NHA UITGELICHT november 2020 / nummer 15

November 2020 / Nummer 15
UITGELICHT
08
Vredestichter,
verbinder, trooster
Een interview met oud-burgemeester
Jaap Pop van Haarlem.
36
De schatkamer gaat open
Het NHA opent de depots en toont
een selectie van topstukken.

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Annabelle Arntz, Christine Tinssen
Aan dit nummer werkten mee:
Alexander de Bruin
Vannessa Timmermans
Frits van der Veldt
Patrick Vlegels
Nico Vriend
Wim de Wagt
Mart van de Wiel
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
Druk:
JEA | Joh. Enschedé Amsterdam
Oplage:
750
ISSN:
2352 - 0671
8
Interview Jaap Pop
De oud-burgemeester van Haarlem
vertelt over economie en cultuur, veiligheid,
en enkele hoogte- en dieptepunten uit
zijn Haarlemse tijd.
22
Was getekend!
Een schat aan bijzondere tekeningen en
fascinerende ontdekkingen kreeg het NHA
onlangs met de komst van het historische
tekeningenarchief van de gemeente Velsen.
5Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur
Lieuwe Zoodsma.
16
Prikbord
Nieuws van het NHA.
26
Collega’s aan het werk
Een kijkje achter de schermen.
6Pareltjes
De schijnwerper op de bijzondere fotocollectie
van Henk Valks.
18
Fotografisch Geheugen
Over het toegankelijk maken van de enorme
collectie van Fotopersbureau De Boer die het
NHA vorig jaar verwierf.
28
Van onze stadsfotografe
Vannessa Timmermans geeft een kijkje in de
gemeente Velsen.
30
32
36
Voorzijde omslag:
Op Koninginnedag 31 augustus 1911 vloog
Anthony Fokker met de Spin boven Haarlem.
Nieuw licht
Een tentoonstelling met de nieuwste
aanwinsten voor de Provinciale Atlas
Noord-Holland.
Topstuk
GroenLinks gedeputeerde Zita Pels kijkt met een
nieuwe blik naar het verleden naar aanleiding
van een prent van Paviljoen Welgelegen.
Uit de schatkamers
Enkele topstukken uit de depots van het NHA
nader toegelicht.
3

Uitgelicht ...
Op
innovatieve
wijze
In mijn voorwoord bij het vorige nummer van Uitgelicht in juni van dit jaar,
schreef ik nog dat wij met de COVID-19 pandemie langzaam maar zeker aan het
‘opkrabbelen’ waren uit de periode van de ‘intelligente lockdown’. De studiezalen
en de tentoonstellingen van het NHA waren met een reserveringssysteem en
een aantal beperkingen weer open en op beperkte schaal konden ook weer
bijeenkomsten en vergaderingen worden belegd en presentaties worden
gegeven. Inmiddels zitten wij midden in de herfst en dreigt door een
nieuwe golf van besmettingen en ziekenhuisopnames (een aantal
deskundigen spreekt zelf van ‘een tsunami’) een nieuwe lockdown, in
welke vorm dan ook.
Het grootste deel van onze medewerkers zit inmiddels weer thuis en
bijna alle presentaties, bijeenkomsten en activiteiten zijn, voor zover
ze al niet zijn geannuleerd, uitsluitend te volgen via een zogenaamde
livestream en het internet. De studiezalen en tentoonstellingen
blijven ondanks de strenge beperkingen met het genoemde
reserveringssysteem voorlopig nog open. Maar niemand kan in de
toekomst kijken en een voorspelling doen hoe de tweede coronagolf
zich zal gaan gedragen. Voor actuele informatie verwijs ik u graag naar
onze website www.noord-hollandsarchief.nl, waar de laatste stand van
zaken met betrekking tot onze dienstverlening en activiteiten is te volgen.
In dit nummer van Uitgelicht besteden wij veel aandacht aan de diverse
beeldcollecties die het NHA beheert. Zo besteedt Frits van der Veldt aandacht
aan het prachtige, maar ook enigszins onderbelichte tekeningenarchief van de
gemeente Velsen. In verschillende bijdragen wordt ingegaan op de schitterende
collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland, die wij al sinds jaar en dag van
de provincie Noord-Holland in beheer hebben. Uw bijzondere aandacht vraag ik
voor de bijdrage van onze coördinator publieksprojecten Nico Vriend, die uitleg
geeft over de digitalisering van de zeer omvangrijke en waardevolle fotocollectie
van het Fotopersbureau De Boer en de innovatieve wijze waarop deze collectie
met moderne technieken beter toegankelijk wordt gemaakt.
Ik wens u allen in deze letterlijk en figuurlijk donkere tijd veel sterkte en
doorzettingsvermogen toe. Voor u en de uwen: blijf gezond. En tot slot veel
leesplezier bij dit nieuwe nummer van Uitgelicht.
Meneer Paprika in
Haarlem, oktober 2020.
Lieuwe Zoodsma,
directeur Noord-Hollands Archief
5

Pareltjes
# 15 | Pareltjes
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Pareltjes
Een van de bijzondere historische beelddocumenten die het NHA bezit, is de fotocollectie
van Henk (H.J.M.) Valks. Valks, geboren in 1887 in Amsterdam, was van 1926 tot zijn
overlijden in 1955 in dienst van de Drukkerij en Uitgeverij De Spaarnestad aan de Nassaulaan
in Haarlem. Hij maakte daar deel uit van de staf van persfotografen en reisde
door heel Nederland om mooie, bijzondere of nieuwswaardige gebeurtenissen vast te
leggen en foto’s te maken voor publicaties van de uitgeverij. Daarnaast was Valks van
grote betekenis voor de ontwikkeling van de beroepsgroep van persfotografen. Hij was
een van de initiatiefnemers en bestuurslid van de beroepsvereniging de Nederlandsche
Vereeniging voor Persfotografen, opgericht in 1931.
Gymnastiekwedstrijd voor de
kathedraal op het tegenwoordige
Mgr Bottemanneplein, 1935.
De collectie van Valks bestaat uit
ruim vierhonderd glasnegatieven
met opnamen uit de jaren
dertig en veertig van Haarlem
en omgeving. Het grote belang
van deze collectie is dat het ons
verdwenen tijdsbeelden laat
zien. Markante voorbeelden zijn
bijvoorbeeld een opname van
een gymnastiekoefening op het
Bottemanneplein voor de Bavo
aan de Leidsevaart, met zicht op
de duinenrij op de achtergrond.
Mooi is ook een beeld van het
Schapenplein achter de Janskerk,
het huidige publiekscentrum van
het NHA, waar in de jaren dertig
nog huisjes stonden.
De collectie bevat ook een aantal
dramatische beelden van de
schade in de Amsterdamse buurt,
ontstaan door een geallieerd
bombardement in 1943. Dit bombardement
was oorspronkelijk
bedoeld voor de NS-werkplaats,
die naast deze woonbuurt was
gelegen.
De oude haven
Een aantal bijzondere beelden
uit de omgeving zijn de foto’s
van de oude visserijhaven in
IJmuiden. Op deze foto’s zien we
beelden van de haven in volle,
dagelijkse bezigheid, van het
uitladen van de visvangst uit de
visserszeilschepen tot de verkoop
op de Rijksvisafslag.
Wagner
Indrukwekkend vanwege haar
monumentaliteit is een foto uit
1936 van het Kareol in Aerdenhout.
Dit in 1911 voltooide, maar
helaas verdwenen landhuis,
(ondanks veel protesten werd
het in de jaren zeventig gesloopt
door een projectontwikkelaar),
was het woonhuis van Julius Carl
Bunge, CEO van het gelijknamige
handelshuis. Wie aan de letterenfaculteit
van de UvA heeft gestudeerd,
kent de naam wel van
het faculteitsgebouw aan de
Spuistraat, het Bungehuis, oorspronkelijk
het hoofdkantoor van
het internationaal opererende
handelshuis.
Het kolossale landhuis in Aerdenhout
met zijn karakteristieke,
32 meter hoge watertoren, die
zichtbaar was tot ver in de wijde
omtrek, was vernoemd naar het
kasteel uit de opera Tristan und
Isolde van Wagner. Bunge was
een groot liefhebber van Wagner
en zelfs bevriend met de familie.
In 1911 was het Kareol het
grootste moderne landhuis van
Nederland.
Verstilde gezichten
Naast deze beelden toont de
collectie verstilde gezichten
van dorpen in Noord-Holland
zoals Spaarndam en Heemskerck.
De glasnegatieven zijn in
2012 gedigitaliseerd en digitaal
gerestaureerd en zichtbaar voor
iedereen via de beeldbank van
het Noord-Holland Archief. •
Links Gezicht op het Schapenplein vanaf
de Pieterstraat aan de achterzijde van
de Janskerk, 1944.
Rechts Haringkaken op de kade van de
Vissershaven in IJmuiden, 1932.
Onder Gebombardeerde huizen in de
Teding van Berkhoutstraat 40-46, bij de
hoek van de Adriaan Loosjesstraat, 1943.
6
7

