Inktspot 2020

persprent

Politieke spotprenten 2019 – 2020

Stichting Pers en Prent

Politieke spotprenten

2019 – 2020


Stichting Pers en Prent

Politieke spotprenten

2019 – 2020

Inktspot

2020



De Biënnale van

Venetië kreeg in 2019

de titel ‘May you live in

interesting times’ mee.

Interessante tijden zijn

het, maar het woord

interessant is in dit

geval dubbelzinnig...

3


VOORWOORD

...Tachtig miljoen vluchtelingen

wereldwijd, oorlogen zonder

einde, een pandemie die de

wereld in zijn greep heeft en

presidenten die alleen aan

zelfverheerlijking denken.

Politiek tekenaars reflecteren op

een geheel eigen manier op wat

er in de wereld gaande is. De in

2008 overleden tekenaar Fritz

Behrendt vond zichzelf geen

cartoonist, en eigenlijk zelfs

geen tekenaar; hij was naar eigen

zeggen een journalist met een

tekenpen. De omstreden

ontslagen van diverse politiek

tekenaars de afgelopen tijd

bevestigen de bedreigde positie

van de tekenaar, maar onderstrepen

tegelijkertijd het belang

van de tekenende journalist.

Vaak zijn de gevaren voor de

politiek tekenaar veel onzichtbaarder

en ongrijpbaarder dan

we denken. Kranten wereldwijd

worden steeds meer beïnvloed

door media-eigenaren die in

toenemende mate de inhoud

bepalen, vaak ingegeven door

advertentie-inkomsten en

onder druk vanuit regeringen.

Naar aanleiding van het besluit

van de New York Times om in

2019 te stoppen met het plaatsen

van politieke tekeningen schreef

tekenaar Patrick Chappatte op

zijn website:


‘Spotprenten trekken zich

niets aan van grenzen.

Wie zal keizer Erdogan

laten zien dat hij geen

kleren heeft, als Turkse

cartoonisten dat niet

meer kunnen doen?...

5

...Tekenaars uit Venezuela,

Nicaragua en Rusland werden

gedwongen in ballingschap te

gaan. [...] Politieke spotprenten

komen voort uit democratie.

En ze staan onder druk als de

vrijheid bedreigd wordt.’ *

In dit jubileumjaar van Stichting

Pers en Prent, waarin we 40

jaar bestaan, duiken we terug in

onze eigen geschiedenis aan de

hand van een stuk van Ariane de

Ranitz en kijken we naar de huidige

situatie met NVJ-secretaris

Thomas Bruning. Maar bovenal

is deze uitgave van Inktspot een

indringend overzicht van een

tumultueus parlementair jaar.

*

Vertaling citaat Chappatte:

NRC Handelsblad. https://www.

nrc.nl/nieuws/2019/06/14/gumde-democratie-niet-uit-a3963770

Niels Beugeling

Voorzitter Stichting

Pers en Prent


DE KRACHT VAN DE CARTOON

Cartoonisten

verbeelden in

hun werk een vaak

ongemakkelijke

waarheid. En de

beste wijze om

een ongemak naar

voren te brengen

is met enige spot.


7

Deze jubileumbundel spreekt

wat dat betreft voor zichzelf.

Hierin ziet u de kracht van

beeld, vermengd met humor.

Dat levert, meer dan welk

doorwrocht artikel dan ook,

een vernietigend oordeel dat

in je geheugen gegrift wordt en

tegelijkertijd altijd gepaard gaat

met een relativerende toets.

We moeten wel kunnen blijven

lachen, hoe wreed de waarheid

soms ook is.

Juist dat relativeringsvermogen

maakt cartoonisten zulke fijne

mensen. Cartoonisten zijn

– zoals ik ze heb leren kennen –

niet alleen bescheiden, maar ook

betrokken en moedige kunstenaars.

Kunstenaars door hun

verbeeldingskracht, betrokken in

hun onderwerpkeuze en moedig

waar ze geen onderwerp of

persoon sparen.

De persoon van de cartoonist

doet daarbij niet ter zake.

Het zijn de beelden, welke de

cartoonist schetst, die voor zich

spreken. En die daarmee dus

ook zo sterk de signatuur van

een krant of tijdschrift kunnen

bepalen.

En bescheiden zijn ze zeker,

omdat ze niet vaak op de voorgrond

treden. In die betrekkelijke

anonimiteit zit een deel van hun

kracht. Laat het beeld zijn werk

maar doen.

Daarom was het zo leuk om

afgelopen jaar de persoon

achter de cartoonist beter te

leren kennen. Op initiatief van

Tjeerd Royaards ontstond een

netwerk van journalistieke

tekenaars, die zich binnen

de NVJ verenigd hebben. Dat

collectief is belangrijk, want al

zoekt de cartoonist misschien

niet zo snel de spotlights, dat

maakt hun engagement en

zorgen niet minder relevant.

Daarvoor moet in de brede

journalistieke gemeenschap, die

de Nederlandse Vereniging van

Journalisten vertegenwoordigt,

aandacht zijn.

Die aandacht komt het best tot

uitdrukking door de cartoons te

tonen en door de cartoonisten

hun werk te laten doen. Werk

waarvan u als lezer van deze

bundel denkt: dat had ik moeten

hebben. Daarom is deze bundel

vooral een oproep naar de toekomst:

Haal die onderscheidende

columnist binnen, geef hem

of haar een prominente plek

in uw uitgave en – ondergetekende

blijft natuurlijk vertegenwoordiger

van de vakbond –

beloon de cartoonist fatsoenlijk!

Thomas Bruning

Algemeen secretaris

Nederlandse Vereniging

van Journalisten


HISTORIE

Kunsthistoricus

Hans IJsselstein Mulder

richtte veertig jaar geleden

Stichting Pers en Prent op...

Hans IJsselstein Mulder

1945-2012

Stichting Pers en Prent

1980-heden

...met als doel zijn collectie

tekeningen, prenten en vakliteratuur

op het gebied van

de politieke satire bij elkaar te

houden en onder de aandacht

te brengen van een algemeen

publiek. Hans is 10 jaar oud

wanneer hij een politiek spotprentje

vindt tussen de

paperassen van zijn vader

Reinder Mulder * , die op 12 april

1945 was gefusilleerd, wanneer

zijn zoontje amper twee weken

oud is. Deze vondst opent een

nieuwe wereld voor de jonge

Hans. Hij ontwikkelt een belangstelling

voor de politieke prent,

die tien jaar later resulteert in

de studie kunstgeschiedenis in

Utrecht. Daar mist hij echter

de maatschappelijke context;

kunsthistorici van die tijd keken

volgens hem met oogkleppen op

naar de beeldende kunst.

Hans vindt dat historisch besef

wel bij de politieke prent, hier

is een duidelijke relatie met de

tijd waarin het werk ontstaat.

Ook de satire spreekt hem aan:

‘mooi dat je op zo’n manier je

tegenstander kunt bestrijden’.

Voor zijn promotie in 1978 koos

Hans voor een sterk politiek

getint onderwerp: de kunst in

de jaren dertig en tijdens de

bezetting. Uren bracht hij door

bij De Slegte, op zoek naar

boekjes en bundeltjes uit die

periode. Het proefschrift met de

titel Kunst in crisis en bezetting:

Een onderzoek naar de houding

van Nederlandse kunstenaars

in de periode 1930-1945, wordt

nog jaren als een standaardwerk

beschouwd.


9

Inmiddels heeft Hans rond

1980 een aardige verzameling

satirische prenten en tijdschriften

opgebouwd. Al gauw

ontstaat het idee om iets met

de collectie te gaan doen. Sinds

die tijd organiseert hij grote en

kleine exposities, vaak vergezeld

met in eigen beheer uitgegeven

‘boekjes’: over de geschiedenis

van de politieke prent, over

individuele tekenaars of gebaseerd

op verschillende thema’s.

Zijn dergelijke exposities in

de beginjaren nog incidenteel,

vanaf 1992 komt er structuur

wanneer Hans alle politiek tekenaars

die in Nederland actief

zijn bijeenbrengt en onder de

naam Politiek in Prent een

reeks jaarlijkse exposities

organiseert. De tentoonstelling

opent in het gebouw van de

Tweede Kamer in Den Haag

(later in Perscentrum Nieuwspoort)

en reist daarna door

het land. De tekenaars maken

zelf een selectie uit hun werk;

alle prenten moeten gepubliceerd

zijn in een nieuwsblad

of -magazine. In het tweede

jaar verschijnt de eerste van

een serie catalogi met alle

prenten uit de tentoonstelling,

de kaft beurtelings door een

van de deelnemers getekend.

De catalogi vormen tezamen

een unieke kijk op de recente

politieke geschiedenis van

Nederland. Een jaar later

initieert Hans de Inktspotprijs

voor de beste politieke prent

van het jaar, gekozen door drie

juryleden met een uiteenlopende

achtergrond. In 2004 volgt de

Junior Inktspotprijs, met een

jury van middelbare scholieren,

die jaarlijks wordt uitgereikt in

het Persmuseum in Amsterdam,

vanaf 2017 in het Nederlands

Instituut voor Beeld en Geluid

in Hilversum.


Tot een jaar na het overlijden

van Hans in 2012, zijn de

tentoonstellingen volgens

hetzelfde stramien

georganiseerd.

Wanneer daarna anderen het

stokje overnemen, zien nieuwe

initiatieven het licht. Het

jaaroverzicht verschuift van

kalenderjaar naar parlementair

jaar en de prijsuitreiking van de

Inktspotprijs van januari naar de

vierde dinsdag van september.

