Jaarmagazine 2020
met een overzicht van de verschillende projecten die Avansa (voorheen Vormingplus) Kempen realiseerde in 2020.
met een overzicht van de verschillende projecten die Avansa (voorheen Vormingplus) Kempen realiseerde in 2020.
Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!
Leverage SEO-optimized Flipbooks, powerful backlinks, and multimedia content to professionally showcase your products and significantly increase your reach.
<strong>Jaarmagazine</strong><br />
<strong>2020</strong><br />
Kempen<br />
samen naar beter<br />
1
Huh,<br />
Avansa?<br />
Tja, we waren tot voor kort bekend als<br />
Vormingplus.<br />
In februari werden we, samen met<br />
de 12 andere zusterorganisaties, allemaal<br />
Avansa.<br />
We streven naar een duurzame, inclusieve,<br />
solidaire en democratische maatschappij.<br />
Hier in de Kempen zijn we er voor burgers,<br />
organisaties en beleid. Samen werken we<br />
projecten uit die het samenleven hier verbeteren.<br />
Dat doen we op verschillende manieren:<br />
• we begeleiden burgers en organisaties<br />
in langlopende trajecten of zetten campagnes<br />
op touw<br />
• we organiseren debatten of samenkomsten,<br />
of<br />
• we geven advies.<br />
In dit jaarmagazine lees je hoe we dat in<br />
<strong>2020</strong> aanpakten.<br />
Samen naar beter!<br />
2
In dit magazine:<br />
4<br />
BLERI LLESHI<br />
pleit voor een duurzame<br />
en sociale koers na de<br />
coronacrisis: 'Mensen zijn<br />
meer solidair dan we denken'.<br />
10<br />
BURGERS<br />
BETREKKEN<br />
We zetten in <strong>2020</strong> een vijftiental<br />
lokale besturen op<br />
weg om burgers beter te<br />
betrekken bij het beleid.<br />
Gie Van den Eeckhaut ziet<br />
die burgers immers meer<br />
allerlei dingen zelf in gang<br />
steken.<br />
15<br />
TIJD ZAT<br />
Drukdrukdruk? We zochten<br />
uit hoe veel mensen<br />
dat probleem ervaren. En<br />
we koppelden er een aanbod<br />
aan van 26 lezingen<br />
en workshops.<br />
16<br />
HANS VAN DYCK<br />
Een bioloog over Kempense<br />
biodiversiteit. Hij<br />
had 6 tips voor ons om<br />
daaraan iets te doen.<br />
20<br />
ONTHARDING<br />
Translab K had het met<br />
Kempense experten over<br />
ontharding en organiseerde<br />
prompt ook de<br />
Kempense editie van<br />
Ecopolis, een duurzaamheidsfestival<br />
in Herentals.<br />
31 STOEPFESTIVAL<br />
32 DAG VAN DE<br />
STILTE<br />
34<br />
VERANDEREND<br />
MIDDENVELD<br />
Altijd in beweging, maar<br />
waar staat het vandaag?<br />
Een vraagstuk voor onze<br />
Cultuurwerkersdag.<br />
38 CORONAPROOF<br />
40<br />
KEMPENSE KOST<br />
Tips voor kmo's over<br />
duurzame voeding op het<br />
werk, gekoppeld aan een<br />
inventaris van een massa<br />
lokale adressen.<br />
42<br />
KLIMAAT-<br />
MAKERS<br />
Inwoners boksen klimaatacties<br />
in elkaar in Olen en<br />
Laakdal.<br />
46<br />
VERVOERS-<br />
ARMOEDE<br />
Misschien helpt een Meerhoutse<br />
rijcursus.<br />
50<br />
60- EN 80'ERS<br />
praatten honderduit met<br />
elkaar in Vorselaar.<br />
54 ONZE PARTNERS<br />
SCAN DE QR-CODE<br />
en lees dit magazine digitaal<br />
3
solidair dan we d<br />
Wat na corona?<br />
Bleri Lleshi: “Me<br />
tekst RIA GORIS | foto’s KRISTOF VAN ACCOM<br />
KRISTOF VAN ACCOM<br />
4
nsen zijn meer<br />
enken”<br />
De politiek filosoof, jongerenwerker, documentairemaker en docent<br />
schrijft boeken met tintelende titels als De kracht van hoop en Liefde in<br />
tijden van angst. Zijn jongste boekentelg heet ‘Wat na corona? Brief aan<br />
Vlaanderen’, een pleidooi om een duurzame en sociale koers te varen.<br />
Bleri Lleshi: "Via raden, bevragingen<br />
en open vergaderingen zouden<br />
partijen veel meer burgerparticipatie<br />
en burgerbetrokkenheid kunnen<br />
genereren."<br />
Solidariteit is nu meer<br />
dan ooit nodig, als we<br />
goed uit deze uitdagende<br />
COVID-19-periode willen komen,<br />
stelt Bleri Lleshi. Gelukkig<br />
is de mens in essentie een<br />
solidair wezen.<br />
"Zeggen dat de mens een<br />
solidair wezen is, zullen veel<br />
mensen naïef of idealistisch<br />
vinden. Het sociaal darwinisme,<br />
met de mens als een egoïstisch<br />
wezen, viert nog altijd<br />
hoogtij in het onderwijs, ook<br />
in de sociale psychologie. Een<br />
andere stroming die wetenschappelijk<br />
onderbouwd is, en<br />
die het solidaire karakter van<br />
de mens belicht, wint evenwel<br />
veld. Rutger Bregman beschijft<br />
deze onderzoeken in zijn boek<br />
De meeste mensen deugen.<br />
Nog dichter bij ons is er de<br />
arts van Geneeskunde voor<br />
het Volk, Dirk Van Duppen met<br />
De supersamenwerker, dat ook<br />
overtuigend op het sociale<br />
karakter van de mens wijst.”<br />
Dat solidaire karakter staat in<br />
spanning met het politieke en<br />
economische machtsstreven,<br />
stel je.<br />
“Beslissingen kan je pas echt<br />
democratisch noemen wanneer<br />
de politieke partijen niet<br />
functioneren zoals vandaag<br />
het geval is, als oude constructies<br />
met toppolitici als<br />
managers zoals in een bedrijf.<br />
Via raden, bevragingen en<br />
open vergaderingen zouden<br />
partijen veel meer burgerparticipatie<br />
en burgerbetrokkenheid<br />
kunnen genereren. Anno<br />
<strong>2020</strong> zou dit veel meer bij de<br />
tijd zijn dan enkel elke vier<br />
jaar wat bolletjes kleuren.”<br />
Media versterken solidariteit<br />
tussen mensen niet, meen je.<br />
Kan je dit uitleggen?<br />
Bleri Leshi: “We spreken al<br />
twintig tot dertig jaar over de<br />
media als vierde macht. Die<br />
macht wordt steeds groter, onder<br />
meer door de sterke aanwezigheid<br />
van mainstreammedia<br />
op sociale media.<br />
5
KRISTOF VAN ACCOM<br />
Ik heb gedurende maanden gekeken naar wat<br />
zij selecteren om te delen of promoten op sociale<br />
media. Dat is of nieuws dat op de angst<br />
inspeelt, of iets in de stijl van ‘Tom Boonen<br />
heeft een nieuwe vriendin’.<br />
,<br />
Mainstreammedia zijn<br />
in essentie conservatief.<br />
Natuurlijk moet je bepaalde problemen aankaarten,<br />
maar ook daar blijft veel buiten beeld.<br />
Ik heb me enorm gestoord aan het feit dat de<br />
media bij de eerste<br />
lockdown erg vanuit<br />
een middenklassefocus<br />
keken. Het<br />
heeft geduurd tot<br />
mei vóór de VRT een<br />
reportage bracht met een jongen, Dylan, die<br />
zegt: ‘ik wou dat mijn gezin meer geld had om<br />
eten te kopen.’ Dan is er een kleine schokgolf<br />
door Vlaanderen gegaan: oei, zo’n armoede<br />
bestaat ook!<br />
Mainstreammedia zijn in essentie, ook al<br />
denken journalisten misschien anders over<br />
zichzelf, conservatief. Zolang je focust op negatieve<br />
berichtgeving – en ik heb het nu niet over<br />
sociale problemen zoals dat van Dylan - ben je<br />
aan het inspelen op de angst en op de conservatieve<br />
agenda.”<br />
Professor Koen Peeters van het Instituut voor<br />
Tropische Geneeskunde meent dat we het zo<br />
lang zo goed hebben gehad dat we het verleerd<br />
zijn om iets te doen voor het algemeen<br />
belang. Hoe kijk je hiernaar?<br />
Bleri Llesi: “Ik denk dat hier de middenklasse<br />
en de hogere middenklasse bedoeld wordt.<br />
De laag daaronder had het ook al voor COVID<br />
niet goed.<br />
Het systeem zit zo in elkaar dat aan wie veel<br />
heeft, meer gegeven wordt en aan wie niets<br />
heeft, weinig. Dat is het zogenaamde Matheuseffect.<br />
Er is te weinig besef van het algemeen<br />
belang."<br />
Hoe kom je dan wel bij dat algemeen belang?<br />
"Als je mensen wilt meekrijgen met iets, kan<br />
je hen best aanspreken op hun eigenbelang.<br />
Het is in mijn eigen belang, en dat van mijn<br />
gezin, dat er veiligheid en netheid is in mijn<br />
straat, en dat auto’s minder snel rijden. Toen<br />
ik hier kwam wonen en met mijn buren sprak,<br />
kwam ik erachter dat velen dezelfde zorgen<br />
deelden. Door hier samen iets aan proberen<br />
te doen, waren we niet enkel bezig met ons<br />
eigen belang maar ook met het gezamenlijke<br />
belang. Ik kan moeilijk zeggen: 'zet enkel voor<br />
mijn deur een bord voor zone 30 en laat het in<br />
de rest van de straat maar zone 50 blijven'. Zo<br />
werkt het niet. Door samen te werken, hebben<br />
we iets in beweging gezet, eerst in Schaarbeek,<br />
daarna in de ruimere omgeving.”<br />
6
Bleri Lleshi: “Een deel van het middenveld<br />
heeft veel te lang een paternalistische<br />
gedachtegang gevolgd en een pacificatiemodel<br />
gehanteerd."<br />
Je haalt veel zulke inspirerende<br />
voorbeelden aan in je<br />
boek. Verzet is ook een belangrijk<br />
thema. Hoe kunnen<br />
we het politieke bewustzijn<br />
van burgers verhogen?<br />
“Door zo dicht mogelijk bij<br />
burgers te zijn, door hun taal<br />
te spreken en door ontmoeting<br />
met hen te zoeken. Dat<br />
doe je als politicus bijvoorbeeld<br />
niet enkel in verkiezingstijd<br />
of wanneer het jou<br />
goed uitkomt.”<br />
Hoe zie je de rol van het middenveld<br />
hierin?<br />
“Een deel van het middenveld<br />
heeft veel te lang een<br />
paternalistische gedachtegang<br />
gevolgd en een pacificatiemodel<br />
gehanteerd. Een<br />
paternalistische visie gaat<br />
uit van: wij doen het voor u,<br />
mensen. Nee, we doen het<br />
samen met de mensen. Je<br />
moet breken met dat oude<br />
patroon. Ik denk aan twee<br />
concrete voorbeelden. Globe<br />
Aroma is een kunstenhuis in<br />
Brussel, waarin vluchtelingen<br />
tentoonstellingen of concerten<br />
organiseren of andere acties<br />
ondernemen, in samenwerking<br />
met de Brusselse kunst- en<br />
cultuursector. Vanuit de wil, de<br />
gedrevenheid, de talenten en<br />
de dromen van vluchtelingen<br />
en mensen zonder papieren.<br />
En op de sociale hogeschool<br />
waar ik les geef, komen ervaringsdeskundigen<br />
in armoede<br />
niet om een getuigenis af te<br />
leggen, wel om mee te doceren<br />
en toekomstige sociale<br />
werkers mee te vormen.<br />
Een ander harnas waarin een<br />
deel van het middenveld zit is<br />
het pacificatiemodel: hou je<br />
rustig zodat je netjes je subsidies<br />
krijgt en doe voor de rest<br />
wat van je gevraagd wordt. Ik<br />
ben dertien jaar als sociale<br />
werker aan de slag geweest.<br />
Mijn loyaliteit gaat in de eerste<br />
plaats naar de mensen met<br />
wie ik werk.<br />
KRISTOF VAN ACCOM<br />
Als dat betekent dat ik af en<br />
toe tegen de schenen van de<br />
beleidsmakers moet schoppen<br />
dan is dat zo. Als ik een<br />
probleem op het terrein niet<br />
kan aanpakken door bijvoorbeeld<br />
een tekort aan steun of<br />
middelen, dan moet ik dit toch<br />
aan de politiek laten weten?”<br />
Hoe kan het middenveld nog<br />
meer haar stem laten horen,<br />
en dit specifiek in tijden van<br />
corona?<br />
“We hebben daar mooie voorbeelden<br />
van gezien: denk<br />
maar aan de acties van de<br />
zorgverleners overal in het<br />
land. Ook dit is iets dat te<br />
weinig belicht werd door de<br />
media, tot zorgverleners in het<br />
St.Lucas-ziekenhuis in Brussel<br />
hun rug keerden naar premier<br />
Wilmès.<br />
Bleri Lleshi: "Mijn loyaliteit gaat in de<br />
eerste plaats naar de mensen<br />
met wie ik werk."<br />
7
De kracht<br />
van hoop<br />
zochten en vonden we in deze 3 Kempense<br />
projecten. We maakten er deze<br />
clipjes over:<br />
De soeptoer<br />
Vanaf het begin van de lockdown organiseerde<br />
T'ANtWOORD samen met vele<br />
partners en vrijwilligers de soeptoer.<br />
Bekijk het clipje op<br />
youtu.be/VPaCFsI6Pyc<br />
KRISTOF VAN ACCOM<br />
Net omdat die acties zo breed<br />
gedragen waren, heeft dit de<br />
federale en de Vlaamse regering<br />
onder druk gezet. Ze<br />
maakten miljarden vrij voor<br />
de zorgsector. Vanuit de dagelijkse<br />
werking in verzet gaan,<br />
omdat de zorgverleners met<br />
te weinig zijn, de lonen te laag<br />
zijn en de werkdruk te hoog,<br />
dat is politiseren. Als er iets<br />
mis is met de realiteit je stem<br />
laten horen, daar gaat het<br />
om.”<br />
En hoe zie je de rol van lokale<br />
besturen hierbij?<br />
“Die moeten bij uitstek een<br />
voorbeeld zijn van solidariteit.<br />
We dachten veel te lang dat<br />
grote veranderingen enkel<br />
vanuit het wereld- of Europees<br />
niveau kunnen gebeuren. Dat<br />
klopt deels, maar uiteindelijk<br />
vindt ons leven ergens lokaal<br />
plaats. Daarom is dit bij uitstek<br />
de plek waar solidariteit<br />
heruitgevonden moet worden.<br />
Ik denk aan de stad Brugge,<br />
maar ook aan Genk, die een<br />
aantal vluchtelingenkinderen<br />
vanuit het Griekse Moria opnamen<br />
toen de situatie daar kritiek<br />
werd. De federale regering<br />
besliste een aantal van hen<br />
naar hier te laten komen. Een<br />
aantal gemeenten meenden<br />
dat ze meer konden en wilden<br />
doen. Ze wachtten niet op een<br />
beslissing van bovenaf om in<br />
actie te komen. Het gemeentebestuur<br />
van Elsene weigerde<br />
bijvoorbeeld een vestiging van<br />
Kentucky Fried Chicken omdat<br />
deze keten bekend staat om<br />
ongezond eten.<br />
Voedselteams<br />
Eerlijke, gezonde en duurzame voeding:<br />
daar zorgt Voedselteams voor.<br />
Bekijk het clipje op<br />
youtu.be/BpPLPqOIBVo<br />
Troostplekken<br />
Ferm Lille creërde een troostplek om<br />
de coronaslachtoffers te herdenken.<br />
Bekijk het clipje op<br />
youtu.be/FzFmBs7ien8<br />
8
Vaak gebeuren zulke acties wel onder druk van<br />
burgers, die zich steeds meer organiseren in<br />
collectieven en hun stem laten horen. Dat is<br />
een interessante evolutie. Het middenveld en<br />
lokale besturen doen er goed aan na te denken<br />
over hoe ze een partner kunnen worden van<br />
deze collectieven. Hoe kunnen ze iets betekenen<br />
voor deze burgerinitiatieven die van onderuit<br />
verandering kunnen bewerkstelligen?”<br />
Ten slotte: zie je hierbij ook een rol weggelegd<br />
voor vrijwilligers?<br />
“We zijn het Europese land met het grootst<br />
aantal vrijwilligers, wel 1,9 miljoen in een land<br />
met 11 miljoen inwoners. Dat is iets waar we<br />
trots op mogen zijn. Wanneer ik lezingen geef<br />
in het buitenland, vergeet ik nooit dit te vermelden.<br />
Ze zetten zich soms in vanuit frustratie<br />
over onrecht dat ze willen rechttrekken, maar<br />
de meesten doen het vanuit liefde, voor de<br />
medemens of voor de natuur.<br />
Er is een bepaalde evolutie in vrijwilligerswerk.<br />
Bij de jongere generatie is er minder interesse<br />
in inzet op lokaal niveau, en<br />
meer in engagement op internationaal<br />
niveau. Ik vind<br />
het super dat veel jongeren<br />
erg betrokken zijn. Lokaal<br />
vind ik wel de beste plek om<br />
solidariteit heruit te vinden,<br />
ik kan maar hopen dat ook<br />
steeds meer jongeren de weg<br />
hiernaartoe vinden. Dat heeft<br />
volgens mij ook te maken met<br />
verankering. Eens je aan een<br />
gezin begint, ga je je meer<br />
verankeren in een lokale plek<br />
en ga je daar bepaalde dingen<br />
willen zien veranderen. Ik ben<br />
niet zo pessimistisch wat dat<br />
betreft.”<br />
Bleri Lleshi: "De beste plek om<br />
solidariteit heruit te vinden, is het<br />
lokaal niveau."<br />
Zie je COVID 19 als extra voedingsbodem voor<br />
vrijwillige inzet?<br />
“Ongetwijfeld. Ik zie zoveel mooie initiatieven<br />