# 15 | Vredestichter, verbinder, trooster, probleemoplosser
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Noord-Hollands Archief, Jos Fielmich
Vredestichter,
verbinder, trooster,
probleemoplosser
Wat er allemaal niet voorbijkwam in de interviews die ik met Jaap Pop hield: van
de gemeentepolitiek, de nasleep van de IRT-affaire, de dramatische brand in de
Koningkerk, grote bouwprojecten als de Appelaar en de Raaks, tot de veiligheid in
de stad en zijn vele ontmoetingen met Haarlemmers. Hieronder een bloemlezing van
citaten, als voorproefje van het hele gefilmde interview.
Boven Locoburgemeester Cornelis Mooy
hangt bij de installatie van Pop hem de
ambtsketen om, 1995.
Tentoonstelling van prentbriefkaarten
bij de Archiefdienst voor Kennemerland,
10 maart 1997. V.l.n.r. Lieuwe Zoodsma,
Cees Visser (wethouder van cultuur van
Velsen), Jaap Pop en Gineke v.d. Ree.
Over zijn verschillende rollen
als burgemeester
‘Een burgemeester is niet dominerend.
Maar soms lag er een
probleem dat door mij opgelost
moest worden. Ik heb er een
paar gehad, bij het ontslag van
de toenmalige gemeentesecretaris
direct na mijn aantreden,
bij de politie, de brandweer.
Maar in de gemeente zelf heb
je een meer algemene rol. Het
klimaat moest goed blijven, de
sfeer moest goed blijven, men
moest blijven samenwerken.
Je moest, zoals burgemeester
Job Cohen later zei, “de zaak bij
mekaar houden” in het stadhuis
en daarbuiten. En dat is een rol
waarvan je niet kunt zeggen,
dat heb ik allemaal gedaan.
Maar het heeft wel te maken
met hoe je het invult, wat je
ervan maakt en hoe je met
mensen omgaat.’
‘Je moet de burgervader zijn,
maar je moet ook mensen
‘s nachts hun huis uitzetten
als ze huiselijk geweld veroorzaken.
Dat laatste is er steeds
Jaap Pop, 2019.
8
9

# 15 | Vredestichter, verbinder, trooster, probleemoplosser
Met kroonprins Willem-Alexander en
Máxima Zorreguieta op het bordes van
het stadhuis, 1 november 2001.
meer bijgekomen: die hardere
dingen, omdat justitie faalt of
het niet alleen kan. Dat zien
we tegenwoordig aan burgemeesters
die bedreigd worden,
omdat ze drugspanden gesloten
hebben, wat ze dan wordt
kwalijk genomen en waarop ze
worden afgerekend en waarvoor
ze worden bedreigd. Hele nare
situaties, maar het heeft te maken
met een ontwikkeling in het
burgemeesterschap. Zo is er een
component in de burgemeesterspositie
gekomen, die strijdig is
met zijn rol als vredestichter.’
Over de noodzaak van de
gemeentelijke reorganisatie
vanaf 1995
‘We zaten echt in een hele lastige
situatie in Haarlem. De ontwikkeling
van de Appelaar (dat
wil zeggen de herontwikkeling
van de Enschedé-locatie; wdw),
de Raaks, de beroerde financiële
situatie van de gemeente. Het
grootstedelijk beleid voor Haarlem
moest worden opgezet en
de cultuurpodia moesten worden
vernieuwd. Er was kortom veel
organiserend vermogen nodig.
En steden als Haarlem waren
toch wat ingeslapen. Dat klinkt
wat onaardig, maar men was niet
uit op vernieuwingen, terwijl dat
wel moest. Men had wel bijvoorbeeld
de Appelaar aangezwengeld,
maar dat project was een
grote puzzel geworden, in plaats
van een oplossing.’
Over het succes van de Raaks
(bioscoop, stadskantoor, parkeergarage,
winkelcentrum Jopenkerk
enz.). De eerste plannen
werden ontwikkeld vanaf
1997 en vanaf 2006 onderging
het gebied een metamorfose
Een geweldige
impuls voor de
economie en
de cultuur van
de binnenstad
‘Als ik daar nu loop en ik zie dan
op het plein voor de Jopenkerk
‘s zomers mensen zitten, dan
denk ik: Hallo, een nieuw plein
maken in een stad is stedenbouwkundig
heel ingewikkeld,
maar het is er gewoon, en het
functioneert! Mensen gaan er op
een terrasje zitten, zetten er hun
fiets neer. Er is daar een nieuwe,
levendige open ruimte gemaakt.
Terwijl bijvoorbeeld het Canadaplein
in Alkmaar, waar ik vóór
Haarlem burgemeester was, niet
echt levendig te krijgen is. Terwijl
er een museum en een schouwburg
aan liggen. En hier lukte het
wel. Dat is een verrijking van de
stad en in combinatie met wat
er uiteindelijk bij de Appelaar
ontstaan is, is de Raaks een geweldige
impuls voor de economie
en de cultuur van de binnenstad.’
Over de samenhang tussen
cultuur en economie
‘Waar ik van harte aan meegewerkt
heb is om de cultuur
te zien als economische factor.
Haarlem is op het eerste gezicht
een cultuurstad, maar de factor
cultuur heeft alles met economie
te maken. Dat was niet voor
iedereen onmiddellijk duidelijk.
Ja, je kunt kijken naar hoeveel
toeristen er komen en hoeveel ze
besteden. Maar veel belangrijker
is de stimulerende factor die
uitgaat van de cultuurelementen
in de binnenstad. Die moet je
gewoon economisch benutten en
benadrukken. Ik weet nog goed
dat ik een toespraak moest houden
in de Waarderpolder, te midden
van bedrijven en industrieën,
samen met wethouder Martini,
die een heel verhaal hield over
het belang van de economie. En
toen hield ik een verhaal over het
belang van de cultuur voor het
economisch vestigingsklimaat.
Wat er voor de economie uitging
van de historische binnenstad,
de musea, de podia. Nou ik werd
nog net niet uitgefloten. Na afloop
vroegen ze aan me: Was dat
verhaal hier wel van toepassing.
En ik zei: Jazeker!’
Over de financiering van de
verbouwing van de Janskerk
tot Noord-Hollands Archief,
in dezelfde tijd dat de cultuurpodia
werden vernieuwd (in
de aanloop naar 2005)
‘We hadden vrij veel geld nodig
voor de verbouwing. Ik herinner
me een gemeenteraadsvergadering
waarop de definitieve
verdeling aan de orde was van
Uitreiking onderscheidingen van de
stichting Carnegie Heldenfonds aan
vijf agenten die een bewoner uit een
brandend huis hebben gehaald, 1995.
de opbrengsten uit de verkoop
van de kabelgelden. Ik had
ingebracht, dat er ook voor het
NHA een betrekkelijk gering,
maar niettemin belangrijk bedrag
van een paar miljoen nodig was.
Maar dat bleef achter op de
agenda staan en het werd diep
in de nacht… Lieuwe Zoodsma
zat op de tribune. Hij heeft het
er later weleens met me over
gehad. Hij zei toen: O, ik zat zo
in spanning van komt het er nog
door of worden we er afgehaald?
10
11