De naam van de tentoonstelling

wijzigt in die tijd van Politiek

in Prent naar Inktspot, gevolgd

door het jaartal van de prijsuitreiking.

Het doel van Stichting

Pers en Prent en de Inktspotprijs

is hetzelfde gebleven. Niet

zozeer het lauweren van één

politiek tekenaar is het uitgangspunt,

maar het promoten van

de politieke prent, het jaarlijks

onder de aandacht brengen van

deze uiting van journalistiek die

altijd enigszins onderbelicht is

gebleven. Het beroep van de

politiek tekenaar is in de loop

der jaren veranderd van politiek

commentator, naar een meer

journalistieke tekenaar van

sociaal-maatschappelijke

prenten of actuele satire.

Ook de ontwikkeling van internet

heeft invloed gehad op het

deelnemersveld. Daar waar in

de jaren negentig van de vorige

eeuw de tekenaars nog originele

prenten inleverden, gepubliceerd

in de gedrukte pers, die

zorgvuldig in wissellijst met

passe-partout werden ingelijst,

moeten de huidige inzendingen

aan criteria voldoen die het

moderne medialandschap

weerspiegelen: de ingezonden

prenten (tegenwoordig alle

digitaal) kunnen niet alleen in

de gedrukte, maar ook in de

digitale pers zijn verschenen.

Net zoals in de jaren dat IJsselstein

Mulder voorzitter was,

moet iedere prent zijn gepubliceerd,

dat wil tegenwoordig

zeggen dat de redactie van een


11

krant of digitaal nieuwsmedium

zijn akkoord voor publicatie

heeft gegeven. De keuze van de

zesendertig tekenaars, die dit

jaar ieder drie prenten mogen

inzenden bepaalt uiteindelijk de

selectie van 108 prenten die in

deze catalogus zijn opgenomen.

Veel van deze prenten zullen in

de loop der jaren hun betekenis

verliezen of niet eenvoudig meer

zijn te duiden, maar dat doet

niet af aan het belang dat ze

voor de samenleving hebben.

Daarom tonen we ze niet in

vergulde lijsten, maar ‘zonder

franje als zeer direct aansprekende

tijdsbeelden.’

*

In 1996, kort na de geboorte

van zijn kinderen, plakte Hans

Mulder de naam van zijn

moeder – IJsselstein – voor

zijn achternaam, als eerbetoon

aan haar die met drie zoontjes

van 4, 2 en 0 jaar oud achterbleef

en deze in haar eentje opvoedde.

Bronnen

Koos van Weringh

‘Een geschiedenis

van houdingen’ in Vrij

Nederland 4-02-1978.

Jaap Stam

‘Een pure oorlogsmisdaad’

in de Volkskrant 11-04-2003.

Hans IJsselstein Mulder

‘Zonder vergulde lijsten’

in Persmuseum Nieuws 5,

januari 2004.

Ariane de Ranitz

‘De laatste pagina: Hans

IJsselstein Mulder (1945-2012)’,

in De Parelduiker 17,

27-04-2012, p. 61-64.


TEKENAARS

‘Al zijn politieke spotprenten

niet altijd om in te lijsten,

er zijn altijd tekeningen die

de tijd overleven. Daarom is

het goed om ervoor te zorgen

dat ze bewaard blijven en

dat ze getoond worden. Niet

in vergulde lijsten, maar

zonder franje als zeer direct

aansprekende tijdsbeelden.’

Hans IJsselstein Mulder, 2004


13

WINNAAR

INKTSPOTPRIJS

2020

Len Munnik

18 - 19

Ad Kolkman

20 - 21

AnoNe

22 - 23

Arend van Dam

24 - 25

Argus Bart van Leeuwen Bas van der Schot

Blommestijn

26 - 27

28 - 29

30 - 31

32 - 33

Djanko Emanuele Del Rosso Gezienus

Gorilla

34 - 35

36 - 37

38 - 39

40 - 41


TEKENAARS

Hajo

42 - 43

Jean Gouders

44 - 45

Jesse van Muylwijck

46 - 47

Jip van den Toorn

48 - 49

Joep Bertrams Jos Collignon KIK Maarten Wolterink

50 - 51 52 - 53

54 - 55

56 - 57

Marc-Jan Janssen

58 - 59

Marijn

60 - 61

Mirjam Vissers

62 - 63

Niels Bongers

64 - 65


15

Paul Kusters

Pejo

Peter de Wit

Pieter Geenen

66 - 67

68 - 69

70 - 71

72 - 73

Pluis

RGvT

Siegfried Woldhek

Tjeerd Royaards

74 - 75

76 - 77

78 - 79

80 - 81

Tom Janssen

TRIK

Vonk

Willeke Brouwer

82 - 83

84 - 85

86 - 87

88 - 89



Ieder jaar wordt

de Inktspotprijs uitgereikt.

De prijs voor

de beste, meest rake,

bijtende, verrassende,

ergerniswekkende en

vaak bijzonder mooie

politieke tekening...

17

...die ons als het even kan

ook nog een relativerende

spiegel voorhoudt.

Alle inzendingen die dit keer

meedongen naar de Inktspotprijs

vind je hier.

Goede spotprenten gaan de

mening voorbij en laten het

doordenken over aan de kijker.

Op die manier is een prent veel

meer dan een illustratie van het

nieuws. Het zorgt ervoor dat je

zelf kritisch nadenkt over wat

er gebeurt in de wereld om

je heen. Als geheel geven de

tekeningen een overzicht van

de kwesties die iedereen het

afgelopen jaar bezighielden

en zijn ze een visueel naslagwerk

van het parlementaire

jaar 2019-2020.


LEN MUNNIK

‘Elke dag een

goeie grap, ik

teken ervoor.’

‘LEN MUNNIK

BESCHRIJFT EEN

OMSLAGPUNT IN DE

CORONACRISIS.’

De jury over de

winnende prent.

‘ALLES WORDT

WEER NORMAAL’

WINNAAR

INKTSPOTPRIJS

2020

Len Munnik (1945) werkte

na zijn opleiding aan de

grafische school bij een

reclamebureau.

Naast zijn politieke en

maatschappelijke spotprenten

voor onder meer

het dagblad Trouw, het

feministisch opinieblad

Opzij, het IKV (Interkerkelijk

Vredesberaad) en

de Dierenbescherming,

illustreerde hij verscheidene

kinderboeken: “Politiek

blijft voor mij het hoofdgerecht,

maar kinderboeken

worden misschien nog wel

belangrijker, ze zijn in elk

geval een heerlijk toetje”.

Eén van zijn bekendste

spotprenten was die voor

het anti-kernwapenaffiche

van het IKV waarop een

groepje mensen een

raket wegduwt.


19

ALLES WORDT

WEER NORMAAL

Er wordt weer meer

gevlogen, vooral naar

vakantiebestemmingen.

Trouw,

4 juni 2020

DEAL

De Europese Unie en het

Verenigd Koninkrijk hebben

een akkoord bereikt.

Trouw,

17 oktober 2019

BETER ZO

Beeldenstorm op komst,

na moord op George Floyd

en de wereldwijde protesten

die daarop volgen.

Trouw,

10 juni 2020 lenmunnik.nl


AD KOLKMAN

‘Oh, was ik maar schrijver

geworden. Dan had hier

een quote kunnen staan.’

Na een HEAO-studie

besluit Ad Kolkman

(1964) cartoonist te

worden. De behoefte

om commentaar te

leveren op zaken van

nationaal belang is dan

nog opvallend afwezig.

Die ontstaat rond 2004

als blijkt dat de reuring

van die dagen, waaronder

de moord op Theo van

Gogh, door het vertrouwde

cartoonistengilde wel erg

eensgezind van duiding

wordt voorzien.

Kolkman produceert

zogenoemd bescheiden

tegengeluid via Elsevier

Magazine en de website

Frontaal Naakt. In zijn

prenten maakt Kolkman

zich kwaad over de

dommige gezapigheid

van de Nederlander.


21

VRIJE GESLACHTSKEUZE

Van minister Dekker

mag iedereen zijn

eigen geslacht bepalen.

Wynia’s Week,

8 februari 2020

OVERHEIDSSTEUN

Overheidssteun na

corona moet kapitalistische

bedrijven genezen.

GeenStijl,

2 mei 2020

RESTHOUT

Resthout blijkt een

rekbaar begrip, dankzij

subsidie op biomassa.

Wynia’s Week,

16 mei 2020

adkolkman.nl


ANONE

‘De mens is een grap

die boos wordt als er

om hem gelachen wordt.’

Toen hij cartoonist

werd, koos Martin Šimek

(1948) voor het pseudoniem

AnoNe, ja/nee in

het Tsjechisch. Zijn vlucht

naar het Westen tijdens de

Praagse Lente betekende

de vrijheid om ja of nee te

mogen zeggen. Als eerbetoon

aan zijn ouders en de

andere slachtoffers van de

communistische dictatuur,

maar ook als eerbetoon

aan de vrijheid die hem

in het westen ten deel viel

en waar Šimek zich nog

dagelijks van bewust is.

De vrijheid om een eigen

oordeel te mogen hebben

houdt ook de plicht in om

dingen van meer kanten

te bekijken. Want dat

betekent AnoNe ook.


23

DAPPERE SINT

De Groene

Amsterdammer 47,

20 november 2019

WOONDEN

HIER MENSEN?

De Groene

Amsterdammer 11,

12 maart 2020

KOORDDANSER

De Groene

Amsterdammer 27,

1 juli 2020

martinsimek.nl


AREND VAN DAM

‘Politieke tekeningen/

cartoons maken is een soort

pavlov-reactie op nieuws en

actualiteiten: daar wil ik

iets bij bedenken.’