ontstaan in heel het land. Ik denk bijvoorbeeld<br />
aan Samenstraat en aan Hart boven<br />
Hard die, met de hulp van veel jongeren, in<br />
Brussel voedselpakketten aan huis brengen.<br />
Covid heeft, en niet enkel tijdens de eerste<br />
golf, effectief een bepaalde dynamiek teweeg<br />
gebracht. Anderzijds vind ik het wel belangrijk<br />
om zorg te blijven dragen voor vrijwilligers,<br />
en ze niet als alternatief te zien voor politieke<br />
verantwoordelijkheid. Vrijwilligers die voedselpakketten<br />
bij mensen thuis brengen gaan het<br />
armoedeprobleem niet oplossen. Wel kunnen<br />
ze een belangrijke bijdrage op veel fronten<br />
leveren. Het is belangrijk dat ze daarbij voldoende<br />
steun krijgen, zodat we hen niet verliezen<br />
door burn-outs, frustraties, of gevoelens<br />
van machteloosheid.”<br />
Je pleit voor een alliantie van welzijn. Hoe kan<br />
die concreet vorm krijgen?<br />
“Ik gaf al het voorbeeld van onze gezondheidswerkers<br />
en hoe ze door hun acties effectief<br />
meer steun hebben gekregen van de overheden.<br />
Hopelijk is het besef van het belang van<br />
welzijn en gezondheid nu gegroeid, en kan er<br />
een soort switch komen. We moeten af van<br />
het fetisjisme van de economische groei, een<br />
mantra die we constant horen, alsof er geen<br />
alternatief zou zijn.<br />
Bij een alliantie van welzijn denk ik ook aan<br />
mooie, plaatselijke initiatieven. Neem Leuven,<br />
waar er naar aanleiding van covid een soort<br />
alliantie is gegroeid tussen wijkgezondheidscentra,<br />
ziekenhuizen, organisaties van sociale<br />
werkers en de stad zelf die mee ondersteunt,<br />
deels ook met vrijwilligers die willen inspringen.<br />
Ze bekijken hoe ze mensen die kampen<br />
met eenzaamheid of armoede kunnen bijstaan,<br />
of voedsel kunnen brengen tot bij mensen die<br />
bang zijn om buiten te komen. Verandering kan<br />
je enkel creëren wanneer je jezelf overstijgt,<br />
je hebt daarvoor een alliantie nodig. Persoonlijk<br />
vind ik het belangrijk dat de sociale, de<br />
ecologische en de menselijke dimensie elkaar<br />
daarbij kunnen vinden. Deze drie gaan hand<br />
in hand volgens mij, en kunnen een duurzame<br />
switch inluiden voor onze samenleving.” <br />
9
Burgers<br />
betrekken<br />
Overal zien we lokale<br />
overheden die projecten<br />
opstarten om de band<br />
met hun burgers te versterken.<br />
Avansa Kempen begeleidde en adviseerde<br />
de voorbije jaren verschillende participatietrajecten<br />
bij lokale besturen, bibliotheken<br />
en gemeentelijke adviesraden. We werkten<br />
ook veel samen met burgers en burgergroepen.<br />
Vormingsreeks voor<br />
lokale besturen<br />
In <strong>2020</strong> boden we Kempense lokale besturen<br />
een vormingsreeks aan. Een vijftiental<br />
gemeenten tekenden daar op in. Sommigen<br />
doorliepen online al de drie sessies, bij<br />
enkele staan die op de planning.<br />
Sterke participatietrajecten vragen immers<br />
een goede aanpak.<br />
Met een website (www.burgersbetrekken.be)<br />
en een bijhorende e-zine wilden we hen wat<br />
extra brandstof geven. Met tips, ideeën en<br />
verhalen. Van binnen en buiten de Kempen.<br />
10
Het nieuwe<br />
burgeren<br />
Gie Van den Eeckhaut<br />
SOCIUS<br />
Een samenleving wordt van onderuit gemaakt, elke dag<br />
opnieuw. Ziedaar de essentie van het ‘nieuwe burgeren’,<br />
volgens transitie-expert Gie Van den Eeckhaut. Wat lokale<br />
besturen kunnen betekenen in die frisse, opwaartse dynamiek?<br />
Met welwillendheid elke vraag aannemen, vanuit de bereidheid<br />
om er ook écht iets mee te doen. “Applaudisseren is mooi, maar<br />
niet genoeg.”<br />
BART VAN DER MOEREN<br />
Heel veel mensen gaan vandaag op eigen initiatief<br />
aan de slag om iets te betekenen voor<br />
hun omgeving. Gie Van den Eeckhaut, praktijkcoördinator<br />
bij Socius en docent Sociaal Werk<br />
aan Thomas More, ziet het graag gebeuren.<br />
Het is een beweging die zich nog maar relatief<br />
recent heeft ingezet, weet hij. Want we komen<br />
uit een periode waarin vooral verenigingen en<br />
bestaande organisaties de acties boetseerden.<br />
“Nu merk je dat mensen ook vanuit hun eigen<br />
netwerk allerlei dingen in gang beginnen steken.<br />
Een mooi verhaal, vind ik zelf, dat in de<br />
toekomst kan leiden tot heel nieuwe vormen<br />
van sociaal-cultureel werk.”<br />
We zitten dus nog maar op pagina één van een<br />
story to tell?<br />
“Zoals ik het zie, is het toch vooral de laatste<br />
tien à vijftien jaar dat burgers dit soort initiatieven<br />
op de kaart aan het zetten zijn. Het<br />
zijn ontwikkelingen die op langere termijn een<br />
impact gaan geven. Ik denk dat de geschiedenis<br />
vandaag in zekere zin een nieuwe wending<br />
neemt.<br />
11
Gie Van den Eeckhaut: "Wat bovendien erg<br />
belangrijk is, is dat je het eigenaarschap van een<br />
initiatief bij de burger laat."<br />
,<br />
Laat ik er een recent voorbeeld bij halen. De<br />
organisatie Autodelen.net is ontstaan uit een<br />
kleine groep mensen die in hun eigen omgeving<br />
zijn beginnen zoeken naar: wat kunnen we<br />
doen aan het mobiliteitsvraagstuk? Hun eerste<br />
oplossing was: ‘Hé, we willen onze persoonlijke<br />
auto wel ter beschikking stellen van elkaar.’<br />
Dat idee is beginnen groeien en pas in tweede<br />
instantie zijn er externen bijgehaald om het<br />
project te begeleiden. Daaruit is dan gaandeweg<br />
een groter netwerk ontstaan.<br />
Ik denk dat de belangrijkste<br />
conditie is: een<br />
positief waarderende<br />
houding van bij de<br />
start. We moeten af<br />
van die ‘nee-reflex’.<br />
Het is het<br />
soort vernieuwing<br />
van onderuit,<br />
dat een<br />
blauwdruk kan<br />
leveren voor<br />
een aantal<br />
interessante,<br />
innovatieve<br />
manieren om<br />
aan sociaalcultureel<br />
werk<br />
te doen.”<br />
Welke concrete evoluties hebben die opening<br />
gecreëerd voor burgers?<br />
“Een element dat volgens mij meespeelt, is dat<br />
burgers op bepaalde momenten een beetje<br />
gefrustreerd zijn geraakt in de beweeglijkheid<br />
van overheden. Of liever gezegd: in het tekort<br />
daaraan. Mensen kwamen tot de vaststelling:<br />
we willen graag iets ondernemen, maar er bestaat<br />
geen structuur die het toelaat, en als we<br />
op de overheid moeten wachten, dan duurt<br />
het allemaal veel te lang. Dus zijn ze op eigen<br />
houtje dingen gaan organiseren. De samenaankoop<br />
van energie is daar een frequent praktijkvoorbeeld<br />
van.<br />
Wat ook een rol speelt, zijn de talloze good<br />
practices vanuit het buitenland. Internationaal<br />
is er bijvoorbeeld heel wat gaande rond lokale<br />
voedselproductie. Bij ons heeft het mensen<br />
geïnspireerd om ook in hun stad eigen volkstuintjes<br />
in te richten, waar ze een stukje land<br />
bewerken om er gezamenlijk de vruchten van<br />
te plukken.”<br />
Ontstaan burgerinitiatieven meestal uit een<br />
duurzaamheidsidee?<br />
“Dat is inderdaad een veelvoorkomende insteek.<br />
Er zijn ook wel initiatieven die zich eerder<br />
in het culturele veld bevinden. Burgers die<br />
bijvoorbeeld zelf ontmoetingsplaatsen beginnen<br />
uit te baten of die op eigen initiatief een<br />
speelstraat inrichten.<br />
Vaak stellen we vast dat plekken mensen verenigen.<br />
Inwoners stappen naar de overheid<br />
met de vraag om in eigen beheer een nieuwe<br />
bestemming te geven aan een leegstaande<br />
loods of oud fabrieksgebouw. Sociale en duurzame<br />
intenties gaan daarbij hand in hand: ze<br />
voeden de ambities in de gemeenschap van<br />
onderuit.”<br />
Hoe reageer je als overheid op dat ‘nieuwe<br />
burgeren’?<br />
“Ik denk dat de belangrijkste conditie is: een<br />
positief waarderende houding van bij de<br />
start. We moeten af van die ‘nee-reflex’. Een<br />
veel mooier uitgangspunt is een ja-als-hetkan-houding:<br />
wat kunnen wij doen om zo’n<br />
initiatief mogelijk te maken? Eigenlijk zou die<br />
openheid en ontvankelijkheid een natuurlijke<br />
eigenschap moeten zijn. Nee zeggen, kan alleen<br />
als je écht een goede reden hebt om iets<br />
niet te doen. En dat is nooit: we hebben geen<br />
zin of tijd. Wel kan het zijn dat een actie bijvoorbeeld<br />
te commercieel gericht is, of dat ze<br />
maar een klein stukje van de gemeenschap ten<br />
goede komt.<br />
Wat bovendien erg belangrijk is, is dat je het<br />
eigenaarschap van een initiatief bij de burger<br />
laat. Als er al eens iets spaak loopt in de samenwerking<br />
tussen burger en gemeente, dan<br />
heeft het vaak dáármee te maken. Besturen<br />
hebben nogal eens de neiging om de pluimen<br />
op hun eigen hoed te willen steken.”<br />
Hoe pak je het concreet aan als mensen met<br />
een voorstel tot bij jou komen?<br />
“Als ik het heb over een positief-welwillende<br />
houding, dan betekent dat niet: applaudisseren<br />
‘Ah, hoe tof dat je dat wilt doen. Klop daar<br />
maar hier of ginder voor aan.’<br />
12<br />
PARTICIPATIE
Het wil zeggen dat je ook effectief<br />
gaat onderzoeken: wat<br />
kunnen wij als organisatie ter<br />
ondersteuning aanbieden?<br />
Dan gaat het overigens niet<br />
altijd over geld, maar wel over<br />
alle soort support die je als<br />
lokaal bestuur kan geven.<br />
In het artikel Take five dat ik<br />
voor Socius schreef, heb ik<br />
het over de speciale plek die<br />
is weggelegd voor de pivoterende<br />
ambtenaar in de relatie<br />
tussen bestuur en tussenruimte.<br />
Zo’n ambtenaar staat<br />
met één voet in het bestuursveld<br />
en met de andere in het<br />
werkterrein. In een gemeente<br />
heb je doorgaans verticale<br />
structuren. Burgerinitiatieven<br />
daarentegen vertellen vaak<br />
een horizontaal verhaal, dat<br />
over die structuren heengaat.<br />
Pivoterende ambtenaren zouden<br />
daarin een verbindingsfiguur<br />
kunnen zijn. Ze zijn méér<br />
dan een aanspreekpunt, maar<br />
zoeken ook concreet mee naar<br />
oplossingen voor de mensen<br />
die iets willen realiseren.<br />
Neem nu dat je op voorstel<br />
van een aantal burgers een<br />
boerenmarkt wil organiseren.<br />
Dan stelt zich dikwijls<br />
de vraag: wie gaat nu de<br />
coördinatie op zich nemen?<br />
Want daar zit een stukje middenstand<br />
bij, maar ook milieu<br />
en vrije tijd. Een pivoterende<br />
ambtenaar legt de relaties die<br />
nodig zijn, los van elk hokje of<br />
dienst. Uiteraard zal het voor<br />
kleinere gemeenten moeilijk<br />
zijn om voor zulke functie een<br />
aparte medewerker aan te<br />
stellen. Maar niets belet bijvoorbeeld<br />
de verantwoordelijke<br />
voor vrije tijd óf jeugd óf<br />
omgeving om zijn of haar rol<br />
te vervullen vanuit die pivoterende<br />
houding.”<br />
Hebben gemeenten vandaag<br />
de juiste tools in handen om<br />
deze nieuwsoortige participatie<br />
waar te maken?<br />
“Telkens opnieuw stellen we<br />
vast dat heel veel burgerinitiatieven<br />
een particulier karakter<br />
hebben. Die kan je niet altijd<br />
vatten onder de bestaande<br />
gemeentelijke reglementen.<br />
Doorheen de geschiedenis zijn<br />
gemeenten geënt op het principe<br />
‘iedereen gelijk voor de<br />
wet’. Elke burger die komt aankloppen<br />
met eenzelfde vraag<br />
zou eenzelfde soort antwoord<br />
moeten krijgen. De toegang tot<br />
een adviesraad is bijvoorbeeld<br />
gereglementeerd en wie zijn<br />
vereniging zó runt en ook nog<br />
eens de juiste papieren invult,<br />
die heeft recht op subsidies.<br />
We hebben dat alles hier in<br />
Vlaanderen tamelijk structureel<br />
vastgezet. Terwijl, als je<br />
naar Nederland kijkt, dan tref<br />
je daar een meer procedurele<br />
aanpak aan. Als mensen<br />
een idee hebben waarvoor<br />
ze ondersteuning willen, dan<br />
onderzoekt en beoordeelt een<br />
platform iedere vraag via een<br />
democratisch proces. Ik denk<br />
dat we eerder die kant uit<br />
moeten. Heel wat burgerinitiatieven<br />
hebben nood aan een<br />
veel minder gereglementeerde<br />
participatie.<br />
We moeten meer denken in<br />
termen van: hoe nemen we<br />
beslissingen die democratisch<br />
legitiem zijn én waarin<br />
we burgers op verschillende<br />
manieren kunnen betrekken?<br />
Participatie is een langzaam<br />
proces, maar het doel is waardevol:<br />
recht doen aan heel<br />
uiteenlopende vragen en<br />
initiatieven, die burgers in<br />
onze samenleving willen opnemen.”<br />
<br />
lees het artikel<br />
Take five op de website van Socius:<br />
bit.ly/3ks2Ah1<br />
kijk ook op<br />
www.burgersbetrekken.be<br />
13
Aan de slag<br />
met participatie<br />
vorming voor lokale besturen<br />
Denk je er aan om je burgers meer te betrekken<br />
bij je beleid?<br />
Of heb je al concrete plannen in die richting?<br />
Avansa kan je helpen.<br />
Want sterke participatietrajecten vragen<br />
een goede aanpak.<br />
We bieden je een stevige vertrekbasis en<br />
vooral veel praktische tips.<br />
Interesse?<br />
Katrien praat je graag bij.<br />
Bel haar (014 95 35 47) of mail katrien.loots@avansa.be<br />
14
Tijd zat<br />
Drukker en drukker<br />
Onze beschikbare vrije tijd<br />
nam de voorbij decennia fel<br />
toe. Onze werkweek daalde<br />
van 45 naar 38 uren. Toch hebben<br />
velen onder ons het gevoel<br />
dat het drukker en drukker<br />
wordt. Hoe komt dat toch?<br />
Op zoek naar<br />
antwoorden<br />
Met ‘Tijd zat’ zochten we samen<br />
met onze partners naar<br />
antwoorden. Wat zijn de redenen<br />
van deze tijdsdruk?<br />
Hoe komt het dat meer en<br />
meer mensen stress ervaren<br />
of in een burn-out belanden?<br />
Zijn we toe aan een nieuwe<br />
collectieve arbeidsduurvermindering?<br />
Of …?<br />
Het is niet enkel<br />
jouw probleem<br />
We zijn er alvast van overtuigd<br />
dat het hier gaat om een gemeenschappelijk<br />
probleem. En<br />
niet dat van jou alleen.<br />
Met ‘Tijd zat’ wilden we daarom<br />
op zoek gaan naar collectieve<br />
oplossingen die we kunnen<br />
aanbieden aan (beleids-)<br />
organen.<br />
Een aanbod<br />
activiteiten<br />
In <strong>2020</strong> verzamelden we voor<br />
Kempense verenigingen op<br />
www.tijdzat.be 26 lezingen en<br />
workshops rond tijd, drukte,<br />
werk en vrije tijd, ... Vijf daarvan<br />
konden ook online doorgaan.<br />
Postkaartje<br />
Op Tijd zat-activiteiten deelden<br />
we ook kaartjes uit. Mensen<br />
konden daarop voor ons<br />
hun grootste wens kwijt die<br />
ze hadden rond vrije tijd. Zes<br />
maanden later stuurden we<br />
hen een kaartje terug met die<br />
wens: een herinnering aan wat<br />
ze een tijd terug voor zichzelf<br />
droomden.<br />
<br />
kijk ook op<br />
www.tijdzat.be<br />
15
Hans Van Dyck over<br />
Kempense<br />
Eén van de Avansa-projecten is<br />
Translab K. Dat staat voor<br />
Transitielaboratorium Kempen.<br />
Het is een plek waar mensen uit de<br />
Kempen die transitie belangrijk<br />
vinden inspiratie opdoen, elkaar<br />
ontmoeten en ervaringen delen<br />
over de transitieprojecten waarmee<br />
ze experimenteren.<br />
Alma De Walsche praatte voor een<br />
van hun online sessies met<br />
Hans Van Dyck, bioloog aan de Universiteit<br />
van Louvain-La-Neuve en<br />
intussen bekend tv-figuur.<br />
Maar bovenal: een Kempenzoon<br />
met veel kennis van zaken.<br />