# 15 | Vredestichter, verbinder, trooster, probleemoplosser
Bijschrift ...
Rechtpagina Bijschrift ...
Maar het lukte toch om het bij de
hele reeks te krijgen. Die nacht
hadden we een feestelijk slot van
de raadsvergadering.’
Over de soms informele sfeer
in het stadsbestuur
‘Men ging goed met elkaar om,
en daar werkten wij als college
van B en W aan mee. Na afloop
van de jaarlijkse begrotingsvergadering
gebruikten we altijd
een gezamenlijk diner in de
Gravenzaal. Geen deftig diner,
gewoon boerenkool, zuurkool
of erwtensoep. Dat was een
beetje feest, er was muziek bij
en op een gegeven moment ging
dan iedereen dansen. Er was
een keer een raadslid, die nog
nooit ergens door was opgevallen,
maar die bleek ontzettend
goed te kunnen dansen. Ineens
zei iedereen: “Moet je nou eens
kijken!” Hij was van een kleine
partij, een soort ‘tegenpartij’. Ja,
hij schitterde echt op de dansvloer
in de Gravenzaal.’
Over de veiligheid in de stad
en de rol van de burgemeester
als hoofd politie
‘Haarlem stond in mijn tijd bovenaan
alle lijstjes van veiligste
stad. Dat gold ook voor de binnenstad
en de veiligheid in de
cafés. We hadden alle wijken verdeeld
en ik deed de binnenstad.
Ik had periodiek overleg met de
bewoners, de winkeliers en ook
de horeca, op zich een gevoelig
onderwerp. Want er was altijd
wel wat met geluidsoverlast en
gevaar op straat. We besteedden
veel zorg aan de veiligheid,
er werd goed over doorgedacht.
We hebben destijds de portiers
van de horecazaken bij de politie
laten opleiden. Dat had een geweldig
effect. Behalve dat ze een
goede opleiding kregen, hadden
ze ook het gevoel van: Wij horen
erbij. Die politiemensen zijn onze
collega’s. We moeten niet tegen
de politie in gaan, maar mét de
politie zorgen dat de stad veiliger
wordt.’
‘In Haarlem was het wijkteamconcept
ingevoerd. In Schalkwijk
bijvoorbeeld zat een politieteam
dat daar echt thuis was.
Zij werkten met Marokkaanse
jongens die moesten voetballen
in plaats van met rotjes schieten
en zo. Dus gewoon projecten
opzetten waar de jeugd aan
meedeed. Waar de politie niet
Burgemeester Pop fotografeert premier
Wim Kok bij de 1 mei-viering van de PvdA
in het concertgebouw, 1995.
Geen deftig
diner, gewoon
boerenkool,
zuurkool of
erwtensoep
als boeman, maar als een soort
adviseur werkte. Dat klinkt heel
idealistisch, maar het werkte. Ik
ben op scholen geweest met de
politie, waar ze kwamen uitleggen
wat ze deden en dat het
pesten weliswaar geen misdaad
is maar helemaal niet goed is
voor de sfeer en de onderlinge
verhoudingen. En als een agent
het vertelt, dan komt het net wat
anders over dan als de schoolmeester
het voor de zoveelste
keer uitlegt.’
Over de brand in de Koningkerk
(23 maart 2003), waarbij drie
Haarlemse brandweermannen
om het leven kwamen
‘Ik was in Alkmaar bij vrienden
op bezoek en kreeg via de telefoon
te horen: “Er is brand, we
zijn uitgerukt!” Ik zei: “Oké, moet
ik komen? Hoe erg is het?” De
tweede telefoon: “Ja het is inderdaad
een grote brand.” We zijn
snel naar Haarlem teruggereden
en ik kwam in de nacht aan op
de Kloppersingel, waar de hele
kerk intussen in brand stond. Het
dak was ingestort en daardoor
was de verbinding tussen de
dakbalken en een zijgevel losgeraakt.
En toen is die zijgevel, het
was een vrij hoge kerk, omgevallen,
ingestort. Daar stonden net
drie brandweermannen te blussen.
Dat was dramatisch, want
ze kwamen alle drie om: Renz
Knipper, Douwe van Kooten en
Ben Hannenberg. Ze waren eerst
Ontvangst eerste exemplaar De verdwenen
dagboeken van Michael Kernan, 1997.
- V.l.n.r: Willem Snitker, Jaap Pop, Rob
Stam en Joost Swarte bij uitreiking De
Olifant, 1996. - Burgemeester Pop ontvangt
met de oud-burgemeester Schmitz
en oud-CvdK De Wit en Van Kemenade
het boek Deugd boven geweld t.g.v. 750
jaar Haarlem, 1995. - Nieuwjaarsreceptie
1998.
12
13

Brand in de Koningkerk, 23 maart 2003.
Overhandiging ereburgerschap van
Haarlem aan Harry Mulisch, 1995.
14
vermist. “Zouden ze onder die
muur terechtgekomen zijn? Maar
dat kón toch haast niet,” zeiden
we eerst nog tegen elkaar.’
‘Ondertussen moest er ook nog
geblust worden, het werk moest
afgemaakt worden. Terwijl we
wisten dat er iets vreselijks was
gebeurd. Na afloop, diep in de
nacht, ben ik naar de kazerne
gegaan en heb met de brandweermensen
gesproken. Ze zaten
in een kamer aan zo’n grote tafel
en ik ben er toen maar bij gaan
zitten. Je weet dat je niks meer
kan doen, behalve laten merken
dat je ook aangeslagen bent.
Dat was
dramatisch,
want ze kwamen
alle drie om
En dat was ik behoorlijk. Er was
in Haarlem nooit een slachtoffer
bij de brandweer geweest.
Trouwens, in de meeste korpsen
niet. Maar drie tegelijk en dan
met iedereen erbij… Het was erg
dramatisch. Het ergste wat ik heb
meegemaakt in mijn loopbaan.’
Over het contact met de Turkse
en Marokkaanse gemeenschap
‘Met de Turken hadden we altijd
veel contact. We hadden een
Turkse zusterstad, Emirdağ,
omdat de meeste Haarlemse
Turken oorspronkelijk uit die
omgeving komen. Ik zag ooit
op de Grote Markt een meneer
lopen met een aantal mensen
om zich heen, en ik zei: “Wie is
dat?” “Oh dat is de burgemeester
van Emirdağ.” “Zullen we die dan
maar eens even binnenvragen?”
zei ik. Zo is er met die stad een
verbinding gelegd, we hebben
werkbezoeken gedaan, uitwisselingen,
Haarlemse scholen hebben
zich verbonden met scholen
in Emirdağ, noem maar op. De
Turkse Haarlemmers hadden
daar echt wat aan, omdat ze een
gevoel van erkenning kregen, van
steun. Zo van: Wij vormen een
belangrijk deel van Haarlem.’
‘Er waren ook feestavonden waar
ik bij moest zijn. En dan dansen
met de Turkse meisjes als onhandige
Hollandse man… Bij de
Marokkanen herinner ik me, dat
toen de binnenstadmoskee (aan
de Krocht; wdw) klaar was, ik opperde
om de twee Marokkaanse
mannen die zich geweldig hadden
ingezet voor de bouw voor
te dragen voor een koninklijke
onderscheiding. Die zijn Ridder
van Oranje-Nassau geworden.
Ontzettend leuk.’ •
Jaap Pop, burgemeester
van 1995 tot 2006, werd
in september en december
2019 geïnterviewd door Wim
de Wagt in het kader van het
Oral History-project met oudbestuurders
van Haarlem en
Noord-Holland. De filmopname,
gemaakt door Jos
Fielmich, is op te vragen op
de studiezaal van het NHA.
15

