6 HOE KAN DE ROL VAN DE LIEVE WORDEN OPGEWAARDEERD?
AMBITIE 1: INZETTEN OP HERBRUIK BEBOUWING,
VERDICHTEN MET EEN NEGATIEVE BETONSNELHEID
AMBITIE 2 : GEDEELDE IDENTITEIT NIET
STOELEN OP DE DORPSKERNEN, MAAR OP DE OPEN
RUIMTE ERTUSSEN
AMBITIE 3 : INZETTEN OP VERBINDEND
NETWERK DUURZAME MOBILITEIT MET
(ELEKTRISCHE) FIETS ALS GAME CHANGER
1
2
3
NEGATIEVE BETONSNELHEID
OPEN RUIMTE
DUURZAAM VERBINDEN
LIEVEGEM KAN NIEUWE INWONERS VERWELKOMEN ONDER ÉÉN VOORWAARDE: EEN DALEND RUIMTEBESLAG.
DOOR IN TE ZETTEN OP HERGEBRUIK EN VERDICHTING ZONDER EXTRA FOOTPRINT KAN HET AANDEEL
OPEN RUIMTE SAMEN MET HET AANTAL INWONERS GROEIEN.
HET PALLET VOOR HERBRUIK IS DIVERS: HOEVES WAARBIJ DE BOER IS UITGEBOLD, KERKEN
DIE ONDERBENUT ZIJN, KASTELEN, KARAKTERVOLLE FABRIEKSGEBOUWEN DIE DE WEGTREKKENDE
TEXTIELINDUSTRIE ACHTERLAAT, ANDERE INDUSTRIEGEBOUWEN DIE HERLOKALISEREN NAAR DE
INDUSTRIEZONE ROND HET KANAAL VAN GENT.
DE NIEUWE FUSIEGEMEENTE IS OP ZOEK NAAR EEN GEDEELDE IDENTITEIT. BIJ DE
PARTICIPATIEMOMENTEN ZIJN HET VOORAL DE OPEN-RUIMTEGEBIEDEN DIE AANDACHT KRIJGEN. DE
HOOGWAARDIGE OPEN-RUIMTEZONES ZIJN ECHTER ZEER LOKAAL. DOOR HET OPEN-RUIMTEBESTAND VERDER
TE GAAN OPWAARDEREN, VERHOGEN WE DE BELEVINGSWAARDE. OPEN RUIMTE TROEF.
EEN FIETS IS FIJN, MAAR WORDT OP STAL GELATEN BIJ FUNCTIONELE VERPLAATSINGEN. DOOR IN TE
ZETTEN OP EEN STERK FUNCTIONEEL FIETSNETWERK PROBEREN DEZE TREND OM TE KEREN.
1.7 WAAROM NIET HET INDUSTRIEEL PATRIMONIUM DAT VRIJKOMT
INZETTEN VOOR ANDERE FUNCTIES EN HET DRINKWATER ALS
EXPORTPRODUCT MEER IN DE VERF ZETTEN?
1.8 HOE HET ARTIFICIEEL WATERSYSTEEM INZETTEN OM
ECOSYSTEEMDIENTEN TE MAXIMALISEREN?
AMBITIE 4 : ARTIFICIEEL WATERSYSTEEM
INZETTEN VOOR ECOSYSTEEMDIENSTEN
4
WATER
HET NATUURLIJK WATERSYSTEEM IS VOORGOED VERSTOORD. HET ARTIFICIEEL WATERSYSTEEM KAN
ECHTER INGEZET WORDEN OM DE VERSCHRALING EN VERDROGING VAN DE BODEM TEGEN TE GAAN, OM
ANDERE ECOSYSTEEMDIENSTEN TE LEVEREN ZOALS VERKOELING. TENSLOTTE BEKIJKEN WE HOE WATER
ZIJN ROL IN HET OPEN-RUIMTEGEBIED (EN BEBOUWDE GEBIED) KAN OPNEMEN. WATER IS HET GOUD VAN
LIEVEGEM.
76
77

Landegem
Evergem
KANSKAART
VISIEKAART
POTENTIES IN DE BESTAANDE SITUATIE
PIJLERS VOOR HET BEWERKSTELLIGEN
VAN DE AMBITIES
2.2
1
NEGATIEVE BETONSNELHEID
KANSKAARTEN ALS
BASIS VOOR
- BESTAANDE BEBOUWING
- PATRIMONIUM
- LEEGSTAND
- GROTE TUINEN EN KASTEELPARKEN
- HER-BRUIKEN
- HER-BOUWEN
- NIET-BOUWEN
- AF-BOUWEN
VISIEKAARTEN
2
OPEN RUIMTE
Evergem
Landegem
In volgend hoofdstuk worden er per ambitie twee
kaarten getoond, een kans - en een visiekaart. De
kanskaarten geven de aanwezige potenties weer. Het
is een blik op de actuele situatie. We gaan echter niet
uit van een business as usual-scenario.
3
DUURZAAM VERBINDEN
- NATUURKERNEN
- BELEVINGSPLEKKEN UIT PARTICIPATIE
- WAARDEVOLLE LANDBOUWGEBIEDEN
- EXPLICITEREN
- VERBINDEN
- VERSTERKEN
Evergem
De kanskaarten vormen de onderlegger van de visiekaarten.
De visiekaarten tonen hoe de bestaande
potenties verder zouden kunnen ontwikkeld worden
voor het bereiken van de 4 ambities.
- FUNCTIONELE FIETSWEGEN
- ENKELE BUSSEN EN NABIJE STATIONS
- TRAGE WEGEN
Landegem
- FIETS EERST
- OVERSTAPKERNEN
- TRAGE WEGEN EN COMMONS
4
WATER
Evergem
Landegem
- WATER STRUCTUREREND IN DE OPEN RUIMTE
- LIEVE CENTRALE RUGGENGRAAT
- LANDBOUW IN TRANSITIE (CAPTATIEVERBOD
IN DE ZOMER)
- WATERRIJKE NATUURKERNEN NABIJ
DORPSCENTRA
- ECOSYSTEEMDIENSTEN DOOR
RETENTIE EN VASTHOUDEN VAN
WATER
- OPEN RUIMTE OPWAARDEREN TOT
WATERRIJK BELEVINGSLANDSCHAP
- TRANSITIE NAAR
KLIMAATBESTENDIGE LANDBOUW
- GROENBLAUWE ADERS TOT IN DE
KERNEN
78
79

Oostwinkel
Waarschoot
AMBITIE 1:
INZETTEN OP
HERGEBRUIK
BEBOUWING,
VERDICHTEN MET
EEN NEGATIEVE
BETONSNELHEID
Ronsele
Zomergem
Beke
De kaart toont in de eerste plaats de bebouwde
ruimte. Daarnaast toont de kaart ook de beschermde
dorpsgezichten in Lievegem: centrum Zomergem,
domein Ter Walle, enkele hoeves, windmolen van
Vlaanderensmolen, textielfabriek S.A.W. en de
stationsomgeving in Waarschoot. ‘De loop van Lieve
met rechter trekweg’ is een beschermd monument
sinds 2005. Drie soorten gebouwen werden verder
uitgelicht, namelijk de onderbenutte kerken, de
leegstaande kastelen en agrarische bedrijven met
erfgoedwaarde.
Tenslotte toont de kaart ook de grote tuinen
en de kasteelparken. De grote tuinen bevinden
zich vaak aan de dorpsranden en in de linten. De
strategische ligging zorgt ervoor dat ze zich weer
bij de agrarische open ruimte kunnen voegen.De
kasteelparken zijn in de meeste gevallen aangeduid
als natuurzone in het gewestplan.
Lovendegem
Vinderhoute
KansenKaart ‘Negatieve betonsnelheid’
bestaande bebouwing
erkend patrimonium
beschermde dorps-of stadsgezichten
kerken, kastelen en agrarische gebouwen
(leegstand?)
kavels groter dan > 1000 m²
(waaronder kasteelparken)
0 1 km
80
81

Om een negatieve betonsnelheid te bereiken, stellen
we verschillende principes voor:
HER-BRUIKEN
Een onderbenut kasteel, kerk of een leegstaande
hoeve zijn de prioritiaire ‘herbruikbare’ plekken.
Oostwinkel
Waarschoot
HER-BOUWEN
De 20ste eeuwse verkavelingen hebben in de meeste
gevallen een lage woondichtheid. De huizen in deze
verkavelingen zijn groot en meestal onderbenut. De
kinderen zijn immers al weggetrokken. De bewoners
worden grijzer en denken aan een verhuis naar
assistentiewoningen of een woonzorgcentrum. Een
grondige renovatie dringt zich op. Het dak moet
misschien worden vervangen, de gevel geïsoleerd.
Dit zijn allemaal ‘push’-elementen voor het
herbouwen, opdelen, ophogen, verdichten van deze
wijken.
Ronsele
Zomergem
Beke
Aangezien deze 20ste eeuwse verkavelingen zich
dichtbij andere voorzieningen (voornamelijk de
kernen Zomergem en Waarschoot) of Gent (de
woonwijken in Lovendegem) bevinden, vormen deze
strategische plekken om verder te verdichten.
NIET-BOUWEN
Een negatieve betonsnelheid betekent ook niet
bouwen: Lievegem heeft niet genoeg troeven in
handen om veel meer bevolking te huisvesten. Om
een beperkte groei op te vangen, heeft de gemeente
de woonuitbreidingsgebieden zeker niet nodig.
Deze kunnen beter ingezet worden voor openruimteversterking
en water.
Onderbenutte kasteelparken zijn mensvrije of
mensarme natuur. Door samen te werken met
natuurorganisaties en/of experten kan hier worden
ingezet op biodiversiteit en verbindingen met andere
(mensvrije) natuurkernen.
Linten en dorpsranden keren zich terug naar
het agrarisch landschap: de grote tuinen kunnen
productief worden, hoeves en landbouwbedrijven
krijgen voorrang en de woningen worden
afgebouwd. Bouwen in tweede orde (een woning
achter een andere woning bouwen) in deze linten is
uit den boze.
Visiekaart ‘Negatieve betonsnelheid’
her-bruiken
bestaande bebouwing
kerken, kastelen en agrarische gebouwen
(leegstand?)
her-bouwen
20ste-eeuwse verkaveling als strategische
plekken om te verdichten
niet-bouwen
woonuitbreidingsgebieden (WUG’s) inzetten
voor open-ruimteversterking en water
onderbenutte kasteelparken voor mensvrije
natuur
strategische linten voor productief
landschap
Lovendegem
Vinderhoute
AF-BOUWEN
Welke link hebben de bedrijven in de industriezones
met hun omgeving? Bedrijven zonder direct
lokale band verhuizen op lange termijn naar de
industriezone aan het kanaal van Gent.
Plekken die vrijkomen worden behouden voor
bedrijvigheid geënt in het landschap: lokaal
gebonden economie en (agro)bedrijvigheid. Agroindustrie
(hoewel vandaag niet toegelaten) hoort
eerder thuis op een KMO-zone dan in de open
ruimte, eerder in een landelijke gemeente als
Lievegem dan in de kanaalzone.
af-bouwen
bedrijvenzones inzetten op lokaal gebonden
economie
kanaal gent
0 1 km
82
83

Oostwinkel
Waarschoot
AMBITIE 2:
GEDEELDE
IDENTITEIT NIET
STOELEN OP DE
DORPSKERNEN,
MAAR OP DE OPEN
RUIMTE ERTUSSEN
Ronsele
Zomergem
Beke
De open ruimte neemt een groot deel in van
de gemeente. Sommige van deze open ruimtecorridors
werden verminkt, andere tonen nog
sporen van het oorspronkelijke bulkenlandschap.
Er werd een hogere waardering toebedeeld aan het
landbouwgebied met culturele, historische en/of
esthetische waarde. Natuur-en bosgebieden vormen
belangrijke kapstokken. Tijdens het participatief
proces kwamen veel open ruimte plekken ter sprake.
Zij worden als belangrijke drager beschouwd voor de
identiteit van de gemeente.
Lovendegem
Vinderhoute
Kansenkaart ‘Open ruimte’
open ruimte gebieden
landbouwgebied met culturele,
historische en/of esthetische waarde
natuurgebieden
belevingsplekken uit participatie
0 1 km
84
85

Tijdens de gesprekken met inwoners kwamen
heel wat open-ruimtegebieden naar voren. Het
zijn in de eerste plaats deze plekken waarmee de
Lievegemnaars zich identificeren. We stellen daarom
voor om de open-ruimte corridors te:
EXPLICITEREN
Niet alle beleefplekken zijn gekend. Door het in de
verf zetten van deze sites, kan een groter publiek
ervan genieten.
Oostwinkel
Waarschoot
VERBINDEN
Stel, je trekt naar ‘de Moerkes’ en via een fijn zacht
netwerk kom je op een andere beleefplek. Het is een
ontdekkingstocht van diverse sferen.
De focus ligt niet enkel op het mobiliteit-technisch
verbinden. Er wordt ook gezocht naar verbindingen
voor fauna en flora. Hier verbinden betekent een
veerkrachtiger landschap.
VERSTERKEN
Ronsele
Zomergem
Beke
Naast de gebieden die reeds gewaardeerd worden,
zijn er de meer problematische plekken: de open
agrarische gebieden met monoculturen, de plekken
met grote industrie-achtige landbouwbedrijven.
De beeldkwaliteit is hier verloren gegaan. Er
wordt bekeken hoe deze plekken te versterken
door bijvoorbeeld in te zetten op agroforestry
en kleine landschapselementen (KLE’s) in het
ruilverkavelingsgebied en door buitenproportiënele
landbouwgebouwen in te passen in de omgeving en/
of eventueel te herlokaliseren naar de bedrijvensites
voor lokaal gebonden economie.
Evergem
Lovendegem
Visiekaart ‘Open ruimte’
Vinderhoute
expliciteren
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
verbinden
connecties tussen de verschillende
beleefplekken, natuurkernen en het
waardevol agrarisch landschap
versterken
inzetten op KLE’s en agroforestry in het
ruilverkavelingsgebied
grote agrarische gebouwen
(> 3.000 m²) inpassen
0 1 km
Landegem
86
87

Oostwinkel
Waarschoot
AMBITIE 3:
INZETTEN
OP NETWERK
DUURZAME
MOBILITEIT
MET DE
(ELEKTRISCHE)
FIETS ALS GAME
CHANGER
Ronsele
Zomergem
Beke
De basis voor het inzetten op verbondenheid is het
Bovenlokaal Functioneel Fietsnetwerk (BFF) en de
fietsnelweg (oranje volle lijn). In stippellijn wordt het
fietsknooppuntennetwerk aangeduid. Dit netwerk
biedt kansen voor het verder uitbreiden van het BFF
en het fietssnelwegennetwerk.
Een nieuwe fietssnelweg langs de spoorlijn en het
station van Waarschot is in aanleg (dikke stippellijn).
De stations van Waarschoot, Landegem en Evergem
(*) vormen een belangrijke potentie omdat het
geografisch dicht tegen de gemeente ligt en een snelle
verbinding met Gent garandeert.
Lovendegem
De detailhandel (bron: Locatus) is vooral langs de N9
en de Kruisstraat geconcentreerd.
(*) Een treinreis vanuit Evergem is ca. 10 minuten
korter dan een reis vanuit Waarschoot.
Kansenkaart ‘Duurzaam verbinden’
Vinderhoute
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
handelspanden (locatus)
functionele fietswegen (BFF en
fietssnelweg)
geplande functionele fietswegen
recreatieve fietswegen
trage wegen, wandelknooppuntennetwerk
voornaamste bushaltes
sluipverkeer
streetcanyon
0 1 km
88
89