WANNES VAN COILLIE<br />
tekst WANNES VAN COILLIE<br />
Hans Van Dyck<br />
Bekijk het hele gesprek op<br />
youtu.be/elUxIkfnotg<br />
Een soort<br />
afwasmiddel<br />
“De term biodiversiteit klinkt<br />
wat technisch,” stelt Van Dyck.<br />
“Enkele jaren geleden deden<br />
ze in het Verenigd Koninkrijk<br />
een straatonderzoek naar de<br />
kennis over biodiversiteit.<br />
Sommige mensen dachten dat<br />
het een soort afwasmiddel<br />
was. Nochtans is het niet zo<br />
moeilijk. Je kan biodiversiteit<br />
omschrijven als ‘het leven zoals<br />
het is op deze planeet. Dat<br />
is simpel, en tegelijk complex.”<br />
“Er is niks mis met de term<br />
‘natuur’, maar biodiversiteit<br />
is een fraaier woord. Als ik<br />
één beschrijvend woord zou<br />
moeten geven om het leven<br />
te beschrijven, dan is het wel<br />
‘diversiteit’, ‘variatie’. Het leven<br />
doet zich voor op enorm veel<br />
verschillende manieren.”<br />
Het gaat niet zo goed met<br />
die biodiversiteit. Wereldwijd<br />
16<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
iodiversiteit<br />
luiden wetenschappers de<br />
alarmbel. De geplande VN-top<br />
over biodiversiteit werd geannuleerd<br />
door de coronacrisis.<br />
“Ik trek fel ten strijde tegen<br />
doemdenken. Ik vind het wel<br />
de taak van wetenschappers<br />
om op basis van objectieve<br />
criteria te melden, te signaleren<br />
en aan alarmbellen<br />
te trekken. Dat gebeurt met<br />
klimaat, maar ook met biodiversiteit.<br />
Heel wat van die<br />
indicatoren staan diep in het<br />
rood en dat moeten we ook<br />
zeggen. We verkondigen niet<br />
de Apocalyps, maar wel een<br />
verstoring van onze stabiliteit.<br />
Een stabiliteit die we altijd te<br />
vanzelfsprekend gevonden<br />
hebben.”<br />
Kempense<br />
eenheidsworst<br />
Wat typeert de Kempen dan<br />
op vlak van biodiversiteit?<br />
Blijkbaar zat de rijkdom van<br />
de Kempen lange tijd in haar<br />
schaarste. Door de armoede<br />
aan voedingsstoffen in de<br />
grond en de late ontginningen<br />
voor de landbouw, is hier een<br />
rijkdom aan planten, dieren<br />
en levensvormen ontstaan die<br />
zich goed aan die schaarste<br />
konden aanpassen. De laatste<br />
decennia verandert dat landschap,<br />
onder andere door<br />
het gebruik van kunstmest in<br />
de landbouw. Die voedingsstoffen<br />
komen ook op andere<br />
plekken terecht, waardoor de<br />
spelregels veranderen. “Zo<br />
lijkt de Kempen hoe langer<br />
hoe minder op de Kempen. Je<br />
krijgt minder diversiteit, meer<br />
eenheidsworst.”<br />
Hokjesdenken<br />
In het gesprek komen veel<br />
schijnbare tegenstellingen<br />
aan bod. De opdeling tussen<br />
cultuur en natuur, ecologie<br />
en economie, de zogenaamde<br />
strijd tussen landbouw en<br />
natuur… Toch heeft Hans een<br />
meer overkoepelende visie,<br />
17
Zet de<br />
die ook steeds vaker in de<br />
wetenschap wordt toegepast:<br />
“We moeten alles meer als één<br />
geheel zien, meer holistisch<br />
gaan denken. Het is een vorm<br />
van fictie om economie los te<br />
zien van ecologie. Beide woorden<br />
stammen af van oikos, wat<br />
‘huis’ betekent. Het gaat dus<br />
om huishoudkunde. Dat kan je<br />
zowel voor dieren als voor de<br />
mens doen: onderzoeken wat<br />
hun levensstrategie is, welke<br />
hulpbronnen ze gebruiken…<br />
Het is niet verbazingwekkend<br />
dat bepaalde theorieën die<br />
economisch relevant zijn, zoals<br />
de speltheorie, ook nuttig<br />
zijn om iets te begrijpen van<br />
de fundamentele ecologie.”<br />
Ook beleidsmatig blijkt dat<br />
belangrijk. “Klimaat en biodiversiteit<br />
zitten horizontaal in<br />
beleid vervat. Het kan tijdelijk<br />
nuttig zijn dat één schepen of<br />
één minister met die materie<br />
bezig is, maar finaal moet<br />
iedere politicus, iedere ondernemer<br />
en ieder individu met<br />
die dingen kunnen bezig zijn.<br />
Het is én-én-én. Vanuit het<br />
beleid is het ook belangrijk<br />
om een kader en condities te<br />
scheppen, zodat er veel bottom-up<br />
kan groeien. Het gaat<br />
om impact, om kwaliteit van<br />
omgeving. Dat telkens opknippen<br />
is een soort luxe die we<br />
ons niet kunnen veroorloven.”<br />
Afsluiten doet Hans met de<br />
woorden: “We hebben van nature<br />
ruimte nodig en kwaliteit.<br />
De gezondheid van ons Kempens<br />
landschap is iets waar<br />
we samen voordeel uit halen.<br />
Het is iets wat de Kempen<br />
fijner en leefbaarder maakt.<br />
Daar samen aan werken, dat<br />
lijkt me een fijn plan.” <br />
FREDDIE RAMM<br />
WANNES VAN COILLIE<br />
Wat kunnen we<br />
dan concreet<br />
doen?<br />
“We moeten dingen in<br />
vraag durven stellen," zegt<br />
Hans, "kritisch maar constructief."<br />
"Daar hebben we nog veel te<br />
leren, want Kempenaren zijn<br />
zo niet van natuur. We moeten<br />
ook niet beschaamd zijn als<br />
dingen mislukken. Iedereen<br />
mag pluimen op zijn of haar<br />
hoed hebben, maar laat ons<br />
er - ook vanuit wetenschappelijke<br />
bril - uit leren wanneer<br />
dingen fout lopen.”<br />
Het fijne is dat iedereen overal<br />
kan bijdragen aan biodiversiteit.<br />
18<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
loemetjes buiten<br />
(6 dingen die we met z'n allen kunnen doen)<br />
3. Speelplaatsen en schoolomgevingen<br />
vergroenen<br />
“Daar zijn heel goede redenen voor. We zien<br />
dat als kinderen een groene schoolomgeving<br />
hebben, ze minder ziek zijn, betere schoolresultaten<br />
hebben en er minder pestgedrag is.<br />
Het klinkt als groene marketing, maar het is<br />
wel zo.”<br />
4. Ontharden van opritten,<br />
wegen en kernen<br />
“Dat is vooral belangrijk voor de waterhuishouding.<br />
Een veel te groot deel van het hemelwater<br />
is meteen weg. De grondwatertafel kan<br />
beter gevoed worden.”<br />
1. Onze werkomgeving<br />
structureel vergroenen<br />
Bedrijven kunnen bufferzones omswitchen tot<br />
een groene en biodiverse omgeving, waarin<br />
werknemers tijdens pauzes kunnen vertoeven.<br />
“Ook al geef je geen zak om planten of dieren,<br />
onderzoek toont aan dat veel van die dingen<br />
toch inwerken op het welzijn en welbevinden<br />
van mensen.”<br />
2. Praten over biodiversiteit<br />
“Ieder van ons is familie van, bevriend met,<br />
werkt ergens of heeft ergens gewerkt… Iedereen<br />
heeft een netwerk. Het is belangrijk om<br />
over deze zaken te praten. Bezorgdheid delen<br />
is wel belangrijk. Dat toont onder andere voor<br />
beleidsmakers en ondernemers dat die zaken<br />
bij de bevolking leven.”<br />
5. Wilde bloemen planten<br />
“Een bijenhotel in je tuin plaatsen is een sympathieke<br />
actie, maar als je in een hotel verblijft,<br />
wil je ook eten. We hebben veel te weinig<br />
wilde bloemen in ons landschap. De bloemetjes<br />
buiten zetten is dus belangrijk, zowel letterlijk<br />
als figuurlijk. Punctuele acties zijn daarin<br />
belangrijk, maar we moeten vermijden dat het<br />
een druppel op een hete plaat wordt.<br />
6. Zorgen voor groene<br />
levensaders<br />
“Er moet ook structureel gewerkt worden, want<br />
als leefgebieden moeten functioneren, heb<br />
je ruimte nodig. En die ruimte wordt alsmaar<br />
belangrijker in de strijd tegen klimaatverandering.<br />
Heel veel dieren moeten voedsel kunnen<br />
vinden. Daarom zijn verbindingen tussen<br />
natuurgebieden zo belangrijk. En daar houden<br />
we weinig rekening mee. We knippen alles op<br />
in afgebakende gebieden: natuurgebied, woongebied,<br />
landbouwgebied, industriegebied… Als<br />
we dat goed inplannen, kunnen we een soort<br />
groene levensaders creëren die samen meer<br />
zijn dan de som. Dan heb ik het over projecten<br />
als houtkanten, een goed bekenbeleid, kwalitatieve<br />
bermen… ”<br />
<br />
19
Ontharding<br />
met oog voor<br />
biodiversiteit<br />
in de Kempen<br />
20<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
Binnen de Translab K-achterban leefde er na het<br />
gesprek met Hans Van Dyck veel enthousiasme<br />
rond het thema ‘ontharding met oog voor biodiversiteit’.<br />
Op twee zomeravonden brachten we daarrond<br />
experten samen uit verschillende sectoren*.<br />
tekst WANNES VAN COILLIE<br />
JEF VAN EYCK<br />
Door de klimaatverandering<br />
kampen we met<br />
steeds langere droogteperiodes.<br />
“Eigenlijk is er maar<br />
één boodschap,” zegt onderzoeker<br />
Jan Staes. “Er is niet<br />
genoeg water!”<br />
Daardoor worden de grondwaterreserves<br />
niet aangevuld.<br />
Tegelijk wordt er ronduit kwistig<br />
met water omgesprongen,<br />
heeft hergebruik zijn grenzen<br />
en is onze ruimte zo ingericht<br />
dat water zo snel mogelijk<br />
wordt afgevoerd.”<br />
De Vlaamse Regering maakte<br />
onlangs bekend dat ze<br />
75.000.000 euro vrijmaakt voor<br />
haar ‘Blue Deal’ . “Dat klinkt<br />
en is mooi, maar het zal niet<br />
volstaan. Eigenlijk kan je daarmee<br />
net de lekken in de riolen<br />
dichten. Dat is belangrijk, want<br />
veel van ons grondwater sijpelt<br />
mee de riolen in. Maar het<br />
zal de zaak niet redden.”<br />
Niet enkel straten<br />
en klinkers<br />
We moeten dus aan het ontharden,<br />
zowel voor de waterhuishouding<br />
als voor de<br />
biodiversiteit. Maar al snel<br />
in ons eerste gesprek blijkt<br />
dat ontharding niet zo’n eenduidig<br />
begrip is als het lijkt.<br />
“Het debat lijkt alleen maar<br />
te gaan over straten en klinkers.<br />
We moeten het niet alleen<br />
over die toplaag hebben,<br />
ontharden moet je ook dieper<br />
doen.” aldus Jan Staes. “Neem<br />
bijvoorbeeld de landbouw.<br />
Door de huidige manier van<br />
ploegen, met zware machines,<br />
creëren we een verharde<br />
onderlaag op ongeveer 25cm<br />
diepte. Die wordt jaar na jaar<br />
aangedrukt. Hierdoor vloeit<br />
het water zeer snel af naar de<br />
beek en het riool, waardoor<br />
het meteen weg is en geen<br />
enkele waarde meer biedt.<br />
Een oplossing zou kunnen zijn<br />
om het water af te leiden naar<br />
niet verstoorde grond, gezonde<br />
sloten of naar wadi’s.”<br />
Een andere optie is om hagen<br />
en bomen langs de akkers te<br />
plaatsen, maar dat gebeurt<br />
in de Kempen nauwelijks.<br />
“Dat heeft te maken met de<br />
monocultuur.” verklaart boer<br />
Tuur. “Maïs heeft bijvoorbeeld<br />
niet graag schaduw. Het biedt<br />
daarom weinig voordelen om<br />
bomen of hagen op je akker<br />
te plaatsen. Die nemen alleen<br />
maar plaats -en dus opbrengsten-<br />
in.”<br />
Nochtans zijn houtkanten essentieel.<br />
Ze houden het water<br />
op de akker en zorgen voor<br />
een betere infiltratie. Bovendien<br />
bieden ze meer verkoeling<br />
en ze zijn een belangrijke<br />
haven voor de biodiversiteit.<br />
Die biodiversiteit bevindt zich<br />
ook onder de grond. Regenwormen<br />
zijn bijvoorbeeld een<br />
belangrijke schakel in een<br />
gezonde bodem.<br />
Het gebruik van houtkanten<br />
is cultureel en historisch<br />
bepaald. In Engeland is het<br />
bijvoorbeeld heel normaal<br />
om 10 procent van de akker te<br />
beplanten.<br />
Maar ook de Kempen heeft<br />
een historisch en cultureel<br />
voordeel: “We zijn altijd een<br />
innovatieve regio geweest.”<br />
stelt Daan Janssens.<br />
* We praatten met Tuur Vangeel (bioboer bij Het Mosterdzaadje), Simon Wuyts (deskundige leefomgeving Stad<br />
Geel), Riet Janssens (diensthoofd beweging, Velt), Dirk Spooren (zaakvoerder Orakel bvba), An Dries (projectmanager<br />
Orakel bvba), Jan Staes (onderzoeker aan het departement Biologie van de Universiteit Antwerpen),<br />
Steven Heylen (stafmedewerker IOK), Marc Verachtert (vrijwilliger bij Natuurpunt Geel-Meerhout),<br />
Edith Wouters (artistiek leider AR-TUR), Jurgen Van Rompaey (zaakvoerder Nature Solutions), Daan Janssens<br />
(projectmedewerker Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete), Kris Peeters (mobiliteitsexpert), Luc De Backer<br />
(schepen Lille), Aline Sponholz (initiatiefnemer Marjolein vzw) en Seppe Bouquillon (burgemeester Olen).<br />
21
Heel wat gemeenten<br />
stimuleren landbouwers<br />
om houtkanten aan te<br />
leggen.<br />
NELE VANMAELE<br />
“Door de schrale grond moest<br />
onze landbouw wel creatief<br />
zijn. Wat we helaas wel verkeerd<br />
gedaan hebben in het<br />
verleden, is de meest optimale,<br />
hoge infiltratiegebieden<br />
bebouwd en verhard.”<br />
Toch beweegt er wat in de<br />
goede richting. Heel wat gemeentes,<br />
waaronder Lille,<br />
stimuleren landbouwers om<br />
houtkanten aan te leggen.<br />
Ook projecten als Fabulous<br />
Farmers proberen aan te tonen<br />
welke positieve effecten<br />
een biodiverse omgeving<br />
heeft voor gewassen. Bovendien<br />
bieden houtkanten ook<br />
nieuwe economische functies,<br />
zoals de productie van houtpellets.<br />
Boomsesteenweg<br />
of een steenweg<br />
met bomen?<br />
Even terug naar die straten en<br />
klinkers. “Waar een wil is, kan<br />
een weg weg.” is het credo van<br />
Herentalsenaren Kris Peeters<br />
en Tim Vekemans. Een credo<br />
waar ze bijvoorbeeld in Olen<br />
mee aan de slag gaan. “We<br />
hebben de ambitie om bij<br />
toekomstige wegenwerken de<br />
wegen systematisch te ontharden.”<br />
verklaart Olens burgemeester<br />
Seppe Bouquillon.<br />
Daar zijn al goede voorbeelden<br />
van, zoals de Goorseweg<br />
in Kasterlee. Daar is een brede<br />
betonbaan omgetoverd in<br />
twee smallere betonstroken<br />
met onverharde ondergrond<br />
daartussen. Dat is volgens<br />
Kris Peeters niet alleen beter<br />
voor de biodiversiteit en de<br />
waterinfiltratie, óok voor de<br />
veiligheid. “Gemeenten kiezen<br />
nog te vaak voor nieuwe<br />
asfaltlagen en het verbreden<br />
van wegen. Helaas heeft dat<br />
het omgekeerde effect. De<br />
autogebruiker gaat zich er nog<br />
comfortabeler voelen en sneller<br />
rijden.”<br />
“De heraanleg van wegen is<br />
een werk van lange adem.”<br />
getuigt Luc Debacker, schepen<br />
in Lille, over een bepaalde<br />
invalsweg. “We willen geen<br />
Boomsesteenweg, maar een<br />
steenweg met bomen. Toch is<br />
het geld al op als we voldaan<br />
hebben aan alle richtlijnen.<br />
Hoewel bermen enorme kansen<br />
scheppen voor biodiversiteit,<br />
schiet er weinig tot niets<br />
meer over voor vergroening.”<br />
Burger moet mee<br />
Naast die wegen wonen natuurlijk<br />
mensen. Tijdens de<br />
twee gesprekken wordt duidelijk<br />
dat ook in de hoofden<br />
van die burgers heel wat ‘ontharding’<br />
dient te gebeuren.<br />
Zo zitten de voortuinkiezels<br />
duidelijk in de lift en zijn verharde<br />
terrassen en kort gemaaide<br />
gazons de norm. “Voor<br />
mensen lijkt het alsof die verharding<br />
een normaal gegeven<br />
is en er altijd al is geweest,<br />
terwijl het een fenomeen van<br />
de laatste decennia is.” merkt<br />
Aline Sponholz op.<br />
Organisaties als Velt, Natuurpunt,<br />
Marjolein vzw en Mier<br />
vzw proberen het tij te keren.<br />
“Met het project Behaag<br />
onze Kempen, dat al 25 jaar<br />
bestaat, werken JNM, Natuurpunt,<br />
IOK en de Kempense<br />
gemeentebesturen samen om<br />
meer inheems groen in de<br />
tuinen te krijgen.” vertelt Riet<br />
Janssens. “We zien ook dat<br />
een zeker ‘ambassadeurschap’<br />
werkt. Tijdens onze Ecotuindagen<br />