Prikbord
Educatieve
(fiets)routes
door de stad
Het NHA heeft samen
met Stichting Erfgoed
Haarlem en Haarlemse
geschiedenisdocenten
onder leiding van
Frans van Rumpt, twee
educatieve routes ontwikkeld.
De fietsroute
‘Haarlem door de tijd’
richt zich op leerlingen van de bovenbouw van het
middelbaar onderwijs. De herbruikbare route bestaat
uit twintig gevarieerde locaties in Haarlem. Iedere
locatie past in een tijdvak. Aan de leerlingen de taak
om de locatie in het juiste tijdvak te plaatsen en te
koppelen aan de bijbehorende zogenaamde ‘kenmerkende
aspecten’.
Daarnaast is er voor de onderbouw van het middelbaar
onderwijs een ‘Stadsrechtroute’ beschikbaar. Tien bepalingen
uit het stadsrecht zijn gekoppeld aan locaties
in de binnenstad. Op een actieve, laagdrempelige en
tastbare manier maken leerlingen kennis met het – op
het eerste gezicht – ingewikkelde en saaie stadsrecht.
Verbanning, de vierschaar, het gebruik van valse maten
– een gevarieerd aantal bepalingen komt aan bod!
Wil je ook meer te weten komen over het stadsrecht?
Deze route is vanaf 23 november, de verjaardag van
Haarlem, tegen een kleine vergoeding verkrijgbaar bij
de receptie van het NHA.
Doe mee en ‘Tag de tekst’
In het project ‘Tag de tekst’ worden met het
crowdsourcing platform VeleHanden duizenden
oude Nederlandstalige teksten getagd, bijvoorbeeld
op locatiegegevens en persoonsnamen.
16
Depotkast
Wat kom je zoal tegen in het depot?
Wat zijn de verhalen achter de
archiefstukken? In de ‘Depotkast’, de
podcast van het NHA, staat in iedere
aflevering een archief(stuk) uit de
depots van het NHA centraal. In de
eerste aflevering praten Jan Kruidhof
en Lise Koning met collega Nico Vriend
over de spraakmakende foto waarmee
Cees de Boer in 1962 de World Press
Photo in de categorie ‘Nieuws’ won.
Op de bewuste foto wordt zangeres
Ria Kuijken aangevallen door een beer.
Nico vertelt onder meer wat er aan de
foto vooraf ging en hoe de ontdekking
van een tweede reeks negatieven de
foto in een geheel ander daglicht zet.
De podcast is te beluisteren via de
website van het NHA.
Hierdoor wordt het in de toekomst mogelijk om
met behulp van Artificial Intelligence (AI) Nederlandse
archieven veel gedetailleerder doorzoekbaar
te maken. Kijk op de website van het NHA
hoe je kan meedoen met dit project.
Piramiden in de Polder
Heleen Peeters is de nieuwe fotograaf
voor de documentaire foto-opdracht
Noord-Holland, die het NHA elk jaar
met de provincie Noord-Holland uitschrijft.
De opdracht heeft dit jaar de
titel ‘Piramiden in de polder’. Peeters
gaat de voor het Noord-Hollandse
landschap karakteristieke stolpboerderijen
en hun gebruikers vastleggen
en richt zich op zowel de originele als
herbestemde panden. Zo wordt er ook
dit jaar weer een mooi stukje van de
provincie vastgelegd en toegevoegd
aan de Provinciale Atlas Noord-
Holland.
Innovatie in
Archiefonderzoekprijs
Welke nieuwe onderzoeksmogelijkheden
biedt
automatische handschriftherkenning?
Welke
mogelijkheden zijn er door
de transcripties van grote
hoeveelheden historische
documenten? Voor studenten
aan de hogescholen en
universiteiten in Nederland en België hebben het Nationaal
Archief en het NHA de Innovatie in Archiefonderzoek-prijs
uitgeschreven. De prijs wordt toegekend
aan het onderzoek dat op de meest overtuigende
wijze de meerwaarde aantoont van de beschikbaarheid
van grote hoeveelheden transcripties van de
VOC en de Haarlemse notarissen, en laat zien welke
nieuwe onderzoeks- of visualisatiemogelijkheden er
zijn als archieven zijn ontsloten door automatische
handschriftherkenning. Kijk op www.noord-hollandsarchief.nl
hoe je meedoet. Inzenden kan tot uiterlijk
1 april 2021.
Online bij het NHA
In de afgelopen maanden zijn veel mensen
door de maatregelen rond het coronavirus
thuisgebleven. De digitale dienstverlening
van het NHA is onverminderd doorgegaan.
De online chatdienst is van ma t/m vr van
9.00 tot 12.30 uur en op woensdag en vrijdag
van 19.00-22.00 uur te bereiken. Ook
zijn veel archieven online te raadplegen en de scannen-op-verzoek-service gaat onverminderd door.
Bovendien is er een aantal filmpjes op de NHA-website beschikbaar die je bijvoorbeeld meenemen
langs de tentoonstelling over drukkerij Joh. Enschedé en waarin je ziet hoe je zelf een ‘gifje’ (kort
filmpje of bewegend plaatje) kunt maken met materiaal uit de NHA-beeldbank.
17

# 15 | Fotografisch Geheugen
Tekst: Nico Vriend / beeld: Noord-Hollands Archief
Fotografisch Geheugen
Naar een online collectie Fotopersbureau De Boer
Hoe scan je twee miljoen foto’s? En hoe maak je die doorzoekbaar? Vragen die
opkwamen nadat het Noord-Hollands Archief de enorme collectie van Fotopersbureau
De Boer (1945-2004) verwierf. Nico Vriend, leider van het project
‘Fotografisch Geheugen’, legt uit hoe de collectie door middel van innovatieve
technieken en vele vrijwilligers toegankelijk gemaakt wordt.
Iedere foto kán
bijzonder zijn
Wat maakt de collectie van
Fotopersbureau De Boer
zo bijzonder?
In de eerste plaats is dat de
omvang. Het zijn maar liefst
twee miljoen negatieven uit
ruim een halve eeuw persfotografie.
Vooral in Haarlem en
omgeving hebben de fotografen
alles vastgelegd wat maar
enigszins perswaardig was. De
fotografen zijn erbij als The
Beatles optreden, maar ook als
de bakker op de hoek veertig
jaar bestaat. Het is met recht
het fotografisch geheugen van
de regio. Maar ook nationaal
en soms internationaal is het
fotopersbureau van belang. Dit
blijkt ook uit de prijzen die de
fotografen winnen door de jaren
heen, met als klap op de vuurpijl
Boven en rechterpagina Afscheid Niki
Lauda met laatste optreden op circuit
Zandvoort, 26 augustus 1985.
Rechts Werkzaamheden aan de overkapping
van station Haarlem, 30 november 1951.
18
19