Oostwinkel
Waarschoot
FIETS EERST
Voor het versterken van het zacht netwerk, zetten
we in op een sterke fietsinfrastructuur. Hierin
onderscheiden we twee types:
1) Functionele zachte verbindingen die de drie
hoofdkernen en de vier nevenkernen verbinden
(Oranje volle lijnen)
2) Snelste, zachte verbindingen naar de
dichtstbijzijnde stations (bruine lijnen). Het station
van Waarschoot is er voor elke Waarschootenaar.
Het station van Landegem is snel bereikbaar
vanuit Zomergem. Het station van Evergem is
interessant voor de bewoners van de Bloemekeswijk
(Lovendegem).
De bestaande verbindingen zijn niet
altijd optimaal. Hier en daar kunnen strategische
doorsteken gemaakt worden (rode lijnen). De
aanleg van een fietsverbinding of -brug kan hier een
tijdswinst voor de fietser opleveren
Op sommige plekken is het wegprofiel niet
aangenaam voor of aangepast aan de fietser. Deze
worden aangeduid door een bruine lijn. Hier kan de
mogelijkheid van een fietsstraat verder onderzocht
worden.
Ronsele
Beke
‘OVERSTAP’ KERNEN
Plekken waar veel voorzieningen samenkomen en er
een zekere kritische massa aan inwoners aanwezig is,
zijn strategische gebieden voor overstapkernen. In
Lievegem zijn dit de kernen Zomergem, Waarschoot
en Lovendegem. Kleine ‘stations’ met deelauto’s en
deel (elektrische) fietsen maken de laatste kilometers
naar huis overbrugbaar.
Zomergem
TRAGE WEGEN EN COMMONS
Trage wegen bieden heel wat oplossingen voor
verschillende problemen anno 2020: het vastlopend
mobiliteitssysteem, een versnelde daling van de
biodiversiteit, het jachtige bestaan,... (Kuhk et al.,
2018). Omdat er zoveel trage wegen dood lopen,
liggen er nog veel kansen voor het versterken van het
netwerk.
WATERBUS
Visiekaart ‘Duurzaam verbinden’
Fiets eerst
- bestaande functionele fietswegen
(BFF en fietssnelweg)
- nieuwe functionele fietswegen
- missing links
- fietsstraat (?) of verbeterde
infrastructuur
Lovendegem
In de context van duurzaam vervoer, werd ook de
mogelijkheid van een waterbus bekeken. Het idee
van een waterbus op het Schipdonkkanaal werd na
enige afweging begraven. Door de sluis t.h.v. de vaart
Gent-Brugge zou de reistijd tussen bvb Zomergem
en Gent veel te hoog oplopen.
Busstops op het kanaal Gent-Brugge kunnen echter
wel interessant zijn. Het verder onderzoeken ervan
valt buiten de scope van deze studie.
‘overstap’ kernen
zones met genoeg kritische massa en
voorzieningen om in te zetten op deel
(el.)fietsen- en auto’s
Trage wegen en commons
trage wegen en
wandelknooppuntennetwerk
Vinderhoute
Waterbus
opstapplekken waterbus
0 1 km
90
91

Oostwinkel
Waarschoot
AMBITIE 4:
ARTIFICIEEL
WATERSYSTEEM
INZETTEN VOOR
ECOSYSTEEM-
DIENSTEN
Ronsele
Zomergem
Beke
Lovendegem
Vinderhoute
Deze kaart duidt aan waar de huidige opportuniteiten
zitten voor het watersysteem. De zones waar de
hoogste winsten te realiseren zijn in functie van
ecosysteemdiensten zijn aangeduid in lichtblauw
(waardering hoog) en donkerblauw (waardering zeer
hoog). Verder zijn de pompstations en bronnen
van grijswater geïdentificeerd. Met deze artificiële
kunstwerken kan het watersysteem beïnvloed
worden.
Een gezond en veerkrachtig watersysteem betekent
voor Lievegem inzetten op het vasthouden van water.
De lichtblauwe en blauwe zones (waardering
ecosysteemdiensten hoog of zeer hoog) tonen waar
de meeste kansen liggen en waar er prioritair ingezet
moet worden. Afhankelijk van de plaatselijke context
zal water moeten verdeeld worden tussen een reeks
van afnemers. Landbouw heeft water nodig voor het
onderhouden van gewassen, of net géén om het te
kunnen oogsten. Het drinkwaterproductiecentrum
te Kluizen heeft voldoende aanvoer nodig om
drinkwatervoorraden te kunnen verzekeren. Het
Schipdonkkanaal en het kanaal Gent-Oostende
dienen ook een minimaal debiet te hebben opdat hun
economische functie behouden kan blijven. Ook met
de (watergebonden) natuur moet rekening gehouden
worden.. Er heerst dus een grote vraag naar water.
Om deze te kunnen verzekeren is het uitermate van
belang dat er een voldoende aanbod is, gebalanceerd
voor alle afnemers.
Kansenkaart ‘Water’
water
pompstations
Rioolwaterzuiveringsinstallatie /
Grijswater input
retentie + grondwateraanvoer +
infiltratie
waardering voor de ecosysteemdiensten
is hoog
waardering voor de ecosysteemdiensten
is zeer hoog
0 1 km
92
93

1.
Het versterken van watergebonden
ecosysteemdiensten komt hoofdzakelijk overeen met
het zorgvuldig introduceren van de juiste vormen
van natuur en open ruimte. Om hier verder nuance
in te brengen, zijn enkele cruciale zones gedefinieerd
voor een gezonde waterhuishouding.
Oostwinkel
4.
Waarschoot
2.
VERSTERKING NATUURGEBIEDEN GECOMBINEERD
MET VERSTERKING WATERSYSTEEM (1)
De bestaande natuurgebieden bieden kansen
om een grootschalig watergericht beheer toe te
passen. In deze zones worden idealiter initiatieven
geconcentreerd die het watersysteem versterken en
tegelijk de natuurwaarden verhogen.
Dit kan enerzijds toegepast worden in het geheel van
de Vallei van de Burggravenstroom en de Moerkens,
ten noorden van Waarschoot en anderzijds in de
vallei van de Oude Kale.
TRANSITIE LANDBOUWGEBIED LANGS DE LIEVE
IFV WATERGEBONDEN ECOSYSTEEMDIENSTEN (2)
Ronsele
Beke
De Lieve blijft een belangrijke aanvoerbron voor
Kluizen. Landbouwgebieden rondom de Lieve
omvormen of aanpassen zodat er een bijdrage wordt
geleverd aan een watergericht landschap zal zonder
meer de waterkwaliteit, -aanvoer en -veiligheid
bevorderen. Dit kan hand in hand gaan met het
herstellen van kleine landschapselementen.
GROENBLAUWE DORPSFLANK LOVENDEGEM (3)
Zomergem
3.
Ten noorden van Lovendegem stroomt de
Centerloop, waarrond heel wat potenties voor water
liggen. Deze stroomt af naar de Lieve, wat opnieuw
invloed heeft op de wateraanvoer naar Kluizen.
Kansen voor initiatieven zijn hier groot.
GROENBLAUWE ADERS DORPSKERN WAARSCHOOT (4)
Hier gaat het om het opwaarderen van de bestaande
beken in de kern van Waarschoot. Deze beken
kunnen, indien ingebuisd, opengelegd worden en
zo omgebouwd worden tot groenblauwe aders die
ecologische verbindingsassen vormen met de vallei
van de Burggravenstroom en het Klein Brakeleiken.
MEER WATER VASTHOUDEN IN LIEVEGEM
Visiekaart ‘Water’
drinkwatervoorziening kluizen
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
cruciale plek dorpsflank
Lovendegem
1.
Vinderhoute
Naast het algemeen versterken van waterretentie,
is het ook opmerkelijk dat er nog veel water
wegstroomt in de grote kanalen. Dit Lievegems
water stroomt af naar zee en heeft geen functie
meer voor de gemeente. De Diepenbeek te
Oostwinkel stroomt af in het Schipdonkkanaal,
maar zou een extra aanvoer-as kunnen worden
voor de Burggravestroom door deze onder het
kanaal door te trekken. Ook de afwatering van
de kasteelparkzone ten Westen van Lovendegem
vloeit in het kanaal Gent-Oostende. Indien deze
afwatering wordt tegengehouden, wordt het water
langer vastgehouden en kan het afvloeien langs de
Centerloop, richting de Lieve en dus Kluizen.
kansrijke groen blauwe aders
Meer water vasthouden
- Water onder kunstwerk door
- Stroomrichting wisselen
0 1 km
94
95

2.3
SUPERPOSITIE
VISIEKAARTEN ALS
Evergem
STRUCTUURSCHETS
Landegem
Door het overlappen van de visiekaarten wordt een
structuurschets opgemaakt. Deze brengt de verschillende
thema’s en ambities samen.
Landegem
Evergem
De structuurschets is gebiedsdekkend en reikt voor
het volledige grondgebied van Lievegem, actiepistes
aan om de vooropgestelde ambities ruimtelijk
te vertalen.
Doordat de structuurschets de verschillende thema’s
en ambities samenbrengt, kan je hiervan aflezen,
welke plek meer en welke plek minder kansen biedt.
Landegem
Evergem
Waarschoot
Evergem
Ter illustratie van de structuurschets werden na de
overzichtskaart 4 zooms uitgelicht en de mogelijke
actiepistes binnen dat gebied toegelicht.
Zomergem
Lovendegem
W arsch ot
Evergem
Landegem
Zomergem
Lovendegem
Landegem
96
97

SUPERPOSITIE
VISIEKAARTEN ALS
STRUCTUURSCHETS
ZOOM 1 ZOOM 2
NEGATIEVE BETONSNELHEID
her-bruiken
bestaande bebouwing
kerken, kastelen en agrarische gebouwen
(leegstand?)
her-bouwen
20ste-eeuwse verkaveling als strategische
plekken om te verdichten
Oostwinkel
Waarschoot
niet-bouwen
WUG’s inzetten voor open-ruimteversterking
en water
onderbenutte kasteelparken voor mensvrije
natuur
strategische linten voor productief
landschap
af-bouwen
bedrijvenzones inzetten voor lokaal
gebonden economie
2 OPEN RUIMTE
Ronsele
Zomergem
ZOOM 3
Beke
Lovendegem
in de verf zetten
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
verbinden
connecties tussen de verschillende
beleefplekken, natuurkernen en het
waardevol agrarisch landschap
versterken
inzetten op KLE’s en agroforestry in het
ruilverkavelingsgebied
grote agrarische gebouwen
(> 3.000 m²) inpassen
3 DUURZAAM VERBINDEN
verbinden
- bestaande functionele fietswegen
(BFF en fietssnelweg)
- nieuwe functionele fietswegen
- missing links
- fietsstraat (?) of verbeterde
infrastructuur
‘overstap’ kernen
zones met genoeg kritische massa en
voorzieningen om in te zetten op deel
(el.)fietsen- en auto’s
Trage wegen en commons
trage wegen en
wandelknooppuntennetwerk
Waterbus
opstapplekken waterbus
voorzieningen
handelszaken (locatus)
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
ZOOM 4
Vinderhoute
4 WATER
drinkwatervoorziening kluizen
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
0 1 km
Meer water vasthouden
- Water onder kunstwerk door
- Stroomrichting wisselen
98
99

estaande bebouwing
onderbenut? (kerken, kastelen, hoeves)
strategische plekken om te verdichten
WUG’s inzetten voor open-ruimte en water
onderbenutte kasteelparken
strategische linten voor productief landschap
bedrijvenzones te herlokaliseren
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
connecties
inzetten op KLE’s en agroforestry
buitenproportiënele agrarische gebouwen
(> 3.000 m²) inpassen
bestaande functionele fietswegen (BFF en fietssnelweg)
nieuwe functionele fietswegen
missing links
fietsstraat (?) of verbeterde infrastructuur
trage wegen en wandelknooppuntennetwerk
opstapplekken waterbus
drinkwatervoorziening kluizen
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
Cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
Water onder kunstwerk door
Stroomrichting wisselen
‘het leen’ als deel
van een versterkt
natuurgebied
inspiratievoorbeelden en ideëen,
gesprokkeld op terrein, tijdens
werksessies en de ronde tafels:
potenties voor
een negatieve
betonsnelheid (1)
potenties voor een
kwalitatieve open
ruimte (ambitie 2)
potenties voor een
beter verbindend
netwerk (ambitie 3)
potenties voor het
verbeteren van het
watersysteem (4)
‘kwadebossen’ als deel
van een versterkt
natuurgebied
WUG : verdichte
randen rond
‘oostmoer’ terug
een echte moer?
natuurgebieden verdrogen
omdat het water
wordt opgepompt voor
drinkwaterproductie
meer wandellussen
tussen de
verschillende
natuurkernen
geen ontsluitinsweg
naar het bedrijventerrein
groenblauwe ader
water vasthouden tijdens
extreme neerslag?
kerk : nieuwe
(publieke)
functie
fietsroute tot in
het centrum van
oostwinkel?
nieuwe wandel of
fietsbrug?
fietsstraat?
transitie naar
werkateliers
herbruik waardevolle
industriele panden
station = achterkant
groenblauwe ader
inrichting nieuw
poortdorp
(landschapspark
drongengoed)
fietsstraat?
fietsostrade naar
gent
soms wateroverlast door
water dat van de cuesta
naar beneden stroomt
tuinen als
productief
landschap?
ZOOM 1 ZOOM 2
VERBINDEN NOORDELIJKE NATUURGEBIEDEN EN
OOSTWINKEL ALS POTENTIEEL ONTHAALDORP
Het noorden van de gemeente is bezaaid met
de belangrijkste natuurgebieden (Drongengoed,
het Leen, Kwadebossen (deel van de Lembeekse
bossen), de Moerkes,...). Door deze aan elkaar te
haken, ontstaat een biodiverser en veerkrachtiger
landschap. Welke rol kan het straatdorp Oostwinkel
hier spelen? Hoe kunnen lokale handelaars,
inwoners, ondernemers en verenigingen bijdragen
aan de onthaalfunctie voor het landschapspark
‘Drongengoed’? Andere poortdorpen zoals
Knesselare, Ursel en Kleit zetten hier al op in.
De kleine plattelandskern van Ursel werd autovrij
gemaakt, waardoor plaats vrijkwam voor cafeetjes
en terrassen en dus een fijne fietsstop voor de
recreatieve fietser.
Door het verleggen van het knooppuntennetwerk
doorheen het centrum en het voorzien van een
aantrekkelijke fietsinfrastructuur, kan Oostwinkel
ook uitgroeien tot een kleine recreatieve kern.
Kan de kerk van Oostwinkel die nu onderbenut is,
betrokken worden in dit verhaal?
Door het versterken van de natuurgebieden
(faciliteren connecties, bebossen, invoeren KLE’s,
etc...) kan eveneens het watersysteem versterkt
‘BEDRIJVIGE’ TRANSITIE NAAR KLEINSCHALIGE
EN LOCATIEGEBONDEN ATELIERS
EN PLAATS VOOR GROENBLAUWE ADERS
Twee bedrijventerreinen flankeren het enige station
in de gemeente. Op één ervan bevindt zich het
beschermde dorpsgezicht van de textielfabriek
S.A.W. In één van deze gebouwen vinden creatieve
workshops plaats. Langs de andere kant verschijnen
grote vrachtwagens die zich door het dorpshart
hun weg moeten zoeken. Om hier een mouw aan
te passen ligt het voorstel op tafel om een nieuwe
omleidingsweg aan te leggen. Deze heeft echter een
grote impact. Door in te zetten op locatiegebonden
bedrijvigheid op de beperkte industriesites van de
gemeente, is er minder nood aan een omleidingsweg.
Logistiek georiënteerde bedrijvigheid hoort hier niet
thuis.
Op gebied van water zijn er grote winsten te maken
door het openleggen van en plaats maken voor de
groenblauwe aders doorheen het centrum.
Door hier te ontwikkelen, kan het station, dat nu
aanvoelt als een achterkant, een voorkant worden
Het woonuitbreidingsgebied t.h.v. de Oostmoer
wordt beter geschrapt. Zou hier terug een échte
moer kunnen komen? Eventueel kunnen de randen
ervan wel geïntensifieerd worden aangezien het
station en het dorpshart dichtbij ligt.
0 1 km
100
101