stellen vrijwilligers hun<br />
ecologische tuin open voor<br />
kijklustigen.<br />
22<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
Waarom zouden tuincentra geen<br />
ecocore kunnen meegeven, zodat<br />
je weet hoe ecologisch bepaalde<br />
planten en bomen zijn?<br />
BART VAN DER MOEREN<br />
Ook Natuurpunt ziet de particuliere<br />
tuin als natuurgebied.<br />
De oppervlakte aan tuinen in<br />
Vlaanderen is groter dan de<br />
oppervlakte aan beschermd<br />
natuurgebied. Dat biedt<br />
enorme kansen. Mijn Tuinlab<br />
schakelt bijvoorbeeld burgers<br />
in bij natuuronderzoek in<br />
eigen tuin. Het verhoogt de<br />
nieuwsgierigheid en dus de<br />
wil tot actie.<br />
Bij die actie kan bijvoorbeeld<br />
een Tuinranger helpen. Hij<br />
gaat mee op safari in je tuin,<br />
en tegelijk krijg je advies op<br />
maat over hoe je je tuin klimaatrobuuster,<br />
biodiverser en<br />
watervriendelijker kan maken.<br />
Bij zulke acties is het van<br />
belang dat mensen correcte<br />
informatie krijgen. “Maar ook<br />
de tuincentra en -aannemers<br />
moeten daarin volgen.” zegt<br />
Riet Janssens. “Waarom werken<br />
we niet met een soort<br />
‘ecoscore’, volgens het principe<br />
van de ‘nutriscore’? Die<br />
zou kunnen aangeven hoe<br />
ecologisch bepaalde planten<br />
en bomen zijn?”<br />
Plannen voor Plaats<br />
“Moeten we niet drastischer<br />
durven denken?” oppert Edith<br />
Wouters van Ar-Tur. We moeten<br />
streven naar collectieve<br />
tuinen: de hekken en rasters<br />
weghalen. Dit kan op niveau<br />
van de tuinen, maar ook breder.<br />
We moeten ons verkaveld<br />
landschap uit de status quo<br />
halen. Met zijn allen, op elk<br />
niveau.”<br />
Grote inspirator van dat verhaal<br />
is voormalig bouwmeester<br />
Leo Van Broeck. Met zijn<br />
‘Plannen voor Plaats’ pleit hij<br />
voor kwalitatieve verhoging<br />
en verdichting. Een verhaal<br />
dat moeilijk ligt in de Kempen:<br />
mensen willen landelijk<br />
wonen en bouwen daarom<br />
op losse kavels in een groene<br />
omgeving. Dat is een paradox<br />
die niet langer houdbaar blijft.<br />
“Ook architecten spelen nog<br />
onvoldoende een kritische<br />
rol. Er is meer nood aan maatschappelijke<br />
feeling en oog<br />
voor ruimtelijke kwaliteit bij<br />
het ontwikkelen van projecten.”<br />
vertelt Edith.<br />
De hele saga met de betonstop<br />
of de bouwshift bewijst<br />
dat men ook op het Vlaamse<br />
politieke niveau niet beseft<br />
hoe erg de toestand is. “Minister<br />
Zuhal Demir durft zeggen<br />
dat we netto aan het ontharden<br />
zijn, terwijl dat manifest<br />
onjuist is.” stelt Daan. Ook in<br />
onze regio is de toestand kritiek.<br />
De stad Geel verhardt<br />
bijvoorbeeld 29ha per jaar. De<br />
bouwmeesterscan is een tool<br />
die dat in kaart kan brengen.<br />
Lokale overheden nemen<br />
soms dappere keuzes. Ze voeren<br />
een tijdelijke bouwstop<br />
in, gaan met ondersteuning<br />
op zoek naar kansenkavels<br />
of proberen vergroening op<br />
te leggen aan ontwikkelaars.<br />
Maar de gemeentelijke machinerie<br />
blijkt in vele gevallen te<br />
zwak om hier voldoende op te<br />
wegen. In kleinere gemeenten<br />
staat vaak één ambtenaar in<br />
voor visievorming, uitvoering<br />
én handhaving, terwijl de dossiers<br />
steeds complexer worden.<br />
Bovendien is het wettelijk<br />
kader gebaseerd op de realiteit<br />
en woonwensen van de<br />
voorbije decennia. Eigendomsrechten<br />
zijn bijvoorbeeld erg<br />
sterk verankerd. Het spreekt<br />
voor zich dat je als gemeentelijke<br />
dienst dan maar kleine<br />
stappen kan zetten.<br />
Misschien zit de oplossing dan<br />
wel in bovenlokale samenwerking.<br />
“In het samenwerkingsverband<br />
Neteland zijn we niet<br />
zo lang geleden samengekomen<br />
met de burgemeesters,<br />
schepenen en ambtenaren<br />
Ruimtelijke Ordening. Daaruit<br />
bleek hoe groot de nood is<br />
aan regionaal in plaats van<br />
lokaal denken. Het delen van<br />
visie en expertise is cruciaal.”<br />
stelt burgemeester Bouquillon.<br />
Over het hele grondgebied van<br />
de Kempen kan IOK die bovenlokale<br />
rol spelen. “Dat doen<br />
we ook,” pikt Steven Heylen in.<br />
“Op vraag van de conferentie<br />
van Burgemeesters maken<br />
we momenteel een strategie<br />
droogte en duurzaam watergebruik<br />
op voor de Kempen.”<br />
Toch is het op dat bovenlokale<br />
niveau ook vaak compromissen<br />
sluiten.<br />
Olens burgemeester Seppe<br />
Bouquillon: “We hebben de<br />
ambitie om bij toekomstige<br />
wegenwerken de wegen<br />
systematisch<br />
te ontharden.”<br />
.<br />
LOKAAL BESTUUR OLEN<br />
23
NANDA SLUIJSMANS<br />
Waarom zouden gemeenten<br />
van alle openbaar<br />
groen geen ecologisch<br />
groen kunnen maken?<br />
“We willen met het Burgemeestersconvenant<br />
alle gemeenten<br />
meekrijgen. Voor<br />
sommige burgemeesters zijn<br />
de doelstellingen te ambitieus,<br />
voor anderen niet<br />
ambitieus genoeg. Dat is een<br />
moeilijk evenwicht en staat de<br />
impact soms in de weg,” geeft<br />
Steven aan.<br />
Om visie te kunnen vormen, is<br />
inspiratie belangrijk. Die inspiratie<br />
valt ook buiten de Kempen<br />
te halen. “De gemeente<br />
Knokke-Heist startte bijvoorbeeld<br />
samen met Velt een<br />
project op om van alle openbaar<br />
groen ecologisch groen<br />
te maken. De groendiensten<br />
worden er extra opgeleid en<br />
het hele gemeentelijke domein<br />
wordt met kleine ingrepen<br />
structureel heraangelegd.”<br />
vertelt Riet.<br />
Er zijn nog meer van zulke<br />
quick wins op lokaal vlak. Kris<br />
Peeters kan er zo twee bedenken:<br />
“Vervang bij nieuwe ontwikkelingen<br />
de ‘parkeernorm’<br />
door een ‘mobiliteitsnorm’.<br />
Het is absurd dat we nog denken<br />
in functie van autobezit.<br />
Een tweede tip is om systematisch<br />
de vijf laatste meters<br />
berm vóór een zebrapad te<br />
ontharden. Daar mag je toch<br />
niet parkeren.”<br />
Bedrijven en hun<br />
medewerkers<br />
Aan bedrijven kan je als gemeente<br />
makkelijker zaken<br />
verplichten. “Dat komt omdat<br />
bedrijventerreinen opgenomen<br />
zijn in het Ruimtelijk<br />
Uitvoeringsplan (RUP) van een<br />
gemeente. Een inspirerend<br />
voorbeeld naar groene dooradering<br />
van industrieterreinen<br />
vind je bijvoorbeeld in Lommel.”<br />
duidt Simon Wuyts.<br />
“Orakel bvba probeert pionier<br />
te zijn in ecologische inrichting<br />
van het bedrijventerrein.<br />
Zo hebben we een bijenkorf<br />
met 30000 bijen én een bloemenweide<br />
op het bedrijf, in<br />
samenwerking met de imkersgilde<br />
van Retie,” vertellen<br />
zaakvoerder Dirk Spooren en<br />
projectmedewerker An Dries.<br />
“We werken daarin goed samen<br />
met de gemeente Retie<br />
OPENBAARGROEN.BE<br />
en andere actoren. Een stimulans<br />
kwam er bijvoorbeeld van<br />
de Provincie Antwerpen en het<br />
BioDiva-project. De insteek<br />
van dat project komt een<br />
beetje overeen met het principe<br />
van een tuincoach, maar<br />
dan op bedrijfsniveau. We legden<br />
op hun advies een ecotuin<br />
aan, mét infiltratiepoel.”<br />
Dit soort projecten stimuleert<br />
ook andere bedrijven uit de<br />
regio. “Uiteraard kan niet elk<br />
bedrijf overal ontharden. De<br />
praktische en economische<br />
drijfveren staan voor een<br />
bedrijf uiteraard voorop” nuanceert<br />
Jurgen Van Rompaey.<br />
“Transport is een cruciale<br />
factor in ons economisch systeem,<br />
en dat kan voorlopig<br />
niet zonder verharding. Gelukkig<br />
bestaan er wél systemen<br />
die infiltratie onder het wegdek<br />
mogelijk maken.”<br />
Ook bij bedrijven is samenwerking<br />
de sleutel. Orakel<br />
deelt een bufferbekken met<br />
andere bedrijven op hun terrein,<br />
en Nature Solutions<br />
begeleidt een bedrijf dat het<br />
water op hun dak rechtstreeks<br />
laat afleiden naar het tuinbouwbedrijf<br />
uit de buurt.<br />
Scholen<br />
Scholen stappen graag mee in<br />
een onthardingsverhaal. “Het<br />
bewustzijn bij ouders groeit<br />
dat een groene speelomgeving<br />
gezonder is voor het kind.<br />
Steeds meer studies tonen dat<br />
ook aan.” zegt Daan Janssens.<br />
Een verhaal dat Marc herkent:<br />
“In het schooltje van Geel-Larum<br />
proberen ze de ouders te<br />
stimuleren om hun kinderen<br />
niet de beste kleren te laten<br />
dragen voor school. Stilaan<br />
geraakt dat idee ingeburgerd.”<br />
24
Dankzij het nieuwe project<br />
van het Regionaal Landschap<br />
Kleine en Grote Nete onder de<br />
campagne ‘Vlaanderen breekt<br />
uit’ worden de komende jaren<br />
maar liefst 15 speelplaatsen in<br />
6 Kempense gemeenten deels<br />
opgebroken. De grijze speelplaatsen,<br />
vaak betonzeeën<br />
zonder schaduw, worden in 3<br />
jaar herschapen in speelgroen.<br />
“Toch knelt het schoentje weer<br />
bij de centen.” schetst Daan.<br />
“Eerst ontwerpt de Dienst<br />
Onderwijs erg verharde speelplaatsen.<br />
5 jaar later toveren<br />
we diezelfde speelplaats om<br />
met onze projecten. Totale<br />
geldverspilling. Bovendien is<br />
er ook veel versnippering. Het<br />
Agentschap Natuur en Bos, het<br />
Departement Jeugd & Sport<br />
en het Departement Omgeving<br />
doen gelijkaardige dingen, en<br />
zitten dus in dezelfde pot. We<br />
kunnen onze acties beter op<br />
elkaar afstemmen en de middelen<br />
efficiënter besteden.”<br />
Sense of urgency<br />
We kunnen niet anders dan<br />
besluiten dat er een duidelijke<br />
sense of urgency heerst bij de<br />
aanwezigen. Dat gevoel vertaalt<br />
zich ook op het terrein:<br />
gemeentes werken aan lokale<br />
bouwstops en hemelwaterplannen,<br />
middenveldorganisaties<br />
proberen burgers mee te<br />
krijgen en in de bedrijfswereld<br />
duiken meer en meer ambassadeurs<br />
van de goede zaak op.<br />
Maar er is nog veel werk aan<br />
de winkel. Intussen is duidelijk<br />
waarom we moeten ontharden<br />
en hoe we moeten ontharden.<br />
Toch zijn er nog een paar aanvullende<br />
strategieën nodig om<br />
de zaak echt in gang te krijgen:<br />
• Economische drijfveren<br />
en logica: de prijs van het<br />
drinkwater is veel te laag en<br />
stimuleert niet om zuinig<br />
met water om te springen.<br />
• Bedrijven en particulieren<br />
worden ook te weinig beloond<br />
voor onthardingsacties.<br />
Lasten moeten omgezet<br />
worden in lusten. Ook binnen<br />
het bredere klimaatverhaal<br />
wordt er nog te weinig<br />
in economische termen<br />
gedacht.<br />
• Er is veel absurde regelgeving<br />
die snelle vooruitgang<br />
onmogelijk maakt. Laat ons<br />
ook die inventariseren en er<br />
komaf mee maken.<br />
• Participatie en debat: Hoewel<br />
de onthardingsproblematiek<br />
ontzettend urgent<br />
is, kan het geen kwaad<br />
om wat onthaasting in het<br />
debat te krijgen. Laat ons<br />
visie en kwaliteitskaders<br />
ontwikkelen en het publieke<br />
debat voeren. Dat betekent<br />
ook burgers betrekken in<br />
onthardingspraktijken en er<br />
een ‘inspirerende, collectieve<br />
vibe’ in krijgen.<br />
Tot slot bleek dat ook dit soort<br />
bijeenkomsten kunnen bijdragen<br />
om van gedachten te<br />
wisselen, concrete sporen uit<br />
te werken en een dynamiek op<br />
gang te brengen. Experiment<br />
geslaagd, dus!<br />
<br />
kijk ook op<br />
www.translabk.be<br />
Infiltratiepoel in een<br />
woonwijk<br />
25
Ideeën over ontharding<br />
Ecopolis<br />
Kempen<br />
TransLab K zette in <strong>2020</strong> ook voor het eerst een<br />
lokale editie op van Ecopolis, het jaarlijks Brussels<br />
evenement voor wie begaan is met een duurzame<br />
toekomst. Dat kon enkel online doorgaan.<br />
De Kempense editie vond live en coronaproof<br />
plaats in ‘t Herentalse Schaliken.<br />
tekst ALMA DE WALSCHE | foto’s BART VAN DER MOEREN<br />
Tim Vekemans: “Waar een wil is,<br />
kan een weg weg”<br />
BART VAN DER MOEREN<br />
Aansluitend bij het Ecopolisthema<br />
Again(st)<br />
Nature liep de Kempense<br />
versie onder de titel<br />
“Ontharden met het oog voor<br />
biodiversiteit”, in navolging<br />
van de gespreksavond met<br />
bioloog Hans Van Dyck en de<br />
praatsessies met betrokken<br />
Kempenaars. Daarover kon je<br />
al op de vorige pagina's lezen.<br />
De genodigden voor het debat<br />
in Herentals gaven een idee<br />
van hoe breed het concept<br />
ontharden kan gaan en toonden<br />
hoe het langzaam maar<br />
zeker wortel schiet in Vlaanderen.<br />
Zwerfruimte<br />
Het vertrekpunt van Tim Vekemans<br />
is: “Waar een wil is, kan<br />
een weg weg”. Met dit credo<br />
ondersteunt hij gemeenten in<br />
het ontharden of wegnemen<br />
van wegen. Vekemans, die ook<br />
verbonden is aan de Uhasselt,<br />
is een van de bezielers<br />
van RE-ST. Die architectuuren<br />
onderzoekspraktijk zoekt<br />
oplossingen voor urgente en<br />
complexe ruimtelijke vraagstukken.<br />
Vekemans’ uitgangspunt<br />
is: Vlaanderen is volgebetonneerd<br />
en de open ruimte<br />
is veel te schaars. Waarom dat<br />
zo dramatisch is, toont hij aan<br />
met het voorbeeld van Houston,<br />
een stad waar elke vierkante<br />
meter is verhard. Toen<br />
deze getroffen werd door de<br />
orkaan Harvey in 2017 werd de<br />
stad in geen tijd omgetoverd<br />
tot één grote vijver waarin de<br />
bewoners zich alleen nog per<br />
boot konden verplaatsen. ‘Dit<br />
kan Vlaanderen ook overkomen’,<br />
aldus Vekemans.<br />
26<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
BART VAN DER MOEREN<br />
Het kan en het moet anders,<br />
door zwerfruimte weg te<br />
werken. Zwerfruimte is de<br />
overbodig gebouwde ruimte,<br />
de m³ die gebouwd is maar<br />
onderbenut is. Om die op te<br />
sporen, maakte RE-ST scans<br />
van gebouwen in Vlaanderen<br />
die de bezettingsgraad aangeven.<br />
Daaruit bleek dat die<br />
vaak slechts 30 procent is.<br />
Conclusie van dit onderzoek,<br />
na te lezen in de publicatie<br />
Wanderspace-Zwerfruimte,<br />
luidt: het meest duurzame<br />
gebouw is het gebouw dat niet<br />
gebouwd wordt.<br />
Weg met de weg<br />
Een tweede pijnpunt: ons gemeentelijk<br />
wegenpatrimonium<br />
groeit 1 km per gemeente per<br />
jaar, 300 km voor heel Vlaanderen.<br />
Dat is nefast voor bodem en<br />
biodiversiteit maar het eist<br />
ook een hoge kost aan de gemeenschap.<br />
Het moet anders.<br />
Lange tijd was de weg naar<br />
vooruitgang een weg naar een<br />
toenemend wegpatrimonium<br />
maar die visie botst op haar<br />
grenzen: versnippering van de<br />
ruimte, files overal, sluipverkeer,<br />
droogte en wateroverlast.<br />
Slotsom: “De niet aangelegde<br />
weg is een gooi geen geld<br />
weg-weg.”<br />
De visie verandert langzaam<br />
maar zeker, en dit helpt om<br />
steeds meer preventief te<br />
werk te gaan: van bij het ontwerp<br />
rekening te houden met<br />
deze nieuwe inzichten. Intussen<br />
zitten er curatief heel wat<br />
pilootprojecten in de steigers.<br />
Mechelen is zo’n pilootstad<br />
die met haar klimaatbeleid<br />
inzet op ontharding. Door<br />
samenwerkingsverbanden<br />
te smeden met partners op<br />
het terrein- VLM, Natuurpunt,<br />
Aquafin, Agentschap Natuur en<br />
Bos- kunnen er bergen verzet<br />
worden.<br />
Ontharden voor<br />
nieuwe open ruimte<br />