# 15 | Fotografisch Geheugen
Optreden van The Beatles in Blokker,
6 juni 1964.
Bij slagerij Fa. J. Engelenberg, Zijlstraat
68 in Haarlem, 1952.
Koek-en-zopietent aan de Leidsevaart in
Haarlem, 19 januari 1985.
Opening Haarlemse Honkbalweek door
Prins Claus, 11 juli 1981.
Traktatie winkeliers voor hulp werklieden
bij reconstructie Cronjéstraat, 3 juli 1986.
in 1962 een World Press Photo
door oprichter Cees de Boer. Dan
ben je toch niet de minste.
Hoe maak je een selectie uit
twee miljoen negatieven?
Niet iedere foto zal even interessant
zijn, maar iedere foto kán
wel bijzonder zijn. Zo staat in de
beeldbank een foto van Bosnische
vluchtelingen die in 1993
aankomen in Haarlem. De vrouw
die daar als jong meisje op staat,
was dolblij met deze foto in onze
beeldbank, omdat het een van
de weinige foto’s uit haar jeugd
is. Je kunt aan een fotonegatief
dus niet direct zien hoe bijzonder
die wellicht is. Dankzij slimme
technieken blijkt het zelfs het
meest efficiënt om ‘gewoon’ alles
te digitaliseren. De beelden rollen
nu als het ware van een lopende
band af. Maar dan ben je er nog
niet, want met alleen plaatjes
heb je natuurlijk nog niets.
Welke stap volgt ná het
digitaliseren?
Al die plaatjes wil je gemakkelijk
kunnen doorzoeken. Daarvoor
moet je precies weten wat op
welke foto staat. Gelukkig heeft
het fotopersbureau alle reportages
in detail beschreven. Maar wij
weten niet precies welke foto’s
bij welke reportage horen. Samen
met het publiek van het platform
VeleHanden.nl koppelen we alle
foto’s aan de passende beschrijving.
Dat is ontzettend leuk om
te doen overigens. Het zijn een
soort zoekplaatjes, waarbij de
meest fantastische beelden voorbij
komen uit al die decennia.
Hoe zet je kunstmatige
intelligentie in?
Je kunt een computerbrein
trainen in het herkennen van
beelden. Zo kan hij honden en
katten onderscheiden, als je hem
maar voedt met genoeg voorbeelden.
Dat bracht ons op het
idee om de computer te trainen
in het herkennen van elementen
uit historische foto’s. Het blijkt
echter dat de computer juist veel
moeite heeft met historische
foto’s, hij heeft als het ware geen
tijdsbesef. Hij herkent bijvoorbeeld
geen oude logo’s van Coca
Cola, en hij denkt dat waterscooters
al bestonden in 1900.
Het computerbrein heeft
dus tijdsbesef nodig?
We moeten hem daarin gaan
trainen. Daarvoor is nu juist de
collectie van Fotopersbureau De
Boer uitermate geschikt. Maar
we hebben ook de hulp van
ons publiek nodig, want alleen
gezamenlijk gaat dit lukken.
Als we het computerbrein – of
Fotografisch Geheugen zo je wilt
– beter trainen, kan hij straks
nuttige suggesties geven over de
inhoud van al die beelden. Bijvoorbeeld
door aan te geven op
welke foto’s winkelpanden staan
of honkbalwedstrijden. Wat ons
ook heel gaaf lijkt, is als hij een
suggestie voor een datering kan
geven bij historische foto’s. Dat is
heel waardevolle informatie, niet
alleen voor deze foto’s maar ook
voor andere collecties wereldwijd.
Wil je ook een Fotografisch
Geheugen? Doe mee via
www.velehanden.nl
Bekijk ook op YouTube het filmpje
‘Fotografisch Geheugen Noord-
Hollands Archief’ waarin wij
uitleggen wat wij van plan zijn.
Meer Lab?
Wil je weten wat er nog meer
borrelt bij het Noord-Hollands
Archief? Bekijk de projecten in
ons NHALab op de website.
Het project Fotografisch Geheugen
wordt mogelijk gemaakt
door het Mondriaan Fonds en het
Prins Bernhard Cultuurfonds. •
20
21

# 15 | Was getekend!
Tekst: Frits van der Veldt / beeld: Noord-Hollands Archief
Was getekend!
Het historische tekeningenarchief van de gemeente Velsen dat onlangs is
overgebracht naar het NHA, biedt een schat aan bijzondere tekeningen en
fascinerende ontdekkingen.
Boven Tekeningenkast gemeente Velsen.
Noordpijl op de kaart van de gemeente
Velsen met gedeeltelijk uitbreidingsplan.
Rond 1990 verdrong de computer
ook bij de gemeente Velsen
definitief de vertrouwde tekentafel
uit het kantoorbeeld. Waar
voorheen technisch opgeleide
tekenaars achter hun tekentafel
op ambachtelijk wijze een
verscheidenheid aan tekenwerk
verrichtten, tref je tegenwoordig
medewerkers achter beeldschermen
aan die dagelijks met
behulp van vernuftige grafische
computerprogramma’s prachtig
tekenwerk afleveren. Deze
digitale wijze van werken biedt
tal van voordelen, waaronder
een aanzienlijke tijdsbesparing,
toegenomen nauwkeurigheid,
meer ontwerp- en uitwerkingsmogelijkheden,
meer toepassingsmogelijkheden
met allerlei
andere datagegevens, eenvoudiger
uitwisseling van digitale
tekenbestanden, gemakkelijker
te verveelvoudigen en af te
drukken, minder kwetsbaar voor
beschadiging of vernietiging,
meer uniformiteit enzovoorts.
Kortom, het tijdperk van de traditionele
tekening die generaties
lang handmatig met de tekenpen
werd vervaardigd, behoort
voorgoed tot het verleden.
Een belangrijk
aantal kadastrale
kaarten en vele
luchtfoto’s
Keur aan tekeningen
De vier voormalige afdelingen
Openbare Werken, Bouwkunde,
Landmeten en Stedenbouw &
Landschap waren tot aan het
eind van de vorige eeuw bij de
gemeente Velsen verantwoordelijk
voor het vervaardigen van
al het benodigde tekenwerk. Dit
kon variëren van gedetailleerde
bouwtekeningen tot dwarsprofielen
van wegen, of van
landmeetkaarten tot stedenbouwkundige
schetsontwerpen.
Deze afdelingen hadden ieder
de beschikking over een eigen
tekeningenarchief en voerden
apart van elkaar een eigen
archiverings- en opbergsysteem.
Ze worden daarom als vier
afzonderlijke zogeheten ‘archiefvormers’
beschouwd. Door
de jaren heen leidde de opbouw
van deze archieven uiteindelijk
tot een tekeningenarchief met
een gezamenlijke omvang van
ruim 13.500 verschillende items
van zeer uiteenlopende aard. Het
merendeel van dit archief wordt
gevormd door een keur aan tekeningen,
maar daarnaast bevat
het ook een belangrijk aantal
kadastrale kaarten en vele luchtfoto’s.
Dit alles was opgeborgen
in diverse daartoe bestemde
kisten, tekeningenkokers en
enkele rijen aan speciale tekeningen-
en ladekasten, die in het
souterrain van het gemeentehuis
in gelid stonden opgesteld.
De Biezen, gewassen pentekening,
Johan David Zocher jr., 1873.
Zorgvuldig
geïnventariseerd
Na de invoering van de tekencomputer
werd het historische
tekeningenarchief langzamerhand
steeds minder geraadpleegd
en ten slotte raakte het
nagenoeg geheel in onbruik.
Daarom werd besloten het
daarvoor in aanmerking komende
deel aan het NHA over
te dragen. Aan de hand van een
aantal criteria is een selectie gemaakt
uit de flinke hoeveelheid
opgeslagen tekeningen en ander
beeldmateriaal. Vervolgens
werden per archiefvormer alle
geselecteerde items zorgvuldig
geïnventariseerd, waarbij diverse
van belang zijnde kenmerken in
een speciaal Excel-bestand wer-
22 23

# 15 | Was getekend!
De noordpijl als
kenmerkend element
Van tekenlinnen, tekenpapier,
transparant papier
tot polyesterfilm
24
den genoteerd. Dit resulteerde in een inventarislijst
van in totaal meer dan 2600 bestanddelen. Al deze
tekeningen, kaarten en luchtfoto’s zijn ten slotte
onder een uniek nummer in zuurvrije omslagen
en mappen van verschillend formaat opgeborgen,
waarna de feitelijke overdracht aan het NHA kon
plaatsvinden.
Enkele verborgen pareltjes
Tijdens het inventariseren van het tekeningenarchief
kwamen vele bijzondere tekeningen naar boven,
variërend van prachtig ingekleurde gevelaanzichten
van het oude raadhuis in Velsen-Zuid tot aan
tekeningen van bunkers die na de Tweede Wereldoorlog
massaal zijn opgeblazen. Maar bijvoorbeeld
ook tekeningen van een archeologisch veldonderzoek
naar de fundering van de vroegere hofstede
Papenburg in Santpoort. Of wat te denken van een
oude bouwtekening van het REX-Theater, dat later
werd verbouwd tot de huidige stadsschouwburg
in IJmuiden. Niet minder vermeldenswaardig is de
vondst van een gewassen pentekening van de hand
van de bekende landschapsarchitect Johan David
Zocher jr. (1791-1870) met het ontwerp van de
begraafplaats De Biezen. Deze tekening dateert uit
1873 is daarmee bovendien de oudste die in de collectie
werd aangetroffen.
Tekenen des tijds
De duizenden kaarten en tekeningen die stuk voor
stuk moesten worden doorgewerkt, gaven een interessante
afspiegeling van de periode waarin zij zijn
vervaardigd. Bijvoorbeeld het verschil in materiaal
dat in de loop der jaren als drager diende voor allerlei
tekeningen, van tekenlinnen, tekenpapier van
diverse kwaliteit en transparant papier tot polyesterfilm.
Maar ook de belettering van de tekeningen
maakte de afgelopen eeuw een opvallende ontwikkeling
door. Aanvankelijk werden verklarende
teksten en maatvoering handmatig geplaatst. Lange
tijd werd een karakteristiek lettertype toegepast dat
verwant is aan de stijl van de Amsterdamse School.
Nadien ontstond een ware wildgroei aan belettering
en groeide langzaamaan de behoefte aan meer uniformiteit.
Reden om het gebruik van sjablonen met
standaard lettertypes in te voeren, die voldeden aan
de gestelde ISO-normen. Deze werkwijze verhoogde
niet alleen de doelmatigheid tijdens het tekenproces,
maar bevorderde vooral de leesbaarheid van
de tekst, ook wanneer een tekening moest worden
verschaald naar een groter of kleiner formaat.
De noordpijl
Een ander sprekend voorbeeld van een kenmerkend
element bij tekeningen uit voorgaande jaren is de
vormgeving van de noordpijl. In het verleden was
het niet ongebruikelijk dat men met hart en ziel de
nodige aandacht hieraan besteedde, wat vaak uitmondde
in de meest fraaie pronkstukjes, getuige de
reeks bijgaande voorbeelden. Kortom, er valt in het
NHA niet alleen een hoop inhoudelijke informatie
te vergaren aan de hand van de eigenlijke tekening.
Daarnaast leveren sommige specifieke details bij
de tekeningen – weliswaar onbedoeld – aanvullende
informatie op over de tijd waarin ze werden
vervaardigd. •
Linkerpagina Noordpijl op het uitbreidingsplan van Velsen, 1921.
Rechts Noordpijl op uitbreidingsplan gemeente Velsen.
25