estaande bebouwing
onderbenut? (kerken, kastelen, hoeves)
strategische plekken om te verdichten
WUG’s inzetten voor open-ruimte en water
onderbenutte kasteelparken
strategische linten voor productief landschap
bedrijvenzones te herlokaliseren
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
connecties
inzetten op KLE’s en agroforestry
buitenproportiënele agrarische gebouwen
(> 3.000 m²) inpassen
bestaande functionele fietswegen (BFF en fietssnelweg)
nieuwe functionele fietswegen
missing links
fietsstraat (?) of verbeterde infrastructuur
trage wegen en wandelknooppuntennetwerk
opstapplekken waterbus
drinkwatervoorziening kluizen
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
Cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
Water onder kunstwerk door
Stroomrichting wisselen
groenblauwe dorpsflank
biedt veel potenties
voor water
inspiratievoorbeelden en ideëen,
gesprokkeld op terrein, tijdens
werksessies en de ronde tafels:
potenties voor
een negatieve
betonsnelheid (1)
inrichting Lieve? (acteert
op sommige plaatsen als
een dichtgegroeide berm)
potenties voor een
kwalitatieve open
ruimte (ambitie 2)
potenties voor een
beter verbindend
netwerk (ambitie 3)
potenties voor het
verbeteren van het
watersysteem (4)
n9 als barriere
voor het water
transitie landbouwgebied
langs de lieve
i.f.v. watergebonden
ecosysteemdiensten
vernatten langs de
lieve?
herbestemming kerk
N9 trekt veel
baanwinkels aan
geen connectie met het
landschap
herbestemming hoeve?
bloemekenswijk
zeer ‘open’ landschap:
inzetten op agroforestry,
voedselproductie en KLE’s
leegstaand
kasteel
N9 als barriere
voor de inwoners
verouderde huizen en
lage woondichtheid
biedt potentieel
voor verdichting
functioneel netwerk
tussen de drie
fusiegemeenten
verouderde huizen en
lage woondichtheid
biedt potentieel
voor verdichting
halte waterbus
nieuwe functie
industriesite ?
onthaalpoort
opgewaardeerde open ruimte
inzetten op marketing.
Waar zijn de hoevewinkels?
Hoeve-kaart?
de fiets brengt je
makkelijk naar gent
lokale WZS = potentie
herbruik grijs water
ZOOM 3 ZOOM 4
KASTEEL EN WIJK IN WATERPARK
Het kasteel staat leeg. Door het kasteelpark zou
een shortcut naar Zomergem en Waarschoot
kunnen liggen. De aanliggende wijk is verouderd
en het woonpatrimonium heeft nood aan renovatie.
Naast het park bevinden zich grote vijvers. Kan
dit kasteelpark watertechnisch verder uitgebreid
worden zodat de grondwatertafels kunnen worden
0 1 km
BLOEMEKENSWIJK ALS POTENTIËLE
VERDICHTINGSWIJK AAN DE GROENE DORPSFLANK
De Bloemekenswijk wordt karakteriseerd door veel
open verouderde eengezinswoningen, onderbenutte
publieke ruimte met weinig activatie. De wijk is
afgescheurd van Lovendegem door de N9 en is
daardoor zijn relatie met het dorpshart kwijt. De
wijk snakt naar een renovatiegolf en hiermee kunnen
heel wat andere problemen mee aangepakt worden:
zoals de vraag naar compactere woonvormen,
assistentiewoningen (ouderen moeten er weg trekken
omdat er geen alternatieven zijn). Geografisch gezien
ligt de wijk op (elektrische) fietsafstand van Gent en
is er langs de N9 ook een snelle verbinding.
Tenslotte mist de wijk ook hier een connectie met
het landschap. De Lieve loopt er achterdoor, de
dorpsflank van Lovendegem is rijk maar onbekend
en dus onbemind bij de bewoners.
WATERATRIUM ZOMERGEM
Het Schipdonkkanaal heeft een belangrijke
landschappelijke waarde doordat deze bijna over de
gehele lengte geflankeerd wordt door statige bomen.
T.h.v. Zomergem wordt het kanaal echter bijna
onzichtbaar. Door hier in te zetten op een interessant
waterfront kan de oude industriesite opgewaardeerd
worden: een publiek plein dat de nieuwe identiteit
van Lievegem expliciteert en toegang biedt aan het
grote ruilverkavelingslandschap.
VERNATTEN OEVERS LIEVE
Voordat de Lieve in het Schipdonkkanaal komt,
stroomt ze eerst nog door het kale en laag biodiverse
ruilverkavelingslandschap. Door in te zetten op
interessante natte composities langs en aan de Lieve
en in combinatie met het herstellen van de KLE’s
worden verschillende ecosysteemdiensten geleverd.
Hierdoor wordt ook de functie van de Lieve als
levensader in de verf gezet.
BEKE, DORPSHART AAN DE LIEVE
Beke heeft nog een woonuitbreidingsgebied,
een leegstaande kerk, het bedrijf Ter Beke dat
heel wat inwoners tewerkstelt én een hoeve
met erfgoedwaarde aan het dorpscentrum. De
woonkwaliteit ligt hier hoog o.a. danzij de Lieve.
Toch, komt ze niet helemaal tot haar recht. Beke
zou, als microdorp in het midden van Lievegem,
een verbindende rol kunnen spelen in de nieuwe
102
103

De structuurschets toonde voor het grondgebied de
mogelijkheden om de vooropgestelde ambities waar
te maken.
In dit derde deel ‘verificatie’ gaan we nog een stap
verder. Er worden 3 plekken geselecteerd waarvoor
d.m.v. ontwerpend onderzoek de visie wordt getest.
Dit gebeurt door voor elk van deze cruciale plekken
een concrete transitieagenda op te stellen.
We laten de structuurschets ‘als geheel’ dus achter
ons en werken 3 cruciale plekken verder uit.
Voor de keuze van de cruciale plekken werd gekeken
naar hun rol in het waterverhaal in combinatie met
hun potentiële betekenis op vlak van gedeelde identiteit
voor de nieuwe fusiegemeente.
3
VERIFICATIE
104
105

3.1
SELECTIE VAN
CRUCIALE PLEKKEN
Water is in Lievegem een protagonist. Ze is in grote
mate verweven met het open-ruimtegebied. De synthese
tussen water en open ruimte beslaat grotere gebieden
en landschappen.
Het onderzoek onderscheidt drie landschappen
met water als protagonist :
1. Natuurkernen met een historische
lage grondwatertafel
2. Ruilverkavelingsgebied rond de Lieve
3. Lovendegemse dorpsflank met
grote potenties voor water
Binnen deze landschappen zijn er diverse knopen. In
de zogenaamde ‘knopen’ komen ook andere ambities
(negatieve betonsnelheid, duurzaam netwerk) samen.
Door deze plekken verder te evalueren werden
uit de knopen drie cruciale plekken geselecteerd,
één per waterlandschap.
NATUURKERNEN MET EEN HISTORISCH
LAGE GRONDWATERTAFEL
RUILVERKAVELINGSGEBIED
ROND DE LIEVE
LOVENDEGEMSE DORPSFLANK MET
GROTE POTENTIES VOOR WATER
106
107

6 KNOPEN BINNEN DRIE
WATERLANDSCHAPPEN...
A.
A. NATUURKERNEN MET EEN HISTORISCH LAGE
GRONDWATERTAFEL
1.
2.
A.
Het noordelijk gebied wordt gekenmerkt door
natuurkernen met hoge biodiversiteit. Dit gebied -
dat geografisch ook het dichtst gelegen is tegen het
waterproductiecentrum van Kluizen - wordt bedreigd
door verdroging. Dit vormt zowel een probleem
voor de waterproductie als voor de natuurkernen.
Tussen de natuurkernen wordt er nog (beperkt) aan
landbouw gedaan.
Oostwinkel
Waarschoot
B.
B. RUILVERKAVELING ROND DE LIEVE
Ronsele
Beke
3.
B.
Het ruilverkavelingsgebied (oude stijl) heeft
een zeer lage biodiversiteit. Dit ‘kale’ landschap
vertoont weinig variatie en concentreert zich vooral
op monoculturen zoals maïs, aardappelteelt en
voedergewassen. De rol van de Lieve beperkt zich
tot het draineren van water. De trage wegenkaart
vertoont een dens zacht wegennetwerk, dat zeer vaak
dood loopt. Op terrein is dit wandelnetwerk niet of
amper aanwezig.
Zomergem
4.
C.
5.
C. DORPSFLANK MET GROTE POTENTIES VOOR
WATER
6.
Lovendegem
De dorpsflank van Lovendegem bestaat uit een
landbouwgebied met iets hogere biodiversiteit
(agroforestry, boskernen tussen maïsvelden, etc...).
Het resultaat is een afwisselend landschap (open
en gesloten), waar kleine landschapselementen
(KLE’s) variatie brengen. Het gebied is zeer beperkt
doorwaadbaar.
Vinderhoute
C.
landschapsgehelen waar water een
belangrijke rol speelt
cruciale plek voor vier ambities
cruciale plek voor water en één
of twee andere ambities
108
109

... NAAR 3 CRUCIALE PLEKKEN
WAAR WATER?
Overal in de gemeente speelt het water een
ondergeschikte rol. Enkel t.h.v. het Schipdonkkanaal
zien we een hoogwaardig landschap dat deels
gevormd wordt door het water, maar ook door de
planten die een beeldbepalend lijnrelict vormen door
Lievegem.
Het water is echter zeer belangrijk in de
hoofden van de boeren, de mensen achter het
waterproductiecentrum en de wateringen. Deze
‘waterstrijd’ is niet zichtbaar voor de inwoner,
met uitzondering van de berichtgeving over het
captatieverbod tijdens lange periodes van droogte.
?
VAN 6 KNOPEN BINNEN 3 WATERLANDSCHAPPEN
NAAR 3 CRUCIALE PLEKKEN
Knopen zijn plekken waar de waterlandschappen
overlappen met één of meerdere sleutellocaties,
waar één of meerdere ambities kunnen waargemaakt
worden (zie ook tabel):
1. Het onthaaldorp valt buiten de drie
waterlandschappen, maar dit landschap past echter
wel goed bij bij de natuurkernen (zie A). Het dorp
heeft soms te kampen met wateroverlast. Dit
overtollige water is afkomstig van de hoger gelegen
cuesta en stroomt af richting het straatdorp, met alle
gevolgen van dien.
2. De knoop ‘WUG en industriesite’ vormt de rand
tussen het landschap en het dorp Waarschoot. Het
is op deze rand dat veel ambities samenkomen:
potenties voor het ontharden en het ontwikkelen van
open ruimte, voor het verbinden van de bebouwde
en de onbebouwde ruimte. Deze knoop wordt
verder uitgewerkt.
3. Binnen het ruilverkavelingsgebied (oude stijl) zijn
er heel wat kleine landschapselementen (KLE’s)
verdwenen. De rol van de Lieve is beperkt (draineren
van water). Deze knoop is cruciaal om te tonen hoe
de Lieve kan opgewaardeerd worden als levensader.
4. Het grijze water van de Imperial vleesfabriek
mag niet afvloeien naar het gebied van Kluizen. Het
voldoet niet aan de strenge eisen van het drinkwater.
Sturen ze het water richting de Centerloop? En,
loopt het water van de Centerloop niet sowieso naar
Kluizen? Deze knoop is verder te ontwarren, maar
wordt niet verder uitgewerkt omdat er te weinig
potenties zijn om andere ambities waar te maken.
5. De N9 vormt een sterke scheiding tussen het
dorpshart van Lovendegem en de wijken daarbuiten
(zoals de Bloemekeswijk). Hoe de afgesneden wijk
verbinden met het centrum, maar ook met de open
ruimte? Interessante vragen die in het kader van deze
studie echter niet verder worden uitgewerkt.
6. Het leegstaande kasteel van Lovendegem
spreekt tot de verbeelding. Het is onderbenut. Het
kasteel ligt aan de rand van de groene dorpsflank
waar wandelingen dood lopen. De locatie aan
het dorpscentrum wordt als cruciale plek verder
uitgewerkt in het volgende hoofdstuk.
OPBOUWEN VAN EEN BELEIDSINSTRUMENTARIUM
Het hanteren van enkele werkprincipes kan op
efficiënte wijze een sprekend en daadkrachtig beleid
faciliteren (zie figuur):
1.Start met het schetsen van een mogelijk
toekomstbeeld voor de Open Ruimte in Lievegem.
Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat wordt gestreefd
naar een open ruimte waar de identiteit en beleving
van de ruimte hand in hand gaat met het versterken
van ecosysteemdiensten in een context van
klimaatadaptatie, en waarbij (conform de principes
van het IABR atelier Oost-Vlaams kerngebied) de
demografische groei niet noodzakelijk evenredig
in alle betrokken gemeenten (bvb Lievegem) moet
worden opgevangen, maar vooral op die plekken
waar de knooppuntwaarde gunstig is.
2. Identificatie van de niche-praktijken die
aanleunen bij het gewenst toekomstbeeld,
bijvoorbeeld: locatiebeleid voor nieuwe woningen,
klimaatbestendige landbouw, een duurzaam
watersysteem …
3. Bepalen van trends die drukken op de huidige
(regime-)activiteiten, bijvoorbeeld tendenzen tot
schaalvergroting en industrialisering in de landbouw,
inplanting van niet-grondgebonden activiteiten in
de open ruimte, zonevreemde ontwikkelingen in
voormalige landbouwbedrijfszetels die leeg komen te
staan door de schaalvergroting …
6 knopen
1. Onthaaldorp ‘drongengoed’
2. WUG en industriesite
3. (ver)natte landbouw rond de Lieve
4. barreirewerking n9
5. bloemekeswijk
6. leegstaand kasteel
negatieve betonsnelheid
x
x
x
x
x
ambities
open ruimte
x
x
x
x
(x)
x
verbindend netwerk
(x)
(x)
(x)
(x)
x
watersysteem
(?)
x
x
x
(x)
x
A. natuurkernen
(x)
x
landschap
B. ruilverkaveling
x
C. dorpsflank
x
(x)
x
3 cruciale plekken
- WUG en industriesite
- (ver)natte landbouw rond de Lieve
- leegstaand kasteel
4. Systeemanalyse: het leggen van verbanden tussen
de verschillende trends en systeemvariabelen bvb
door industrialisering en schaalvergroting van
de landbouw ontstaat bijkomende verharding en
bebouwing in de open ruimte en de noodzaak tot
intensivering en ontwatering zodat de gronden
toegankelijk blijven voor grotere machines. Hierdoor
komen watergebonden ecosysteemdiensten onder
druk, waardoor deze landbouwactiviteiten minder
bestand worden tegen de klimaatverandering, en
bovendien een stuk identiteit van de open ruimte (en
dus ook de fusiegemeente) verloren gaat (hetgeen
het initiële wensbeeld was).
5. Het bepalen en clusteren van beleidsvoorstellen
die systeemverandering ondersteunen : deze krijgen
vorm in de geformuleerde ambities voor Lievegem
6. Het bepalen van strategisch gekozen projecten
met een verwachte bijdrage tot (radicale)
systeemverandering : deze krijgen vorm binnen de
voorgestelde maatregelen in de cruciale plekken
Antea Group-VITO 2013. Uitwerken van beleidsinstrumenten voor het verminderen van ruimtebeslag in de
open ruimte
x: duidelijke link tussen de knoop en de
ambitie/het landschap in kwestie
(x); relatie tussen de knoop en de
ambitie/het landschap is niet expliciet
aanwezig
110
111