Uit het verhaal van Liesl<br />
Vanautgaerden bleek hoe de<br />
Vlaamse overheid heel wat<br />
werk verzet om initiatieven<br />
mogelijk te maken en te verankeren.<br />
Vanautgaerden is<br />
senior-expert Systeemdenken<br />
Omgeving en hoofd Gebiedsontwikkeling<br />
van het Vlaamse<br />
Departement Omgeving. Ze<br />
coördineert tientallen projecten,<br />
waaronder Vlaanderen<br />
Breekt Uit.<br />
27
BART VAN DER MOEREN<br />
Het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen wil tegen 2050<br />
een vijfde van de open ruimte ontharden. Dat kan<br />
best door te vertrekken van wat er al gebeurt in de<br />
gemeenten. Op de foto: Liesl Vanautgaerden<br />
De noodzaak om te ontharden<br />
ziet ze als een opportuniteit<br />
voor nieuwe open ruimte met<br />
kwaliteit voor wonen, werken<br />
en recreëren. Corona heeft ons<br />
duidelijk gemaakt hoe belangrijk<br />
die open ruimte is.<br />
Vanautgaerden haalde er cijfermateriaal<br />
bij: 15 procent<br />
van het territorium in Vlaanderen<br />
is verhard en daarmee<br />
spannen we de kroon in Europa.<br />
Als we zo doorgaan, is<br />
dat in 2050 20 procent. Het<br />
Beleidsplan Ruimte Vlaanderen<br />
wil die trend keren en<br />
tegen 2050 een vijfde van de<br />
open ruimte ontharden. Dat<br />
betekent letterlijk: verharding<br />
opbreken, gebouwen slopen,<br />
asfalt uitbreken, wegen weggommen<br />
en de bodem weer<br />
doorlaatbaar maken.<br />
Tegelijk moet de groeiende<br />
verharding afgeremd worden.<br />
Dat is nog steeds een voetbalveld<br />
per dag, tegen 2040 moet<br />
dat 0 ha zijn.<br />
Proeftuinen maken<br />
draagvlak<br />
De aanpak die het meeste<br />
vruchten afwerpt om draagvlak<br />
te creëren, is door te vertrekken<br />
van wat er al gebeurt<br />
in de gemeentes. Om die te<br />
bereiken, organiseerde Ruimte<br />
Vlaanderen een eerste onthardingsforum<br />
in 2018. Daarop<br />
volgden twee projectoproepen<br />
die resulteerden in 44 proeftuinen<br />
voor ontharding. Die<br />
zijn erg divers: bij sommigen<br />
kon de schop meteen in de<br />
grond, bij anderen ging het<br />
vooral om het opzetten van<br />
samenwerkingsverbanden,<br />
ruimte maken voor water en<br />
groen, wegen wegwerken.<br />
Concrete voorbeelden zijn De<br />
Houtmeerschen in Ardooie<br />
waar een boer zijn stallen<br />
uitbreekt, het Gummarushof<br />
in Mechelen dat de verharding<br />
wegwerkt. In de streek<br />
van de Kleine Nete worden<br />
oude weekendverblijven<br />
afgebroken. De school De<br />
Zevensprong in Leuven wil<br />
de speelplaats ontharden, in<br />
overleg met ouders, leerkrachten<br />
en onderhoudspersoneel.<br />
Ondertussen gingen een dertigtal<br />
scholen aan de slag om<br />
dit voorbeeld te volgen. Het<br />
positieve aan dit verhaal is dat<br />
het vaak laagdrempelig begint<br />
maar dat de deelnemers nadien<br />
veel verder willen gaan,<br />
enthousiast gemaakt voor het<br />
groeiende project en verrijkt<br />
met nieuwe inzichten. Zo is er<br />
het project in Vorselaar, waar<br />
de ontharding van het kerkplein<br />
en de markt uitgebreid<br />
werd tot een groene vinger tot<br />
aan de Schrans-site, en intussen<br />
ontharding en waterbeleid<br />
leidende principes werden in<br />
het beleid.<br />
Intussen worden de lessen uit<br />
de praktijk geïnventariseerd<br />
en opgetild tot nieuwe businessmodellen.<br />
Gemeentes<br />
kunnen daarvoor in de toekomst<br />
ook structurele middelen<br />
aanvragen. De belangrijkste<br />
les die Liesl zelf trok<br />
als Vlaamse Overheid: je hoeft<br />
geen twee jaar na te denken<br />
om zo foute dingen te voorkomen.<br />
Doen en denken tegelijk<br />
zorgt ervoor dat er een proces<br />
op gang komt met verrassingseffecten,<br />
ideeën die je vooraf<br />
niet had kunnen bedenken.<br />
Lokale kennis<br />
onontbeerlijk<br />
Nadien bracht filosoof Stijn<br />
Neuteleers een kijk op ontharding<br />
vanuit enkele principiële<br />
achterliggende vragen, zoals<br />
wat is de plaats van de expert<br />
BART VAN DER MOEREN<br />
28<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
in zo’n projecten? En wat is kennis, welke kennis?<br />
Of nog: wat vinden we waardevol?<br />
Bij projecten waarvoor een breed draagvlak<br />
belangrijk is, telt niet alleen de expertenkennis.<br />
Lekenkennis is even belangrijk. Neuteleers<br />
illustreerde dit aan de hand van het voorbeeld<br />
van Cumbria, een graafschap in het noordwesten<br />
van Engeland. Bij de kernramp van Tsjernobyl<br />
in 1986 werd die streek getroffen door een<br />
nucleaire wolk. Er werd een verbod afgekondigd<br />
voor transport en verkoop van schapen.<br />
Aanvankelijk was voorzien dat dit drie weken<br />
zou gelden maar uiteindelijk bleef het 26 jaar<br />
van kracht. Het model van de wetenschappers<br />
was onvoldoende verfijnd om de reële<br />
situatie van het specifieke landschap en de<br />
bodemgesteldheid in te schatten. Zo ontstond<br />
er een conflict tussen twee kennisculturen, die<br />
tot gevolg had dat men ook foute standaarden<br />
ging opzetten. Lokale kennis, zo bleek, is onontbeerlijk<br />
in dit soort projecten.<br />
De waarde van natuur<br />
Zijn andere vraagstelling peilde naar de waarde<br />
die we aan de natuur toekennen. We kunnen<br />
de natuur op drie manieren benaderen.<br />
We kunnen haar een instrumentele waarde<br />
geven: welk nut heeft een bos, een weiland,<br />
een waterloop voor ons? Dan richten we ons<br />
op de directe of indirecte voordelen die ecosysteemdiensten<br />
ons opleveren, zoals hout en<br />
biomassa, wateropslag, bestuiving, een picknickplek.<br />
Bij ontharding ligt de instrumentele<br />
waarde voor de hand: het zorgt voor wateropslag<br />
en waterregulatie, betere lucht of minder<br />
verkeer.<br />
De natuur kan ook een intrinsieke of morele<br />
waarde hebben, los van ons eigen voordeel.<br />
Bijvoorbeeld het beschermen van iconische<br />
diersoorten: waarom laten we de wolf vrij<br />
rondlopen of willen we dat de blauwe vinvis<br />
niet uitsterft? Op sommige plaatsen zien we<br />
dat de natuur een eigen stem krijgt in bijvoorbeeld<br />
diervriendelijk design: omheiningen met<br />
gaten voor egels, dakbedekking aangepast<br />
voor gierzwaluwen, het weghalen van tegels<br />
voor regenwormen. Die intrinsieke waarde<br />
wordt versterkt wanneer we die kunnen koppelen<br />
aan sociale normen. Mensen willen van<br />
nature het goede doen, als andere mensen dat<br />
ook doen. Het elektriciteitsbedrijf OPOWER<br />
had dat goed begrepen. Dat bracht mensen<br />
ertoe hun energieverbruik te verlagen door<br />
op de factuur het verbruik van vergelijkbare<br />
huishoudens te noteren. In de projecten rond<br />
ontharding kan het zo werken dat, wanneer<br />
mensen<br />
,<br />
zien dat bepaalde gemeenten succesvolle<br />
initiatieven opzetten, ze niet willen<br />
achterblijven.<br />
Diep bij nieuwe projecten<br />
verhalen op en creëer<br />
verbinding. Zo breng je<br />
wat goed is voor de natuur,<br />
terug bij wat goed is<br />
voor de mens.<br />
Stijn Neuteleers<br />
29
BART VAN DER MOEREN<br />
Relationeel<br />
Behalve een instrumentele en<br />
een intrinsieke waarde, kan<br />
de natuur ook relationeel van<br />
belang zijn. Soms hebben we<br />
een persoonlijke band met de<br />
natuur: het bos uit onze kindertijd<br />
of de appelboom waar<br />
we bijzonder aan gehecht zijn.<br />
Neuteleers en Deliège schreven<br />
begin dit jaar hierover<br />
een artikel De lessen van de<br />
populier van Zottegem naar<br />
aanleiding van een oude populier<br />
die door de storm Ciara<br />
was omgewaaid.<br />
Als het gaat over intrinsieke<br />
waarde bij ontharding kan het<br />
belangrijk zijn terug te blikken<br />
naar de geschiedenis, verhalen<br />
opzoeken over de plek,<br />
de relatie van de plek met de<br />
bewoners om het gebied weer<br />
tot zijn recht te laten komen.<br />
Nagaan wat de relatie is van<br />
bijvoorbeeld vissers met een<br />
vijver, van boeren met een<br />
landweg, van kinderen met<br />
een speelvijver.<br />
Essentieel daarbij is de link<br />
met de gemeenschap, met al<br />
wie bij die plek betrokken is.<br />
Door verhalen op te diepen en<br />
verbinding te creëren, brengt<br />
men ook wat goed is voor de<br />
natuur en wat goed is voor de<br />
mens, weer bij elkaar.<br />
Dan heeft niemand het over<br />
verlies, maar over meerwaarde<br />
en aangenaam leven. Men<br />
geeft terug betekenis aan een<br />
plek.<br />
Lokale projecten<br />
lonen<br />
Na deze drie bijdragen, gingen<br />
de sprekers in dialoog met het<br />
publiek. In dat gesprek kwam<br />
nog naar voor dat het niet<br />
altijd over grote en delicate<br />
projecten hoeft te gaan. Meer<br />
bos hoeft niet in conflict te<br />
komen met landbouw of andere<br />
groene projecten. Soms<br />
gaat het over bebossing dicht<br />
bij woonwijken, een speelbos,<br />
een geboortebos, kleinschalige<br />
initiatieven die opgenomen<br />
worden in een project<br />
van bosuitbreiding. Als het<br />
gaat over een weg weg, moet<br />
men uiteraard altijd voor ogen<br />
houden dat bewoners altijd<br />
toegang kunnen hebben tot<br />
basisdiensten.<br />
Hindernissen<br />
Neuteleers wijst erop dat<br />
sommige projecten inderdaad<br />
gevoelige materie zijn. Dan<br />
is het belangrijk om diverse<br />
groepen van belanghebbenden<br />
te betrekken en naar de<br />
verschillende visies te luisteren,<br />
bijvoorbeeld door met<br />
focusgroepen te werken. In het<br />
project ontstaan ook nieuwe<br />
relaties, nieuwe beelden, er<br />
groeit een verhaal en een<br />
nieuwe realiteit die ook andere<br />
gemeentes en bewonersgroepen<br />
kan inspireren.<br />
Een andere hindernis is dat<br />
het wetgevend kader op<br />
Vlaams niveau voor vertraging<br />
zorgt.<br />
Dat kader aanpassen en de<br />
contradicties wegwerken die<br />
men aantreft als men eenmaal<br />
op het terrein aan de slag is,<br />
vraagt tijd. Maar de trend is<br />
onherroepelijk ingezet.<br />
Bovendien blijkt uit de pilootprojecten<br />
dat wegontharding<br />
ook schotten wegneemt tussen<br />
diensten in de administratie<br />
van een stad of gemeente<br />
en in het samenwerken met<br />
andere partners zoals Agentschap<br />
Natuur en Bos of<br />
Vlaamse Milieumaatschappij.<br />
Kokers worden opengebroken<br />
en tegenstrijdige procedures<br />
moeten uitgeklaard.<br />
Het moment is nu<br />
Liesl Van Vanautgaerden en<br />
Tim Vekemans ervaren allebei<br />
vanuit hun werk dat er<br />
vandaag een onthardingsmomentum<br />
is gegroeid. Die visie<br />
dringt langzaam door in de<br />
geesten en in de ruimtelijke<br />
plannen, zowel bij lokale besturen<br />
als bij betrokken burgers.<br />
Die dynamiek krijgt nog<br />
een extra impuls door de twee<br />
uitdagingen die Vlaams minister<br />
Omgeving Zuhal Demir zich<br />
stelde: het uitbouwen van de<br />
Blue Deal en inzetten op bosuitbreiding.<br />
<br />
30<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
Stoep<br />
festival<br />
Ingehaald<br />
In <strong>2020</strong> werkten we verschillende projecten uit die de<br />
buitenwereld net niet bereikten: ingehaald door het<br />
plots versoepelen of door het verstrengen van de<br />
coronamaatregelen.<br />
Zo wilden we onder meer een petitie-actie<br />
opstarten die meer aandacht vroeg voor<br />
alleenwoners als er beleidsmaatregelen<br />
genomen werden.<br />
Of we werkten promomateriaal uit om aan te<br />
tonen dat je als Kempense vereniging probleemloos<br />
coronaproof workshops of lezingen<br />
kon organiseren.<br />
Het Stoepfestival<br />
Ook voor het Stoepfestival hadden we de affiches<br />
drukklaar.<br />
Het concept - dat we uitwerkten met enkele<br />
sociale huisvestingsmaatschappijen en lokale<br />
besturen was eenvoudig: we wilden dat buren<br />
elkaar buiten nog eens zagen op een gedeeld<br />
moment. Daarvoor zou op een<br />
gegeven moment een stoet<br />
circusartiesten trekken door<br />
een sociale woonwijk. De buurtbewoners konden<br />
dan vanop de stoep bij hun huisdeur of in<br />
de voortuin alles meemaken. Als de stoet voorbij<br />
was, trakteerde een ijskar iedere bubbel op<br />
een ijsje.<br />
In de lade<br />
Door de verscherpte maatregelen belandde<br />
het project in de schuif. Niet dat we daarom<br />
treuren: als de tijden veranderen, kunnen we<br />
het gewoon terug opdiepen en het alsnog lanceren.<br />
<br />
SOCIALE COHESIE<br />
31
32<br />
STILTE, RUST & RUIMTE
WOLF FOTOGRAFIE<br />
Dag van de Stilte<br />
Op de laatste zondag van oktober was er<br />
weer de Dag van de stilte. Met het winteruur<br />
kregen we immers even rek op de tijd.<br />
Dit jaar werkten we in de Kempen samen<br />
met de vier erfgoedorganisaties Erfgoed<br />
Noorderkempen, Kempens Karakter,<br />
k.ERF en de Merode. Stilte en erfgoed<br />
gaan immers goed hand in hand.<br />
In de Kempen waren er tal van activiteiten:<br />
vertelavonden, tentoonstellingen, en<br />
heel wat wandelingen her en der.<br />
Zoals hier in Westerlo, in het natuurgebied<br />
Kwarekken.<br />
33
Het<br />
veranderende<br />
middenveld<br />
Het middenveld hoort nergens thuis en is altijd in beweging.<br />
Het zoekt en verdedigt voortdurend zijn eigen plek.<br />
Wat typeert middenveldorganisaties vandaag? Staan traditionele<br />
verenigingen en nieuwe burgerinitiatieven schouder<br />
aan schouder of duwen ze elkaar juist uit de arena?<br />
Een vraagstuk met genoeg slagkracht om een boeiende<br />
cultuurwerkersdag mee te vullen.<br />
tekst HELEEN DRIESEN | foto’s GEERT MERTENS<br />
34<br />
VRIJWILLIGERS EN MIDDENVELD
GEERT MERTENS<br />
De feestelijke ontbijtdis<br />
van voorgaande edities<br />
is noodgedwongen vervangen<br />
door eenpersoonstafeltjes.<br />
Maar check: virusvrije<br />
granola smaakt even knapperig<br />
als de precoroniale versie.<br />
Een twintigtal onversaagde<br />
cultuurwerkers, zij aan zij in<br />
een grote cirkel, worden op<br />
hun wenken bediend. En nee,<br />
het onderwerp van gesprek is<br />
nu eens níet corona. Ze hebben<br />
elkaar alweer een tijd niet<br />
gezien en net daarom zijn er<br />
belangrijker dingen te bespreken.<br />
Het thema van de dag bijvoorbeeld:<br />
het veranderende<br />
middenveld.<br />
Daaraan zal de eerste spreker<br />
van de dag, onderzoeker Lode<br />
Vermeersch van HIVA-KULeuven,<br />
zijn presentatie wijden.<br />
Vermeersch is coauteur van<br />
het boek ‘Middenveld. Tussen<br />
aanval en verdediging’,<br />
het sluitstuk van het recente<br />
CSI Flanders onderzoek (Civil<br />
Society Innovation) naar het<br />
bewegende middenveld. Vandaag<br />
raakt hij enkele vragen<br />
uit die studie aan: of het middenveld<br />
en vrijwilligerswerk<br />
echt op hun retour zijn, zoals<br />
vaak beweerd? Of burgers zich<br />
effectief minder willen engageren?<br />
Laten verenigingen zich<br />
vaker dan vroeger leiden door<br />
de lokroep van de markt? Durven<br />
middenveldorganisaties<br />
nog aan politiek doen?<br />
Middenveld?<br />
Best stellen we eerst de definitie<br />
van het zogenaamde<br />
‘middenveld’ wat scherper,<br />
aldus Vermeersch. Want niemand<br />
weet precies hoeveel<br />
middenveld er is en wie er<br />
zich allemaal toe mag rekenen.<br />
Soms helpt een omschrijving<br />
van wat een begrip<br />