# 15 | Collega’s aan het werk
Vannessa Timmermans in het fotoatelier.
Tekst: Annabelle Arntz / beeld: Vannessa Timmermans en Hannah Goedbloed
Collega’s aan het werk
Vanwege de coronamaatregelen werkten de medewerkers van het NHA de afgelopen
maanden zoveel mogelijk vanuit huis. Maar voor sommige werkzaamheden moet je
gewoon even op locatie zijn. Een kijkje achter de schermen.
Albert Vrugt in de studiezaal in de Janskerk.
Patrick Vlegels bij JEA | Joh. Enschedé Amsterdam.
Susan van ’t Hoenderdaal bij de receptie.
Jan Kruidhof in het depot.
Jenny Preusser in het Archiefcafé in de Janskerk.
Frederike Leffelaar in het restauratieatelier, Kleine Houtweg.
26
27

# 15 | Impressies
Van onze stadsfotografe
Beeld: Vannessa Timmermans
Het NHA beheert onder meer de archieven van elf gemeenten in Noord-Holland.
Onze stadsfotografe Vannessa Timmermans maakte voor deze uitgave opnamen in
de gemeente Velsen.
Linkerpagina Arbeidershuizen op het sluizencomplex
van IJmuiden met op de achtergrond
Tata Steel. - Stadhuis van Velsen, architect
W.M. Dudok (1962-65).
Onder V.l.n.r. Molen De Zandhaas, Santpoort-Noord. - Vissershaven. -
Voormalig raadhuis gemeente Velsen, Velsen-Zuid, architect Kramer (1907
en 1911), J.P. Koopen/E. Brader (1926). - Ruïne van Brederode, Velsen-Zuid.
Tata Steel, IJmuiden.
28 29

Tekst: Mart van de Wiel / beeld: Noord-Hollands Archief
Nieuw Licht
De Provinciale Atlas Noord-Holland geeft een visuele afspiegeling van de geschiedenis
van de provincie Noord-Holland. Oude stads- en landschapsbeelden, kaarten, moderne
foto’s: allemaal geven ze een uniek beeld van het verleden. De collectie groeit voortdurend.
In de tentoonstelling ‘Nieuw Licht’ waren deze herfst de nieuwste aanwinsten
van het afgelopen jaar te zien. Via de website van het NHA is een webexpositie en een
aantal filmpjes te bekijken waarin conservator Alexander de Bruin antwoord geeft op
de vraag wat de achtergrond is van deze nieuwe items en hoe zij in de collectie passen.
Gezicht over Amsterdam vanaf Apollolaan, Engelien Reitsma-Valença, 1951.
Van boven naar beneden Tijd in beweging, aanvullende fotoopdracht
2019 van Anne Reitsma, Rijksmagazijn Enkhuizen.
Exterieur van de Grote of Sint Nicolaaskerk in Monnickendam,
Johannes Josseaud, ca. 1900-1925.
Interieur kerk Edam, anoniem, tweede helft 19e eeuw.
30
31

# 15 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Noord-Hollands Archief
Topstuk
Met een nieuwe blik naar het verleden kijken
Zita Pels vindt het een hele eer om te mogen werken in het Provinciehuis, ‘dit democratische
huis’, zoals ze het voormalige vorstelijke buitenverblijf aan de Haarlemmerhout
noemt. In haar statige werkkamer met uitzicht op de Dreef ontvouwt de 34-jarige gedeputeerde
van GroenLinks haar ideeën over geschiedenis, vrouwenemancipatie en ‘het
verschil maken’, naar aanleiding van een pastelkleurige prent van Paviljoen Welgelegen.
Nóg harder aan
werken om de
positie van vrouwen
te verbeteren
Boven Uitsnede uit het Topstuk.
Rechts Zita Pels in Paviljoen Welgelegen.
32
‘Er zijn zoveel verschillende verhalen
te vertellen aan de hand
van deze prent,’ zegt ze. ‘Als
ik ernaar kijk, begin ik mij van
alles af te vragen. Wie waren
bijvoorbeeld die mensen op de
voorgrond, die fraai aangeklede
vrouwen, dat kind, die man?
Hoe leefden zij toen? Paviljoen
Welgelegen heeft nu een
democratische functie, maar dat
was toen natuurlijk niet zo. Dit
gebouw heeft in de loop van de
tijd zoveel meegemaakt.’
Onbereikbaar
‘Maar de geschiedenis van
het Paviljoen laat ook andere
kanten zien. Een tijdje was het
Koloniaal Museum (van 1871 tot
1923; wdw). Nu kijken we daar
toch, dankzij onder meer de
Black Lives Matter-beweging,
heel anders naar. Een gebouw
heeft zoveel te vertellen. Het
is belangrijk om er vanuit
een ander perspectief naar
te kijken, zodat die verhalen
opnieuw worden geladen. Als
ik de vrouwen op deze prent
zie, realiseer ik mij dat zij toen
nooit de positie in dit gebouw
konden krijgen, die ik en andere
vrouwen er tegenwoordig in
kunnen hebben. Zoiets was voor
hen onbereikbaar.’
Ze brengt Wilhelmina van Pruisen
(1751-1820) ter sprake, die
enkele jaren in Paviljoen Welgelegen
woonde. Deze Prinses van
Oranje was getrouwd met prins