Arend van Dam (1945)

studeerde psychologie en

is sinds 1968 cartoonist

en politiek tekenaar. Hij

publiceerde in een groot

aantal dag- en weekbladen,

in bladen voor

maatschappelijke organisaties

en de overheid, en

hij illustreerde een groot

aantal boeken.

In zijn werk stelt Van

Dam niet alleen algemene

politieke thema’s ter

discussie maar ook het

actuele politieke bedrijf en

de uitvoerders daarvan.

Voor het vakblad De

Psycholoog tekent hij

maandelijks een cartoon

over de psychologie in de

ruimste zin van het woord.


25

CORONAHANDDRUK

Begin van de coronacrisis:

mensen mogen elkaar

geen hand meer geven,

later gevolgd door

verdere maatregelen.

Noordhollands

Dagblad, 11 maart 2020;

Het Goede Leven,

april 2020

LERARENPROTEST

DEN HAAG

Na de boeren en de

bouwers komen ook de

leraren naar Den Haag

om op het Malieveld

te protesteren.

Joop.nl,

6 november 2019

I CAN’T BREATHE

(TOESLAGENAFFAIRE)

In de toeslagenaffaire

heeft de overheid zich

bezondigd aan etnisch

profileren; tegelijkertijd

verwijst de prent naar

de gewelddadige dood

van George Floyd in de

Verenigde Staten.

Joop.nl,

15 november 2019

en 20 juni 2020

arendvandam.com


ARGUS

‘Je moet het onderwerp

net zolang ronddraaien,

totdat het dol wordt.

(naar Simon Carmiggelt).’

Argus, pseudoniem

van René Leisink (1976),

volgde de pabo en de lerarenopleiding

tekenen, en

richtte met vier vrienden

striptekenstudio Studio

Noodweer op. Zijn eerste

cartoons verschenen

op het prikbord van zijn

vaders school.

Dat kreeg een vervolg op

internet en daar kwam

zijn werk voor onder meer

Tubantia, Kids United van

Unicef en stripblad Eppo

uit voort.

Op zijn website plaatst

Argus dagelijks een cartoon.

Iedere dag tekenen

is volgens hem de beste

manier om het vak van

cartoonist onder de knie

te krijgen.


27

ANDERHALVEMETER-

SAMENLEVING

De anderhalvemetersamenleving,

ingevoerd

in de strijd tegen corona,

zorgt voor tal van

praktische problemen.

Metro,

25 maart 2020

BEELDENSTORM

De dood van George

Floyd, die in de VS door

politiegeweld om het leven

kwam, leidt wereldwijd tot

een beeldenstorm.

Eppo,

16 juni 2020

ANGST VOOR CORONA-

VIRUS IN DE TREIN

Thierry Baudet tweet

ten onrechte dat twee

vriendinnen in de trein

zijn lastiggevallen door

vier Marokkanen. Korte

tijd later bereikt het

coronavirus Nederland.

Metro,

5 maart 2020

argus-online.nl


BART VAN LEEUWEN

‘Een goede spotprent onderscheidt

zich door een simpel en treffend

idee, en door de wijze waarop dat

idee tot uiting wordt gebracht.’

Bart van Leeuwen

(1974) studeerde aan

het Grafisch Lyceum in

Amsterdam. Hij noemt

zichzelf een anti-talent als

het aankomt op tekenen,

maar kan gelukkig erg

goed uit de voeten met

het digitale ontwerp-

programma Photoshop.

Aan de hand van bestaande

(foto)elementen

fabriceert hij een geheel

nieuwe werkelijkheid.

De oorspronkelijke

elementen zijn niet meer

herkenbaar waardoor

het lijkt alsof het werk is

ontgonnen uit het niets.

Van Leeuwen is aangesloten

bij Cagle Cartoons,

Inc., tekent voor The

Guardian en tijdschrift

Nieuwe Revu.


29

REDFACE

Er verschijnt een video

van de Canadese premier

Justin Trudeau, verkleed

als blackface, een dag

nadat hij toegeeft dat dergelijk

gedrag racistisch is.

Het Financieele Dagblad,

21 oktober 2019

MOSCOW STATE CIRCUS

De Doema (het Russische

parlement) keurt unaniem

een wetsvoorstel goed tot

wijziging van de grondwet,

ingediend door president

Vladimir Poetin.

Het Financieele Dagblad,

18 januari 2020

VERZET HONGKONG

De paraplu, sinds de

Umbrella Revolution een

symbool van verzet, is in

Hongkong ingezet tijdens

het protest tegen de controversiële

uitleveringswet.

Het Financieele Dagblad,

15 juni 2019 oedipoes.com


BAS VAN DER SCHOT

‘Ik houd van heldere en eenvoudige

tekeningen die rust brengen

in de dagelijkse nieuwsstroom.

Mijn ideaal is de directheid van

een kindertekening.’

Bas van der Schot

(1970) combineerde zijn

studie politicologie aan de

Universiteit van Amsterdam

met een cursus aan

de Rietveldacademie.

In die tijd verschenen

zijn eerste politieke

tekeningen.

Samen met collega Farhad

Foroutanian publiceert hij

onder de pennaam BaFa,

met regelmaat politieke

tekeningen op internationale

platforms.

Van der Schot werkt in

de traditie van klassieke

politiek tekenaars, met een

focus op politieke thema’s

en gebruik van alledaagse

metaforen en symbolen.

Hij werkt met pen, potlood,

Oost-Indische inkt en

vetkrijt, en met tipp-ex.


31

PANDEMIE

Het coronavirus houdt de

wereld in zijn greep.

Erasmus Magazine,

6 februari 2020

HONGKONG

China, gepersonifieerd

door president Xi Jinping

als genadeloze Amerikaanse

politieagent, neemt

omstreden ‘veiligheidswet’

voor Hongkong aan.

de Volkskrant,

10 juni 2020

CORONAMANAGEMENT

Leiderschapsstijlen

in coronacrisis.

de Volkskrant,

20 maart 2020

basvanderschot.com


BLOMMESTIJN

‘Tekst in cartoons of illustraties

is bijna altijd onnodig en vaak

storend uitleggerig.’

Rhonald Blommestijn

(1961) studeerde aan de

Academie voor Beeldende

Kunsten in Arnhem en

de Rietveld Academie in

Amsterdam. Sindsdien

werkt hij als zelfstandig

illustrator, grafisch ontwerper

en animatiemaker

voor allerlei kranten en

tijdschriften, waaronder

Het Financieele Dagblad,

De Standaard, de Volkskrant,

Frankfurter Allgemeine

Zeitung, The Economist

en NRC Handelsblad. Hij

werkt met (bal)pen,

kwast en fotocollages,

maar is vooral volledig

vergroeid met Photoshop.

Blommestijn gebruikt

niet één vaste stijl. Hij

begint bij een visueel

idee en kiest daar een

geschikte stijl bij die het

idee goed laat uitkomen.


33

RACE NAAR HET VACCIN

Naar het wapen in

de strijd tegen corona

wordt door talloze landen

naarstig gezocht.

Het Financieele Dagblad,

9 mei 2020

POPULISME

Hoe populisten de

democratie misbruiken.

de Volkskrant,

14 maart 2020

DWANGKAPJE

‘Coronamoralisme’.

de Volkskrant,

23 mei 2020

blommestijn.com


DJANKO

‘Een dag niet

getekend, is…

een vrije dag…’

Djanko, pseudoniem van

Herman Jan Couwenberg

(1960), studeerde rechten

maar werkte nooit als

jurist. In plaats daarvan

legde hij zich toe op het

maken van cartoons en

strips. Djanko publiceert in

verschillende kranten en

vak- en organisatiebladen

op het gebied van werk,

economie, gezondheid

en wonen.

Daarnaast werkt hij als

stand-up cartoonist, componeert

muziek, schrijft

scenario’s voor strips en

films, geeft workshops

cartoontekenen en

illustreert boeken.

Kenmerkend voor Djanko’s

werk is de eenvoudige,

maar heldere tekenstijl

en een humoristische

benadering van zijn

onderwerpen.


35

FILOSOFEREN OVER

DE LOCKDOWN

Ten tijde van de lockdown

wordt steeds vaker de

vraag gesteld wat de

hoogste prioriteit heeft:

veiligheid of vrijheid.

Algemeen Dagblad/

Rotterdams Dagblad,

22 mei 2020

MEDEDELING

Terwijl het coronavirus

Nederland in z’n

greep krijgt, nemen veel

bedrijven maatregelen

om verdere verspreiding

in te dammen.

Algemeen Dagblad/

Rotterdams Dagblad,

21 maart 2020

CORONA ‘IN DEN BEGINNE’

Wat zou er gebeurd

zijn als het coronavirus

al in den beginne had

toegeslagen...

Algemeen Dagblad/

Rotterdams Dagblad,

29 mei 2020

djanko.nl


EMANUELE DEL ROSSO

‘Cartoonisten houden ons

waakzaam en helpen ons zaden

te planten die kunnen uitgroeien

tot een positieve verandering.’

Emanuele Del Rosso

(1986) studeerde moderne

en hedendaagse Italiaanse

en wereldliteratuur in

Milaan en Trento,

waarna hij afstudeerde

in de journalistiek aan

de Rijksuniversiteit

Groningen.

Naast cartoonist werkt

hij als fotograaf, designer,

communicatiespecialist

en brand specialist. Zijn

belangrijkste interesses

zijn internationaal en

politiek nieuws, zijn prenten

publiceert hij in Italië,

Frankrijk en Nederland,

o.a. in de Leidse universiteitskrant

Mare, de online

opiniepagina Joop.nl

en het Franse tijdschrift

Courrier international.

Sinds 2016 is hij lid van

Cartoon Movement.


37

KWESTIE VAN KNIELEN

De moord op George Floyd

door een politieagent in de

Verenigde Staten, waarbij

de hypocrisie van knielen

verbeeld wordt.

Joop.nl,

28 mei 2020

RECHT ONDER JE NEUS

President Donald Trump

verschuilt zich als een

dictator achter de brute

kracht van de politie.

Joop.nl,

2 juni 2020

DE ZEE VAN CORONA

Enorme milieuschade

veroorzaakt door de

gezichtsmaskers die

worden gebruikt tijdens

de coronacrisis.

Joop.nl,

8 juni 2020

delrossostudio.com


GEZIENUS

‘Misschien ben ik

wel te genuanceerd

om cartoonist te zijn.’

Gezienus Bruining (1992)

studeerde aan de kunstacademie

ArtEZ en werkt

als zelfstandig illustrator.

Zijn redactionele illustraties

en cartoons staan o.a.

gepubliceerd in Tubantia

en De Stentor. Bruining

werkt met een roestige

kroontjespen en een potje

inkt, en kleurt zijn werk

digitaal in. Hoewel hij thuis

is in meerdere materialen

en technieken, zegt hij

toch dat er niets boven

het bouwen van een

inkttekening gaat.

Zijn cartoons zijn reflecties

of observaties. Soms

grappig soms juist niet,

maar altijd met het doel je

te laten nadenken.


39

BOERENPROTEST

De Nederlandse boeren

zijn het zat, uiten hun

onvrede met landelijke

acties en duiken overal

op, mét hun tractoren.

De Twentsche

Courant Tubantia,

2 oktober 2019

DERKSEN-REL

Televisiepresentator Johan

Derksen is na provocerende

opmerkingen een hot

item geworden binnen het

huidige racismedebat. De

speciale ‘racisme-uitzending’

van Veronica Inside

heeft daar weinig verandering

in gebracht...

De Twentsche

Courant Tubantia,

24 juni 2020

CORONA USA

Hoewel er volgens het

Witte Huis maar weinig

reden tot zorg is, slaat

het huidige coronavirus

hard toe onder de

Amerikaanse bevolking.

Cartoon Movement;

De Twentsche

Courant Tubantia,

1 april 2020

gezienus.com


GORILLA

‘We recyclen clichés en iconen

uit de hedendaagse beeldcultuur.

Misschien niet altijd om te lachen,

meestal wel to the point.’

Gorilla is een gezamenlijk

project van de Designpolitie

(Richard van der Laken en

Pepijn Zurburg), Lesley

Moore (Alex Clay en Karin

van den Brandt) en

Herman van Bostelen.

Gorilla zijn eenvoudige

en opvallende illustraties,

gemaakt met passie voor

grafische vormgeving.

Het maatschappelijk

debat geeft Gorilla de kans

om ideeën over sociale

vraagstukken door middel

van hun visuele column

te delen met de rest van

de wereld.

Gorilla wordt in verschillende

tijdschriften

gepubliceerd waaronder

wekelijks in De Groene

Amsterdammer.


41

TRACKING CORONA

Apple en Google kondigen

bluetooth-tracking aan,

waarmee de verspreiding

van het coronavirus

in kaart kan worden

gebracht. Overheden en

bedrijven benutten de

virusuitbraak om burgers

en consumenten beter

te kunnen monitoren.

De Groene

Amsterdammer,

10 april 2020

VLIEGSCHAAMTE

Steeds meer mensen

zeggen last te hebben

van vliegschaamte. Luchtvaartmaatschappijen

zijn

bang voor imagoschade

en proberen in te spelen op

het fenomeen door te suggereren

dat minder vliegen

ook een optie is.

De Groene

Amsterdammer,

4 juli 2019

VINGERWIJZEN

In de week dat Keti Koti

wordt gevierd, mondt

een debat over racisme

in de Tweede Kamer

uit in geruzie, gescheld

en vingerwijzen.

De Groene

Amsterdammer,

1 juli 2020

7 mei 2019

thedailygorilla.nl


HAJO

‘Ik tekende mijn hele leven al

cartoons, maar toen er een tekort

kwam aan triviale onderwerpen

ben ik maar politieke cartoons

gaan maken.’

Hajo de Reijger (1975)

studeerde Industrial

Design aan de Rietveld

Academie in Amsterdam,

maar ontdekte dat zijn

hart meer lag bij het

tekenen van cartoons dan

bij productontwerpen.

Hajo’s illustraties en

cartoons worden gepubliceerd

in NRC Handelsblad

en het ICT-magazine

Computable. Ook tekent

hij voor onder andere

3voor12, VPRO’s

multimediaal platform

voor popmuziek.

In Hajo’s voorstellingen

strijden de metafoor, de

grap en het esthetische

om de eerste plaats.

Hij vat dit samen als

‘verhalende stripstijl

met gevoel voor

existentiële zaken’.


43

UITLEG CORONA-

MAATREGELEN

De nieuwe richtlijnen omtrent

het coronavirus die

Rutte tijdens de persconferenties,

met gebarentolk,

aan het volk tracht uit

te leggen, zijn voor veel

mensen onlogisch, vaag

en multi-interpretabel.

De Groene

Amsterdammer,

7 mei 2019

ORANGE IS THE NEW

BLACK

Na de dood van George

Floyd en de daarop

volgende Black Lives

Matter-protesten, probeert

Trump de situatie onder

controle te houden door

zich nog meer op zijn

imago te richten.

Cartoon Movement,

25 mei 2020

CHINA-VIRUS

Ieder land heeft straffe

maatregelen moeten

nemen tijdens de coronapandemie.

Trump neemt

geen verantwoordelijkheid

voor het falende beleid

van de VS en wijst

vooral naar China.

Cartoon Movement,

11 maart 2020

instagram.com/studiohajo


JEAN GOUDERS

‘Politici triggeren mijn vileine

kantje. Maar ja, ze leggen hun

hoofd willens en wetens op

het hakblok van de cartoonist.’

Jean Gouders (1962)

werkt als cartoonist, illustrator

en striptekenaar.

Hij publiceerde in Dagblad

de Limburger, BN DeStem,

Courrier international, Expresso

en magazines van

Amnesty International in

Nederland en België.

Online is zijn werk te vinden

bij Cartoon Movement

en Joop.nl. Jean Gouders

publiceerde samen met

Toon Hezemans, Berend

Vonk, Gady Mirtenbaum

en Marco Jeurissen drie

boeken met historische

beeldverhalen. In 2017

was dat Grenzenloos in

2018 Bovengronds en in

2019 Bevrijd.

In 2015 was Jean

de winnaar van de

tweede prijs van

Press Cartoon Europe.


45

HET BELOOFDE LAND

Frans Timmermans

kondigt de Europese

Green Deal aan.

Cartoon Movement,

11 december 2019

CORONA TAST OOK

EUROPESE UNIE AAN

In de coronacrisis trekt

ieder EU-land zijn eigen

plan; met betrekking tot

economische steunmaatregelen

is al helemaal geen

overeenstemming.

BN DeStem,

19 maart 2020

HEILIGE KOE INGETOOMD

Vanwege de stikstofcrisis

verlaagt het kabinet de

maximum snelheid van

130 km naar 100 km

per uur.

Joop.nl,

12 november 2019

gouders-cartoons.nl


JESSE VAN MUYLWIJCK

‘Ik teken met een

pennetje, maar soms

heb ik het gevoel dat

ik zelf een pennetje ben,

dat wordt bewogen.’

Jesse van Muylwijck

(1961) behaalde zijn

meestertitel in de rechten

en studeerde daarna

tekenen en schilderen aan

Academie Minerva

in Groningen.

Zijn eerste strips

publiceerde hij toen

hij vijftien was.

In de jaren negentig

maakte hij samen met

collega-cartoonist

Frans Le Roux een

cursusboek Strip &

cartoontekenen voor

Teleac.

Van Muylwijck ontwikkelde

zijn eigen dagelijkse strip,

De Rechter, die sinds 1993

in kranten in heel

Nederland verschijnt.

Van Muylwijck maakt

cartoons, strips en

karikaturen, en werkt

als stand-up cartoonist.


47

BORSTVOEDING

Borstvoeding in vliegtuig

zorgt voor opschudding.

DPG Media; HDC Media;

NDC Media,

17 juli 2019

ANDERHALVE METER

De anderhalvemetersamenleving

en de

daarmee gepaard gaande

beperkende maatregelen

ten aanzien van bruiloften

mogen de pret

niet drukken.

DPG Media; HDC Media;

NDC Media,

6 april 2020

TRUMP EN RACISME

Tijdens de anti-racismedemonstraties

in de VS

wordt veelvuldig gebruik

gemaakt van traangas.

DPG Media; HDC Media;

NDC Media,

18 juni 2020

jessecartoons.com


JIP VAN DEN TOORN

‘Gewapend met een scherp

potlood en een nog scherpe

blik ben ik elke dag op zoek

naar de ongemakkelijkheid

van de actualiteit.’

Jip van den Toorn (1993)

is in 2016 afgestudeerd

aan de Hogeschool voor

de Kunsten in Utrecht.

Ze richt zich op illustraties

en gif’s voor diverse

opdrachtgevers en heeft

een wekelijkse beeldcolumn

in de Volkskrant.