3.2
AARD
SNELHEID
AMBITIEUZE
TRANSITIEAGENDA
QUICK WINS
• MAKKELIJK TE IMPLEMENTEREN
• HAALBAAR TE REALISEREN IN DE
AANKOMENDE LEGISLATUUR (2020-
2025)
• ER ZIJN REEDS AANKNOPINGSPUNTEN
IN HET BUDGET VAN DE
MEERJARENPLANNING (2020-2025)
PER CRUCIALE PLEK
STRATEGISCHE PROJECTEN
• LOCATIE GEBONDEN
• HOOG POTENTIEEL
• DUIDELIJKE HEFBOOM VOOR HET
VERVULLEN VAN ÉÉN OF MEERDERE
AMBITIE(S)
• VAN URGENT (BEST ZO SNEL
MOGELIJK TE REALISEREN) TOT
COMPLEX
PROGRAMMA’S
• VAN TOEPASSING OP EEN GROTER
GEBIED
• VAN URGENT (BEST ZO SNEL
MOGELIJK TE REALISEREN) TOT
COMPLEX
• GRONDSLAGEN KUNNEN GELEGD
WORDEN VOOR DE VOLGENDE
LEGISLATUUR
Wat zijn concrete handvaten voor het ontwikkelen
van de cruciale plekken? Aan de hand van een transitieagenda
worden stappen op verschillende niveaus
geïdentificeerd. ‘Quick wins’ zijn projecten die relatief
makkelijk te implementeren zijn. ‘Strategische
projecten’ zijn locatiegebonden cases, hetzij urgent,
hetzij met een hoog potentiëel. ‘Programma’s’ tonen
concepten die extrapoleerbaar zijn voor een groter
projectgebied.
Elke cruciale plek krijgt een concrete en ambitieuze
transitieagenda met verschillende types van
projecten. Deze projecten kunnen geïnitieerd worden
door de gemeente maar ook door andere actoren.
Voor elk project worden potentiële trekkers en partners
van het project aangegeven.
GEÏNTEGREERD RESULTAAT
DE TRANSITIEAGENDA KADERT BEST IN EEN GECOMBINEERDE OPMAAK VAN EEN
KLIMAATADAPTATIEPLAN (*), EEN HEMELWATERPLAN EN EEN BELEIDSPLAN RUIMTE,
WAARBIJ VERSCHILLENDE PARTNERS BETROKKEN WORDEN EN
WAARBIJ EEN STRATEGISCHE VISIE OP LANGE TERMIJN WORDT GEREALISEERD.
DE GEMEENTE = COÖRDINATOR
VANUIT DE AANGEHAALDE BELEIDSINSTRUMENTEN (BELEIDSPLAN RUIMTE,
HEMELWATERPLAN, KLIMAATPLAN) KOMT DE GEMEENTE ALS BELANGRIJKSTE
COÖRDINATOR NAAR BOVEN VOOR HET BEPALEN VAN DE TRANSITIE-AGENDA.
HOEWEL BEPAALDE UITDAGINGEN WELISWAAR HET WERKINGSGEBIED VAN DE GEMEENTE
OVERSTIJGEN, LIGGEN HEEL WAT UITDAGINGEN TOCH BINNEN DE BESTUURSKRACHT
VAN DE GEMEENTE. DE AFBAKENING VAN DE NIEUWE FUSIEGEMEENTE IS IN DIE
ZIN OOK EEN OPPORTUNITEIT, AANGEZIEN NU OP EEN MEER COHERENTE WIJZE EEN
BELEID KAN WORDEN UITGESTIPPELD VOOR DE OPEN RUIMTE.
SAMENWERKEN CRUCIAAL
VOOR DE UITVOERING VAN DIT BELEID ZAL NAUW SAMENGEWERKT MOETEN WORDEN
MET ANDERE STAKEHOLDERS, ZOALS O.A. DE REGIONALE LANDSCHAPPEN, DE
POLDERBESTUREN, LANDBOUWORGANISATIES, NATUURVERENIGINGEN OF DE VLAAMSE
LANDMAATSCHAPPIJ. HEEL WAT VAN DE INITIATIEVEN KUNNEN OOK VAN ONDERUIT
WORDEN OPGESTART. BELANGRIJK IN KADER VAN EEN COHERENTE TRANSITIE-AGENDA
IS EVENWEL DAT DE GEMEENTE BOTTOM-UP INITIATIEVEN ONDERLING AFSTEMT,
ZODAT ZE ELKAAR ONDERLING KUNNEN VERSTERKEN EN NIET TEGENWERKEN.
(*) ENKEL HET LUIK ‘MITIGATIE’ WAS BESCHIKBAAR TIJDENS DE OPMAAK VAN DE
STUDIE.
112
113

CRUCIALE PLEK 1: DORPSFLANK WAARSCHOOT
0 1 km
Moerkes
groenblauwe ader
blootleggen
uitbreiden natte
natuurgebonden
ecosysteemdiensten
sociale wijk
verdichten
Kwadebossen
WUG naar
moeraslandschap en/
of dorpsbos
0 1 km
voorzieningen
handelszaken
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
1. negatieve betonsnelheid
bestaande bebouwing
onderbenut? (kerken, kastelen, hoeves)
strategische plekken om te verdichten
WUG’s inzetten voor open-ruimte en water
onderbenutte kasteelparken
strategische linten voor productief landschap
bedrijvenzones te herlokaliseren
2. kwalitatieve open ruimte
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
connecties (beleefplekken-natuur-...)
3. een verbindend zacht netwerk
bestaande functionele fietswegen
nieuwe functionele fietswegen
missing links
fietsstraat (?) of verbeterde infrastructuur
trage wegen en wandelknooppuntennetwerk
4. verbeteren van het watersysteem
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
Cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
Water onder kunstwerk door
Stroomrichting wisselen
KRACHTLIJNEN
VOORGESTELDE
TRANSITIE
1. WOONUITBREIDINGSGEBIED NAAR OPEN
MOERASLANDSCHAP EN/OF DORPSBOS
Het nog grotendeels onbebouwde
woonuitbreidingsgebied (WUG) van 41 ha is - zoals
alle nog onbebouwde WUG’s - een sleutelgebied
voor het inperken van het ruimtebeslag.
2. UITBREIDEN VAN NATTE NATUURGEBONDEN
ECOSYSTEEMDIENSTEN IN DE NOORDFLANK VAN DE
GEMEENTE
Qua natuurcreatie is de uitbreiding van de
ruimere bosgordel van de Lembeekse bossen
en Bellebargiebos een interessante piste. Het
uitbreiden van de bosgordel betekent niet per se
een uitbreiding van algemeen natte natuurgebonden
ecosysteemdiensten. Door verschillende
onderleggers zoals de waterretentiekaarten te
hanteren kunnen de eerste ruimtelijke krijtlijnen
gezet worden. Ook de studie van het onthaalplan
Drongengoed (cf. het radiaal Drongengoed
- Keigatbos - het Leen - Lembeekse bossen
opgenomen) door LAMA architecten sluit hier
naadloos bij aan. Daarom gaat onderhavige studie
hier niet verder op in.
3.MEER BLAUW IN HET BEELD
Rondom het WUG liggen nog diverse straten met
gemengde riolering (Akkerstraat, Moerstraat, sociale
woonwijk). Het overtollige rioolwater (bijvoorbeeld
na een hevige regenbui) wordt hier via overstorten
afgevoerd naar het oppervlaktewater. Hierdoor kan
het oppervlaktewater verontreinigd worden. Indien
het WUG wordt ingezet voor ecosysteemdiensten, is
overstorten kunnen
het oppervlaktewater
verontreinigen
het aangewezen om zo snel mogelijk het regenwater
af te koppelen van de riolering. Dit lijkt echter nog
niet voorzien te zijn in de meerjarenplanning.
Als oplossing hiervoor, bevelen we een systeem
aan waarbij er nog minimaal regenwater via
ondergrondse riolering wordt afgevoerd, maar wel
ingezet wordt op een systeem van wadi’s en open
grachten die naar het waterpark worden geleid
(vandaag gebeurt dit reeds voor het parkje in de
sociale woonwijk). Op die manier kan het regenwater
maximaal bovenstrooms (via bijvoorbeeld
bioswales of wadi’s) vastgehouden worde, en kan
hierdoor ook infiltratie plaatsvinden. Dit is meteen
ook een onthardingsopdracht. Het profiel van
deze overgedimensioneerde straten kan worden
teruggeschroefd in functie van het water.
4. ACHTERKANTRAND INTENSIFIËREN ZONDER
EXTRA FOOTPRINT
Het herbestemmen van het WUG naar een open
ruimte heeft een positieve invloed op het aanliggend
woongebied. Men kan zo blijven wonen in het
groen. Het nieuwe (moeras)landschap verdient een
afgewerkte rand. Deze kan geïntensifieerd worden,
maar ook vrijgemaakt om het nieuwe open-ruimte
gebied toegankelijk te maken. Randen bieden
ook ruimte voor plekken waar dorp en openruimte
samen komen (bijvoorbeeld stadslandbouw,
schooltuintjes, vitaliteitstuinen en innovatieve
woonvormen zoals co-housing met semi-private
buitenruimtes). Duidelijke begrenzingen verhogen de
herkenbaarheid en versterken de relatie tussen dorp
en landschap.
5. TRANSITIE BEDRIJVENTERREIN: INZETTEN OP
LOKAAL GEBONDEN ECONOMIE
De laatste jaren breidde het bedrijventerrein Hoekje-
het wug fungeert
nu als productief
landschap
Kapellestraat zich gevoelig uit. Om het verkeer uit
het dorpscentrum te houden, kijkt de gemeente
naar de aanleg van een nieuwe weg naar de N9. Het
realiseren van deze omleidingsweg raden we af. Moet
het dorpshart van Waarschoot dan al dat verkeer
zomaar slikken?
Om de leefbaarheid van het dorpscentrum van
Waarschoot te garanderen, is het cruciaal dat er
zich geen grote verkeersgenererende bedrijven gaan
vestigen. De gemeente probeert de ‘kleinschaligheid’
van het bedrijventerrein te verankeren in een beleid
dat geen bedrijven toelaat die groter zijn dan een
halve hectare.
De gemeente kan hier echter veel verder ingaan.
Ze kan een RUP opmaken en zo sturen hoe de
invulling van de braakliggende terreinen en percelen
het best kan gebeuren. In dit kader is het dan
ook interessnt dat de gemeente een grondpositie
krijgt in het gebied, bijv. via de intercommunale.
Bij iedere vestiging van nieuwe activiteiten kan
bijzondere aandacht gaan naar risico’s inzake
bodemverontreiniging. Bij reconversie van oude
terreinen moet systematisch onderzocht worden of
er historische verontreiniging kan gesaneerd worden,
gelet op het grote belang van watergebonden
ecosysteemdiensten in de omgeving. Hierbij
verwijzen we ook graag naar ‘de grote grondvraag’
van OVAM (www.degrotegrondvraag.be).
6. NIEUWE FIETSSNELWEG ACTIVEERT
STATIONSOMGEVING
De geplande fietssnelweg ligt er nog niet helemaal
en dat is spijtig. Deze nieuwe functionele fietsweg
kan extra fietsverkeer genereren langs het station
van Waarschoot. Een rechtlijnige fietssnelweg
houdt in dat het recyclagepark moet worden
verplaatst. Deze kan gelokaliseerd worden op
de restruimte in de bedrijvenzone Hoekje-
Kapellestraat. Een deel van het stationsgebouw
vormt het decor van een brasserie. Het andere deel,
industrie naar lokaal
gebonden economie
van het station
een plek maken
verkavelingswijk
verdichten (lange
termijn)
Bestaande toestand
Bestaande landschapselementen
Bestaande trage wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
pompstation
overstorten
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
STATION
bestaande toestand
0 1 km
STATION
114
115

QW1. Blauwgroene ader dringt binnen in
waarschoot
( ref: place de l’evêche door coloco )
QW2. buurtwadi dubbelt als regenpark
( ref: het pennepoelpark te mechelen door Omgeving)
Bestaande toestand
Bestaande landschapselementen
Bestaande trage wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
pompstation
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
Nieuwe elementen
nieuwe landschapselementen
wadi’s en waterelementen
STATION
uitbreiden van
kwadebossen
Bellebargie
akkerstraat
transitie Maïs
naar graslanden
STATION
SP 1.
STATION
hoekje
SP 2.
PR 1.
QW 2.
STATION
STATION
STATION
oostmoer
door de extra
buffercapaciteit
moeten de overstorten
niet in werking treden
beschermd
dorpsgezicht
‘textielfabriek S.A.W.’’
oostmoer
beschermd
dorpsgezicht ‘station
waarschoot: omgeving’
STATION
QW 1.
stationsstraat
QUICK WINS STRATEGISCHE PROJECTEN PROGRAMMA’S
QW 1. BLAUWGROENE ADER DRINGT BINNEN IN
WAARSCHOOT
QW 2. BUURTWADI DUBBELT ALS REGENPARK
SP 1. MAAK EEN RUP ‘DORPSFLANK WAARSCHOOT’
OM WATER EN NATUUR TE BESTEMMEN
SP 2. ACHTERKANTRAND NAAR DENSE
WOONPILOTS
PR 1. BIOSWALES BIJ HERAANLEG PUBLIEKE
RUIMTE: AKKERSTRAAT ALS PILOOTPROJECT
PR1. bioswales bij heraanleg publieke
ruimte: akkerstraat als pilootproject
(ref: watershed council)
SP1. maak een rup ‘dorpsflank waarschoot’
om water en natuur te bestemmen
(ref: laasby sea park)
SP2. achterkantrand naar dense woonpilots
(ref: venning, kortrijk)
116
117

+2.5
+3
+1
+1
+1
+1
+1
+1
+1
+1
+1
+4
+4
+2
+2
+2
+3
+3
+3
+3
+3
+4
+2
+4 +4
+4
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+3
+4
+3
QW.
1. BLAUWGROENE ADER DRINGT BINNEN IN WAARSCHOOT
SP.
1. MAAK EEN RUP ‘DORPSFLANK WAARSCHOOT’
OM WATER EN NATUUR TE BESTEMMEN
BESCHRIJVING
De stationstraat wordt heraangelegd. Het reeds
gebudgetteerde rioleringsproject kan gecombineerd
worden met de aanleg van een groenblauwe as.
Maak een aangename klimaatstraat en verhoog zo
het beeld van Waarschoot voorgoed. Water wordt
op die manier beleefbaar in de publieke ruimte. Dit
kadert ook in de visie van Regionaal Landschap
Meetjesland voor het creëren van klimaatgezonde
oases in en rond dorps-en stadskernen, op openbaar
domein of zorginstellingen.
DOELSTELLINGEN
• een leefbare, fijne en groenblauwe stap-en
winkelstraat
• plaats voor groene plekken, terrasjes en het
infiltreren van water (bijvoorbeeld op de
parkings)
• behoud van bestaande bomen
• bewustwording van bewoners over het belang
van klimaatadaptatie
• tegengaan hittestress
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
QW.
• Regionaal Landschap Meetjesland
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Huiseigenaars van de te behandelen straat
• Studiebureau
• Intercommunale Veneco
• Aquafin
• VMM
2. BUURTPARK DUBBELT ALS REGENPARK
“Kan het regenwater dat op de naburige daken
valt, worden verzameld in een groen plantsoen?”
BESCHRIJVING
De buurtparkjes rond de sociale woningwijk bestaan
uit gras en zand. Door het voorzien van wadi’s en
ravotbestendige planten kruipt de biodiversiteit de
hoogte in. Kan het regenwater dat op de naburige
daken valt, worden verzameld in een groen
plantsoen? Zo behouden de parkjes hun speelfunctie
maar krijgen ze een dubbel doel (klimaatadaptatie).
De integratie van ondiepe wadi’s kan op een
dusdanige wijze gebeuren dat deze hoofdzakelijk
droog staan en geen veiligheidsrisico’s inhouden voor
spelende kinderen.
DOELSTELLINGEN
• infiltreren en bufferen van water
• verzamelpunt aanstroom van blauwgroene aders
vanuit het woongebied
• een wilde speelplek
• een aantrekkelijke ontmoetingsplek voor de
buurt
• bewustwording van bewoners over het belang
van klimaatadaptatie
1. place de l’evêche door Coloco
2. De stationsstraat heeft een meer ‘stedelijke
omgeving’ waar regen een plek krijgt in een
meer verharde ruimte (foto: state college
pennsylvania)
3. Regenwaterafvoer in de verharde open ruimte
1. 2.
• het zichtbaar maken van water in Lievegem
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
•
• Gemeente Lievegem
• Sociale woningbouwmaatschappij
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Eigenaars
• Studiebureau
• Intercommunale Veneco
REFERENTIES
• Tuinen van bouwblokken of bestaande
buurtparkjes kunnen anders worden ingericht
voor het bufferen van water (urbanisten
‘waterplan antwerpen’)
• Nat speelbos in het Pennepoelpark te Mechelen
(omgeving)
• Klimaatplein te Gent (omgeving i.s.m. de
3.
1. Nat speelbos in het pennepoelpark
te mechelen (omgeving)
2. klimaatplein te gent (omgeving
i.s.m. de urbanisten)
1.
2.
BESCHRIJVING
Een RUP ‘Dorpsflank Waarschoot’ zet het
woonuitbreidingsgebied (WUG) grotendeels om naar
een open-ruimtebestemming. Aan de rand wordt
beperkt woonontwikkeling voorzien (zie SP3).
Op dit moment wordt het WUG ingenomen door
landbouw. Een deel kan ontwikkeld worden als
moeras- en bosgebied. De Oostmoer krijgt hierdoor
zijn originele functie terug. Deze moerasgebieden
zijn het meest logisch op de laagst gelegen plekken
(doorgaans in de buurt van bestaande en/of
historische afwateringskanalen). Tenslotte is het
niet aangewezen om moerasgebied langs bestaande
bebouwing te introduceren aangezien dit mogelijks
kan zorgen voor waterproblematiek (bvb. in kelders).
De meest aangewezen moerasvegetatie hier,
afgaande van de potentiële natuurlijke vegetatiekaart
(PNV), is een Elzenbroek met inmenging van
Europese vogelkers. De iets hoger gelegen delen
kunnen bebost worden, aansluitend bij de bostypes
van de Kwadebossen (varianten van Eiken-
Beukenbossen). Bepalende factor in de variaties is de
vochtigheid van de bodem.
Men hoeft zich niet beperken tot het agrarisch
gebied maar kan ook een visie ontwikkelen voor de
omliggende woonlinten, die deels zonevreemd zijn
en deels overstromingsgevoelig. Een terughoudend
beleid voor deze woningen is wenselijk, enerzijds
om het ruimtebeslag niet verder op te drijven, maar
anderzijds ook zodat het bestaande woonareaal zijn
1. RUP/Masterplan Stuivenberg Mechelen
(Antea)
2. en 3. van een wug naar een
randstedelijk landbouwpark (antea + IVLO +
team vlaams bouwmeester)
4. recreatief park dat ook piekbuien kan
opvangen (laasby sea park)
5. ontwikkelingsscenario casa fabriekssite
aan nete vallei heist-op-den-berg (pta)
1.
“Een deel van het WUG wordt ontwikkeld als moeras-en bosgebied.
Hierdoor krijgt de Oostmoer zijn originele functie terug.”
bestaande landschappelijke kwaliteiten en zichten
kan bewaren (of herwaarderen). Voor een beperkt
aantal zones, die aansluiten bij de sociale woonwijk
en het dichtst bij het centrum zijn gelegen, kan
onderzocht worden of de achterkantensituaties
niet middels verdichting kunnen worden afgewerkt
tot een dens woonweefsel (met zuinige footprint),
die maximaal inspeelt op het achterliggend te
realiseren moeras- en bosgebied. (zie SP3). De
randvoorwaarden voor deze ontwikkelingen, incl hun
impact op vlak van planbaten/planschade dienen te
worden onderzocht in het RUP.
Er mag dus geen extra verharding of ruimtebeslag
gecreëerd worden bij verdichting. Als je op de ene
plek wil verdichten, moet je elders ontharden (bijv.
publiek domein).
Lievegem kan bij de provinciale
natuurdeskundigen terecht voor onder meer
natuurbeheeradvies, het uitwerken en opvolgen van
natuurinrichtingsprojecten. De provincie Oost-
Vlaanderen levert gratis advies over duurzaam
bosbeheer en kan de aanplantingen begeleiden (tegen
betaling).
DOELSTELLINGEN
Het doel is in de eerste plaats het vrijwaren van
de open ruimte en het vormen van een (deels
toegankelijk) moeras- en bosgebied. Hier zullen
tijdelijk natte gebieden het watersysteem terug
aanvullen met water. Tenslotte wordt een deel van
het gebied gevrijwaard als landbouw wat welkom is
in een sector waar de grondprijzen fel onder druk
2.
3.
staan.
POTENTIELE TREKKERS VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
• Provinciale dienst Klimaat, Milieu en natuur
(A.d.h.v. het omgevingscontract: Opmaak
van natuurbeheerplan, Ondersteuning van de
gemeente bij de aanleg van een generatietuin,
Een eetbare buurt, gemeente of stad)
• Intercommunale Veneco;
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Eigenaars en erfpachters/gebruikers
landbouwgrond;
• Studiebureau;
• Regionaal Landschap Meetjesland (o. m. voor
plantacties)
• Provinciale natuurdeskundigen;
REFERENTIES
• RUP/Masterplan Stuivenberg Mechelen (Antea)
• Van een WUG naar een stedelijk landbouwpark
(Antea + Ilvo + Team Vlaams Bouwmeester)
• Ontwikkelingsstrategie Casa-site in Heist-opden-berg
met overstroombare parkstructuur en
4.
5.
118
119

SP.
2. ACHTERKANTRAND NAAR DENSE WOONPILOTS
PR.
1. BIOSWALES BIJ HERAANLEG PUBLIEKE RUIMTE: AKKERSTRAAT
ALS PILOOTPROJECT
BESCHRIJVING
Het onbebouwde deel van het
woonuitbreidingsgebied (WUG) ‘Oostmoer’ heeft
een oppervlakte van 41,7 ha. Indien dit gebied
verkaveld wordt aan 10 wo/ha (volgens het
‘business as usual’- scenario), dan betekent dit een
woonaanbod van 417 wooneenheden.
Een negatieve betonsnelheid houdt in dat het
onbebouwde WUG ontwikkeld wordt als open
ruimte (zie SP2.). Het afwerken van de rand tussen
dorp en landschap dringt zich hierbij op. Hierdoor
wordt het achterliggende landschap duidelijk en
zichtbaar, al zijn kwaliteiten inclusief. Door het
implementeren van dense woonpilots wordt er
tevens een financiële grondslag gelegd. Met een
footprint van slechts 2.000 m² (en gemiddeld vijf
bouwlagen) kunnen al 100 wooneenheden (oftewel
1/4de van ‘business as usual’-aanbod) gerealiseerd
worden (zie visualisatie vorige pagina). De
intensifiëring van de rand creëert ook plaats voor
stadslandbouw, schooltuintjes en vitaliteitstuinen.
In de rand van dit woonweefsel is (potentieel)
historische bodemverontreiniging aanwezig.
Het saneren van gronden en daaraan gekoppeld
verharding en leegstaande bedrijfsgebouwen, kan een
win-win betekenen voor de herwaardering van deze
linten in relatie tot het achterliggende landschap.
DOELSTELLINGEN
• toegankelijk maken nieuw open-ruimtegebied
• randen afwerken / voorkanten naar het
landschap
• herkenbaarheid verhogen
• versterken relatie tussen dorp en landschap
DRAGER VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
• Intercommunale Veneco
• Eigenaars gronden
“Met een footprint van slechts 2.000 m² of 0.5% van
het WUG (en gemiddeld vijf bouwlagen) kunnen al
100 wooneenheden gerealiseerd worden.”
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Eigenaars en erfpachters/gebruikers
landbouwgrond;
• Studiebureau;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Duurzaam advies voor
gemeentelijke bouw- en wijkprojecten,
Trajectbegeleiding gemeenschappelijk ecowonen)
REFERENTIES
• RUP/Masterplan Stuivenberg Mechelen (Antea)
• Raamwerk Pilootproject terug in omloop
Lageweg Antwerpen (PTA)
• Toolboek ‘Rondje rand’ (RU Groningen, Sandra
van Assen Stedenbouw, Regio Groningen-Assen)
1. wadi als gemeenschappelijke tuin
(venning, kortrijk)
2. project PIT (B-Architecten)
1.
2.
BESCHRIJVING
De Akkerstraat en Oostmoer kunnen een
ruggengraat vormen voor een blauwgroen netwerk.
Bij werken aan de wegenis (vervangen wegdek,
rioleringen,...) wordt het aandeel verharding gevoelig
naar beneden gehaald. Het profiel van de weg in
woonwijken wordt tot het minimum beperkt zodat
de riolering voor regenwater kan vervangen worden
door grachten of lijnvormige wadi’s (i.e. bioswales).
Hierdoor ontstaat extra berging bij piekbuien
(vertraagde afvoer) en wordt tegelijk ingezet op de
vergroening van het straatbeeld.
Prioriteiten (welke straten eerst en waar) kunnen
gestoeld worden op een hemelwaterplan.
De opmaak hiervan wordt voorzien in het
meerjarenprogramma 2020 - 2024. Op langere
termijn kan een afweging gemaakt worden over de
toekomstige ontsluitingsfunctie van Akkerstraat en
Moerstraat. Is een verbindingsfunctie nog nodig,
of kan gemotoriseerd verkeer beperkt worden tot
de aangelanden? In dat geval worden fietsers en
wandelaars de hoofdgebruikers en zijn auto’s eerder
‘te gast’ dan wel maatvoerend.
In sommige wijken waar de voortuinen groot zijn
en weinig kwalitatief (gazons, parkeerzones...) kan
er worden meegedacht met de inwoners opdat ook
deze ruimte kan betrokken worden in het ontwerp
van de ‘blauwgroene straat’.
Bij het opbreken van bestaande verhardingen en/
of vervangen van rioleringen langs Oostmoer, dient
rekening te worden gehouden met de historische
De akkerstraat
aanwezigheid van textielindustrie. Bestaande
bodemonderzoeken wijzen op de aanwezigheid van
historische verontreiniging, saneringskansen worden
indien haalbaar gekoppeld aan onthardingsprojecten,
rioleringswerken en herbruik van bestaande
industriële panden.
DOELSTELLINGEN
• het gevoelig terugdringen van de verharde
ruimte;
• extra berging bij piekbuien (en zorgen dat de
overstorten niet in werking moeten treden en
dusdanig het risico op de vervuiling van het
oppervlaktewater mitigeren);
• het water plaatselijk laten infiltreren;
• vergroening van het straatbeeld;
• bewustwording van bewoners over het belang
van klimaatadaptatie.
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
• Aquafin;
• Intercommunale Veneco;
• VMM;
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Huiseigenaars van de te behandelen straat
• Studiebureau;
• Waterproductiecentrum Kluizen;
• Ovam;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Opmaak of actualisatie van
een bermbeheerplan)
REFERENTIES
• destraad.nl (Nederland)
• het waterplan en de klimaatstraat van Antwerpen
suggestie perimeter rup ‘dorpsflank waarschoot’
suggestie potenties woonpilots
‘bioswales’
zijn groene
watertransporterende
structuren die het
overgedimensioneerd
publiek terrein kunnen
innemen
MA+P / DDS+: shape village te Bergen
120
121

CRUCIALE PLEK 2: (VER)NATTE LANDBOUW ROND DE LIEVE
KRACHTLIJNEN
VOORGESTELDE
TRANSITIE
“De weinig transparante grondprijsbezetting bij landbouwgronden,
de rekbare bepalingen in de bodembestemming
agrarisch gebied, maar ook de versoepelde regels voor
zonevreemde woningen (waardoor men kan herbouwen tot
1000 m³), de daadwerkelijk gerealiseerde functiewijzingen
en het gedoogbeleid ten aanzien van zonevreemd gebruik in
landbouwzones: al deze mechanismen versterken en versnellen
het proces van ongebreidelde verstedelijking en de teloorgang
van strategische landbouwruimte in Vlaanderen”
veerkrachtig kan zijn, in tijden van droogte en
wateroverlast.
(Kuhk. et al., 2018)
0 1 km
kippen
koeien?
0 1 km
voorzieningen
handelszaken
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
1. negatieve betonsnelheid
bestaande bebouwing
onderbenut? (kerken, kastelen, hoeves)
strategische plekken om te verdichten
WUG’s inzetten voor open-ruimte en water
onderbenutte kasteelparken
strategische linten voor productief landschap
bedrijvenzones te herlokaliseren
2. kwalitatieve open ruimte
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
connecties (beleefplekken-natuur-...)
1. LIEVE ALS LEVENSADER
De Lieve heropwaarderen door het voorzien
van oeverstroken, (lage) beplantingen en/of
houtkanten. Vermits het open landschap ook
zijn waarde heeft voor vele akkervogels, worden
ruigten en knotbomenrijen strategisch gekozen.
Deze strategische krijtlijnen worden gevormd
uit een optimale balans tussen open en gesloten
landschap en het maximaliseren van potentiële
ecosysteemdiensten.
2. RUILVERKAVELINGSGEBIED 2.0: HERSTELLEN
EN VERSTERKEN VAN BESTAANDE KLEINE
LANDSCHAPSELEMENTEN (KNOTBOOMRIJEN,
PERCEELSRANDBEGROEIING,...)
De gemeente is bezig met de opmaak van een RUP
‘agrarische gebieden’. Binnen deze studie kunnen
heel wat handvaten aangereikt worden zodat de
landbouw in de toekomst tegelijk duurzaam en
3. LANDBOUWBEDRIJF IN TRANSITIE
Een bestaand landbouwgebouw omvormen naar
een duurzame site: hoe doe je dat? We nemen een
hoeve als case en zien hoe deze kan gedijen in een
landbouwlandschap dat natter is.
Het platteland zit in de genen van Lievegem. Wat
moet de gemeente met de erfenis van de hoeves die
vrij komen te staan?
4. VAN RECREATIEF FIETSPAD NAAR DUURZAME
FUNCTIONELE VERBINDING
Fietsen langs de Lieve heeft vooral een recreationeel
karakter. De Lieve vormt een belangrijke verbinding
tussen de drie grootste kernen in Lievegem:
Zomergem, Waarschoot en Lovendegem. Als
deze recreatieve route beter ontsloten wordt, kan
deze ook dienen als functionele mobiliteitsas die
duurzame verplaatsingen faciliteert en stimuleert.
5. LANDBOUW, WATER EN KLEINE
LANDSCHAPSELEMENTEN VERWEVEN MET HET TRAGE
WEGENNETWERK
Het trage wegennetwerk is heel dens rond de
Lieve. Toch lopen heel veel wegen dood. Naast de
waterlopen kunnen ook de trage wegen dienen als
assen langsheen kleine landschapselementen. Op die
manier wordt het landschap waardevoller op vlak van
watersysteem, beleving en biodiversiteit.
verbreden oevers
Lieve?
?
KLE’s naast het fietspad?
3. een verbindend zacht netwerk
bestaande functionele fietswegen
nieuwe functionele fietswegen
missing links
fietsstraat (?) of verbeterde infrastructuur
trage wegen en wandelknooppuntennetwerk
‘natte’ landbouw
KLE’s naast
wandelnetwerk?
4. verbeteren van het watersysteem
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
Cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
Water onder kunstwerk door
Stroomrichting wisselen
landbouwtransitie
in relatie tot
watersysteem
biogas
Bestaande toestand
vzw jeugdzorg
Bestaande landschapselementen
Bestaande fiets (trage) wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
pompstation
overstorten
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
aardappelen
granen, zaden en peulvruchten
kan de lieve meer
worden dan een
recreatieve as?
Beke
STATION
bestaande toestand
0 1 km
122
123