allemaal níet is. In dit geval:<br />
niet de staat, niet de markt,<br />
niet de gemeenschappen. Het<br />
middenveld bevindt zich in<br />
het driehoekige spanningsveld<br />
daartussen.<br />
De ambities van middenveldorganisaties<br />
mikken dan<br />
ook op drie fronten tegelijk:<br />
dienstverlening, politieke en<br />
maatschappelijke verandering,<br />
en gemeenschapsvorming.<br />
Belangrijk criterium is daarnaast<br />
dat burgers – en niet de<br />
overheid of bedrijven – het<br />
initiatief nemen om zich te<br />
verenigen. Inkomsten of winstgevendheid<br />
zijn geen doel op<br />
zich, wel een middel om dat<br />
doel te bereiken.<br />
Het brengt de onderzoekers<br />
tot een (soms ietwat pragmatische)<br />
afbakening in drie sectoren:<br />
welzijn, sociale economie<br />
en socioculturele organisaties.<br />
Motor voor<br />
innovatie<br />
Juist omdat het middenveld<br />
zich in voortdurende interactie<br />
bevindt met staat, markt en<br />
gemeenschappen kan het op<br />
verschillende terreinen innovatie<br />
teweegbrengen, legt<br />
Vermeersch uit. Recent nog in<br />
de pers: de 30-urenweek die<br />
vrouwenvereniging Femma<br />
invoerde, ziet de onderzoeker<br />
als een mooi voorbeeld van<br />
hoe het middenveld de maatschappelijke<br />
verhoudingen<br />
kan transformeren.<br />
Het middenveld wisselt ook<br />
onderling deskundigheden<br />
uit, leert van elkaar en ziet zo<br />
nieuwe relaties tussen organisaties<br />
ontstaan. Zo pioniert<br />
het jeugdwerk in veel opzichten<br />
op vlak van diversiteit.<br />
Ook intern vernieuwen organisaties<br />
zich en wijzigen de<br />
geijkte (piramide)structuren.<br />
Daarnaast doen heel wat verenigingen<br />
baanbrekend werk<br />
in hoe mensen, ook buiten de<br />
context van een vereniging,<br />
met elkaar kunnen omgaan.<br />
Kortom: het ‘midden’ staat allerminst<br />
stil.<br />
Vermarkting<br />
Aan shoppende vrijwilligers<br />
hebben de meeste verenigingen<br />
een broertje dood.<br />
Maar hoe zit het met de veelgehoorde<br />
vingerwijzing dat<br />
verenigingen zelf steeds commerciëler<br />
worden van insteek?<br />
Valt allemaal reuze mee, leidt<br />
Vermeersch af uit zijn onderzoek.<br />
Want de inkomsten die<br />
verenigingen halen uit commerciële<br />
activiteiten zijn al<br />
met al beperkt. Vaak zijn ze<br />
bedoeld om onafhankelijk te<br />
kunnen zijn van subsidies en<br />
steungelden, eerder dan dat<br />
ze een antwoord zijn op het<br />
wegvallen of inkrimpen van<br />
die middelen.<br />
Dat verenigingen voorzichtig<br />
ideeën als benchmarking,<br />
meerjarenplanning of prestatiemeetsystemen<br />
overnemen<br />
van de markt, hoeft geen commerciële<br />
uitbuiting of ver-<br />
35
schraling van het aanbod te<br />
betekenen. Integendeel. Wel is<br />
het goed om weten waar je als<br />
organisatie jouw vrijwilligers<br />
precies voor uitstuurt, tekent<br />
Vermeersch aan. Succesvolle<br />
acties leunen bij voorkeur<br />
aan bij de missie van een<br />
organisatie. Dat niet elke vrijwilliger<br />
warm loopt voor een<br />
taartenslag hoeft dus niet te<br />
verwonderen.<br />
De vrijwilliger is<br />
dood, leve de…<br />
De opdeling tussen de ‘oude’<br />
en ‘nieuwe’ vrijwilliger klinkt<br />
vaak erg zwart-wit. De één<br />
is naar verluidt hondstrouw,<br />
vervult een vaste functie binnen<br />
de vereniging en hanteert<br />
het principe: ‘voor wat hoort<br />
niets’. De ander fladdert het<br />
liefst van hier naar daar,<br />
noemt zich liever ambassadeur<br />
dan vrijwilliger en bezigt<br />
het motto ‘voor wat hoort<br />
wat.’<br />
Op zijn minst een vertekend<br />
inzicht, vindt Vermeersch.<br />
Want het belangrijkste motief<br />
van vrijwilligerswerk blijft nog<br />
altijd zingeving. En wel belangeloos.<br />
Inderdaad, het momentane<br />
engagement neemt toe, maar<br />
misschien hebben verenigingen<br />
ook zelf nood aan andere<br />
profielen en nieuwe invullingen?<br />
De meeste organisaties<br />
varen alvast zachtjes mee met<br />
de huidige verschuivingen.<br />
Een doordacht vrijwilligersmanagement<br />
lijkt hoe dan ook<br />
een goed idee.<br />
Nieuwe<br />
verhoudingen<br />
Eenzelfde bipolair beeld wordt<br />
vaak opgehangen tussen overheid<br />
en middenveld, of tussen<br />
nieuwe burgerinitiatieven en<br />
traditionele verenigingen. Is<br />
er wel een apart woord nodig<br />
voor die ‘burgerinitiatieven’<br />
werpt Vermeersch op? En hebben<br />
overheid en middenveld<br />
niet juist heel veel gemeen?<br />
Voorzitter van beweging.net<br />
Peter Wouters en experte<br />
burgerschap en participatie<br />
Elke Plovie gaan ermee aan<br />
de slag in een geanimeerd<br />
panelgesprek. Het middenveld<br />
in Vlaanderen kent in heel<br />
Europa zijn gelijke niet, stelt<br />
Peter Wouters allereerst. Na<br />
WO II explodeerde het aantal<br />
verenigingen en burgerinitiatieven<br />
in onze contreien. Dat<br />
we vandaag op die traditie<br />
kunnen verder bouwen, kan<br />
ons alleen maar verheugen,<br />
vindt Wouters. Maar het stelt<br />
ons ook voor een aantal uitdagingen,<br />
want de klassieke<br />
structuren komen onder druk<br />
te staan.<br />
Het is zoeken naar nieuwe<br />
verhoudingen, daarmee is Elke<br />
Plovie het eens. Een aantal<br />
verenigingen vreest de verstilling<br />
en wil haar politiserende<br />
rol (weer) opnemen. Die rol<br />
lijkt nadrukkelijker weggelegd<br />
voor de zogeheten ‘nieuwe<br />
burgerinitiatieven’. De burger<br />
die actie neemt, lijkt wel een<br />
nieuwe hype. Maar eigenlijk is<br />
er niets nieuws onder de zon:<br />
als mensen voelen dat er iets<br />
moet veranderen, verenigen<br />
ze zich. Dat is altijd zo geweest<br />
en de geschiedenis herhaalt<br />
zich. De ogenschijnlijke tegenstelling<br />
vereniging versus burgerinitiatief<br />
wordt al te vaak<br />
strategisch uitgespeeld.<br />
Burgerinitiatieven<br />
vs. verenigingen<br />
Het leidt wel eens tot<br />
frustraties bij de klassieke<br />
verenigingen: waarom sluiten<br />
burgerinitiatieven zich niet bij<br />
hen aan? Waarom spelen ze<br />
solo slim? Toch ziet Wouters<br />
nu ook de omgekeerde beweging:<br />
verenigingen en federaties<br />
zetten hun deuren open<br />
en tonen zich ontvankelijk<br />
voor wat er van andere bewegingen<br />
te leren valt.<br />
GEERT MERTENS<br />
Peter Wouters: "Het middenveld in Vlaanderen kent<br />
in heel Europa zijn gelijke niet."<br />
36
Elke Plovie: "De burger die actie neemt, lijkt wel een<br />
nieuwe hype. Maar eigenlijk is er niets nieuws onder<br />
de zon: als mensen voelen dat er iets moet veranderen,<br />
verenigen ze zich."<br />
GEERT MERTENS<br />
Herbekijken?<br />
We maakten een videoverslag van de<br />
Cultuurwerkersdag. Je kan dat op<br />
YouTube herbekijken:<br />
Want feit is: burgerinitiatieven<br />
zijn vaak sterk verbonden met<br />
wat er zich afspeelt in het<br />
‘veld’ en in de wijk.<br />
Ook Plovie vindt het een<br />
goede zaak dat verenigingen<br />
buiten hun vaste jaarthema’s<br />
durven treden en hun voelsprieten<br />
weer beginnen te<br />
trainen. Burgerinitiatieven dagen<br />
de meerstemmigheid uit<br />
en bieden de mogelijkheid om<br />
een ander verhaal te schrijven.<br />
Voor cultuurwerkers is het dan<br />
zaak om nóg verder te speuren<br />
onder de radar. Wat gebeurt<br />
er bij mensen die geen deel<br />
uitmaken van ‘onze’ samenleving?<br />
In welke bubbels zitten<br />
we nooit?<br />
De polen<br />
overbruggen<br />
Nog te vaak beschouwen politieke<br />
organisaties en beleidsmakers<br />
het middenveld als<br />
de ‘ambetanterik’ die je liever<br />
niet rond de tafel hebt, haalt<br />
Wouters aan. Maar die houding<br />
bestaat vooral bij diegenen<br />
die er niet in slagen om<br />
een gezonde relatie met hun<br />
verenigde burgers uit te bouwen.<br />
Vaak vraagt het middenveld<br />
niet meer dan dit: mee<br />
aan tafel mogen zitten. Een<br />
partner mogen zijn. Daar moet<br />
je als overheid toe bereid zijn,<br />
vindt Wouters. Anders neemt<br />
de polarisering toe en treedt<br />
verzuring op.<br />
Ga de dialoog aan, luidt ook<br />
het advies van Elke Plovie. En<br />
doe dat eveneens wanneer de<br />
machtsverhoudingen ongelijk<br />
zijn. Hoed je ervoor om met<br />
verschillende spelers steeds<br />
dezelfde paden te bewandelen.<br />
Er zijn nog heel veel<br />
noden die níet gedekt worden.<br />
Net dáár moet je zijn als overheid.<br />
<br />
Cultuurwerkersdag, deel 1<br />
Bekijk het hele gesprek op<br />
youtu.be/D-PfkDSlF-4<br />
Cultuurwerkersdag, deel 2<br />
Bekijk het hele gesprek op<br />
youtu.be/jSWKqDYOn4c<br />
37
Rudi in Herselt<br />
Kempense verenigingen kunnen<br />
met Avansa goedkoper degelijke<br />
lezingen of workshops organiseren.<br />
Dit jaar zat daar wel wat klad in. Toch was<br />
het een hele tijd mogelijk om coronaproof<br />
activiteiten te organiseren.<br />
Zo kwam Rudi Vranckx op uitnodiging van<br />
de bib in Herselt praten.<br />
Wij maakten daar én op een workshop in<br />
Retie clipjes om organisatoren te inspireren.<br />
Een week later werd het echter terug<br />
onmogelijk om mensen zo bij elkaar te<br />
brengen.<br />
Retie<br />
Bekijk de clip op<br />
youtu.be/zIa-6c21j1U<br />
Herselt<br />
Bekijk de clip op<br />
youtu.be/4Tqh0-EZ3kU<br />
GEERT MERTENS<br />
38 ONS AANBOD
39
Kempense<br />
Kost<br />
10 tips voor Kempense kmo's om duurzame<br />
voedingskeuzes te maken op het werk<br />
Begin <strong>2020</strong> bezorgden we alle kmo's in de regio de brochure<br />
Kempense kost. We maakten daarvan drie lokale edities.<br />
De boekjes stonden vol inspiratietips en adressen rond<br />
duurzame voeding op het werk.<br />
Het idee rijpte bij Translab K. We werkten het<br />
project verder uit samen met Voedselteams vzw.<br />
We lanceerden daarbij ook de website<br />
www.kempensekost.be. De Retiese firma Orakel<br />
werd onze ambassadeur.<br />
Opwarming<br />
De klimaatopwarming is intussen een feit. Eén<br />
van de domeinen waarin een omslag nodig is,<br />
is voeding. Grootschalige, intensieve landbouw,<br />
overmatige vleesproductie en onnodig voedseltransport<br />
brengen de aarde onherroepelijke<br />
schade toe, waardoor de voedselzekerheid en de<br />
kwaliteit van ons voedsel in het gedrang komt.<br />
40
Lees online<br />
Je kan de verschillende<br />
versies van Kempense kost<br />
online lezen:<br />
Turnhout-Hoogstraten<br />
bit.ly/3sqxVUi<br />
Mol-Geel<br />
bit.ly/3sqxJ7w<br />
Herentals-Westerlo<br />
bit.ly/3aQkU04<br />
Daarom willen steeds meer mensen weten wat<br />
er precies op hun bord ligt, waar het vandaan<br />
komt en of de producent er een eerlijke prijs<br />
voor krijgt. Bovendien willen ze meer gezonde,<br />
lokale en ecologische producten.<br />
Ondernemingen kunnen daarbij ook hun verantwoordelijkheid<br />
opnemen en werknemers<br />
stimuleren om de juiste duurzame keuzes te<br />
maken.<br />
We testten het idee eerder al uit in Mol. Door<br />
de positieve reacties daar op onze duurzame<br />
menukaart besloten we om het grootser aan te<br />
pakken en uit te breiden naar de hele Kempen.<br />
10 tips<br />
We ontwikkelden de boekjes op basis van tien<br />
concrete en haalbare acties. Van het promoten<br />
en drinken van kraantjeswater tot lokale hapjes<br />
op bedrijfsfeestjes…<br />
Katrien Loots: “Het gaat om kleine ingrepen,<br />
maar die kunnen wel veel betekenen. We gaan<br />
de wereld niet met een vingerknip veranderen<br />
maar wel meewerken aan de duurzame omslag.”<br />
Bovendien lijstten we per actie op welke producenten<br />
of organisaties uit jouw buurt je verder<br />
kunnen helpen.<br />
Zo kunnen ondernemingen zelf kiezen waar ze<br />
goesting in hebben. Zo bouwen ze stap voor<br />
stap mee aan een duurzame Kempen. <br />
kijk ook op<br />
www.kempensekost.be<br />
41
Klimaatmakers<br />
“We willen vooral een hoop enthousiaste<br />
NOAA/UNSPLASH<br />
Pioniers-met-goesting Laakdal en<br />
Olen geven begin 2021 het vlaggensignaal<br />
voor het project Klimaatmakers<br />
in hun gemeente. Spannend.<br />
Want de ambities liggen hoger dan<br />
een onderhoudende klets rond de<br />
koffietafel over CO 2<br />
, Tesla en<br />
entrecote. Welke verwachtingen<br />
koesteren de trekkers van<br />
dit Kempen 2030-initiatief?<br />
En hoe willen ze het concreet aanpakken,<br />
dat klimaat van morgen?<br />
tekst HELEEN DRIESEN<br />
Schepen in Olen Elke Tweepenninckx,<br />
stafmedewerker Ellen Leys van IOK en<br />
duurzaam-heidsambtenaar Evelyn Celis<br />
uit Laakdal hebben elk wel hun reden om<br />
enthousiast te worden van het verhaal rond<br />
Klimaatmakers.<br />
Zo werd Elkes passie om in de politiek te gaan<br />
gevoed door haar inzet rond actief burgerschap.<br />
Ellen pingpongde al even met het voornemen<br />
om meer inspraak te organiseren rond<br />
het klimaatproject Kempen 2030. En ook Evelyn<br />
speelde al langer met het idee om inwoners<br />
intensiever te betrekken bij het gemeentelijk<br />
klimaatplan: een telefoontje van Avansa kreeg<br />
een volmondig ‘ja’.<br />
Over één ding waren deze gedreven dames het<br />
los van elkaar eens: “Hier móeten we gewoon<br />
over samenwerken. Hier zit zoveel in.”<br />
Vanwaar de bijzondere aandacht voor participatie<br />
in een meta-topic als ‘klimaat’?<br />
Evelyn: “Klimaat is inderdaad een veelomvattend<br />
thema, maar het staat nooit op zichzelf.<br />
Het zit verweven in zowat alle lokale beleidsniveaus:<br />
van mobiliteit en hernieuwbare energie,<br />
tot lokaal geproduceerd voedsel of acties rond<br />
klimaatadaptatie. Net omdat klimaat alles en<br />
iedereen aangaat, vind ik het een heel logische<br />
materie om rond te participeren.”<br />
42<br />
ECOLOGISCHE TRANSITIE
mensen samenbrengen.”<br />
Ellen Leys: "Bij Klimaatmakers<br />
kunnen we de what’s in it for me<br />
voor burgers heel goed naar voor<br />
brengen."<br />
Elke: “Je merkt het meteen als je met mensen<br />
in gesprek gaat: klimaat is een totaal apolitiek<br />
onderwerp. Iedereen wordt er wel door<br />
geraakt. In ons meerjarenplan voor Olen hebben<br />
we meer dan 400 actiepunten opgenomen,<br />
waarvan er een honderdtal rechtstreeks met<br />
klimaat te maken hebben. Onze hoop is dat we<br />
de acties en suggesties die uit Klimaatmakers<br />
komen, kunnen linken aan dat programma. Als<br />
inwoners samen met ons trots en enthousiast<br />
kunnen zijn over de plannen die op tafel liggen,<br />
en er zelfs nog hun steentje aan kunnen<br />
bijdragen, dan wordt het ook veel makkelijker<br />
om dat positivisme verder uit te dragen.”<br />
Voelen jullie effectief een positieve<br />
vibe rond het klimaat bij<br />
de Kempense gemeenten?<br />
Ellen: “Zeker en vast. Enerzijds<br />
zitten we volop in een<br />
plan- en denkfase naar 2030<br />
toe. Anderzijds heeft corona<br />
bepaalde gevoeligheden aangescherpt:<br />
iedereen ziet wel<br />
het belang in van een gezonde<br />
leefomgeving. We willen allemaal<br />
graag in een gemeente<br />
wonen waar veel ruimte is<br />
voor groene plekjes, waar energie betaalbaar,<br />
proper en toegankelijk is, waar je in een goed<br />
geïsoleerd en comfortabel huis kan leven.<br />
Daarin zit ook een kans voor Klimaatmakers,<br />
om de what’s in it for me voor burgers heel<br />
goed naar voor te brengen. De boodschap<br />