Van den Toorn won

de World Illustration

Award met ongepaste

geborduurde kussens

en de Fiep Westendorp

Stimuleringsprijs, een

aanmoediging voor

jonge professionele

illustratoren.


49

INTELLIGENTE LOCKDOWN

Tijdens de eerste weken

van de coronacrisis wordt

herhaaldelijk gesproken

over een ‘intelligente

lockdown’.

de Volkskrant,

24 april 2020

A-SOCIAL DISTANCING

Aangezien er tijdens de

coronacrisis zoveel wordt

gepraat over ‘social distancing’,

is het goed

om eens na te denken

hoe ‘a-social distancing’

eruit zou zien.

de Volkskrant,

6 juni 2020

HORROR ANNO 2020

Door de coronamaatregelen

raken we steeds meer

vervreemd van fysiek contact.

Kijkend naar beelden

van de ‘oude wereld’ zien

we normale situaties van

vroeger ineens door een

andere bril.

de Volkskrant,

16 mei 2020 jipvandentoorn.nl


JOEP BERTRAMS

‘Misschien ben ik de billenwasser

van het politieke hospitaal,

voor sommigen het hoogtepunt

van de dag.’

Joep Bertrams (1946) studeerde

aan de Koninklijke

Academie in Den Haag.

Hij tekent politieke prenten

voor De Groene Amsterdammer,

De Limburger en

de Leeuwarder Courant,

en werkt voor Courrier

international en Cartooning

for Peace.

Bertrams is al vanaf de

jaren zeventig werkzaam

als illustrator van (kinder)

boeken. Naast zijn werk

als illustrator was hij

docent aan de AKI, Academie

voor Beeldende Kunst

en Industrie in Enschede

en maakte hij bewegende

prenten die bij het tvprogramma

NOVA en op

de website van Nieuwsuur

te zien waren.


51

DAAR ISTIE WEER

De commissie-Remkes

eist, hernieuwd, een

strengere aanpak van

het stikstofprobleem.

De Groene

Amsterdammer,

11 juni 2020

SCHREEUW OM VRIJHEID

Felle demonstraties tegen

de lockdown in verband

met corona.

De Limburger;

Leeuwarder Courant,

6 mei 2020

CULTUURDRAGER

Pro-Zwarte Piet-activisten

worden steeds radicaler.

De Groene

Amsterdammer,

14 november 2019

yoopdeloop.com


JOS COLLIGNON

‘De wereld is in handen

gevallen van aanhoudend

en ongegeneerd liegende

idioten: wat alleen goed

is voor cartoonisten.’

Jos Collignon (1950)

studeerde Nederlands

recht in Utrecht maar koos

voor een loopbaan als

politiek tekenaar.

Tijdens zijn studie was hij

journalist en tekenaar voor

het Utrechts Universiteits-

blad, ook was hij universitair

correspondent van

de Volkskrant.

Collignon tekende

regelmatig voor NRC

Handelsblad en Nieuws-

Net. Voor de Volkskrant

illustreert hij sinds 1980

driemaal per week waaronder

voor de pagina

Open Forum.

Collignon houdt ervan

onverwachte verbanden

te leggen: ‘In het hoofd

van de lezer moeten twee

luikjes tegen elkaar worden

opengezet. Met een tochtvlaag

als gevolg’.


53

GELUKKIG NIEUWJAAR!

Een legertje populistische

politici en leiders holt

enthousiast op het

jaar 2020 af.

de Volkskrant,

28 december 2019

REM OP VAKANTIE-

VLUCHTEN

Tot grote verontwaardiging

van de vliegtuigmaatschappijen

wil het kabinet het

aantal vakantievluchten

beperken.

de Volkskrant,

17 oktober 2019

DR. TRUMP

Trump propageert tal van

‘alternatieve’ oplossingen

om ‘patiënt Amerika’ er

bovenop te helpen.

de Volkskrant,

25 april 2020


KIK

‘Op mijn papier

ben ik de baas.’

KIK, pseudoniem van

Benjamin Kikkert (1976),

komt uit een familie van

tekenaars, schrijvers

en dichters. Hij groeide

op met kameel Lizzy op

kinderboerderij De Mient,

en studeerde vervolgens

laboratoriumtechniek en

analytische chemie.

Als tegenhanger van

steeds strakker en

realistischer wordende

illustraties met veel kleur,

blijft KIK het handschrift in

de lijn belangrijk vinden.

Hij tekent met vulpotlood

en een zwarte Ecoline

brush marker.

Geïnspireerd door de

cartoonisten van The New

Yorker, gebruikt hij voor

het inkleuren standaard

slechts vier tinten grijs.


55

BRAZILIË

De Braziliaanse president

Jair Bolsonaro laat meermaals

weten dat hij niet

onder de indruk is van

het coronavirus, dat hij

steevast bestempelt

als ‘een klein griepje’.

Joop.nl,

29 maart 2020

BRIEF TIMMERMANS

Eurocommissaris Frans

Timmermans heeft een

liefdesbrief geschreven

aan het Britse volk. De

brief van een minnaar

die verdriet heeft dat zijn

geliefde hem verlaat.

Trouw,

28 december 2019

NIQAAB

Vanaf 1 augustus 2019 is

het voor iedereen verboden

gezichtsbedekkende kleding

te dragen in het openbaar

vervoer en in en rond

scholen, zorginstellingen

en overheidsgebouwen.

Trouw,

10 augustus 2019 spotprenten.blogspot.com


MAARTEN WOLTERINK

‘Op de zere plek,

in het volle zicht,

de maskers af. Wat

iedereen voelde en

geen woorden kreeg.’

Maarten Wolterink (1964)

studeerde aan de Willem

de Kooning Academie in

Rotterdam, maar verliet

de academie om grafisch

vormgever te worden.

Van jongs af aan was zijn

doel een onafhankelijk

cartoonist te zijn. Sinds

1991 verschijnen zijn

cartoons op Joop.nl, in

het Leidsch Dagblad, De

Linker Wang en vrijwel

alle regionale dagbladen

van HDC Media.

Wolterink publiceert zijn

werk ook op de internationale

platformen zoals

Cartoon Movement en

Cartooning for Peace,

illustreert kinderboeken

en werkt als standupcartoonist.


57

DRINGEN OP

HET MALIEVELD

Eind september 2019 gaan

er honderden trekkers

richting Malieveld om te

protesteren tegen het

klimaatbeleid van de regering.

Het wordt heel benauwd

op het veld, dat in

een propvolle modderpoel

verandert. Zo benauwd als

de varkens thuis?

Joop.nl,

30 september 2019

I CAN’T BREATHE

Eind mei 2020 wordt

George Floyd in Minneapolis

zodanig gewelddadig

gearresteerd dat hij eraan

sterft. Het racisme in de

VS maakt het gekleurde

mensen al eeuwen

bijzonder moeilijk.

Joop.nl,

25 mei 2020

EEN KWESTIE VAN TIJD

Geïnspireerd op de

diverse internationale

optredens van Greta

Thunberg: het gevaar

van klimaatverandering.

Joop.nl,

8 juli 2019

mwcartoons.nl


MARC-JAN JANSSEN

‘De kracht van de

potloodlijn op een

blanco vel papier.’

Marc-Jan Janssen (1971)

studeerde geneeskunde in

Maastricht en volgde een

deel van zijn fellowship tot

gynaecoloog-oncoloog in

Londen. Om zijn gezin in

Nederland op de hoogte

te houden van zijn wel en

wee, maakte hij dagelijks

een tekening in de bus

van en naar het werk.

Terug in Nederland is

Janssen blijven tekenen.

Zijn eerste cartoons

verschenen in 2017 in

Tubantia onder de titel

‘De Familie Heanig An’.

Zijn werk wordt gepubliceerd

in meerdere tijdschriften

en op opiniesite

Joop.nl


59

DEMONSTRATIE

OP DE DAM

Op 1 juni 2020, de dag

van de versoepeling van

de coronamaatregelen,

stroomt de Dam vol met

anti-racismedemonstranten.

Er kan geen afstand

worden gehouden hetgeen

veel discussie geeft.

Joop.nl,

1 juni 2020

DE SCHOORSTENEN

MOETEN BLIJVEN ROKEN

Voor het opwekken van

energie in Nederlandse

biomassacentrales worden

bossen gekapt in Amerika,

waarbij de vraag gesteld

kan worden hoe duurzaam

deze vorm van energie is.

Joop.nl,

27 oktober 2019

VLUCHTELINGEN-

PROBLEEM

In het Middellandse

Zeegebied proberen

vluchtelingen Europa

binnen te komen. Dit

probleem wordt nog

meer zichtbaar op het

moment dat vluchtelingen

de ongeremde vrijheid

van Ibiza ‘ontdekken’.

Joop.nl,

13 augustus 2019

marcjanjanssen.com


MARIJN

‘Voor een speciale politieke partij

of stroming zal ik niet tekenen.

Ik wil neutraal blijven en vertel

ook nooit op wie ik stem.’

In 1966 werd Mat Rijnders

als leerling aangenomen op

een Eindhovens reclamebureau,

waar hij zich later

ging toeleggen cartoons

en illustraties. Onder het

pseudoniem “marijn”

begon hij In 1974, op

uitnodiging van het

Eindhovens Dagblad, met

het maken van politieke

prenten en vanaf 2012

ook wekelijks voor

De Limburger.

Voor illustraties maakt hij

een opzet op de computer,

de print-out daarvan

tekent hij over met penseel

en inkt, scant dat in en

maakt het digitaal af.


61

LANGE TENEN

In het racismedebat

bestaat bij verschillende

bevolkingsgroepen

gevoeligheid voor elkaars

uitingen rondom kwesties

als Zwarte Piet en het

neerhalen van standbeelden

van de VOChelden

van toen.

Eindhovens Dagblad,

27 juni 2020

BELASTINGDIENST

Onterechte stopzetting

door de Belastingdienst

van kinderopvangtoeslagen

leidt tot grote ophef

onder de gedupeerde

ouders en gastouderbureaus.

En tot het ontslag

van de staatssecretaris

van Financiën.

Eindhovens Dagblad,

7 december 2019

INSTROOM

VLUCHTELINGEN

In Europa bestaat een

afwerende houding ten

opzichte van vluchtelingen,

alsof het een besmettelijk

virus betreft.

Eindhovens Dagblad,

29 februari 2020

politiekeprenten.nl


MIRJAM VISSERS

‘Cartoons zijn altijd kwetsend

voor wie er oog voor heeft.’

Mirjam Vissers (1955)

werkte na de lerarenopleiding

als eindredacteur

bij uitgeverij VNU, waar

ze ook illustratief werk

deed. Vissers maakte

voornamelijk educatieve

tekeningen voor onder

meer VNU-tijdschriften

en Teleac, en ontwikkelde

steeds meer een

eigen humorstijl.

Tegenwoordig tekent

ze wekelijks voor Het

Financieele Dagblad een

karikaturaal portret bij

een politieke analyse,

en stapels ‘gewone’

illustraties, strips en

cartoons voor uiteenlopende

opdracht-

gevers. Inhoudelijk wordt

haar werk gekenmerkt

door een subtiel gevoel

voor ‘klein leed’ in combinatie

met een soms

krachtige stellingname.


63

SCHOUTEN EN

DE STIKSTOFCRISIS

Het ‘stikstofvonnis’ dwingt

het kabinet tot een fundamenteel

debat over de

inrichting van het land. Of

zoals minister Schouten

het tijdens een Kamerdebat

verwoordt: “We

willen alles in dit land,

maar dat kan niet meer.”

Het Financieele Dagblad,

14 september 2019

HOUDBAARHEID RUTTE

VVD zakt in de peilingen.

Hoe lang gaat Rutte nog

mee? Groeiend ongenoegen

bij de VVD-achterban.

Het Financieele Dagblad,

30 november 2019

RUTTE HOUDT

CORONASPEECH

Rutte hield een televisietoespraak

over de coronacrisis

vanuit het Torentje.

De VVD stijgt overweldigend

in de peilingen. Rutte

weer helemaal terug.

Het Financieele Dagblad,

21 maart 2020

mirjamvissers.nl


NIELS BONGERS

‘Om in de stemming te komen

zet ik iets op van The Smashing

Pumpkins of L7 of zo...’

Niels Bongers (1961)

tekent cartoons over

nieuws en politiek in de

academische wereld voor

het Utrechts Universiteitsblad,

dat als DUB digitaal

door het leven gaat.

Daarnaast maakt hij

cartoons en illustraties

voor diverse andere (vak)-

bladen en eenmalige uitgaven,

maar het allerliefst

tekent hij strips. Bongers

werkt vaak samen met

Nico Stolk. Als duo maken

ze korte verhalen waarbij

Nico de teksten schrijft

en Niels illustreert, maar

waarbij ze zich net zo

graag met elkaars

aandeel bemoeien.


65

AFSTAND

Ook in Utrecht is een

demonstratie van Black

Lives Matter; de reactie

van de universiteit was

voor veel studenten laat

en mager.

DUB-Digitaal

Universiteitsblad UU,

5 juni 2020

GEMIST

Op 1 juni 2020 gaan

de terrassen weer open,

veel studenten kunnen

nauwelijks wachten.

DUB-Digitaal

Universiteitsblad UU,

1 juni 2020

FEESTJE

Prinsjesdag 2019:

veel goed nieuws in de

Miljoenennota, maar niets

voor het hoger onderwijs

(zelfs de ‘doelmatigheidskorting’

uit eerdere jaren

is niet geschrapt).

DUB-Digitaal

Universiteitsblad UU,

17 september 2019

nielsbongers.nl


PAUL KUSTERS

‘Humor is de glijbaan

van ratio naar emotie.’

Paul Kusters (1966)

studeerde Monumentale

Vormgeving en MO-B

tekenen en kunstgeschiedenis

aan de

Academie voor Beeldende

Kunsten in Maastricht.

Van 1989 tot 2004

maakte Kusters wekelijks

mediakarikaturen voor de

Volkskrant; verder tekende

hij economische cartoons

voor Het Financieele

Dagblad en voor acht

regiokranten een politieke

cartoon. Sinds 2001 tekent

hij zesmaal per week

een actuele Toos & Henk

in een tiental regiokranten

en sinds 2016 in het

Algemeen Dagblad.

Kusters ziet zichzelf niet

als cartoonist maar als

beeldend kunstenaar die

cartoons maakt. Hij heeft

twee studio’s: een ruimte

waar hij cartoons tekent

en een atelier waar hij

eigenlijk nog liever is,

met twee schildersezels

en grote hoeveelheden

druipende olieverf.


67

HELE WERELD OP SLOT

DOOR CORONAVIRUS

Grote verschillen in

aanpak bij de bestrijding

van het coronavirus.

Algemeen Dagblad

en regionale dagbladen,

25 maart 2020

DE REST VAN 2020

Bijna alles afgelast

door de coronacrisis.

Algemeen Dagblad

en regionale dagbladen,

21 maart 2020

MONDKAPJESBELEID

Kabinet voert ander

mondkapjesbeleid dan

omringende landen.

Algemeen Dagblad

en regionale dagbladen,

17 april 2020

toosenhenk.nl


PEJO

‘Een verzameling cartoons is

gedocumenteerde geschiedenis

in het kwadraat.’

Pejo, pseudoniem van

Peter J. De Vries (1965),

studeerde grafisch

ontwerpen aan de kunstacademie

in Kampen en

publiceert sinds zijn 17e

jaar cartoons. Cartoons

tekenen is als het vertellen

van verhalen. Pejo doet

beide: hij tekent ze en

schrijft columns over

context en achtergronden

van een breed spectrum

aan cartoons.

Als hij twijfel over een

eigen cartoon laat Pejo

zijn partner kijken die dan

steevast zegt: “Wat is de

mop?” Om die reden heeft

Pejo zijn cartoonboeken

altijd ‘Wat is de mop?’ als

ondertitel meegegeven.


69

SLAVERNIJ 2.0

Onderbetaald, ondergewaardeerd,

uitgebuit.

– Naar een ontwerpschets

van Erwin de Vries voor

het Nationaal Monument

Slavernijverleden.

MUG Magazine,

1 april 2020

CREATIEVE OPLOSSINGEN

Als gevolg van de coronamaatregelen

kunnen veel

mensen niet meer naar

de voedselbank om er te

werken of hun pakket op

te halen. Dat vraagt om

creatieve oplossingen.

Mug Magazine,

1 mei 2020

AFSTAND

De coronacrisis maakt

de afstand tussen arm en

rijk groter en zichtbaarder.

Het virus zelf discrimineert

niet. “Alleen samen (?)”

houden we corona

onder controle.

Mug Magazine,

1 juni 2020 pejocartoons.nl


PETER DE WIT

‘Een spotprent kan bedoeld

of onbedoeld mensen of groepen

kwetsen en sommige tekenaars

zijn zich hiervan helaas

onvoldoende bewust.’

Peter de Wit (1958) begon

zijn loopbaan in 1979 met

de cowboystrip Stampede!

in weekblad Eppo.

Met collega Hanco Kolk

maakte De Wit een

programma voor Teleac

over strip- en cartoontekenen,

waarin Sigmund

werd geïntroduceerd

onder de titel ‘Mensch

durf te leeven.’ De strip

over een psychiater die

niet zachtzinnig met

zijn patiënten omspringt,

verschijnt sinds 1994 in

de Volkskrant en leverde

De Wit zijn definitieve

doorbraak op.


71

GENDERNEUTRAAL

Discussie over traditioneel

jongens- en meisjesspeelgoed.

Gelukkig was er

altijd al genderneutraal

speelgoed in overvloed.

de Volkskrant,

1 oktober 2019

MONDKAPJES

Het effect van mondkapjes

wordt door experts ernstig

betwijfeld, maar ze kunnen

zeker voor angstige mensen

goed van pas komen.

de Volkskrant,

2 maart 2020

ANDERHALVE-

METERSAMENLEVING

De intelligente lockdown

in Nederland is versoepeld

en dat betekent voor veel

mensen het signaal om

er weer massaal op uit

te trekken.

de Volkskrant,

6 mei 2020 sigmund.nl


PIETER GEENEN

‘Kijk, zo leven de

mensen vandaag,

dat is waar ik

over teken.’

Pieter Geenen (1955) studeerde

aan de Koninklijke

Academie voor Kunst en

Vormgeving in Den Bosch.

Als illustrator werkte hij

voor onder andere Vrij

Nederland, de VPRO Gids

en het Algemeen Dagblad.

Sinds 1994 maakt

Geenen strips.

Aanvankelijk in opdracht,

maar later ontstonden

eigen plannen en ideeën

om te tekenen, zoals

‘Het dagboek van Anton

Dingeman’, een strip over

het leven van een gewone,

goedwillende man in het

Nederland van nu.

Het dagboek van Anton

Dingeman staat sinds

januari 2009 elke dag

in Trouw.


73

BOSBRANDEN

IN AUSTRALIË

Wekenlang hevige bosbranden

in Australië.

Premier Morrison zegt

dat het milieubeleid van

zijn regering nauwelijks

effect heeft op het klimaat.

Trouw,

6 januari 2020

FRAUDE-OPSPORING

SyRi, een algoritmetoepassing

om uitkeringsfraude

op te sporen, is

verboden omdat het de

privacy ernstig zou

aantasten.

Trouw,

10 februari 2020

CORONACRISIS BRENGT

HET BESTE IN DE MENS

NAAR BOVEN

In het begin van de coronacrisis

blijkt dat veel mensen

graag iets willen doen om

anderen te helpen.

Trouw,

15 april 2020


PLUIS

‘In deze tijd van zich in hun eigen moreel

gelijk verschansende actie-, belangen- en

religieuze groepen is schurende humor,

ontregeling, ontmaskering en censuurbestrijding

noodzakelijker dan ooit. Daar

ligt de glansrijke rol voor ons cartoonisten.’

Pluis, pseudoniem van

Eric Peter van der Wal

(1960), studeerde schilderen

en tekenen aan

de Academie Minerva

in Groningen.

Na zijn studie specialiseerde

hij zich in het

journalistieke tekenwerk.

Zijn werk verschijnt onder

meer in De Telegraaf, het

Dagblad van het Noorden,

het Nederlands Dagblad,

en de Groninger

Universiteitskrant.

Ook levert hij illustraties

en cartoons aan diverse

vak- en personeelsbladen,

waaronder Binnenlands

Bestuur. Naast zijn illustratief

werk, is Van der Wal

grafisch ontwerper,

portrettist en maakt

hij boekomslagen.


75

AFNEMEND DRAAGVLAK

Anderhalvemetersamenleving

in de kroeg.

De Telegraaf,

17 juni 2020

PREMIER

Mark Rutte tien jaar

aan de macht.

De Telegraaf,

10 juni 2020

VRIJHEID, BLIJHEID

Het boerkaverbod blijft de

gemoederen bezighouden.

De Telegraaf,

10 januari 2020

pluisproducties.nl


RGVT

‘Fokke & Sukke staan symbool

voor een levenslange vriendschap

van drie mannen die daardoor

altijd jongetjes bleven.’

John Reid (1968),

Bastiaan Geleijnse

(1967) en Jean-Marc

van Tol (1967) kwamen

tijdens hun studententijd

in Amsterdam bij hetzelfde

dispuut terecht.

Ze schreven samen

cabaretteksten en in 1993

ontstond de strip Fokke

& Sukke. John is rechter

en inmiddels befaamd

als de Rijdende Rechter,

Bastiaan traint mensen

in organisaties en treedt

op en Jean-Marc schrijft

historische romans.

Al meer dan 25 jaar

spreken ze elkaar bijna

iedere dag en praten dan

over de dingen die hen

bezighouden. De cartoons

zijn een bijproduct van

die gesprekken.


77

ZUIDAS

Nederland geschokt door

moord op advocaat

Derk Wiersum.

NRC Handelsblad,

18 september 2019

SYRIË

Moeten IS-vrouwen

en hun kinderen

worden teruggehaald

naar Nederland?

NRC Handelsblad,

2 november 2019

HAMSTEREN

Wc-papier favoriet

hamsterprodukt in

coronatijd.

NRC Handelsblad,

13 maart 2020

foksuk.nl


SIEGFRIED WOLDHEK

‘Zo heerlijk dat de

aanwas van politieke

tronies nooit opdroogt.’

Siegfried Woldhek (1951)

studeerde biologie aan

de Vrije Universiteit en

werkte daarna voor de

Vogelbescherming, eerst

als bioloog en later als

directeur. Hij was tevens

directeur van het Wereld

Natuur Fonds Nederland

en van het Action Network

van World Wide Fund for

Nature (WWF).

Woldhek tekent sinds

1976 portretten voor

Nederlandse tijdschriften

en kranten, op een gevarieerde

manier. Zo kiest

hij per personage een

bepaalde stijl of techniek

die de essentie van de geportretteerde

of de situatie

het beste uitbeeldt.


79

DODE LENTE

Boeren protesteren

massaal, vastgelopen in

een – deels zelfgemaakt –

verrot systeem. De ‘dode

lente’ is op de weilanden

een feit en het aantal

melkveehouders daalt

gestaag van 67.000

in 1980 naar 17.500

in 2017.

NRC Handelsblad,

19 oktober 2019

STABLE GENIUS

Donald Trump geeft elke

week wel aanleiding tot

een portret, in dit geval

het offeren van de

Koerden aan Erdogan.

NRC Handelsblad,

12 oktober 2019

DONKERE TIJDEN

Premier Rutte houdt een

tv-toespraak waarin hij

het volk informeert over

de buitengewoon ernstige

situatie en de onzekere

toekomst. De laatste

minister-president die

zoiets deed was Den

Uyl in 1973.

NRC Handelsblad,

21 maart 2020

woldhek.nl


TJEERD ROYAARDS

‘Inkt en potlood zijn nooit

echt voor mij weggelegd.

Zonder digitale hulpmiddelen

was ik waarschijnlijk geen

cartoonist geweest.’

Tjeerd Royaards (1980)

behaalde een master

politicologie aan de

Universiteit van Amsterdam

en werkt sinds 2005

als politiek tekenaar.

Zijn werk verschijnt

wekelijks in NRC Handelsblad

en geregeld in internationale

media. Royaards

is hoofdredacteur van

Cartoon Movement, een

wereldwijd platform voor

redactionele spotprenten

en stripjournalistiek.

Royaards zit ook in

de raad van adviseurs

van Cartoonists Rights

Network International

en is lid van Cartooning

for Peace.


81

ZINKEND SCHIP

Chaos breekt uit in

Amerika na weer een

incident met racistisch

politiegeweld.

NRC Handelsblad,

6 juni 2020

VAN DE SOKKEL

Over de hele wereld

worden standbeelden

van omstreden personen

omvergetrokken uit

protest tegen racisme.

NRC Handelsblad,

13 juni 2020

BELASTINGCONTROLE

In de toeslagenaffaire geeft

de Belastingdienst uiteindelijk

toe dat er sprake is

van etnisch profileren.

NRC Handelsblad,

16 mei 2020

tjeerdroyaards.com


TOM JANSSEN

‘Tijdens de lockdown is wel

gebleken dat politiek tekenaars

bij de vitale beroepen horen. Daar

hoeven we geen applaus voor!’

Tom Janssen (1950) studeerde

vrije grafiek aan de

Rietveld Academie in Amsterdam

en werkte daarna

als journalistiek tekenaar

voor de redactie buitenland

van het dagblad Trouw.

Vanaf 1976 maakt hij voor

dezelfde krant zelfstandige

politieke tekeningen op de

Podiumpagina.

Naast politieke tekeningen

illustreert Janssen ook

boeken, waaronder publicaties

voor het onderwijs.

Inhoudelijk is zijn werk

niet hard en meestal

relativerend van toon.

Een dik-houtbenadering

werkt volgens hem lang

niet zo effectief als een

meer humoristische.


83

RUTTE EN STAATSTEUN

De vrijemarktliberaal Rutte

wordt door de coronacrisis,

ironisch genoeg, medeverantwoordelijk

voor de

grootste overheidssteun

aan de maatschappij ooit.

Noordhollands Dagblad;

Leeuwarder Courant;

Dagblad van het Noorden,

17 april 2020

FISCUS MAG NIKS

De Belastingdienst gaat

zwaar en langdurig in de

fout met etnisch profileren

en het ‘knevelen’ van

burgers om vermeende

toeslagenfraude.

Trouw,

14 mei 2020

TRUMP GAAT

VANZELF WEG

President Trump bagatelliseert

het gevaar van de

coronapandemie in de VS

om de economie op gang

te houden en daarmee

zijn eigen herverkiezing

te redden.

Trouw,

25 juni 2020 tomjanssen.net


TRIK

‘Information is coming from

all kinds of sources. I digest

[it], channel it through my own

imagination, and put it back

into the world.’ – Keith Haring.

TRIK studeerde Illustratie

aan de Hogeschool voor

de Kunsten in Kampen.

TRIK is illustrator, politiek

cartoonist, ontwerper en

docent Illustratie ArtEZ.

Hij maakt pictogrammen of

zogenaamde beeldmerken

waarmee hij het nieuws

en de politiek verklaart.

Met een passie voor popen

streetart en een stijl die

verwant is aan affichekunst,

‘samplet’ en remixt

hij als een dj overbekende

mediabeelden tot heldere,

humoristische kanttekeningen.

Daarnaast maakt

hij video’s, kleding en

(vloer)schilderingen

als onderdeel van het

samenwerkingsverband

DUONAR.


85

BEE

Ondanks dreiging vanuit

Peking blijven honderdduizenden

aanhangers

van de democratiebeweging

in Hongkong de

straat op gaan om te

demonstreren tegen de

omstreden uitleveringswet.

Cartoon Movement;

Drawing the Times,

20 augustus 2019

BUSINESS-MODEL

Zuckerberg onder

vuur: Facebook doet te

weinig om haatdragende

berichten en misleidende

informatie te verwijderen.

Het Financieele Dagblad;

Cartoon Movement,

30 november 2019

BREATHE

“Wanneer het plunderen

begint, begint het

schieten”, tweet Trump

als reactie op de heftige

protesten in Minneapolis

na de moord op George

Floyd. Twitter voorziet de

tweet van een disclaimer;

volgens het sociale medium

schendt de tweet de regels

met betrekking tot het

verheerlijken van geweld.

Cartoon Movement;

Drawing the Times,

28 mei 2020

illustrik.nl


VONK

‘Oh majestueus

kroontjespennetje,

welke weg zullen wij

vandaag weer eens inslaan?’

Berend J. Vonk (1962)

studeerde Monumentale

Vormgeving aan de Kunstacademie

in Maastricht.

Hij maakt bijna alles wat

op het platte vlak mogelijk

is: cartoons, illustraties,

stripverhalen, houtsnedes,

zeefdrukken,

etsen, schilderijen, stoepkrijttekeningen

en wandschilderingen.

Vonk maakt politieke cartoons

voor Trouw en De

Limburger, en illustraties

voor een flink aantal dagbladen

en tijdschriften.

Hij heeft verschillende

stripboeken op zijn naam

staan, waarvan Avonturen,

Avonturen (2008)

de bekendste is.

Naast cartoonist en

illustrator is Vonk zanger

bij De Sufgerukte Wallies

en driemansformatie

De Schuldjongens.


87

HET K-WOORD

De groep die racistische

spreekkoren in voetbalstadions

aanheft, wil

ook graag Zwarte

Piet behouden.

Trouw,

19 november 2019

IDLIB

Heel veel Syrische doden

en vluchtelingen in Idlib

door het Syrische leger,

gesteund door Rusland,

terwijl de aandacht

uitgaat naar corona.

Trouw,

29 februari 2020

AAN DE GRENS

Ook ten tijde van corona

houdt Europa grenzen

potdicht voor grote

stroom vluchtelingen.

Trouw,

24 maart 2020

berendvonk.nl


WILLEKE BROUWER

‘Mensen zijn het leukst als

ze dat helemaal niet bedoelen.’

Willeke Brouwer (1964)

studeerde aan de kunstacademie

in Kampen en

is illustrator, cartoonist en

schrijver. Brouwer werkt

met allerlei verschillende

materialen: acrylverf,

aquarel, kleurpotlood, inkt

en stift.

Ze heeft boeken geschreven

en geïllustreerd, geeft

schilderles en workshops

cartoontekenen. Elke dag

maakt ze een cartoon

voor het Nederlands Dagblad,

elke week een voor

EO-Visie.

Ook maakt Brouwer de

tekeningen voor de televisieserie

Verhalen uit de

Schatkist. Graphic novels

maken is haar passie

en ze hoopt te kunnen

blijven tekenen tot ze

er bij neervalt.


89

HUIZEN VERKOPEN

IN CORONATIJD

In de coronatijd zit

iedereen verplicht de

hele dag in huis, met

alle gevolgen van dien!

Nederlands Dagblad,

4 april 2020

VOOR ZINGEN GELDT

NOG STEEDS ACHT

METER AFSTAND

Hoe precies moet je je aan

de coronaregels houden?

Nederlands Dagblad,

26 juni 2020

VATICAAN PRESENTEERT

E-ROZENKRANS

Gemak is overal wenselijk.

Nederlands Dagblad,

16 oktober 2019

willekebrouwer.nl


Juryrapport

Het noodlot van de politieke

tekenaar is dat hij, gedreven

door de actualiteit, vrijwel

altijd met gestrekt been in een

kwestie stapt. Reflectie gaat

razendsnel in een cartoonistenhoofd,

terwijl de handen van

de tekenaar al bezig zijn de

boodschap in een zo helder en

krachtig mogelijke vorm te stoppen.

Hij of zij denkt al tekenend.

Dat die boodschap niet altijd een

stevig standpunt hoeft te zijn,

maar ook twijfel en relativiteit

kan tonen, dat is het leuke.

Maar dit jaar hadden ze het wel

heel moeilijk, onze tekenaars,

want het was natuurlijk een

bizarre periode, corona raakte

iedereen, óók in zijn persoonlijke

habitat. In de 108 tekeningen

die werden ingezonden voor

de Inktspotprijs, zie je een

duidelijke cesuur:

vóór 12 maart 2020 en erna.

Het was – en is – heel moeilijk

om grip te krijgen op een pandemie.

De kranten stonden bol van

artikelen van schrijvers, filosofen,

artsen en ervaringsdeskundigen

die vele, vele woorden tot

hun beschikking kregen om vele,

vele standpunten van alle kanten

te belichten. Er werd gefoeterd

en gezeurd.

Maar die arme tekenaars?

Die moesten, zoals altijd, in

één beeld iets duiden, iets overweldigends,

waarvan niemand

de afloop wist. Maar ze bleven

overeind.

De Inktspotprijs 2020 gaat naar

iemand die de gevolgen van de

pandemie zowel dichtbij haalt

als doortrekt tot een mondiaal

probleem. Het knappe van de

winnende prent, Alles wordt

weer normaal, van Len Munnik

is dat hij niet zozeer confronteert

als wel tot nadenken

dwingt.

Saskia de Bodt

Voorzitter jury Inktspotprijs


Winnaars

Inktspotprijs

91

LIJST WINNAARS

DOOR JAREN HEEN

2019 Gorilla

2018 Tjeerd Royaards

2017 RGvT (Fokke & Sukke)

2016 Peter van Straaten

2015 Joep Bertrams

2014 Bas van der Schot *

2012 Pieter Geenen

2011 Siegfried Woldhek

2010 Peter van Straaten

2009 Jos Collignon

2008 Tom Janssen

2007 TRIK

2006 Willem

2005 Joep Bertrams

2004 Tom Janssen

2003 Peter van Straaten

2002 Bas van der Schot

2001 ZAK

2000 Frits Müller

1999 Stefan Verwey

1998 Stefan Verwey

1997 Peter van Straaten

1996 Len Munnik

1995 Opland

1994 Peter van Straaten

SINDS 2004 WORDT DE JUNIOR

INKTSPOTPRIJS UITGEREIKT DOOR EEN

JURY VAN MIDDELBARE SCHOLIEREN

2018 Djanko

2017 Bart van Leeuwen

2016 Hajo

2015 Argus

2014 Arend van Dam *

2012 Argus

2011 Argus

2010 RGvT (Fokke & Sukke)

2009 Paul Kusters

2008 Willem

2007 Paul Kusters

2006 TRIK

2005 Djanko

2004 TRIK

* De Inktspotprijs en de Junior Inktspotprijs

met het jaartal 2013 zijn niet uitgereikt,

omdat vanaf 2014 de prijsuitreiking is

verschoven van januari naar september

(zie p. 10).


Colofon

Feestelijke speciale

uitgave van Stichting

Pers en Prent ter

gelegenheid van het

veertigjarig bestaan van

de stichting, verschenen

op 22 september 2020,

de dag van de uitreiking

van de Inktspotprijs

voor de beste politieke

prent van het parlementaire

jaar 2019-2020

in Internationaal Perscentrum

Nieuwspoort

in Den Haag.

De prenten zijn ook

te zien op de tentoonstelling

Inktspot, vanaf

daags na de uitreiking

in zowel de Centrale

Bibliotheek Den Haag

als de Openbare Bibliotheek

Amsterdam en

het Limburgs Museum

in Venlo.

Daarna reist

de tentoonstelling

langs verschillende

locaties in het land,

waaronder Beeld en

Geluid in Hilversum

(met de uitreiking van

de Junior Inktspotprijs)

en Concordia in

Enschede. In Duitsland

reist Inktspot naar het

Haus der Niederlande

in Münster.

Bestuur Stichting Pers en Prent:

Niels Beugeling, voorzitter

Ariane de Ranitz, secretaris

Jillis Kors, penningmeester

Jacqueline van Beek

Aldje Bertrams

Petra Boonstra

Jop Euwijk

Stichting Pers en Prent dankt de

juryleden van de Inktspotprijs 2020:

Saskia de Bodt, voorzitter

Sander Donkers

Eveline van Rijswijk

Owen Schumacher

Marcel Verreck

Deze uitgave, de expositie en de uitreiking van

de Inktspotprijs zijn mede mogelijk gemaakt door

het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid,

Internationaal Perscentrum Nieuwspoort, dagblad

Trouw en de Vrienden van Pers en Prent.

Wij verwelkomen je graag als Vriend

zie persenprent.nl/page/word-vriend

© 2020 Stichting Pers en Prent / de tekenaars

De rechten op de politieke prenten berusten bij

de individuele tekenaars

Tekst

Stichting Pers en Prent

Ontwerp en realisatie

Vanille Design

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of

openbaar gemaakt zonder toestemming van de uitgever.

Catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling

Titel: Inktspot 2020

ISBN/EAN: 9789090335773

NUR-code: 644

NUR-omschrijving: Tentoonstellingscatalogus

Trefw.: politieke prenten, tentoonstellingscatalogus

persenprent.nl


MET PRENTEN VAN

Ad Kolkman

AnoNe

Arend van Dam

Argus

Bart van Leeuwen

Bas van der Schot

Blommestijn

Djanko

Emanuele Del Rosso

Gezienus

Gorilla

Hajo

Jean Gouders

Jesse van Muylwijck

Jip van den Toorn

Joep Bertrams

Jos Collignon

KIK

Len Munnik

Maarten Wolterink

Marc-Jan Janssen

Marijn

Mirjam Vissers

Niels Bongers

Paul Kusters

Pejo

Peter de Wit

Pieter Geenen

Pluis

RGvT

Siegfried Woldhek

Tjeerd Royaards

Tom Janssen

TRIK

Vonk

Willeke Brouwer

persenprent.nl

9 789090 335773

Similar magazines