QW1. actie kle’s naast trage wegen en
grachten
(foto: gemeente boechout)
SP1. van recreatief fietspad naar duurzame
verbinding
(ref: fietspad achel-neerpelt)
SP2. landbouwbedrijf herdacht
(ref: antea + ILVO + team vlaams bouwmeester)
Bestaande toestand
Bestaande landschapselementen
Bestaande fiets (trage) wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
aardappelen
granen, zaden en peulvruchten
Nieuwe elementen
nieuwe landschapselementen
wadi’s en waterelementen
dynamisch peilbeheer
STATION
een trage weg
langs de beek?
KLE’s kan je
vasthangen aan
grachten
STATION
STATION
bosstraat
WAARSCHOOT
landbouwbedrijven
integreren in het
landschap
LOVENDEGEM
STATION
van maïs naar
graslanden langs
de lieve
door dynamisch
peilbeheer kan het
waterpeil in de winter
hoger gebracht worden
STATION
SP 2.
STATION
BEKE
KLE’s kan je
vasthangen aan
trage wegen
OOSTWINKEL
PR 1.
PR 2.
Beke
QW 1.
SP 1.
ZOMERGEM
QUICK WINS STRATEGISCHE PROJECTEN PROGRAMMA’S
QW 1. ACTIE KLE’S NAAST TRAGE WEGEN EN
GRACHTEN
SP 1. VAN RECREATIEF FIETSPAD NAAR
DUURZAME VERBINDING
SP 2. LANDBOUWBEDRIJF HERDACHT
PR
PR
1. KLIMAATROBUUST LANDSCHAP ROND DE
LIEVE
2. ROOD VOOR GEEL: ONTHARDEN VOOR
WONEN
PR1. klimaatrobuust landschap rond de
lieve
PR2. rood voor geel: ontharden voor wonen
(ref: ter beemt (Zingem) - foto: ecobouwers)
124
125

QW.
1. ACTIE KLE’S NAAST TRAGE WEGEN EN GRACHTEN
SP.
1. VAN RECREATIEF FIETSPAD NAAR DUURZAME FUNCTIONELE
VERBINDING
“Een tweede voordeel van het enten van beplantingen aan het
trage wegennetwerk en de grachten is dat ze aan elkaar hangt.”
BESCHRIJVING
Een dens trage wegennetwerk, maar geen fijn
wandelgebied? Een open en kaal landschap
waar de biodiversiteit verdwenen is? Door kleine
landschapselementen (KLE’s) aan de structuur
van de trage wegen en grachten aan te hakenwordt
een grote stap gezet in het opwaarderen van het
landschap. Een tweede voordeel van het enten
van beplantingen aan het trage netwerk en de
grachten is dat ze aan elkaar hangt. Een continue
structuur ontstaat zonder de samenhang van de
landbouwbedrijfsvoering en eigendomsstructuren te
wijzigen.
Door cultuurhistorisch relevante grenzen (bvb Hof
Van Rapenburgh) opnieuw te markeren met kleine
landschapselementen, vergroot de leesbaarheid van
het landschap. Simultaan wordt bekeken of deze
kleine landschapselementen op bepaalde plaatsen
onderdeel kunnen worden van de erfbeplanting op
bestaande landbouwbedrijfszetels, waarbij ze tegelijk
een visueel bufferende rol gaan spelen ten aanzien
van storende constructies in het landschap.
Bij uitbreiding wordt onderzocht of dat de lokale
biomassa die afkomstig is van de knotbomen kan
gebruikt worden om publieke gebouwen mee op
te warmen. Binnenkort een nieuw gemeentehuis
in Lievegem? Misschien kan een biomassaketel
toegevoegd worden aan het ontwerp naar voorbeeld
van het gemeentehuis in Bierbeek?
DOELSTELLINGEN
• een veerkrachtig en aangenamer landschap
• verhogen van de herkenbaarheid van de trage
wegen
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
• Vzw Trage Wegen
• Intercommunale Veneco;
• ANB
• Natuurpunt;
• Regionaal Landschap Meetjesland;
• Landbouwers;
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Studiebureau;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Opmaak of actualisatie van
een bermbeheerplan, Opmaak en uitvoering
van trage wegenplannen); de provinciale dienst
Landbouw organiseert tevens samenaankopen
van KLE’s).
knotwilgen naast een trage weg (foto:
gemeente boechout)
BESCHRIJVING
Het actueel fietspad dat naast de Lieve loopt, wordt
grotendeels recreatief gebruikt. Omdat de Lieve
een belangrijke hoofdas vormt van Zomergem
naar Lovendegem en bij uitbreiding Gent is het
verder ontwikkelen van de fietsinfrastructuur een
strategische link voor het uitbouwen van een sterk
fietsnetwerk.
De nieuwe fietsinfrastructuur dient echter zorgvuldig
geïntegreerd te worden in zijn omgeving (de Lieve
is beschermd als monument). Het profiel van de
fietsweg wordt hierbij best behouden. Daarnaast
wordt intieme verlichting voorgesteld (cf. laag bij de
grond, minimale lichtintensiteit) die ook duurzaam
is (cf. ledverlichting met lichtsensor, enkel tussen
bepaalde uren grotere lichtintensiteit,...).
Vanuit deze fietsas kunnen verschillende
wandellussen vertrekken. Duidelijke bewegwijzering
geeft de snelle wegen naar de verschillende
dorpskernen - Zomergem, Waarschoot,
Lovendegem, Oostwinkel, Beke, Ronsele - weer.
Daarnaast moet verder worden onderzocht hoe deze
as kan aantakken op de schoolroutekaart. Deze werd
opgemaakt voor Lovendegem, maar nog niet voor
Zomergem en Waarschoot.
kan functioneren als natuurverbinding. Tevens kan
in dergelijke – eventueel verlaagde – strook water
vastgehouden worden in functie van infiltratie.
voorstel landschapspark drongengoed
(door lama architecten)
Naast een minimale structuur voor fietsers,
wordt de Lieve ook verder ontwikkeld als
levensader, een rechtlijnig (micro)park waar een
bepaalde breedte wordt voorbehouden voor
natuurontwikkeling. Zo kan worden gedacht aan
een ‘ruigtestrook’ die extensief beheerd wordt,
die een buffer vormt tussen de Lieve en het
intensieve landbouwlandschap, en die op zichzelf
1. Bewegwijzering (alamy stock)
2. fietspad achel - neerpelt
3. Beekranden dommelwarmbeek (provincie
limburg)
een bepaalde zone rond de beek wordt
ontwikkeld met natuur (uitgesloten van
intensief beheer)
4. lokale landschappelijke meerwaarde van
een leidingstraat – case winterbedding
Kleine Nete (Antea Group en Bureau Bas
Smets, 2019)
1.
3. 4.
2.
Andreas tekent een bredere groenbuffer langs de lieve en verbindt de groene boskernen.
Ingediende tekening voor de tekenwedstrijd Lievedroom (O.m. verschenen in het gemeentelijk blad ‘Lievelink’)
126
127

OOSTWINKEL
“Het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de Europese
Unie, goed voor een derde van de EU-begroting ofwel 400
miljard euro, is nog steeds gericht op de ondersteuning
van intensieve landbouw die verantwoordelijk is voor de
achteruitgang van de biodiversiteit en voor de opwarming van
de aarde, en die niet erg bestand is tegen veranderingen.”
(Marie-Cécile Guyaux)
SP.
2. LANDBOUWBEDRIJF HERDACHT
“Het nobele doel om genoeg betaalbaar voedsel voor alle
mensen te produceren, is omgeslagen in een machinerie die
het milieu en de landbouw zelf vernietigt.”
(Leo Van Broeck)
BESCHRIJVING
Dit programma schrijft de krijtlijnen uit van een
landbouwbedrijf in transitie, van een traditionieel
melk-, vlees- en pluimveebedrijf naar een
klimaatrobuuste boerderij.
kleine landschapselementen voorkomen. Deze
drainage is nodig omdat deze akkers toegankelijk
moeten zijn voor landbouwmachines. Deze akkers
kunnen bijgevolg moeilijk vernat worden, waardoor
een teeltwijziging of omvorming naar grasland
aangewezen is..
helena tekent een groot fietspad die de kernen zomergem, waarschoot en lovendegem verbindt. In haar droombeeld zijn er meer bussen en
het aantal bankjes moeten maal 10.000.
Ingediende tekening voor de tekenwedstrijd Lievedroom (O.m. verschenen in het gemeentelijk blad ‘Lievelink’)
Wat is een klimaatrobuuste boerderij? En nog meer:
wat is een landbouwbedrijf in een gebied dat instaat
voor het Oost-Vlaams drinkwater?
Volgend vijf puntenplan biedt een leidraad:
1. Onthard en verhoog de infiltratiecapaciteit
Indien er verouderde en ongebruikte stallen zijn,
worden deze afgebroken. Indien ze alle in gebruik
zijn, worden deze die ingezet worden voor intensieve
(dieren)teelt afgebouwd (zie punt 3). Dit kan
gefaseerd gebeuren.
2. Vernat d.m.v. dynamisch peilbeheer...
Doel van dynamisch peilbeheer is het
beïnvloeden van de grondwaterstand door het
oppervlaktewaterpeil aan te passen. Door het
plaatsen van stuwtjes kan water langer vastgehouden
worden. Met behulp van dynamisch peilbeheer wordt
voorkomen dat het in bepaalde gebieden te lang te
nat of te droog blijft. Hiermee kan de agrarische
opbrengst (soms) verbeterd worden.
Er kunnen nog andere voordelen verbonden zijn aan
dynamisch peilbeheer:
- In perceelsloten komen nutriënten en
gewasbeschermingsmiddelen terecht door uit- en
afspoeling. Door deze vast te houden in de sloot
krijgen ze meer tijd om te bezinken of af te breken,
zodat de hoofdwaterlopen minder belast worden.
- Door het waterpeil regelbaar te maken is de
grondwaterstand te beïnvloeden en daarmee is
droogteschade te beperken. Door peilverhoging
wordt er meer water vastgehouden in het gebied met
als voordeel dat er meer water beschikbaar is voor
gewassen.
Akkers met maïs en voedergewassen leveren
minimale (watergebonden?) ecosysteemdiensten,
aangezien hier een sterke drainage nodig is en geen
3. ... en herdenk het bedrijf
Het doel is dat het bedrijf in kwestie evolueert
naar een duurzamere manier van (vlees-en melk)
productie. Dit wil zeggen dat de dieren voldoende
kunnen buiten grazen. Het aantal dieren moet
ook worden afgewogen tegenover de toelaatbare
mestafzet. De mest moet op de gronden van
de landbouwer zelf kunnen worden afgezet of
afgevoerd worden naar nabijgelegen boerderijen.
Meer mest mag niet geproduceerd worden Daarnaast
moet ook worden ingezet op het verkorten van de
keten tussen landbouwer en consument. Op die
manier krijgt de landbouwer een eerlijke prijs voor
zijn producten en de consument kwaliteitsvol en
seizoensgebonden voedsel op zijn bord
Via dynamisch peilbeheer kunnen welgeselecteerde
compartimenten in het landschap vernat worden.
Mits gebruik van aangepaste (waterminnende)
rundersoorten blijft veeteelt mogelijk.
De landbouwer in kwestie kan VLIF-steun
krijgen voor investeringen die bijdragen aan
biodiversiteit, waterbeheer, erosiebestrijding en
klimaatdoelstellingen.
4. Herstel (deels) de meetjesstructuur
De meetjesstructuur wordt op enkele plekken
terug hersteld en herkenbaar gemaakt door het
introduceren van kleine landschapselementen
(KLE’s) zoals:
• stroken, die niet meer worden bewerkt;
• grachten, die worden gedicht en gebruikt als
natte depressies;
• houtkanten of knotboomrijen.
5. Integreer in het landschap
De woning en bijhorende gebouwen worden
landschappelijk ingepast met streekeigen
erfbeplanting. In samenwerking met andere partijen
(bvb Regionaal Landschap) kunnen steun- of
subisieprogramma’s worden uitgewerkt. Dit kan met
behulp van instrumenten uit de instrumentenkoffer
van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM). Ook kan
de gemeente zelf een erfbeplantingsplan opleggen
wanneer de boer in kwestie een vergunning wil
bekomen.
DOELSTELLINGEN
• ontharden en zodoende de infiltratiecapaciteit
van het terrein verhogen
• biodiversiteit verhogen
• een meer gevarieerd en klimaatrobuust
landschap met een hogere compatibiliteit voor
vernatting en beter bestand tegen droogte
periodes
• tijdelijk vasthouden van water en aanvullen
grondwatertafel
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Landbouwers;
• Intercommunale Veneco (zij deden al onderzoek
naar herbruik van hoeves);
• VLM;
• Gemeente Lievegem
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Provincie Oost-Vlaanderen (landschapsplannen
voor bedrijven, bestellen en kopen van
planten,...)
• Provinciale dienst Landbouw (voor hulp bij het
administratieve kluwen voor het verkrijgen van
subsidies)
Hoeve de Waterkant (Lint – Ziegler Branderhorst – Antea Group)
fictieve hoeve voor
fictieve hoeve na
128
129