is niet zozeer: ‘Nu gaan we eens werken aan<br />
het klimaat’, maar vooral: ‘We willen bouwen<br />
aan een mooi toekomstbeeld, aan een goeie<br />
buurt.’”<br />
Evelyn: “Klimaat komt nogal eens in de media<br />
als een opeenstapeling van dingen waarin we<br />
gaan beperkt worden. Terwijl het klimaatverhaal<br />
kan juist heel positief zijn. Als we het op<br />
die manier kunnen vertellen, samen met onze<br />
43
Ellen Tweepenninckx:<br />
"We willen burgers het<br />
eigenaarschap geven<br />
om bepaalde dingen te<br />
realiseren."<br />
burgers, dan wordt het veel<br />
meer een verhaal van ‘willen’<br />
dan van ‘moeten’.”<br />
Geen klimaatmoeters, maar<br />
klimaatmakers dus?<br />
Ellen: “Zeker. We geven het<br />
project ook bewust een heel<br />
actieve insteek. Als er in het<br />
verleden al lokaal acties<br />
georganiseerd werden rond<br />
klimaat, dan waren de milieuraad<br />
of gecoro vaak het enige<br />
adviesorgaan. In deze fase<br />
willen we heel graag méér:<br />
burgers krijgen eigenaarschap<br />
om bepaalde dingen te realiseren.<br />
We willen mensen een<br />
duidelijk beeld geven van wat<br />
ze zelf kunnen doen, hoe ze<br />
hun schouders kunnen zetten<br />
onder een betere leefwereld.<br />
De discussie mag niet meer<br />
stoppen bij wat anderen – bedrijven<br />
of de overheid – kunnen<br />
ondernemen.”<br />
Naar welke output streven<br />
jullie? Zoveel mogelijk acties<br />
en ideeën losweken over het<br />
klimaat?<br />
Elke: “Die concrete klimaatacties<br />
zijn op zich inderdaad<br />
heel interessant en belangrijk.<br />
Maar voor ons gaat het niet<br />
hoofdzakelijk om kwantiteit.<br />
Tussen haakjes: we hebben<br />
ook geen eenduidig instrument<br />
om te meten hoeveel<br />
CO 2<br />
we minder uitstoten of<br />
hoeveel we aan het besparen<br />
zijn. Wat voor ons misschien<br />
nog essentiëler is, is dat mensen<br />
samen enthousiast worden<br />
en beseffen: het wordt<br />
hier mooier, properder<br />
of aangenamer door<br />
dit of dat te doen.<br />
Zo doen we<br />
hopelijk een<br />
kettingreactie<br />
ontstaan<br />
waarmee we wél het verschil<br />
kunnen maken.”<br />
Evelyn: “Onze wens is bovendien<br />
dat dit project ons<br />
wat dichter bij onze burgers<br />
brengt. Dat we beter begrijpen:<br />
wat leeft er bij hen, waar<br />
willen zij vooral rond werken?<br />
Tegelijk kan Klimaatmakers<br />
ertoe leiden dat burgers misschien<br />
ook iets beter gaan begrijpen<br />
hoe het eraan toegaat<br />
in een gemeente, en tegen<br />
welke moeilijkheden beleidsmakers<br />
en medewerkers zelf<br />
aanlopen.”<br />
Jullie hebben een intensief<br />
voortraject doorlopen. Hoe<br />
zag dat eruit?<br />
Evelyn: “Om een stevig kader<br />
vast te leggen, hebben we<br />
eerst intensief samengezeten<br />
met zowel administratie als<br />
bestuur. Ontzettend leerrijk<br />
vond ik dat, want je gaat<br />
toch een aantal zaken in<br />
de diepte doorspreken met<br />
mensen waarmee je dat niet<br />
altijd doet. Dat voortraject is<br />
volgens mij één van de grote<br />
sterktes van deze formule.<br />
Laat ik daarbij toch even vermelden<br />
hoe waardevol de<br />
ondersteuning van Avansa,<br />
en ook van IOK, voor ons is<br />
44
Evelyn Celis: "“Onze wens is dat dit project<br />
ons wat dichter bij onze burgers brengt.<br />
Dat we beter begrijpen: wat leeft er bij hen,<br />
waar willen zij vooral rond werken? "<br />
geweest. Hun kennis, bezieling<br />
en onpartijdige blik hebben<br />
het verhaal een enorme boost<br />
gegeven.”<br />
Elke: “Die durf om te springen<br />
ook, dat werkte echt inspirerend.<br />
Wat alvast in mijn<br />
geheugen gebrand staat voor<br />
volgende participatieprojecten:<br />
áls je springt, baken dan<br />
vooraf heel goed je speelveld<br />
af. Weet waarover mensen wel<br />
of niet zullen kunnen beslissen,<br />
bepaal wat er terugvloeit<br />
naar het college en of er nog<br />
ruimte is voor nieuwe suggesties<br />
of extra budget. Want je<br />
wil geen onduidelijkheden of<br />
misverstanden meer eens het<br />
traject gestart is.”<br />
Hoe zal het participatietraject<br />
er bij jullie praktisch uitzien?<br />
Evelyn: “Omdat fysieke samenkomsten<br />
voorlopig niet<br />
mogelijk zijn, kregen we van<br />
Avansa de vraag: zien jullie<br />
het zitten om digitaal<br />
te gaan? Eerst waren we<br />
wat twijfelachtig, maar<br />
door erover te praten<br />
hebben we daar heel<br />
veel goesting in gekregen. Ook<br />
omdat we dachten: misschien<br />
kunnen we op die manier<br />
wel mensen bereiken die we<br />
anders niet vinden. De eerste<br />
drie online inspiratieavonden<br />
zijn intussen vastgelegd.<br />
Als het kan, komen we in het<br />
voorjaar ook fysiek samen in<br />
de verschillende werkgroepen.”<br />
Elke: “Wij wilden toch heel<br />
graag live van start gaan. De<br />
eerste ontmoeting zal er één<br />
zijn in eerder beperkte kring,<br />
we denken bijvoorbeeld aan<br />
een wandeling. Mogelijk switchen<br />
we nadien nog naar het<br />
digitale formaat. Die opties<br />
laten we nog open.”<br />
Welke droom hebben jullie<br />
met Klimaatmakers binnen<br />
Kempen 2030?<br />
Ellen: “Eerst en vooral hopen<br />
we natuurlijk dat de<br />
pilootprojecten goed lopen.<br />
Daarna zouden we heel graag<br />
opschalen. Ik merk alvast dat<br />
een paar andere gemeenten<br />
nu al op hun honger zitten<br />
om met Klimaatmakers van<br />
start te gaan. Dat is wel heel<br />
fijn. Er wordt veel gezegd en<br />
geschreven over het klimaat,<br />
maar mensen lijken nu ook<br />
echt klaar om zelf iets te<br />
doen. Door hen met elkaar in<br />
contact te brengen, kunnen ze<br />
elkaar versterken en samen<br />
iets creëren. Dat geloof ik<br />
echt.”<br />
<br />
kijk ook op<br />
www.klimaatmakers.be<br />
45
Slagen voor het<br />
theoretisch rijexamen is<br />
al even geen koud kunstje<br />
meer. Meer dan de helft<br />
van de Vlamingen die het<br />
jaarlijks proberen, lukt er<br />
na drie pogingen<br />
nog niet in.<br />
Wie achterblijft zonder<br />
rijbewijs, ziet zijn kansen<br />
op de arbeidsmarkt<br />
grondig slinken.<br />
Avansa, Welzijnsschakel<br />
Hou-Vast en Basiseducatie<br />
Kempen sloegen de<br />
handen in elkaar om een<br />
laagdrempelige rijcursus in<br />
te richten voor mensen in<br />
vervoersarmoede.<br />
Alleman Mobiel<br />
geeft mensen in vervoersarmoede<br />
tekst HELEEN DRIESEN | foto’s LORE SANNEN<br />
In de regio Meerhout-<br />
Laakdal-Geel ijvert een<br />
werkgroep van verenigingen,<br />
burgers en beleidsmensen<br />
al enkele jaren voor een toegankelijke<br />
en betaalbare mobiliteit<br />
voor iedereen. Onder<br />
de noemer ‘Alleman Mobiel’<br />
begeleidt Avansa Kempen er<br />
duurzame mobiliteitsprojecten<br />
rond het thema vervoersarmoede.<br />
Ik geraak er niet<br />
Wat we precies moeten<br />
verstaan onder ‘vervoersarmoede’?<br />
Het gaat niet louter<br />
over een financieel probleem,<br />
steekt Avansa-medewerker<br />
Viviane van wal. “Eigenlijk<br />
draait het in de meest brede<br />
zin om: ik geraak er niet. Daar<br />
kunnen heel wat verschillende<br />
redenen voor zijn. Misschien<br />
is er bij jou in de buurt geen<br />
openbaar vervoer of durf je<br />
niet alleen op de trein of bus<br />
te stappen? Misschien heb<br />
je geen fiets of kan je er niet<br />
mee rijden? Bovendien: niet<br />
iedereen is even goed te been<br />
en kan het fysiek aan om twee<br />
kilometer naar zijn werk te<br />
stappen. En heel wat mensen<br />
hebben geen auto of geen<br />
rijbewijs.”<br />
Intussen zagen al enkele succesvolle<br />
mobiliteitsinitiatieven<br />
het daglicht in de drie Zuid-<br />
46<br />
MOBILITEIT
LORE SANNEN<br />
Maria Simkens van Hou-vast: “Het ís best een<br />
stevige uitdaging om op eigen houtje dat leerboek<br />
te bestuderen. En als je in deze regio een cursus wil<br />
volgen, dan moet je voor avondlessen naar Geel.<br />
Voor onze mensen is dat allemaal niet vanzelfsprekend."<br />
een bumperzetje<br />
Kempense gemeenten, zoals<br />
een vormingstraject rond het<br />
gebruik van het openbaar vervoer<br />
en het experiment Fosterfiets.<br />
Allemaal projecten die<br />
zich specifiek richten op de<br />
combinatie tewerkstelling en<br />
vervoer. “Dat knelpunt kwam<br />
duidelijk naar voren uit een<br />
bevraging van een aantal stakeholders<br />
bij de opstart van<br />
Alleman Mobiel”, verduidelijkt<br />
Viviane.<br />
“Sommige mensen vinden geen<br />
job, simpelweg omdat ze er niet<br />
geraken. Ik heb destijds met<br />
enkele interimbureaus gesproken.<br />
Zij gaven heel eerlijk toe<br />
dat ze mensen zonder rijbewijs<br />
soms moeilijk aan een job konden<br />
helpen. Ook van Welzijnsschakel<br />
Hou-Vast in Meerhout<br />
kregen we die feedback: nogal<br />
wat van hun gasten hadden het<br />
lastig om werk te vinden omdat<br />
ze geen auto konden rijden.”<br />
Rijcursus op maat<br />
Die eerste stap naar een rijbewijs,<br />
het theoretisch examen,<br />
is voor velen een zware<br />
vluchtheuvel om te nemen,<br />
beaamt coördinatrice Maria<br />
van Hou-Vast. “Het ís ook best<br />
een stevige uitdaging om op<br />
eigen houtje dat leerboek te<br />
bestuderen. En als je in deze<br />
regio een cursus wil volgen,<br />
dan moet je voor avondlessen<br />
naar Geel. Voor onze mensen<br />
is dat allemaal niet vanzelfsprekend.<br />
We kregen dus van<br />
hen de vraag of we in de eigen<br />
gemeente geen rijcursus<br />
konden organiseren. Die vraag<br />
heb ik doorgespeeld naar Viviane,<br />
die ik al kende van een<br />
eerdere samenwerking. Zij was<br />
meteen positief over het idee.<br />
Avansa is ook wel de ideale<br />
partner om zoiets op poten te<br />
zetten: zij hebben een uitgebreid<br />
netwerk van partners en<br />
wijzelf kunnen de doelgroep<br />
mobiliseren.”<br />
“Ik heb dan contact opgenomen<br />
met het Centrum voor<br />
Basiseducatie”, vervolgt Viviane.<br />
“Zij waren zeker bereid om<br />
iets te organiseren op maat<br />
van deze mensen: een cursus<br />
van 45 uur, zowel praktisch als<br />
inhoudelijk aangepast aan de<br />
behoeftes van de doelgroep. ”<br />
“In de groep van Welzijnsschakels<br />
zelf hebben we zeven<br />
gemotiveerde mensen gevonden”,<br />
vult Maria aan.<br />
47
LORE SANNEN<br />
Maria Simkens: "Via Welzijnsschakels,<br />
maatwerkbedrijf De Sprong<br />
en het OCMW kregen we een mooi<br />
klasje bijeen."<br />
“Dat was al buiten verwachting.<br />
Bij maatwerkbedrijf De<br />
Sprong en het OCMW boden<br />
zich nog eens een negental<br />
mensen aan. Zo kregen we een<br />
mooi klasje bijeen.”<br />
Gemeente Meerhout vond het<br />
onmiddellijk een wauw-initiatief,<br />
maakt Viviane enthousiast<br />
het verhaal rond. “We konden<br />
terecht in de bibliotheek, in<br />
een vergaderruimte met internet<br />
en mét drankjes voor<br />
de deelnemers. Zo was het<br />
plaatje volledig: we hadden<br />
voldoende leerlingen, een<br />
lesgeefster en een lokaal. In<br />
januari <strong>2020</strong> zijn we van start<br />
gegaan. Intussen hebben al<br />
heel wat cursisten hun eerste<br />
kans gewaagd om te slagen<br />
voor hun examen. Voorlopig<br />
nog even met wisselend succes,<br />
maar de goesting om er<br />
nu voluit voor te gaan, is er<br />
vast en zeker.”<br />
Nagelbijten<br />
32-jarige mama Tamara vertelt<br />
trots hoe zij haar voorlopig<br />
rijbewijs op zak kreeg.<br />
Tamara, waarom heb jij je<br />
ingeschreven voor deze rijcursus?<br />
“Ik wou gewoon héél graag<br />
dat rijbewijs hebben. Eerst<br />
en vooral om niet meer afhankelijk<br />
te zijn van iemand<br />
anders voor mijn vervoer. Mijn<br />
man werkt in Antwerpen en<br />
is elke dag vrij laat thuis, dus<br />
om naar de winkel te gaan of<br />
om een andere boodschap te<br />
doen, moet ik altijd op hem<br />
wachten. Ik werk zelf als logistiek<br />
medewerker in de nacht.<br />
Mijn jobplek is niet zo ver van<br />
hier, maar het leek me toch<br />
handig als ik ’s avonds niet<br />
meer telkens te voet of met de<br />
fiets moest gaan.”<br />
Had je zelf al geprobeerd om<br />
je theoretisch examen af te<br />
leggen?<br />
“Al een paar keer zelfs, maar<br />
op mijn eentje lukte het blijkbaar<br />
niet zo goed (lacht). Ik<br />
heb twee kindjes in huis en<br />
dan is het niet zo gemakkelijk<br />
om rustig te studeren. Ik was<br />
dus al enkele malen gezakt<br />
voor het examen en toen<br />
hoorde ik via mijn mama, die<br />
ook bezoeker is van Hou-Vast,<br />
van de rijcursus. Ik dacht direct:<br />
ik doe mee!”<br />
Hoe zijn de lessen verlopen?<br />
“We waren met een groepje<br />
van zo’n vijftien man. Heel gezellig<br />
eigenlijk. We hadden een<br />
fantastische lerares die heel<br />
goed wist hoe ze ons alles<br />
moest uitleggen. De leerstof<br />
hebben we op ons gemakske<br />
doorlopen. Elke les kregen we<br />
een klein examen van wat we<br />
de vorige keer gezien hadden.<br />
Zo werkten we iedere keer een<br />
hoofdstuk af.”<br />
Voelde je je terug een beetje<br />
op de schoolbanken?<br />
“Ja, en ik vond dat best plezant.<br />
Ik heb mijn school niet<br />
kunnen afmaken omdat ik<br />
48<br />
MOBILITEIT
vroeg zwanger was. Ik ben<br />
later ook niet meer terug gaan<br />
studeren, dus die sociale contacten<br />
mis je toch een beetje.<br />
Dit vond ik dan ook echt wel<br />
leuk, nog eens terug naar de<br />
klas.”<br />
Je bent intussen ook geslaagd<br />
voor je theoretisch examen?<br />
Proficiat!<br />
“Ja, ik was zo zenuwachtig als<br />
wat! Ik had eerst een paar<br />
nachten moeten werken en<br />
daarna de nachten voor het<br />
examen amper geslapen. Dus<br />
ik dacht: als dat maar goedkomt<br />
(lacht). Ik heb eerlijk<br />
gezegd ook wel mijn best gedaan.<br />
Ik heb dat boekje alle<br />
dagen gelezen, van ’s morgens<br />
vroeg tot ’s avonds laat. En ik<br />
had nog een extra motivatie:<br />
ik móest er wel door zijn, want<br />
dan kreeg ik van mijn man een<br />
auto (lacht). En intussen heb<br />
ik hem, mijn Volkswagen Polo,<br />
een heel schattig wagentje.”<br />
Nu ben je aan het oefenen<br />
voor je praktisch rijexamen?<br />
“Inderdaad, ik ben al een paar<br />
keer gaan rijden. Alleen, als ik<br />
achter het stuur kruip, blokkeer<br />
ik. Verschrikkelijk! Ik heb<br />
al de raad gekregen: eens een<br />
keer goed gas geven en dan<br />
ben je vertrokken (lacht).<br />
Dat ga ik dus maar eens proberen.<br />
Ik heb er in elk geval<br />
goede moed in, het komt wel<br />
in orde.”<br />
Wanneer hoop je je definitieve<br />
rijbewijs binnen te halen?<br />
“Zeker voor mijn verjaardag,<br />
op 25 april. Kruis dus al maar<br />
aan in de agenda. Je gaat me<br />
binnenkort nogal zien flitsen,<br />
door Meerhout en omstreken<br />
(lacht).”<br />
<br />
LORE SANNEN<br />
Deelnemer Tamara: "Een extra motivatie<br />
om te slagen voor mijn rijexamen? Als<br />
het lukte, kreeg ik een autootje!"<br />
49
60- en 80’ers<br />
van hier<br />
tekst HELEEN DRIESEN | foto’s VERONIQUE DE DONCKER<br />
Guido en Frederika zijn een frisse 60’er en een montere<br />
80’er van hier. Dé geknipte deelnemers voor het gelijknamige<br />
ontmoetingsproject van Avansa, dat nu ook in<br />
Vorselaar neerstreek. Een initiatief van een zeldzame<br />
intensiteit, vinden ze in het lokaal dienstencentrum<br />
Sprankel!. “Sommige verhalen bliezen je echt van je<br />
sokken”, klinkt het eensgezind bij begeleiders en<br />
senioren. “Maar wat hebben we toch ook geláchen.”<br />
50<br />
VERGRIJZING
v.l.n.r. centrumleider van Sprankel! Ilse Stessens,<br />
Frederika De Haasse, Guido Van Tendeloo en<br />
procesbegeleider Karen Fieuws<br />
VERONIQUE DE DONCKER<br />
Aan de grote vergadertafel<br />
in DC Sprankel!<br />
zitten een zilvergrijze<br />
heer en dame er ontspannen<br />
bij. Guido, 68 jaar, heeft<br />
zichzelf net met een knipoog<br />
voorgesteld als een grumpy<br />
old man. De goedlachse Frederika<br />
is onlangs 80 geworden<br />
en blaakt van energie. Guido<br />
is goed bekend met het lokaal<br />
dienstencentrum: hij rijdt als<br />
vrijwilliger bezoekers rond<br />
voor het dorpsrestaurant. Frederika<br />
was nog geen kind aan<br />
huis in het LDC. Wel is ze een<br />
bedrijvige kracht in het Vorselaarse<br />
verenigingsleven, onder<br />
meer bij OKRA.<br />
Beide senioren engageerden<br />
zich de voorbije maanden in<br />
het project ‘60’ers en 80’ers<br />
van hier’. Centrumleider Ilse<br />
en procesbegeleider Karen,<br />
freelancer vanuit Avansa zagen<br />
de twee graag komen. In totaal<br />
mochten ze binnen elk van<br />
beide leeftijdsgroepen een<br />
tiental gemotiveerde deelnemers<br />
verwelkomen. De zes<br />
individuele bijeenkomsten,<br />
gestart in februari, zijn net<br />
achter de rug. Twee collectieve<br />
sessies waarin juniors en nestors<br />
elkaar zullen ontmoeten,<br />
staan nog op het programma.<br />
Wij waren alvast nieuwsgierig<br />
hoe deelnemers en begeleiders<br />
het project tot nu toe<br />
hebben beleefd.<br />
Het is even geleden, want<br />
corona gooide roet in de planning,<br />
maar als jullie terugdenken<br />
aan die eerste bijeenkomst:<br />
hoe hebben jullie die<br />
ervaren?<br />
Karen: “Voor ons als begeleiders<br />
was dat best spannend.<br />
We hadden wel een draaiboek,<br />
maar je weet toch nooit helemaal<br />
hoe zo’n gesprek zal lopen.<br />
Dat we in een open kring<br />
zaten, was voor een aantal<br />
deelnemers al best confronterend:<br />
‘Amai, we zitten hier zo<br />
bloot’, hoorden we.”<br />
Ilse: “Tijdens het voorstellingsrondje<br />
kondigden een<br />
paar mensen aan: ‘Sorry, maar<br />
ik kan eigenlijk helemaal niet<br />
zo goed babbelen.’ Tijdens<br />
de laatste sessies hebben we<br />
nochtans letterlijk met de bel<br />
moeten klaarstaan – vooral<br />
bij de tachtigers – om na<br />
twee uur te kunnen afsluiten<br />
(lacht).”<br />
,<br />
Guido: “Maar inderdaad, die<br />
startsessie was best wat onwennig.<br />
Je kent<br />
de aanpak niet<br />
en ziet heel wat<br />
nieuwe gezichten.<br />
Dus het is<br />
toch eerst wat<br />
aftasten.”<br />
Frederika: “Een<br />
beetje zoals<br />
vroeger in de<br />
klas: wie durft<br />
wat zeggen? Dan<br />
durf ik dat ook.”<br />
Met al jullie levenservaring<br />
toch nog wat schroom?<br />
Frederika: “Ja, de meeste<br />
mensen zijn toch wat terughoudend.<br />
(vrolijk) Ik alleszins.<br />
En we moesten over de vragen<br />
ook wel goed nadenken. Op<br />
onze leeftijd heb je nu eenmaal<br />
een beetje meer tijd<br />
nodig.”<br />
Waar is het allemaal over<br />
gegaan?<br />
Ilse: “Te veel om op te noemen:<br />
ouder worden, de tijd,<br />
dankbaarheid, dromen, de<br />
liefde. En er waren nog zoveel<br />
thema’s waar we graag wat<br />
langer bij hadden stilgestaan.”<br />
Karen: “We hebben wel al snel<br />
aangevoeld dat iedere groep<br />
een eigen dynamiek had. De<br />
80’ers bleken heel positief en<br />
nuchter.<br />
Je geeft jezelf niet<br />
meteen bloot.<br />
Tot je ziet dat<br />
anderen het óók<br />
doen.<br />
51
Begeleider Karen Fieuws: "Ik heb altijd bij tieners<br />
voor de klas gestaan. Hier is het perspectief<br />
anders, maar de thema’s blijven eigenlijk<br />
dezelfde: leven, vreugde, verdriet. "<br />
VERONIQUE DE DONCKER<br />
In de groep van de 60’ers waren de verhalen<br />
toch wat zwaarder op de hand. Daar hebben<br />
we met een passend YouTube-filmpje, liedje,<br />
gedicht of verhaal wat lucht in proberen te<br />
brengen.”<br />
Vanwaar dat verschil in dynamiek?<br />
Guido: “Ik denk dat het vooral te maken had<br />
met persoonlijkheden. Er waren in onze groep<br />
toch wel wat mensen met een serieuze persoonlijke<br />
rugzak. Dat heeft me verrast, de verhalen<br />
die leeftijdsgenoten met zich mee kunnen<br />
dragen.”<br />
Frederika: “Zestigers hebben<br />
ook andere problemen dan<br />
tachtigers. Ze hebben hun kinderen<br />
en kleinkinderen en nog<br />
vaak de zorg voor ouders of<br />
schoonouders. Ze zitten overal<br />
tussenin. Die periode zijn wij<br />
al uit.”<br />
Welke thema’s zijn jullie het<br />
meest bijgebleven?<br />
Frederika: “Dan moet ik even in<br />
mijn schriftje kijken. Zo goed is<br />
mijn geheugen al niet meer. (…)<br />
Oh ja, dit vond ik goed, één van<br />
de citaten die we konden uitkiezen:<br />
“Wie de tachtig voorbij<br />
is, kan er niet omheen: je leeft<br />
meer met het verleden dan in<br />
de toekomst.”<br />
Ilse: “Hoewel ik vond dat de<br />
80’ers juist heel erg in het ‘nu’<br />
leefden. Ze wilden nog vooruit<br />
in het leven: niet blijven<br />
hangen in het verleden, maar<br />
plannen maken voor zichzelf<br />
en met hun kleinkinderen.”<br />
Ik heb zelf ook<br />
dingen verteld die ik<br />
nooit ergens<br />
anders zou vertellen,<br />
die ik opgekropt had<br />
of op mijn harde schijf<br />
had gezet.<br />
Guido Vantendeloo<br />
Frederika: “Ja, ik heb dat wel ingeplakt omdat<br />
ik dat mooi gezegd vond, maar feitelijk slaat<br />
dat niet op mij. Want ik leef niet in het verleden.<br />
Dat lost toch niets op.”<br />
Karen: “Ik bewonder dat. Een van de tachtigers<br />
vertelde een paar sessies geleden: ik was mijn<br />
eettafel beu, dus ik heb er een nieuwe gekocht.<br />
En ineens ook zes nieuwe stoelen erbij,<br />
want de oude pasten niet meer. Chapeau denk<br />
ik dan. Anderen zouden misschien zeggen: is<br />
dat nog wel de moeite?”<br />
Guido: “In mijn boekje heb ik voor mezelf genoteerd<br />
hoe ik me voelde als ik thuiskwam.<br />
Want dikwijls heb ik tegen mijn vrouw gezegd:<br />
vandaag was het echt wel heftig. Hoewel je<br />
als generatiegenoten veel met elkaar gemeen<br />
hebt, besef ik nu dat ik maar een klein portemonneeke<br />
meedraag in vergelijking met andermans<br />
bagage. In onze groep<br />
hadden we een aantal vrouwen<br />
die pas weduwe waren geworden<br />
en nog midden in dat<br />
verwerkingsproces zaten. Dat<br />
geeft de gesprekken natuurlijk<br />
ook een andere kleur.”<br />
Frederika: “Mijn man is ook<br />
vorig jaar gestorven, we waren<br />
zestig jaar bij elkaar. Maar je<br />
moet opstaan en vooruitgaan,<br />
daar is niets aan te doen hé.”<br />
Had je daar op je zestigste anders<br />
tegenaan gekeken?<br />
Frederika: “Ja, zeker. Toen waren<br />
de kinderen ook nog kleiner.<br />
Allez, jonger. Het zijn mannen<br />
van twee meter (lacht).<br />
Alles ging toen nog veel beter<br />
ook: ik fietste drie keer per<br />
week vijftig kilometer. Dat lukt<br />
nu niet meer. Je kan het leven<br />
van een zestigjarige niet vergelijken<br />
met dat van een tachtigjarige.<br />
Ze denken ook helemaal<br />
anders.”<br />
52<br />
VERGRIJZING
Frederika De Haasse: "Ik leef niet in het<br />
verleden. Dat lost toch niets op."<br />
VERONIQUE DE DONCKER<br />
Wat nemen jullie vooral mee uit deze ontmoetingen?<br />
Frederika: “Dat je met elkaar moet praten. Dat<br />
doen we te weinig, nu zeker. Als ik mensen<br />
opbel dan vraag ik wel eens: ‘Zijn jullie je telefoon<br />
kwijt?’ Want ik hoor ze niet. Mensen willen<br />
precies niet meer klappen. Ze sluiten zichzelf<br />
op, doen de deur dicht, er mag niemand binnen.<br />
Ik versta dat niet.”<br />
Guido: “In de sessies konden mensen iets kwijt<br />
wat ze blijkbaar nergens anders konden zeggen.<br />
Ikzelf heb ook dingen verteld die ik nooit<br />
ergens anders zou vertellen, die ik opgekropt<br />
heb of op mijn harde schijf gezet. De verhalen<br />
waren veilig in de groep, voelde je. En gelukkig<br />
hebben we ook enorm veel gelachen.”<br />
Hoe hebben jullie als begeleiders het groepsproces<br />
ervaren?<br />
Ilse: “Als iets magisch, ik kan het niet anders<br />
benoemen. Wij hebben geregeld activiteiten<br />
in het dienstencentrum, maar twee uur lang<br />
ongestoord bij elkaar zijn om naar ieders verhaal<br />
te luisteren, dat geeft zo’n aparte sfeer. De<br />
deugd die mensen daarvan hadden, die openheid,<br />
de kwetsbaarheid die ze durfden delen.<br />
Ik vind dat buiten categorie qua intensiteit.”<br />
Karen: “Voor mij was het de eerste keer dat ik<br />
met deze doelgroep werkte. Ik heb altijd bij<br />
tieners voor de klas gestaan. Het perspectief is<br />
hier anders, maar de thema’s blijven eigenlijk<br />
dezelfde: leven, vreugde, verdriet. Heel boeiend.”<br />
Ilse: “Dat we er een externe begeleider bij hadden,<br />
was zeker een meerwaarde. We konden<br />
met toffe methodieken werken en het traject<br />
had ook een bepaalde opbouw. Er komt absoluut<br />
nog wel wat werk en overleg bij kijken,<br />
maar ik had dit niet willen missen: zo diep en<br />
mooi menselijk is deze uitwisseling.” <br />
Iets voor jouw LDC?<br />
Boek bij ons de reeks babbelnamiddagen<br />
in 2021. De eerste twee aanvragers betalen<br />
daarvoor 15% minder.<br />
Kijk op<br />
www.avansa-kempen.be/60-en-80ers-vanhier-voor-ldcs/<br />
53
11.11.11 • Abdij Averbode • ACV • ACV 50-pluswerking • ACV Herentals • ACV provincie Antwerpen<br />
• Agentschap Integratie en Inburgering - subregio Kempen • AIF • Allazo Consulting •<br />
Arch'educ • Ar-Tur • Barzoen • Begijnhofmuseum Turnhout • Beweging.net • Beweging.net Geel<br />
• Bibliotheek Dessel • Bibliotheek Geel • Bibliotheek Grobbendonk • Bibliotheek Herenthout •<br />
Bibliotheek Herselt • Bibliotheek Hoogstraten • Bibliotheek Lille • Bibliotheek Mol • Bibliotheek<br />
Ravels • Bibliotheek Turnhout • Bibliotheek Vorselaar • Bibliotheek Westerlo • Bilbiotheek Neteland<br />
• Blenders • Broederlijk Delen • Buurtcomité Parkwijk • Buurtwerk Hoogstraten • Buurtwerk<br />
Stokt • Campina Energie • CAW De Kempen • Centrum Basiseducatie Kempen • Citizenne •<br />
CNEK • CommonsLab • Cultureel Centrum Baarle • Cultureel Centrum De Warande • Cultuurraad<br />
Mol (koepel) • Cultuurraad voor de Kempen • Curieus Meerhout • Davidsfonds Dessel • Davidsfonds<br />
Geel • Davidsfonds Herentals • Davidsfonds Tielen • De Fakkel • De Huizen • De Merode<br />
• De Merode (Landschapspark) • De Reuzentuin • De Rode Antraciet • De Voorzorg • Dinamo •<br />
Duurzaamheidsadviesraad Oud-Turnhout • Ecopolis • Eerstelijnszone Kempenland • Erfgoedcel<br />
k.Erf • Erfgoedcel Kempens Karakter • Erfgoedcel Noorderkempen • Femma • Femma Arendonk<br />
Voorheide • Femma Kasterlee • Femma Oevel • Femma Retie • Gemeenschapscentrum De Wouwer<br />
• Gemeente Arendonk • Gemeente Baarle-Hertog • Gemeente Balen • Gemeente Beerse<br />
• Gemeente Dessel • Gemeente Grobbendonk • Gemeente Herenthout • Gemeente Herselt •<br />
Gemeente Hulshout • Gemeente Kasterlee • Gemeente Laakdal • Gemeente Lille • Gemeente<br />
Meerhout • Gemeente Merksplas • Gemeente Mol • Gemeente Olen • Gemeente Oud-Turnhout<br />
• Gemeente Ravels • Gemeente Rijkevorsel • Gemeente Vorselaar • Gemeente Vosselaar • Gemeente<br />
Westerlo • Gevangenis Hoogstraten • Gevangenis Merksplas • Gevangenis Turnhout •<br />
Gevangenis Wortel • Gezinsbond • Gezinsbond Herentals • Gezinsbond Herenthout • Gezinsbond<br />
Houtvenne • Gezonde Gemeente Arendonk • Grijze Panters Herentals • Grootouders voor<br />
het Klimaat • Heemkundekring Corsendonca • Heilig Graf Instituut Turnhout • Herstelacademie<br />
Kempen • Hidrodoe • Hofke van Chantraine • Huis van het Kind Arendonk • Huis van het Kind<br />
Kasterlee • Huisvestingsmaatschappij De ARK • Huisvestingsmaatschappij De Woonbrug • IOK •<br />
Jeugdraad Westerlo • Kamp C • Kristel's Keuken • KU Leuven • KVLV Baarle-Hertog • Landelijke<br />
Gilden Geel-Bel • Landelijke Gilden Herenthout • Landelijke Gilden Lichtaart • LDC Sprankel<br />
Vorselaar • LDC Ten Hove Mol • Logo Kempen • Markant • Markant Kasterlee • Mekanders •<br />
Mooov • Natuurpunt Grote Nete • Natuurpunt Markvallei • Natuurpunt/CVN • Neos Herselt •<br />
OCMW Arendonk • OCMW Geel • OCMW Mol • Oikos • OKRA Geel Larum • OKRA Mol-Centrum<br />
• OKRA Noorderwijk • OKRA Vlimmeren • OKRA Wechelderzande • Orakel • OXFAM • Pasform<br />
• Platform Sterk Sociaal Werk • Projectvereniging Neteland • Provincie Limburg • Pulse • Regionaal<br />
Landschap Kleine en Grote Nete • Residentie Groenhof • RE-ST/Wegweg • Rurant • Samana<br />
Wechelderzande • Samenpluktuin Warmoes Mol • Schakel Retie • Seniorenraad Lille • Socius •<br />
Stad Geel • Stad Herentals • Stad Hoogstraten • Stad Turnhout • Streekplatform Kempen • 't<br />
Antwoord • Talander • Tandem • Ter Loke - OPH • Thomas More • Tiny Cohousing Hoogstraten<br />
• Transition Heroes • Tuinhier Geel • Tuinhier Olmen • Turnhout 2012 • Universiteit Antwerpen<br />
• VELT • Velt Middenkempen - kern Vorselaar • Vervoersregio Kempen • VITO • VIVA-SVV •<br />
VIVA-SVV Meerhout • VOKA • Vormingplus Antwerpen • Vormingplus Brugge • Vormingplus<br />
Gent-Eeklo • Vormingplus Limburg • Vormingplus Midden en Zuid-West-Vlaanderen • Vormingplus<br />
Oost-Brabant • Vormingplus Oostende-Westhoek • Vormingplus regio Mechelen • Vormingplus<br />
Vlaamse Ardennen-Dender • Vormingplus Waas en Dender • VTBKultuur • VVS Cygni • Waerbeke<br />
• Welzijnsschakel Hou Vast • Werkgroep Archeologie Grobbendonk (Mercurius) • Werkgroep T100<br />
• Wetenschapscafé Turnhout • ZukZuk • Zwam-it<br />
98%<br />
van onze activiteiten in <strong>2020</strong> gebeurde<br />
in samenwerking met deze partners.<br />
54
Het team<br />
MARTINE COPPIETERS<br />
coördinator<br />
martine.coppieters@avansa.be<br />
014 95 35 44<br />
JAN VAN HOUT<br />
adjunct-coördinator<br />
jan.vanhout@avansa.be<br />
014 95 35 42<br />
CHRISTA TRUYEN<br />
sociaal-cultureel werker<br />
christa.truyen@avansa.be<br />
014 95 35 41<br />
KATRIEN LOOTS<br />
sociaal-cultureel werker<br />
katrien.loots@avansa.be<br />
014 95 35 47<br />
WANNES VAN COILLIE<br />
sociaal-cultureel werker<br />
wannes.vancoillie@avansa.be<br />
014 95 35 48<br />
JANNA JANSSENS<br />
sociaal-cultureel werker<br />
janna.janssens@avansa.be<br />
014 95 35 46<br />
VIVIANE SCHUER<br />
sociaal-cultureel werker<br />
viviane.schuer@avansa.be<br />
014 95 35 43<br />
DIRK RAEYMAEKERS<br />
communicatiewerker<br />
dirk.raeymaekers@avansa.be<br />
014 41 15 65<br />
Contact<br />
Avansa Kempen vzw<br />
Prins Boudewijnlaan 9 bus 2<br />
2300 Turnhout<br />
ondernemingsnummer: 0861.555.780<br />
RPR Antwerpen, afdeling Turnhout<br />
open elke werkdag van 9 tot 17 uur<br />
T 014 41 15 65<br />
E kempen@avansa.be<br />
W www.avansa-kempen.be<br />
facebook avansakempen<br />
ontwerp Avansa Kempen<br />
druk www.maes-natuurlijk.be<br />
foto's o.a. van Wolf Fotografie, Lotte Sannen, Véronique De Doncker,<br />
Kristof Van Accom, Bart Van der Moeren, Geert Mertens e.a.<br />
ver. uitg. Martine Coppieters, p/a Prins Boudewijnlaan 9 bus 2, 2300 Turnhout<br />
55
Kempen<br />
samen naar beter<br />
met de steun van<br />
56
Change language