# 15 | Topstuk
Zita Pels, 2020.
Willem V, maar staat te boek als
veel doortastender dan haar bekendere
echtgenoot. ‘Ik zou me
wel in haar willen verplaatsen,’
zegt Pels. ‘Om te kunnen weten
hoe zij als vrouw haar positie
toentertijd heeft ervaren in dit
gebouw. De geschiedenis wordt
in de regel vanuit het perspectief
van grote mannen geschreven.
Maar er zijn ook zoveel interessante
vrouwen geweest. Wat is
hun verhaal? Vrouwen die tot
nu toe onbekend zijn gebleven
moeten meer naar voren worden
gehaald. De sociale kaders waren
strak vroeger, maar hoe hebben
zij daarin toch hun invloed kunnen
doen gelden?’
‘Vandaag de dag is het helaas
nog steeds zo dat vrouwen
harder moeten
werken om dezelfde
beloning als
mannen te kunnen
krijgen. Het is waar,
onze tijd kunnen
we niet met het
verleden vergelijken,
maar de vraag
naar de macht en
positie van vrouwen
is wél relevant. Er
is al veel ten goede
veranderd, maar
wij moeten er nóg
harder aan werken
om de positie van vrouwen
te verbeteren. Er zouden méér
vrouwen in bijvoorbeeld het
openbaar bestuur moeten zitten,’
aldus Pels.
Emancipatie
In haar takenpakket als gedeputeerde
zit geen emancipatie, wat
ook geen taak van de provincie
is. Het is wel een onderwerp dat
haar zeer na aan het hart ligt. ‘Je
kunt geen beleid maken zonder
dat je daarbij ook aan emancipatie
denkt,’ stelt ze. ‘Of het nu
gaat over de arbeidsmarkt of de
huizenmarkt, zaken als discriminatie
en uitsluiting spelen altijd
een rol. Ik merk wel dat er sprake
is van een groeiend gevoel voor
emancipatie. We hoeven het niet
in één keer goed te doen.’
Denkt ze vanuit haar huidige
functie haar ideeën dan wel
te kunnen realiseren? ‘Waar ik
het meeste verschil kan maken,
daar wil ik zijn,’ zegt ze met een
lach. ‘Of dat nu in Den Haag is,
of in een vluchtelingenkamp op
Lesbos. Impact willen maken zat
altijd al in mij. Dat heb ik van
huis uit meegekregen. En hier, in
het Provinciehuis, kan ik nú het
meeste impact hebben.’
Zita Pels heeft een brede portefeuille
met Financiën, Circulaire
economie, Zeehavens, Sport en
Cultuur en Erfgoed. Wat gaat
haar eigenlijk het meest aan
het hart? ‘Cultuur en erfgoed,’
antwoordt ze zonder aarzelen.
‘Omdat deze sector zo hard geraakt
wordt door de coronacrisis.
Ik ben blij dat ik me ervoor kan
inzetten.’
Red de regio
In mei van dit jaar schreef de
GroenLinks politica met een
aantal Noord-Hollandse wethouders
een brandbrief aan
cultuurminister Van Engelshoven,
waarin ze opriep om alles in het
werk te stellen om vooral ook
de regionale musea en podia
in Noord-Holland te redden, en
niet alleen grote instellingen als
het Rijksmuseum en Concertgebouworkest.
‘De helft van de
totale culturele infrastructuur zit
in Noord-Holland,’ zegt ze veelbetekenend.
‘Sindsdien onderhouden
we een goed contact met
de minister over deze kwestie.
Er is een goede uitwisseling van
informatie met het ministerie.’
Ze vertelt over het provinciale
noodfonds van 13,5 miljoen euro
voor de regionale instellingen
en het herstelfonds voor de
culturele sector in de provincie,
dat deze herfst verdeeld wordt.
‘Maar,’ zegt ze, ‘de culturele sector
is niet te helpen als de drie
overheidslagen niet samenwerken.
Anders redden ze het niet.’
Paviljoen Welgelegen, gezien iets schuin
van voren, vanuit het zuidwesten, 1791.
Verbonden verhalen
Welke band heeft ze eigenlijk
zelf met erfgoed en geschiedenis?
‘Toen ik religiewetenschappen
studeerde (als masteropleiding
aan de Universiteit van
Amsterdam; wdw), ben ik anders
naar het verleden gaan kijken.
Konden we maar alle verhalen
van toen horen, zodat we leren
hoe wij ons als mensen hebben
ontwikkeld, realiseerde ik me.
Het is belangrijk om historische
monumenten te behouden, maar
we moeten ook de daarmee
verbonden verhalen bewaren.
Steeds opnieuw moeten die worden
geladen, zodat ze betekenis
krijgen voor onze eigen tijd.’
Voor archiefinstellingen als het
NHA ziet ze wat dat aangaat
perspectief, juist in deze tijd:
‘Nu we meer op onze eigen
omgeving aangewezen zijn, kan
de in de archieven vastgelegde
geschiedenis extra inspiratie
bieden om bijvoorbeeld de lokale
verhalen te vertellen. Zo kunnen
archieven een rol gaan spelen in
het maatschappelijk herstel na
de coronacrisis.’ •
34
35

# 15 | Uit de schatkamers van het Noord-Hollands Archief
Tekst: Patrick Vlegels / beeld: Noord-Hollands Archief
Uit de schatkamers
van het Noord-Hollands
Archief
In de depots van het NHA bevindt zich een ongekende rijkdom aan historische kaarten,
documenten en andere materialen. De topstukken hieruit vormen slechts het topje
van de ijsberg. In het voorjaar van 2021 opent het NHA in een tentoonstelling met
‘Topstukken’ deze ware schatkamer en presenteert het enkele hoogtepunten uit die
verzamelingen. Aanleiding voor deze unieke expositie is de viering van het 775-jarig
bestaan van Haarlem. Naast het originele stadsrecht van 23 november 1245 worden
enkele bijzondere stukken uit de depots tevoorschijn gehaald, die samen een
representatief beeld geven van de diversiteit van de collecties.
De strijd tegen
deze natuurlijke
vijand
Boven Ontwerp glas-in-loodraam houthandel
Wicherson in Steenwijk, Willem
Bogtman 1913.
Rechterpagina Charter uit 1140.
Naast de in dit artikel beschreven
objecten is er nog veel meer
om van te genieten. Er is een
keur aan topstukken te zien
die een goede dwarsdoorsnede
geven van onze collecties, ons
werkingsgebied, de mensen en
bedrijven die hier leefden en
werkten en die een tijdsbeeld
schiepen. De stukken zijn persoonlijk
geselecteerd door een
aantal medewerkers.
Het oudste document
Het oudste document dat het
NHA bezit, is een charter uit
1140 dat zich bevindt in het
archief van de Abdij van Egmond.
Graaf Dirk VI van Holland deed
Rome aan tijdens zijn pelgrimsreis
naar het Heilige Land
en bood de abdij in eigendom
aan de paus aan, een juridische
status. Paus Innocentius
II aanvaardde het bezit van de
abdij, inclusief de goederen en
toekomstige goederen, en legde
in de genoemde oorkonde aan
de abdij de jaarlijkse cijns van
4 solidi op. Het stuk is een van
de talloze privileges geweest,
waarin eeuwenlang kloosters in
bescherming werden overgedragen
en tot eigen kloosters van de
Heilige Stoel gemaakt werden.
In hetzelfde archief bevindt zich
het Cartularium van Egmond,
een register dat vermoedelijk
omstreeks 1420 is samengesteld.
Het bevat overgeschreven aantekeningen
en akten uit de periode
889-1421, en daarmee afschriften
van de oudste schriftelijke
bronnen van Holland.
De Waterwolf
Uit de Atlas-collectie is de originele
kaart te zien die door bouwkundig
ingenieur Jan Adriaansz.
Leeghwater is vervaardigd in
1641. Met zijn Haarlemmermeerboek
was Leeghwater een van
36 37