PR.
1. KLIMAATROBUUST LANDSCHAP ROND DE LIEVE
PR.
2. GEEL VOOR ROOD: ONTHARDEN VOOR WONEN
BESCHRIJVING
Het ruilverkavelingsgebied rond de Lieve wordt
op een klimaatsrobuuste manier ingericht. Hierbij
mag echter niet uit het oog worden verloren dat
dit gebied vandaag ook zijn waarde heeft als
grootschalig, open landschap (bijv. voor bepaalde
vogels). Het is dus niet de bedoeling om dit radicaal
te transformeren naar een kleinschalig gesloten
landschap, maar eerder om gerichte ingrepen te
doen. Mogelijkheden zijn:
• Het herstellen, uitbreiden en verbinden van
knotboomrijen (deze vormen stapstenen en
migratieroutes voor soorten in een intensief
landbouwlandschap). Zie ook QW1.
• Het omruilen van percelen (laagst gelegen
percelen vernatten d.m.v. dynamisch peilbeheer,
weilanden concentreren op de vochtigere
stukken en akkers op de hogere en drogere
percelen).
• Het ontwikkelen van de Lieve als groenblauwe
ader (toepassen van ecologisch bermbeheer
zoals het toepassen van een ‘ruigtestrook’, mits
respect voor restricties vanuit erfgoed) zie ook
SP1.
• Het vrijwaren van de open ruimte (door het
aanduiden van bouwvrije zones in een ruime
perimeter rond de Lieve en het verstrengen van
de functiewijzigingen).
Er is geen sterk hoogteverschil tussen de weilanden
onderling. De Lieve werd historisch gezien (op
enkele uitzonderingen na) reeds aangelegd in een
aantal lager gelegen gebieden. Doordat de Lieve een
belangrijke rol speelt in het artificieel watersysteem
(verzamelen van water uit de omliggende gebieden)
en hier reeds een aantal pompen gelegen zijn die
toelaten het waterpeil in aanpalende waterlopen
deels te sturen, is het aangewezen om vernatting van
percelen uit te voeren langs waterlopen die vandaag
reeds in verbinding staan met de Lieve, of er zonder
zware ingrepen via een kunstwerk op aangesloten
kunnen worden.
Waar van nature nattere percelen zijn, is
dynamisch peilbeheer opportuun. Potenties
voor watergebonden ecosysteemdiensten kunnen
hier duiding geven. Zo heeft dynamisch peilbeheer
volgende voordelen voor de landbouwer:
- flexibiliteit;
- droogte remediatie;
- aansterking van het watersysteem.
“De transitie naar een klimaatrobuust landschap heeft betrekking
op het ruilverkavelingsslandschap (oude stijl). We zouden dus ook
kunnen spreken van een ruilverkaveling 2.0.”
Vanuit deze denkpiste is het nuttig om te kijken
waar een shift kan gebeuren in landgebruik. Nattere
percelen zijn kansrijker voor grasland, drogere
voor akkerbouw. Werken met de kansen die ons
geboden worden door het landschap is efficiënter
dan het landschap omvormen naar onze wensen.
Opwaardering van het landschap en biodiversiteit
kan afgestemd worden hand in hand met
professionele landbouw.
DOELSTELLINGEN
• Versterken wandel (en fiets)netwerk
• Optimaliseren landgebruik
• Efficiëntere en duurzamere landbouw
• Versterken watersysteem: verhoogde infiltratie
en droogteremediatie
Deze doelstellingen kunnen worden gerealiseerd
met instrumenten uit de instrumentenkoffer van
het decreet landinrichting. De “ruilverkaveling
2.0” staat symbool voor een set van instrumenten
die worden opgebouwd rond hetzij een vrijwillige
herverkaveling, hetzij een herverkaveling uit kracht
van wet. Dergelijk planproces zou als volgt kunnen
verlopen:
- De herverkaveling kan worden ingezet op verzoek
van zowel een gemeentelijke, provinciale als
gewestelijke overheid
- Eerste stap is de opmaak van een inrichtingsnota
waarin het programma en de plancontour worden
vastgelegd, en waarin een afweging wordt gemaakt
welke instrumenten aangewezen zijn.
- Volgende instrumenten zouden daarbij aan bod
kunnen komen:
o Herverkaveling uit kracht van de wet en/of
vrijwillige verkaveling (instrumentendecreet).
o Gebruiksruil: omruilen droge akkers met vochtige
OOSTWINKEL
“Werken met de kansen die
ons geboden worden door
het landschap is efficiënter
dan het landschap omvormen
naar onze wensen.”
Pilootproject productief
landschap ‘hoeve de waterkant’
(antea + ILVO + Team Vlaams
Bouwmeester)
weilanden
o Inrichtingswerken, zoals:, het aanplanten van
kleine landschapselementen, ruigtestroken,
erfbeplanting, herstellen van kavelontsluiting (na
gebruiksruil)… Deze werken kunnen zowel door
overheden als door particulieren worden uitgevoerd.
o Inrichtingswerken uit kracht van wet:
De mogelijkheid om werken uit te voeren in
functie van het openbaar nut zonder instemming
van de eigenaar (kan enkel door de overheid) bvb:
landschapszorg, werken aan waterlopen, conserveren
van cultuurhistorische relicten…
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Regionaal Landschap Meetjesland (realiseren
complexere doelstellingen voor landbouw en
natuur);
• VLM;
• Boerenbond;
• Landbouwers;
• Gemeente Lievegem
PARTNERS VAN HET PROJECT
• ANB;
• Agentschap onroerend erfgoed;
• Studiebureau;
• Intercommunale Veneco;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Opmaak waterbeheersplan
voor vijvers en/of waterpartijen, Onderzoek
naar de beoordeling van de grondwaterkwantiteit
per watervoerende laag, Onderzoek naar
verdroging of waterpeilbeheer, Onderzoek naar
de mogelijkheden alternatieve waterbronnen)
REFERENTIEPROJECTEN
• project ‘Drainage plus’ (een samenwerking
Boven: Hoeve de Waterkant
(Lint – Ziegler Branderhorst – Antea Group 2017)
Onder: Dynamisch peilbeheer
BESCHRIJVING
Wanneer een landbouwbedrijf verdwijnt, bestaat
het risico dat de bijhorende gebouwen en gronden
worden aangewend voor niet- agrarische doeleinden.
Dit wordt al bewezen met de omvorming van de
Sint-Maurushoeve naar een restaurant (zie RUP
‘Sint-Maurushoeve). Een RUP zoals het RUP
‘Agrarische gebieden’ moet zoveel mogelijk de
(duurzame) agrarische functie ondersteunen en de
open ruimte vrijwaren voor voedselproductie en
andere (bouwvrije) openruimtefuncties..
Enkele landbouwbedrijven in Beke werden verder
bekeken. Wanneer deze bedrijven stopgezet worden,
is de kans reëel dat ze een residentiële functie krijgen
en hiertoe verkaveld worden, zonder rekening
te houden met hun originele functie. Het is het
echter beter om in deze gevallen de residentiële
ontwikkeling te koppelen aan het (beheer van
het) landschap en/of voedselproductie en aan
ontharding. Voor wat hoort wat.
Enkele voorstellen zijn:...
• Een cohousing project met community
supported agrigulture (CSA)
• Een project met focus op groepsaccomodatie
zorgwonen waarbij daarnaast de biodiversiteit
op het terrein verhoogd wordt (cf. soortenrijke
graslanden)
• Compacte woonunits (cf. tiny housing) met
wadi’s.
Deze functiewijziging gaat in alle gevallen
gepaard met het afbreken van de loodsen die
geen erfgoedwaarde hebben, met een netto
negatieve betonbalans als resultaat. De bestaande
beeldbepalende hoeve gebouwen blijven bewaard en
verwelkomen de nieuwe invulling.
De omzetting van harde bestemmingen naar
openruimtefunctie dient in een (voormalig)
industrieel gehucht als Beke steeds gepaard te gaan
met de nodige omzichtigheid aangaande potentieel
aanwezige historische bodemverontreiniging. Zo
waren in Beke in het verleden o.a. een weverij
en brouwerij gelegen, en tot op vandaag een
vleesverwerkend bedrijf, in de onmiddellijke
nabijheid van de Lieve. Ter hoogte van
landbouwbedrijven zijn of waren stookolietanks
aanwezig. Verder onderzoek op dit vlak is gewenst;
eventuele saneringen kunnen gecombineerd worden
met onthardingsprojecten (win-win)..
DOELSTELLINGEN
• ontharden voor een functiewijziging naar wonen
• vrijwaren link bewoners-landschap
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Private eigenaars of ontwikkelaars
• Vzw m.b.t. korteketenlandbouw;
• Vzw cohousing;
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem;
• Intercommunale Veneco;
• Ovam;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Trajectbegeleiding
ZOMERGEM
WAARSCHOOT
BEKE
gemeenschappelijk eco-wonen)
REFERENTIEPROJECTEN
• Studie Veneco (herbruik hoeves) in opdracht en
samenwerking met Provincie Oost-Vlaanderen
boerderij voor; en boerderij na
LOVENDE
Drie risicobedrijven (rode vlekken) inzake verdichtingsproblematiek
130
131

CRUCIALE PLEK 3: KASTEELTUIN LOVENDEGEM
“Kostbaar water stroomt weg richting het kanaal Gent-
Oostende. Verschillende oplossingformules zijn voorhanden.”
0 1 km
KRACHTLIJNEN
VOORGESTELDE
TRANSITIE
0 1 km
dens trage wegennetwerk
in de kijker zetten
voorzieningen
handelszaken
school
sportcentrum
zorgcentrum
jeugdvereniging
jeugdhuis
1. negatieve betonsnelheid
bestaande bebouwing
onderbenut? (kerken, kastelen, hoeves)
strategische plekken om te verdichten
WUG’s inzetten voor open-ruimte en water
onderbenutte kasteelparken
strategische linten voor productief landschap
bedrijvenzones te herlokaliseren
2. kwalitatieve open ruimte
beleefplekken (participatie)
bestaande natuurkernen
waardevol agrarisch landschap
connecties (beleefplekken-natuur-...)
3. een verbindend zacht netwerk
bestaande functionele fietswegen
nieuwe functionele fietswegen
missing links
fietsstraat (?) of verbeterde infrastructuur
trage wegen en wandelknooppuntennetwerk
1. KASTEEL EN KASTEELTUIN HERDACHT
Het kasteel en de bijhorende tuin zijn onderbenut.
Hoe kunnen deze in de toekomst een (meer
prominente) rol spelen in de gemeente?
2. ‘LEK’ DICHTEN VANUIT HET GEBIED NAAR
HET KANAAL GENT-OOSTENDE
Kostbaar water stroomt weg richting het kanaal
Gent-Oostende. Verschillende oplossingformules
zijn voorhanden: het water langer proberen vast
te houden (oftewel de buffercapaciteit van de
Centerloop verhogen), het implementeren van de
sluitschuif (Centerloop-kanaal Gent-Oostende) als
knop in het watersysteem, dynamisch peilbeheer om
water te houden of weg te sturen wanneer het moet.
Een welkome nevenwerking is dat het water meer
aanwezig wordt in het gebied.
3. CENTERLOOP, RODE DRAAD IN EEN
RECREATIEF NARRATIEF
Door het gebied van de Centerloop te analyseren en
te zoeken voor een meer integrale benadering van de
ontwikkeling van de Centerloop, kunnen potenties
voor water en beleving in de regio benut worden.
In deze visie wordt aangedrongen op het uitbreiden
van het wandelnetwerk. Een attractiepool langs dit
netwerk lokt de Lovendegemnaar (en Lievegemnaar)
dieper in de waterrijke flank. Wanneer we hierbij
ook plaats maken voor mensvrije natuur, kan de
biodiversiteit verder versterkt worden.
Het landschap van de Centerloop wordt integraal
benaderd. Ook het kasteelpark, de recreatiezone en
de agrarische gronden worden hierin geïntegreerd.
naar watertuin...
openstellen
kasteeltuin
Lievegemnaars naar het
water lokken
4. verbeteren van het watersysteem
Cruciale plekken natuurgebieden
Cruciale plek landbouwgebied
Cruciale plek dorpsflank
kansrijke groen blauwe aders
Water onder kunstwerk door
Stroomrichting wisselen
toekomstige
uitbreiding van
het sportcentrum
Bestaande toestand
programma ‘tuinen’
initieren voor de oudere
bewoners?
Bestaande landschapselementen
Bestaande trage wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
pompstation
overstorten
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
aardappelen
granen, zaden en peulvruchten
kasteeldreef
STATION
bestaande toestand
0 1 km
132
133

QW1. missing links in het wandelnetwerk
SP1. water in de verf
(ref: kasteel van horst - Beeld, de standaard)
SP2. herbestemming kasteel naar
innovatieve woonvormen
(ref : vista doorheen de netevallei (antea iov kempisch
landschap)
Bestaande toestand
Bestaande landschapselementen
Bestaande trage wegen
waterwegen en vijvers
potentiële tijdelijk natte gebieden
landbouwgronden
maïs
voedergewassen
grasland
fruit
groenten
aardappelen
granen, zaden en peulvruchten
Nieuwe elementen
nieuwe landschapselementen
wadi’s en waterelementen
dynamisch peilbeheer
toekomstig uitgerust fietspad
toekomstige trage wegen
STATION
PR 1.
een denser
wandelnetwerk
STATION
door dynamisch
peilbeheer kan het
waterpeil in de winter
hoger gebracht worden
STATION
SP 1.
QW 1.
STATION
STATION
STATION
kasteeltuin open
zetten in ruil voor
het ontwikkelen van
het kasteel
van maïs naar
graslanden langs
de centerloop
SP 2.
in de toekomst
komt hier een
groot fietspad...
... naast dit fietspad
komt een kanaal van 5
m breed. Zou deze niet
beter geïntigreerd
kunnen worden in het
landschap?
kasteeldreef
QUICK WINS STRATEGISCHE PROJECTEN PROGRAMMA’S
QW 1. MISSING LINKS IN HET WANDELNETWERK
SP 1. WATER IN DE VERF PR 1. ONTWIKKELING WATERLANDSCHAP EN
INTEGRATIE RECREATIEVE ZONE
SP 2. HERBESTEMMING KASTEEL NAAR
INNOVATIEVE WOONVORMEN
PR1. ontwikkeling waterlandschap en
integratie recreatieve zone
(ref: watertuin van ishigami+associates)
134
135

QW.
1. MISSING LINKS IN HET WANDELNETWERK
SP.
2. HERBESTEMMING KASTEEL NAAR INNOVATIEVE WOONVORMEN
“De trage wegen hebben veel potentieel,
en ze liggen er eigenlijk al.”
trage wegen in het domein drongengoed
BESCHRIJVING
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
2.
BESCHRIJVING
Doodlopende wandelpaadjes, gesloten (of niet
onderhouden) trage wegen,... Ze hebben veel
potentieel (ze liggen er eigenlijk al).
Langs kruispunten of nieuwe links in het
wandelnetwerk kunnen plekken worden
geactiveerd (cf. een oude hoeve naast een trage weg
heropwaarderen, een kunstwerk in het landschap (zie
SP1), etc...
DOELSTELLINGEN
• versterken wandelnetwerk
• doorwaadbaarheid van het gebied verhogen
• betere ontsluiting
• belevingswaarde verhogen
• landschapsrecreatie faciliteren
• bewustwording inzake klimaatadaptatie en het
belang van water
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
• Gemeente Lievegem
• Provinciale dienst Mobiliteit (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Opmaak en uitvoering van
trage wegenplannen)
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Agentschap onroerend erfgoed;
• Regionaal Landschap Meetjesland;
• Landschapspark Drongengoed (kan aansluiting
vinden bij het onthaalplan Drongengoed);
• vzw Trage Wegen;
REFERENTIEPROJECTEN
• Trage wegen in het domein Drongengoed
Het hergebruiken van het Lievegems patrimonium:
hoe kan dat? Het kasteel van Lovendegem is
onderbenut. Hoe kan het kasteel meer gezinnen
een dak boven het hoofd bieden. Verder onderzoek
naar unieke collectieve woonvormen (cohousing),
al dan niet gemengd (mogelijkheden zijn
kantoor, conferentiezalen, gastenkamers, welness,
praktijkruimtes, etc) is aan de orde. Deze extra
rechten (meer wooneenheden) vormen een hefboom
voor de gedeeltelijke openstelling van de kasteeltuin
en het creëeren van groene wandelrondjes in de
dorpsrand van Lovendegem. Er wordt onderzocht
hoe de kasteeltuin geïntegreerd kan worden in het
waterlandschap (zie PR. 3).
DOELSTELLINGEN
• Herbruik patrimonium
• Tegemoetkomen aan recreatiewensen
Lovendegem
• Beantwoorden woonbehoefte zonder extra
ruimtebeslag
• Eigenaar/kasteelheer;
• Gemeente Lievegem
PARTNERS VAN HET PROJECT
• Agentschap onroerend erfgoed;
• Studiebureau;
• Intercommunale Veneco;
• Provincie Oost-Vlaanderen (A.d.h.v. het
omgevingscontract: Trajectbegeleiding
gemeenschappelijk ecowonen, Een eetbare
buurt, gemeente of stad en Gedeeld gebruik
van materiaal tussen buren stimuleren.)
1. kasteeldomein boterberg door
b-architecten (foto: architectuurwijzer)
2. Historische vista (antea)
1.
SP.
1. WATER IN DE VERF
BESCHRIJVING
Wat wordt de toekomstige landmark van de
gemeente? Het water dat in de bodem zit, is niet
zichtbaar voor de Lievegemnaars. Door dit zichtbaar
te maken aan de bevolking door middel van een
recreatief water-monument, bereikbaar met een goed
ontsloten trage wegen netwerk, wordt water in en
van Lievegem in de verf gezet.
DOELSTELLINGEN
• Rol van water in recreatief monument
bewerkstelligen
• Opslag water (verder te onderzoeken)
• Bewustwording inzake klimaatadaptatie en het
belang van water
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
Gemeente Lievegem (evt. i.s.m. bedrijf dat veel grijs
water heeft of het waterdistributiecentrum).
Provincie Oost Vlaanderen, dienst Toerisme.
1. Fietspad door de wijers (pretwerk)
2. watertorens (dimitri voordeckers)
3. watersilo van waterdistributiecentrum
farys (bel architecten)
4. lus in het landschap door elena lledo
1.
2.
3.
4.
Zie QW. 1
PARTNERS VAN HET PROJECT
136
137

PR.
1. ONTWIKKELING WATERLANDSCHAP EN
INTEGRATIE RECREATIEVE ZONE
BESCHRIJVING
De Centerloop wordt geherprofileerd om het
waterlandschap te versterken. De omgeving wordt
ingericht als natuurlijk groene buffer voor het
achterliggende agrarisch gebied. Dit kan zoals het
destijds is voorgesteld in de MER screening en
het RUP recreatiepool. In ieder geval is een zuinig
ruimtegebruik (minimale aansnijding van de natte
valleigronden) gewenst. Indien ophoging of drainage
nodig is, dient dit in het omliggende landschap te
worden geïntegreerd, waarbij tegelijk een winst
voor watergebonden ecosysteemdiensten wordt
gerealiseerd. Dit impliceert m.a.w. een voorkeur
voor natuurlijke buffering en infiltratie-oplossingen
ten opzichte van artificiële en niet-geïntegreerde
oplossingen. Ook kan hier dynamisch peilbeheer
geïntroduceerd worden om landbouw, natuur
en water samen te brengen en watergebonden
ecosysteemdiensten potenties te valoriseren.
Eventueel noodzakelijke parkings worden buiten het
valleigebied aangelegd en maximaal in doorlatende
materialen. Door een goede verknoping met wandelen
fietsroutes in alle richtingen, wordt autogebruik
ontmoedigd en langzaam verkeer gestimuleerd.
De recreatiepool (sportterreinen en gebouw
Lovendegem) mag geen eiland op zichzelf
worden maar moet zich inpassen in een ruimer
waterlandschap. Dit door loten af te bakenen voor
kleine landschapselementen waarbinnen zich nog
activiteiten kunnen ontwikkelen, waarbinnen geen
nieuwe verhardingen of gebouwen in het landschap
worden toegelaten (enkel openluchtterreinen). Bij
voorkeur worden nieuwe kunstmatige infrastructuren
vermeden en wordt er gekozen voor water in een
natuurlijk systeem van grachten te bufferen en te
infiltreren. De bergingsmogelijkheden worden dus
gekoppeld aan de Centerloop.
Het programma bestaat uit een MTB parcours
(reeds bestaand), een speelbos, twee voetbalterreinen
en een finse piste. Vooral de voetbalterreinen zijn
mogelijks problematisch, omwille van de drainage
en de mogelijke nood aan gebouwen/verhardingen,
hetgeen niet wenselijk is gelet op de potenties voor
watergebonden ecosysteemdiensten. De overige
activiteiten zijn in principe ook compatibel met
een waterrijke omgeving, op voorwaarde dat ze
deskundig worden ingericht en maximaal kunnen
worden ingepast in de kwetsbare waterhuishouding
van de omgeving.
Van daaruit kan vervolgens meer gericht geadviseerd
worden :
• Welke wijze van drainage / buffering / infiltratie
aangewezen is indien sportinfrastructuur,
parkeergelegenheid… wordt aangelegd
• Welke zones zouden moeten gevrijwaard worden
van enige bodemafdichting of reliëfwijziging
• Welke inrichtingsvoorstellen eventueel
aangewezen zijn voor de inrichting van de
sportterreinen (bvb gras vs kunstgras)
• Hoe de voorgestelde herprofilering van de
Centerloop (zoals voorgesteld in de MERscreening
bij het RUP recreatiepool) moet
worden vormgegeven
• Indien (voor de waterhuishouding) kansrijke
percelen zouden worden aangesneden door
sportterreinen, hoe de verloren ruimte kan
worden gecompenseerd in de omgeving
DOELSTELLINGEN
• integrale benadering van het hele gebied
• water langer vasthouden en laten infiltreren
• opkrikken landschapswaarde en biodiversiteit
1.
POTENTIELE TREKKER VAN HET PROJECT
Het waterlandschap krijgt in de eerste plaats een
‘zachte’ ontwikkeling (cf. enkel het punctueel
vervolledigen van de wandelwegen). Harde
bestemmingen worden vermeden of gedijen in
een waterrijke omgeving (constructies op palen,
minimale footprint, etc...).
Lisa tekent een nieuwe spoorlijn langs de lieve. We vinden wandelwegen en vogelspothuisjes op de weg naar de boerderij.
Ingediende tekening voor de tekenwedstrijd Lievedroom (O.m. verschenen in het gemeentelijk blad ‘Lievelink’).
Het is aangewezen om te starten met een studie
naar de waterhuishouding, waarbij via peilbuizen
wordt gemonitord welke de waterpeilen zijn op de
Centerloop en hoe deze al dan niet in relatie staan
met de grondwatertafel en de seizoenale variatie
daarin.
Herprofilering centerloop
1. Waterrijk sportpark, grote
laakweg te aarschot (BUUR)
2. quirijnpark te tilburg (foto:
karresenbrands)
1.
2.
138
139

Als demonstratieproject wil deze studie niet enkel
concrete handvaten aanreiken voor Lievegem, maar
ook lessen trekken die breder toepasbaar zijn.
Het demonstratieproject in Lievegem bestaat uit
de koppeling van drie vragen: de nieuwe fusie van
de gemeente enerzijds, de zoektocht naar wat het
concept microcentraliteit kan betekenen voor de
gemeente en de onderlinge verbondenheid, en de
draagkracht van de natuurlijke drinkwatervoorziening
anderzijds.
LESSONS
LEARNED
140
141

VIJF LESSEN
1. Koester als plattelandsgemeente je belangrijkste
troef, met name : de open ruimte!
Open ruimte is de peiler in de identiteit van de meeste plattelandsgemeentes. Het is de troef die mensen lokt naar
de gemeente, maar deze kwaliteit wordt door zijn aantrekkingskracht ook bedreigd. Oost-Vlaanderen bleef tot nu
toe gevrijwaard van grote verkavelingstendensen, ‘serrelandschappen’, intensieve veehouderijen en bovenlokale
industriesites (zoals wel het geval is in bijvoorbeeld de Kempen). Het is nog niet te laat, maar actie is nu nodig.
WAARSCHOOT
Koester de open ruimte :
• Behoud en bescherm de biodiversiteit en het waardevol groen door de natuur op de eerste plaats te zetten;
• Integreer ontwikkelingen (cf. waterbekkens en kanalen die gepaard gaan bij nieuwe bebouwing en verdere
verhardingen) in het totale landschap.
• Zet de groene en blauwe open ruimte in de verf door aantrekkelijke fiets - en wandelpaden;
Ga nog een stap verder en :
• Verbind groene corridors;
• Zet woonuibreidingsgebieden om in open ruimte. Er kunnen genoeg extra wooneenheden opgevangen worden
in de reeds bebouwde woongebieden.
Concreet voorstel van aanpak ter illustratie:
Cruciale plek 1 - Strategisch project 1 : ‘Maak een RUP ‘Dorpsflank Waarschoot’ om water en natuur te
bestemmen
Cruciale plek 2 - Strategisch project 1 : Actie kleine landschapselementen naast trage wegen en grachten;
Cruciale plek 3 - Programma 1: Ontwikkeling waterlandschap en integratie recreatieve zone.
STATION
Cruciale plek 1 - Strategisch project 1
‘Maak een RUP ‘Dorpsflank Waarschoot’ om water
en natuur te bestemmen
Cruciale plek 2 - Strategisch project 2: Landbouwbedrijf herdacht
Cruciale plek 3 - Strategisch project 1: Water in de verf.
LOVENDEGEM
4. Maak het landschap beleefbaar a.d.h.v. een
zacht netwerk voor recreatieve, maar ook functionele
verplaatsingen.
De beleefbaarheid van plekken boosten door:
• in te zetten op trage wegen (wandellussen, MTB-routes, grote routepaden,...);
• strategisch te verbinden;
• randen af te werken (landschap niet privatiseren maar de voorkanten hiernaar richten);
• functies te integreren in het landschap (cf. recreatieve zones, parken, landbouw,...).
Het trage wegennetwerk heeft nog een belangrijke functie, het functioneel verbinden. Het voorzien van efficiënte
verkeersveilige routes betekent een duwtje in de rug voor de duurzame weggebruiker (denk aan de schoolgaande
jeugd, het natraject van stations naar huis,...).
OOSTWINKEL
Concreet voorstel van aanpak ter illustratie:
Cruciale plek 1 - Strategisch project 2 : Achterkantrand naar dense woonpilots
Cruciale plek 2 - Strategisch project 1 : Van recreatief fietspad naar duurzame verbinding;
Cruciale plek 3 - Quick win 1: Missing links in het wandelnetwerk
WAARSCHOOT
BEKE
Cruciale plek 2 - Strategisch project 1
Van recreatief fietspad naar duurzame verbinding
2. Ontwikkel wél, maar snij niet meer aan.
Ontwikkel, maar beperk de mogelijkheden om te bouwen in de open ruimte drastisch. Behandel een
plattelandsgemeente als dusdanig en koppel daaraan een realistische bevolkinggroei. De groei in steden en goed
verbonden kernen moet hoger zijn dan in verafgelegen en auto-afhankelijke locaties. Wees hierin kritisch voor
jezelf.
BEKE
Leg (agro)industrie en zonevreemde functies aan banden. Wonen en grootschalige (landbouw)bedrijfsgebouwen
horen niet thuis in (waardevolle) open-ruimtegebieden. En indien het toch niet anders kan, onthard je (elders).
Voor wat, hoort wat.
5. Werk nu een visie uit en pluk later de vruchten
Durf dromen en wees ambitieus:
• Denk nu na over ambitieuze doelstellingen voor de open ruimte, bebouwde ruimte, mobiliteit,... en sta steviger
in de schoenen bij het uitwerken van het ruimtelijk beleidsplan.
• Organiseer een bevraging naar het droombeeld van volwassenen én kinderen en kijk welke potenties de
gemeente heeft in de toekomst.
ZOMERGEM
Zet in op het herbruiken en ontwikkelen van de reeds bestaande bebouwing. Leg een lijst aan van de verschillende
leegstaande en onderbenutte gebouwen en kijk hoe de huidige noden hiermee kunnen verzoend worden. Bouw
ook pro-actief mee aan de noden van de nieuwe huishoudens (kleinere huishoudens, vergrijzende bevolking,...)
Concreet voorstel van aanpak ter illustratie:
Cruciale plek 1 - Strategisch project 2 : Achterkantrand naar dense woonpilots (*)
Cruciale plek 2 - Programma 2 : Rood voor geel: ontharden voor wonen
Cruciale plek 3 - Strategisch project 2 : Herbestemming kasteel naar innovatieve woonvormen
(*) Indien we het Business-as-usualscenario (volledige ontwikkeling van het woonuitbreidingsgebied aan
een lage dichtheid (10-15 wo/ha)) vergelijken met het scenario in deze studie (grotendeels omzetten van het
woonuitbreidingsgebied naar open ruimte met een beperkte én dense rand, aan een grote dichtheid) kunnen we
nog altijd spreken over een negatieve betonsnelheid.
Cruciale plek 2 - Programma 2
Rood voor geel: ontharden voor wonen
Naast dromen ook doen:
• Wacht niet tot de straten onder water staan om een hemelwaterplan uit te werken. Doe het zo snel mogelijk!
Zo kan je bij de volgende werken aan de straat anticiperen op eventuele waterproblemen. Pro-actief werken
(in plaats van bijsturend) leidt namelijk tot hogere slaagkansen.
• Koppel ambities over verschillende beleidsdomeinen heen en kom zo tot een geïntegreerde oplossing.
• Stel concrete transitie-agenda’s op en ga op zoek naar potentiële partners en middelen.
Concreet voorstel van aanpak ter illustratie:
Cruciale plek 1 - Programma 1: Bioswales bij heraanleg publieke ruimte: akkerstraat als pilootproject
Cruciale plek 2 - Programma 1: Klimaatrobuust landschap rond de Lieve.
Cruciale plek 3 - Strategisch project 1 : Herbestem kasteel naar innovatieve woonvormen
Cruciale plek 1 - Programma 1
Bioswales bij heraanleg publieke ruimte: akkerstraat
als pilootproject
3. Geef water plaats en zichtbaarheid.
Geef water een plek in publieke ruimte, en vervul zo verschillende ecosysteemdiensten (verkoeling,
grondwateraanvoer,...) :
• Maak een hemelwaterplan op
• Bekijk bij de (her)aanleg van een straat of fietspad of er plaats kan gemaakt worden voor water (bioswales,
wadi’s,...)
ZOMERGEM
Bekijk alternatieve vormen van (woon)ontwikkeling waarbij een beperkte footprint gegarandeerd wordt en kijk
hoe deze gecombineerd kan worden met water (overstroombaar park, avontuurlijke (water)speeltuin,...)
Durf het landschap te herdefiniëren gekeken naar wat het landschap kan bieden, in plaats van het landschap
proberen om te vormen. Bepaal zo welke teelt of welk beheer waar komt, in plaats van andersom.
• Breng waterminnende teelten en veesoorten naar nattere gebieden, in plaats van te draineren en traditionele
gewassen te telen.
• Geef de landbouwer meer handvaten. Met dynamisch peilbeheer kan de boer zelf de kraan open of dicht
draaien. Open wanneer het land droog moet zijn voor de oogst, en dicht wanneer droogte gewasopbrengst
dreigt te beïnvloeden.
Concreet voorstel van aanpak ter illustratie:
Cruciale plek 1 - Programma 1: Bioswales bij heraanleg publieke ruimte: akkerstraat als pilootproject;
Cruciale plek 2 - Programma 1: Klimaatrobuust landschap rond de Lieve
Cruciale plek 3 - Strategisch project 1
Water in de verf.
STATION
142
143

Dit onderzoek werd uitgevoerd door :
PTArchitecten bvba
Zwart Paardstraat 15 - 1080 Brussel
T +32 2 290 50 55
BE 890 086 549
info@ptarchitecten.be
www.ptarchitecten.be
in samenwerking met :
Antea Belgium nv
Rpderveldlaan 1 - 2600 Antwerpen
T : +32(0)3 221 55 00
F : +32 (0)3 221 55 01
BE 414.321.939
www.anteagroup.be