# 15 | Uit de schatkamers van het Noord-Hollands Archief
de eersten die pleitten voor
drooglegging van het gevaarlijk
groeiende Haarlemmermeer, ook
wel de ‘Waterwolf’ genoemd. Op
de kaart staat de bedijking aangegeven
van het ‘Haerlemmer
ende Leydsche Meer’, compleet
ingetekend met tientallen molens
die voor de bemaling nodig
zouden zijn. Een mooi voorbeeld
van de ambitie in de Gouden
Eeuw om de strijd tegen deze
natuurlijke vijand te beëindigen.
Het plan verdween echter weer
van tafel, waar andere meren
eerder in de zeventiende eeuw
wel succesvol waren ingepolderd,
zoals de Schermer, de Purmer en
de Beemster.
Zeventig molenaars
Toch bleef de overstromingsdreiging
een voortdurend punt van
zorg, met name voor Amsterdam,
Haarlem en Leiden waar het
water bij een storm direct voor
de poorten kwam te staan. De
grote overstroming van 1825 gaf
de doorslag om het plan toch uit
te voeren. In de planontwikkeling
werd pas in de laatste fase
gesproken van stoombemaling,
eerder was nog steeds uitgegaan
van windbemaling. Maar daar
Kaart van Jan Adriaansz Leeghwater
uit 1641.
zouden zeker zeventig molens
voor nodig zijn, met ook zeventig
molenaars. Dat kostenplaatje
woog niet op tegen de inzet van
stoomgemalen, die bovendien
altijd zouden kunnen werken.
Uiteindelijk werd de Haarlemmermeer
met behulp van een
drietal stoomgemalen tussen
1849 en 1852 drooggelegd.
Het NHA heeft nog meer kaartmateriaal
over de inpoldering,
onder andere afkomstig van
Rijkswaterstaat. Daarnaast is het
volledige archief van de ‘Commissie
van beheer en toezicht
over de droogmaking van het
Haarlemmermeer gevestigd te
Den Haag’ te raadplegen.
Alfabet met gegoten letters
In Haarlem werd de boekdrukkunst
uitgevonden, beweren
de Haarlemmers. In de collectie
van de voormalige Stadsbibliotheek
Haarlem treffen we diverse
bewijsstukken hiervoor aan,
inclusief een overzicht van door
Laurens Jansz. Coster gedrukte
letters. Eén daarvan is het Abecedarium,
het alfabet met gegoten
letters. Johannes Enschedé I
beschreef dit boekje als: ‘een
kinder- en gebedenboekje van
Laurens Jans Koster, groot agt
pagina’s, waarschijnlijk volgens
schrijven van Junius voor zijne
dogters gedrukt met beweegbare
gegoten letteren, zijnde
een allergebrekkigste eersteling
der konst en het zeldzaamste
stuk, dat ooit is gezien.’ Teylers
Tweede (natuurkundig) Genootschap
betaalde er f 1000,- voor.
De status van het Abecadarium
werd in de zeventiende eeuw al
betwist.
Abecedarium, rond 1470.
Eerste vergadering
Provinciale Staten
De Provinciale Staten van Noord-
Holland kwamen voor het eerst
bijeen op 22 december 1840, nadat
door de grondwetswijziging
van dat jaar de provincie Holland
in twee afzonderlijke provincies
was gesplitst. Die splitsing werd
met gemengde gevoelens ontvangen.
De voorzitter van Provinciale
Staten, gouverneur Daniël
Jacob van Ewijck van Oostbroek
van de Bilt, verwoordde het in
38
39

# 15 | Uit de schatkamers van het Noord-Hollands Archief
Eerste pagina van de notulen van de eerste
vergadering van Provinciale Staten
van Noord-Holland op 22 december 1840.
Rechterpagina Ontwerp glas-in-loodraam
houthandel Wicherson in Steenwijk,
Willem Bogtman 1913.
Groot Achtbare Heeren, het is
thans niet meer de tijd, noch hier
de plaats, om zich toe te geven
aan beschouwingen of herinneringen,
welke zoodanig leedgevoel
zouden kunnen voeden.
Liever willen wij doen opmerken,
dat deze scheiding in meerdere
opzichten, en bepaaldelijk ten
aanzien van het huishoudelijk
bestuur, wezentlijke voordeelen
aanbiedt. [...]’
Behalve de toespraak van de
Gouverneur werden er weinig
inhoudelijke zaken besproken.
Er kwamen met name enkele
praktische zaken aan de orde,
zoals het benoemen van twee
leden van de Tweede Kamer en
een aantal regelingen om de
splitsing tussen Noord- en Zuid-
Holland in goede banen te leiden.
zijn toespraak in de vergadering
van 22 december 1840 als volgt:
‘[...] De splitsing der provincie
Hollands, en van de oude Hollandsche
Statenvergadering heeft
40
niet kunnen nalaten, bij velen
leedgevoel te verwekken, gelijk
aan dat, hetwelk men ontwaart
bij het uiteengaan van een welvereenigd
huisgezin. Maar, Edel
Ontwerptekeningen atelier
Bogtman
In 2017 verkreeg het NHA de
ontwerpen en het bedrijfsarchief
van het glas-in-loodatelier
Willem Bogtman in beheer. Dit
bedrijf was van 1912 tot 2005
in Haarlem gevestigd. Het atelier
Bogtman heeft talloze (veelal
gebrandschilderde) glas-in-
41

# 15 | Uit de schatkamers van het Noord-Hollands Archief
loodlampen en ramen vervaardigd,
zowel naar eigen ontwerp
als naar dat van anderen. Deze
ramen en lampen speelden een
belangrijke rol binnen de Amsterdamse
School, omdat zij zich
goed leenden voor de typische
kleuren- en vormentaal. Zijn
doorbraak binnen de stroming
van de Amsterdamse School
beleefde Willem Bogtman (1882-
1955) met de in 1915 door hem
ontworpen en uitgevoerde glazen
overkapping van 106 m² voor
het trappenhuis van het Scheepvaarthuis
van Joan Melchior van
der Meij aan de Prins Hendrikkade
in Amsterdam.
De collectie Bogtman omvat
duizenden ontwerpen en het bedrijfsarchief
met alle opdrachten
van het glas-in-loodatelier.
De Spin van Fokker
De Nederlandse luchtvaartpionier
Anthony Herman Gerard Fokker
(1890-1939) staat samen met
Albert Plesman centraal in de
huidige televisieserie Vliegende
Hollanders. Fokkers’ ondernemerschap
en pioniersrol worden
in diverse publicaties geroemd.
In 1910 ontwierp hij zijn eerste
vliegtuig, de Spin. Fokker leerde
Anthony Fokker met de Spin boven
Haarlem, Koninginnedag 31 augustus 1911.
zichzelf met dit vliegtuig, waarin
originele constructie-ideeën
waren toegepast, vliegen. Dankzij
de V-stand van de vleugels was
het toestel opmerkelijk stabiel.
Verschillende keren werd het
toestel vernieuwd en herbouwd.
Op Koninginnedag 31 augustus
1911 vloog hij met de Spin boven
Haarlem, een demonstratievlucht
over onder meer de Grote of St.-
Bavokerk. De Haarlemse Courant
schreef ‘dat de keukenmeiden de
biefstuk hadden laten verbranden,
trams hadden stil gestaan, ieder
had het ongelooflijke willen zien.
Die jongen bij ons vandaan, die
lapt het dan toch maar weer.’
Deze foto toont het historische
bewijs en het begin van een
nieuwe onderneming. De eerste
vlucht zelf werd gereconstrueerd
in de speelfilm De vliegende
Hollander uit 1957. Maar er
zijn in de collectie meer herinneringsbeelden,
zoals het boven
de Grote Markt afwerpen van
een krans door een helikopter
in 1961. In zowel 1981 als 1986
vierde de stad Haarlem het 70-
respectievelijk 75-jarig jubileum
met een Fokkerfeest op de Grote
Markt. Boven de kerk vlogen opnieuw
diverse Fokker-toestellen.
In 2011 stond een replica van de
Spin tijdens een tentoonstelling
in de Bavokerk opgesteld, als
middelpunt van het eeuwfeest.
Het historisch bedrijfsarchief
van Fokker bevindt zich bij het
Aviodrome.
Op walvisvaart
De collectie van Adolf en Maria
Melchior bevat voornamelijk
films, waarvan een gedeelte
alleen digitaal te raadplegen is.
Het betreft onder andere beelden
van de intocht van de Canadezen
in Haarlem op 8 mei 1945 en van
een ballonvaart over de regio
Kennemerland. Daarnaast zijn er
diverse buitenlandse reizen en
familiebijeenkomsten vastgelegd.
Befaamd is de film over de
eerste commerciële walvisvaart
(1946/47) op de Willem Barentsz
door de Nederlandsche
Maatschappij voor Walvischvaart
(NMW). Dr. Adolf Melchior (1898-
1962) was op deze tocht mee als
scheepsarts. In zijn reisjournaal,
dat bij het Internationaal Instituut
voor Sociale Geschiedenis
berust, beschrijft hij de slechte
hygiënische omstandigheden
aan boord en dat er een conflict
met de kapitein was. Melchior
raakt door deze kritiek in de
problemen, maar haalt zijn gelijk
en wordt in 1948 alsnog in ere
hersteld.
Naast auteur en gynaecoloog
was Melchior illustrator en
tekenaar. Het NHA heeft diverse
tekeningen en aquarellen van
Melchior in de collectie. •
Shots uit de film over de eerste commerciële
walsvisvaart (1946/47) op de
Willem Barentsz.
42 43

Doorkomst van schaatsers tijdens de tiende Friese Elfstedentocht
met de latere winnaar Jeen van den Berg op kop, 14 februari 1954.
Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
023 - 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief