EW Speciale editie De Verlichting 2021

newskoolmedia

SPECIALE EDITIE

€ 8,99

HOE DE EEUW VAN DE REDE

DE WERELD VOORGOED

VERANDERDE

DE VERLICHTING


2 • EW SPECIALE EDITIE

ZONNESTELSEL

Koninklijk bezoek aan het oudste nog

werkende planetarium ter wereld. De

Friese verlichtingsdenker Eise Eisinga

(1744-1828) bouwde dit in zijn huis in

Franeker om het inzicht te vergroten in

de werking van de planeten


DE VERLICHTING

HOE DE EEUW VAN DE REDE

DE WERELD VOORGOED

VERANDERDE

EW SPECIALE EDITIE • 3


GESCHIEDENIS

NIEUWSGIERIGHEID

Wetenschappelijk experiment met

een vogel op een schilderij van

Joseph Wright of Derby (1768)

Gerry van der List

De Verlichting heeft een enorme

invloed uitgeoefend. Mensenrechten,

democratie, scheiding van kerk en

staat, de wetenschappelijke methode,

emancipatie: al deze zaken zijn terug

te voeren op de ideeën die in de

achttiende eeuw doorbraken. Maar

de dilemma’s van de mondige

burgers zijn zeker niet verdwenen.

6 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

Het licht

van de rede

EW SPECIALE EDITIE • 7


VERLICHTING

De Verlichting toont de macht van ideeën. Twaalf

portretten van filosofen die hun medemens aan

het denken zetten en zo de wereld veranderden.

Gerry van der List

Bepalende

gezichten

PIERRE BAYLE

(1647-1706)

Verreweg de belangrijkste bijdrage die de

Zeven Verenigde Nederlanden aan de Verlichting

leverden, was het werk van Benedictus

de Spinoza aan wie dan ook een

apart artikel in deze Speciale Editie is gewijd.

Maar de Republiek speelde ook een

verlichte rol als toevluchtsoord. Bijvoorbeeld

voor Pierre Bayle. De Franse filosoof

vestigde zich in Rotterdam uit afkeer

van de katholieke onverdraagzaamheid

in zijn land. De auteur van de Dictionaire

historique et critique (1697) pleitte voor

tolerantie, rationele kennis en een scheiding

van kerk en staat.

JOHN LOCKE

(1632-1704)

De Engelse filosoof John Locke woonde

van 1683 tot 1688 in Holland, omdat hij in

zijn geboorteland vreesde voor vervolging.

In zijn Letter on Toleration (1689)

brak hij een lans voor religieuze tolerantie

en een scheiding van kerk en staat.

Zijn belangrijkste werk was Two Treatises

of Government (1690). De boodschap

was dat mensen het natuurlijke recht

hebben op leven, vrijheid en bezit. De

overheid dient deze rechten te beschermen.

Maar als zij haar beperkte taken

niet goed vervult, mogen burgers in opstand

komen.

RENÉ DESCARTES

(1596-1650)

René Descartes diende in het leger van

prins Maurits ter bescherming van de

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden,

waar hij twee decennia woonde en

werkte. Maar meer aanzien dan als militair

genoot de Fransman als filosoof en

wiskundige. Hij legde de grondslagen van

het rationalisme dat de rede beschouwt

als voornaamste bron van kennis. In zijn

Verhandeling over de methode (1637)

begon hij met alles in twijfel te trekken,

om zo uit te komen bij de belangrijkste

zekerheid: ik denk, dus ik besta.

GOTTFRIED WILHELM LEIBNIZ

(1646-1716)

Gottfried Wilhelm Leibniz was een ware

homo universalis. Hij had overal verstand

van. Wie zijn eigen talenten vergelijkt met

die van hem, schreef de zelf allesbehalve

domme Franse filosoof Denis Diderot,

‘krijgt de neiging zijn boeken weg te smijten

en ergens in een hoekje op de dood te

gaan wachten’. De wetenschappelijke

inborst van de Duitse denker stond religieuze

overtuigingen niet in de weg. Leibniz

geloofde in een goedwillende Schepper

die ervoor had gezorgd dat de mens leeft

in de best mogelijke wereld.

EW SPECIALE EDITIE • 15


PORTRETTEN

NICOLAS DE CONDORCET

(1743-1794)

Nicolas de Condorcet toonde zich op veel

terreinen een vooruitstrevende geest. De

Franse markies zette zich in voor afschaffing

van de slavernij, vrouwenkiesrecht,

de invoering van gratis publiek onderwijs

en liberalisering van de economie.

Hij toonde zich enthousiast over de

Franse Revolutie en nam plaats in het

parlement. Maar Condorcet, die zich uit

afkeer van de doodstraf uitsprak tegen

de executie van Lodewijk XVI, was te gematigd

naar de revolutionaire smaak. Hij

belandde in de gevangenis waar hij stierf.

FRANCIS HUTCHESON

(1694-1746)

David Hume en Adam Smith hebben zo’n

belangrijke bijdrage geleverd aan de

Verlichting dat aan hen in deze Speciale

Editie eer wordt bewezen met een verslag

van een pelgrimage naar Schotland. Minder

bekend is een voorloper. Francis Hutcheson

was een in Ierland geboren hoogleraar

in Glasgow, met moraalfilosofie als

specialisme. Voor Smith wees hij al op het

bestaan van een moral sense bij mensen,

een aangeboren vermogen om te beoordelen

wat zedelijk goed is. Vrijheid leidt

dus niet vanzelf tot egoïstisch gedrag.

CHARLES DE MONTESQUIEU

(1689-1755)

Het lezen van De l’esprit des lois is een

zware opgave. De Nederlandse vertaling,

Over de geest der wetten, telt bijna negenhonderd

pagina’s, waarop van alles overhoop

wordt gehaald. Maar het monumentale

boek uit 1748 had onder meer grote

invloed door een pleidooi voor een spreiding

der machten. De Franse aristocraat

Charles de Montesquieu liet zien hoe belangrijk

het is om de wetgevende, uitvoerende

en rechterlijke macht uit elkaar te

houden. Deze leer van de trias politica

werd een democratisch geloofsartikel.

JEAN-JACQUES ROUSSEAU

(1712-1778)

De neuzen van de verlichtingsfilosofen

stonden niet allemaal dezelfde kant op.

Zelfs de medewerkers van de fameuze

Franse Encyclopédie verschilden onderling

van mening. Zo koesterde Jean-Jacques

Rousseau vrijheid en gelijkheid als

idealen, maar deelde hij niet het geloof in

de ratio als middel om maatschappelijke

vooruitgang te bewerkstelligen. De romanticus

dweepte met het beeld van de

onbedorven mens in een ‘natuurlijke invloed’.

Zijn invloed was groot, onder meer

door zijn ideeën over volkssoevereiniteit.

16 • EW SPECIALE EDITIE


PELGRIMAGE

VERLICHT

SCHOTLAND

18 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

In de achttiende eeuw waren

Edinburgh en Glasgow

een broedplaats van

genialiteit. David Hume en

Adam Smith leverden een

belangrijke bijdrage aan de

Verlichting. Reden voor een

bedevaart.

RUSTPLAATS

Old Calton Burial Ground in Edinburgh,

waar David Hume begraven ligt

Gerry van der List in Edinburgh, Glasgow en

Kirkcaldy (Schotland)

Af en toe verschijnen in de krant zorgelijke

verhalen over opwarming

van de aarde, maar dat vormt zeker

niet het voornaamste ongemak

voor de Schotse natie. Het schijnt

dat in het noordelijk deel van het

Verenigd Koninkrijk in juni of juli heus een enkele

dag van een zonnetje wordt genoten en dat

zelfs de jas thuis kan worden gelaten. De rest van

het jaar is het echter toch vooral een kwestie van

het, met dikke jassen om de rillende lijven en

storm paraplu’s boven de bleke hoofden, trotseren

van koude, regen en windvlagen.

Ook vanochtend waait een ijzige wind op de

Old Calton Burial Ground. De meest opvallende

attractie van de historische begraafplaats in het

centrum van Edinburgh is, verrassend genoeg,

een reusachtig beeld van Abraham Lincoln. De

vroegere president van de Verenigde Staten

wordt geflankeerd door Schotse soldaten, ter

herinnering aan hun inzet in de Amerikaanse

EW SPECIALE EDITIE • 19


VERLICHTING

BENEDICTUS

DE SPINOZA

Nederlandse

kopstukken

BENEDICTUS DE SPINOZA WAS ONGETWIJFELD DE

GROOTSTE. MAAR NEDERLAND HERBERGDE MEER DENKERS

DIE IN BELANGRIJKE MATE BIJDROEGEN AAN DE

ONTWIKKELING VAN VERLICHTINGSDENKBEELDEN.

Gerry van der List

Illustraties Frank Dam

FRANCISCUS VAN

DEN ENDEN

ADRIAAN

KOERBAGH

GERARD

NOODT

BERNARD

MANDEVILLE

EW SPECIALE EDITIE • 25


KOPSTUKKEN

Benedictus de Spinoza (1632-1677)

GODDELIJKE

RATIONALIST

Waren alle Menschen wijs/

En wilden daarbij wel!/ De aard

waar haar een Paradijs/ Nu isse

meest een Hel.’ Het blijft een

mooi vers van Dirck R. Camphuysen

dat te vinden is op een ‘Ach!

tegel aan de Spinozalaan in het Zuid-Hollandse

plaatsje Rijnsburg.

Het is zonder meer een belangrijke gevelsteen,

want deze vormde de aanleiding te denken dat

in het bijbehorende pand Benedictus de Spinoza

(1632-1677) woonde. De belangrijkste filosoof van

vaderlandse bodem liet namelijk een aantekening

achter met een verwijzing naar de poëtische

steen.

In het huisje had Spinoza als kostganger een

kleine kamer, waar hij lenzen en brillenglazen

sleep om zijn brood te verdienen. In de Joodse

traditie behoort een geleerde nu eenmaal een

ambacht te beheersen. Maar het was een ongezonde

bezigheid die bijdroeg aan zijn vroege

dood. Nu is het Spinozahuis een museumpje, dat

de herinnering levend houdt aan de invloedrijke

Joodse verlichtingsdenker.

Storm loopt het niet echt in Rijnsburg. Wie het

historische gebouw wil bekijken, moet bij een

gesloten deur aanbellen. Tijdens openingstijden

zwaait dan de bovenste helft open en volgt een

vriendelijke begroeting van een medewerker. De

deur heeft van oudsher twee delen, legt de vrijwilliger

van dienst uit. In vervlogen tijden moest

het onderste deel het stof van de zandweg voor

de deur weren.

Het Rijnsburgse monument is een bescheiden

Benedictus de

Spinoza

1632 Wordt geboren op

24 november in Amsterdam

1656 Wordt verstoten door

de Portugees-Israëlietische

Gemeente

1661 Vestigt zich in Rijnsburg,

Zuid-Holland

1669 of 1670 Verhuist naar

Den Haag

1670 Publiceert de Tractatus

theologico-politicus

1677 Sterft op 21 februari in

Den Haag

1678 Publicatie van Ethica

eerbetoon aan de Nederlander die in intellectuele

kringen internationaal van groot belang

wordt geacht. Het is natuurlijk altijd al prettig als

een buitenlander lovend over Nederland spreekt.

Maar het wordt nog prettiger als de lofzang komt

van een vooraanstaande geleerde als Jonathan

Israel. De Brits-Joodse historicus schreef een monumentaal

werk over de Nederlandse Republiek

en prees in een ander monumentaal werk, Radicale

verlichting, Spinoza de hemel in. In de periode

1650-1750, constateerde Israel, evenaarde

niemand in de verste verte diens reputatie als

bestrijder van de grondslagen van de geopenbaarde

godsdienst. De radicale Amsterdammer

oefende daarmee een enorme invloed uit op het

verlichtingsdenken.

Superster

Begrijpelijk is dan ook dat de Amsterdamse Spinoza

Kring zich heeft beijverd voor de oprichting

van een groots gedenkteken in de buurt van zijn

geboorteplaats, daar waar zich nu het Waterlooplein

en de Stopera bevinden. Dat zou een

terecht eerbetoon zijn aan de historische ‘superster’

uit de Gouden Eeuw, vindt de Amsterdamse

Spinoza Kring. Deze fanclub wijst erop dat Spinoza

juist in Amsterdam kwam tot zijn revolutionaire

denkbeelden die hem volgens bewonderaars

de grootste wijsgeer aller tijden maakten.

Het was overigens wel de joodse gemeente van

Amsterdam die Spinoza, afkomstig uit een geslacht

van Portugees-Joodse kooplieden, in 1656

in de ban deed wegens ‘verschrikkelijke ketterijen’

en ‘afschuwelijke handelingen’. De taal

26 • EW SPECIALE EDITIE


MUSEUM

NEOCLASSICISTISCH

Ovale Zaal uit 1784 vormt

het hart van het Teylers

Museum in Haarlem

34 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

Teylers Museum in Haarlem houdt sinds 1778

de verlichtingsidealen in ere. Een rondleiding door

directeur Marjan Scharloo. ‘Verwondering is de kern.’

TEMPEL VAN DE

VERLICHTING

Gerry van der List

Foto’s Olivier Middendorp

PELIKAAN Tekening van

John James Audubon

OSTROMIA

Vogelachtige dinosoort

hè, zo’n stil museum?’

vraagt Marjan Scharloo als

ze – duidelijk enigszins

trots – voorgaat door het

Teylers Museum waarover

‘Mooi

ze sinds 2001 de scepter

zwaait. Om er direct aan toe te voegen dat de oorzaak

van de verlatenheid treurig is. De coronalockdown

verhindert de ontvangst van bezoekers

die de kunstschatten en wetenschappelijke objecten

willen bekijken in het rijks monument aan

het Spaarne in Haarlem.

De weldadige rust maakt het wel mogelijk ongestoord

een blik te werpen op de wetenschappelijke

en artistieke rijkdom die het monumentale

gebouw te bieden heeft. In moeilijk bij te benen

tempo snelt de directeur door de zalen,

strooiend met anekdotes over de uitgestalde

waar. Vanzelfsprekend staat ze het langst stil in

en bij de Ovale Zaal in neoclassicistische stijl uit

1784, die het hart van het museum vormt. Een

compleet interieur uit de achttiende eeuw is daar

intact gebleven. Met wandkasten vol instrumenten

die in die tijd werden gebruikt, vitrines met

toen verzamelde gesteenten en, op de eerste verdieping,

rijen van klassieke geleerde boeken.

Scharloo (1957) wijst op een maquette van de

Mont Blanc die een neerslag vormt van de eerste

wetenschappelijke beklimming van het gebergte

in 1787. Het museum kreeg het geologische

kunststukje twaalf jaar later cadeau van een Amsterdamse

koopman. Uiteraard was directeur

Martinus van Marum blij met deze toevoeging

aan de collectie die mogelijk werd door een legaat

van de vermogende koopman en bankier

Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778). Ze laat

goed zien hoe wetenschap in zijn werk gaat.

Dat past goed bij de uitgangspunten van het

museum, legt Scharloo uit. ‘Het museum is door

en voor burgers met particulier kapitaal gesticht

vanuit de idealen van de Verlichting. Het streven

was een bijdrage te leveren aan een mooiere en

betere samenleving. De gemeenschap dienen

door kunst en wetenschap te bevorderen, daar

ging het om. Wij zijn een soort wereldlijke tempel.

Maar zeker niet antichristelijk. Het leveren

van godsbewijzen was een essentieel onderdeel

van de Nederlandse Verlichting. Teyler zelf was

doopsgezind. Doopsgezinden zijn overigens altijd

heel ruimdenkend geweest. Iedereen mag

van hen op zijn eigen wijze God zoeken.

‘Af en toe ben je wel getuige van een botsing

van wereldbeelden. We krijgen soms groepen

scholieren van de Veluwe die worden geconfronteerd

met fossielen die beter passen in de theorie

van Charles Darwin dan in het verhaal van de

Bijbel. De docent legt dan uit wat er niet klopt

aan de evolutieleer. Ja meester, zeggen de leerlingen

daarna. Ze worden hier blootgesteld aan andere

visies. Dat hoort bij wetenschap.’

Snelkookpan

Het uit 1778 daterende Teylers Museum is het eerste

en oudste museum van Nederland. Maar het

kent een aparte geschiedenis. Het begon als een

kennisinstituut dat, overeenkomstig de verlichtingsidealen,

moest werken aan verbetering van

de levensomstandigheden door het doen van uitvindingen,

zoals de snelkookpan voor gaarkeukens

of de bliksemafleider, en door het begrijpelijker

maken van de wereld. Geleidelijk kreeg het

steeds meer de vorm van een museum. Met een

EW SPECIALE EDITIE • 35


PRO-VERLICHTING – STEVEN PINKER

STEVEN PINKER ‘Je hoopt dat verlichte

ideeën overal en altijd bijdragen aan de

ontwikkeling van de rede’

40 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

De waarheid

verdwijnt niet

zomaar’

Steven Pinker, hoogleraar psychologie aan Harvard

University, maakte furore met Verlichting nu. Een pleidooi voor

rede, wetenschap, humanisme en vooruitgang. In zijn boek

biedt hij rationeel tegengif voor het doemdenken van onze

tijd. Geerten Waling zocht Pinker in de zomer van 2018 op.

Geerten Waling

in Boston

(Verenigde Staten)

In het centrum van Boston, in de bedrijvige

wijk Chinatown, bewonen Steven

Pinker (1954) en zijn vrouw Rebecca

Goldstein (1950) een klassieke Amerikaanse

loft. De aankleding – onbewerkte

bakstenen muren, strak meubilair

en langs de wanden kasten vol boeken – illustreert

dat we hier met een intellectueel

echtpaar te maken hebben. Eigenlijk geven ze

nooit interviews samen, maar na een aanhoudend

verzoek van EW gaan ze akkoord. De doorslaggevende

reden is Nederland. Dat vormde, als

je het deze twee denkers vraagt, ooit de bakermat

van hun gezamenlijke passie: de Verlichting.

We treffen Steven Pinker in een voor hem

drukke periode. Zijn nieuwste boek Enlightment

Now (Verlichting nu. Een pleidooi voor rede, wetenschap,

humanisme en vooruitgang) doet in de

Verenigde Staten en daarbuiten veel stof opwaaien.

Wie is hij, vraagt een leger aan critici

zich af, om in deze tijd van pessimisme en pola-

risatie te durven stellen dat het eigenlijk heel

goed gaat in de wereld. Sterker nog, volgens Pinker

gaat het beter dan ooit als we kijken naar welvaart,

gezondheid, geluk en geweld. En het lijkt

er niet op dat de wereldwijde vooruitgang snel

zal stokken.

Pinker schreef als cognitief psycholoog diverse

succesvolle boeken over de evolutionaire ontwikkeling

van het menselijk brein en over de kracht

van taal. Daarmee verwierf hij een rocksterrenstatus

in Amerika en in tientallen andere landen

waar zijn boeken gretig aftrek vonden, waaronder

Nederland.

Hoewel hij politiek minder uitgesproken is dan

zijn leermeester, de uitgesproken linkse taalkundige

en filosoof Noam Chomsky (1928), is ook wat

Pinker betreft de controverse niet ver te zoeken.

In een vorig boek, Ons betere ik, confronteert hij

de lezer al met overstelpend bewijs dat de mensheid

steeds minder gewelddadig is geworden,

een vooruitgang die voortduurt. Maar nog nooit

EW SPECIALE EDITIE • 41


ANTI-VERLCIHTING

ANTI-VERLICHTING – JOHN GRAY

REALIST JOHN GRAY

‘Ik laat me niet in de war

brengen door illusies’

44 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

De mensheid

heeft de

plaats van God

ingenomen’

Britse filosoof John Gray levert felle kritiek op ongelovigen

die religie vervangen door naïef verlichtingsdenken.

Hun utopische projecten, van militaire interventies tot

de Europese Unie, brengen slechts rampspoed.

Gerry van der List

in Londen

Echt vrolijk stemt een gedachtewisseling

met John Gray niet

direct. De gerenommeerde Britse

filosoof staat bekend als een pessimist,

een misantroop, een nihilist

zelfs. Ook al vindt hij zelf zulke

aanduidingen tamelijk onzinnig. ‘Ik ben een

realist. Ik vertel wat ik waarneem. En ik laat me

niet in de war brengen door illusies.’

Vanmiddag verkeert Gray (1948) naar eigen

zeggen niet in zijn beste vorm. Hij is grieperig,

snuit geregeld zijn neus en heeft pastilles voor

zich op tafel liggen om eventuele hoestbuien te

temperen. Maar zijn welsprekendheid lijdt

geenszins onder de fysieke ongemakken. Het is

te merken dat de bejaarde geleerde de helft van

zijn leven heeft gedoceerd. Aan niet de minste

universiteiten: Oxford, Harvard, Yale en de

London School of Economics, waar hij in 2008

als hoogleraar afzwaaide.

Voor je het weet, is hij begonnen aan een even

erudiet als wijdlopig betoog over de invloed van

Arthur Schopenhauer op het denken van

Sigmund Freud of over de smalle wijsgerige basis

van de economische theorieën van Friedrich

Hayek. De laatstgenoemde Nobelprijswinnaar

kende Gray persoonlijk, evenals twee andere reuzen

van het liberale denken, Karl Popper en

Isaiah Berlin.

Toch is het juist het liberalisme waarop hij zijn

pijlen richt in zijn boek Zeven vormen van

atheïsme. Niet op het pragmatisme van politieke

partijen als de VVD of D66 natuurlijk, maar op de

politiek-filosofische traditie die sinds de negentiende

eeuw zo’n grote invloed heeft gehad op het

westerse doen en laten. Het probleem zit in het

naïeve vooruitgangsdenken dat is ontsproten

aan de Verlichting, waarvan Gray graag de minder

aantrekkelijke kanten belicht.

‘Het liberalisme is een politieke religie die geen

EW SPECIALE EDITIE • 45


MUZIEK

MOZART Repetitie door de

Nationale Opera van Die

Zauberflöte, de belichaming

van de Verlichting

MUZIEK Noten, geschreven door Wolfgang

Amadeus Mozart (1756-1791)

‘Wat ik ben,

ben ik door mezelf’

Joost Galema

Muziek begint als de weerspiegeling

van de ordening in het universum.

De Verlichting daarentegen legt de

nadruk op ontroering en vermaak.

De oude Bach, die stopte te veel

kunst in zijn noten.

‘Nog even en, als bode van de ochtend,

prijkt op haar gouden baan de zon.

Nog even en het bijgeloof verdwijnt,

nog even en de wijze overwint.’

Drie knapen bezingen de triomf

over de duisternis, over de onwetendheid

in Mozarts opera Die

Zauberflöte. De aanbrekende

dag verdrijft de nacht: deze metafoor

symboliseert de filosofie

van de Verlichting. Zoals ook het sprookje van

Die Zauberflöte, waarin de jonge prins Tamino –

de nieuwe mens – zoekt naar zijn geliefde, naar

52 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

‘een betere wereld’ en naar (zelf)kennis, in de

tempels van Wijsheid, Rede en Natuur.

In diverse opzichten is deze opera de muzikale

belichaming van de Verlichting, van de indringende

oproep die filosoof Immanuel Kant aan de

beweging meegaf: Sapere aude! Durf te weten! In

dit verhaal moeten de hoofdpersonen zich zien

te bevrijden uit de greep van de Koningin van de

Nacht, die ‘hoopt door begoocheling en bijgeloof

het volk in haar ban te brengen’. Hier worden de

oude machten bevochten.

En hoewel de overwinnaars in deze opera

vooral aristocraten en priesters zijn, bieden zij

ook de onnozele vogelvanger Papageno – een natuurmens

– de kans om de ‘liefde tot de wijsheid

te veroveren’. Niet geboorte, maar kennis verheft

mensen, is de boodschap van componist Mozart

en tekstdichter Schikaneder. Beiden waren vrijmetselaar,

de beweging die met het pleidooi voor

vrijheid, gelijkheid en broederschap dezelfde

idealen nastreefde als de Verlichting.

En er zijn meer parallellen. Want Die Zauberflöte

beleeft de première in het volkse Freihaus-Theater

auf der Wieden in Wenen. Muziek

slaat haar vleugels uit en verlegt het terrein van

kerken en paleizen naar theaters. Er ontstaat in

de achttiende eeuw een openbaar concertleven.

Vorstenhuizen en kerken zijn niet langer de enige

broodheren van componisten, rijke burgers mengen

zich in ‘de macht der tonen’, zoals de geliefden

Tamino en Pamina in Mozarts Zauberflöte de

magische wereld van de muziek noemen.

Codes

De burgerij eist overal haar plek op, en dus ook

in de kunsten, die daarmee van karakter veranderen

– en zeker de muziek die tot dan toe nauw

is verbonden met de dogma’s van religie en de

morele mores van de adel. Opera gaat niet over

de gewone mens, maar over vorsten en mythische

figuren en de eeuwige strijd tussen goed en

kwaad die steevast een gelukkig einde kent, en

de luisteraar wapent met de nodige ethische

levenslessen. Muziek valt in die tijd nog onder de

wetenschappen. Over haar fundamenten wordt

gediscussieerd alsof het om natuurwetten gaat:

zolang adel de muziek regeert, vormt zij het symbool

van een strak geordende samenleving

waarin onderlinge verhoudingen vaststaan, zij is

een leer van affecten, van codes in klank.

Aan die stoelpoten beginnen de emanciperende

burgers te zagen. Zij willen zichzelf kunnen

terugvinden in muziek, wat betekent dat het

affect het moet opnemen – en afleggen – tegen

OPERA Scène uit Die

Zauberflöte, waarschijnlijk

in Freihaus-Theater auf der

Wieden in Wenen (1791)

EW SPECIALE EDITIE • 53


AFSCHEIDING

IN AMERIKA

BEGON DE

WERELD

OPNIEUW

60 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

Met de Europese

verlichtingsideeën kwam een

drang naar onafhankelijkheid

en vooruitgang naar de Nieuwe

Wereld. Het experiment van de

Verenigde Staten duurt voort.

Emile Kossen in Washington D.C.

EERSTE VLAG Volgens de

folklore naaiden Betsy Ross

en haar assistenten in 1776

eerste Stars and Stripes in

een atelier in Philadelphia

‘We kunnen niet langer

stellen dat er

niets nieuws onder

de zon is,’ schreef

Thomas Jefferson

(1743-1826) maart

1801 opgewekt aan zijn Britse vriend en theoloog

Joseph Priestley (1733-1804). ‘Dit hele hoofdstuk

van de geschiedenis van de mens is nieuw. De

enorme reikwijdte van onze republiek is nieuw.

Ik heb nu veel meer vertrouwen in de stabiliteit

ervan dan ervoor.’

Er was reden voor zijn optimisme: de Verenigde

Staten hadden net de eerste vreedzame

machtsovergang tussen twee politieke partijen

erop zitten. Na een spijkerharde verkiezingscampagne

gaf president John Adams (1735-1826) het

stokje over aan zijn tegenstander Jefferson.

Jefferson besefte dat dit een mijlpaal was. Vijfentwintig

jaar eerder schreef hij de Onafhankelijkheidsverklaring,

het document waarmee in de

Amerikaanse koloniën de gok was genomen afscheid

te nemen van kolonisator Engeland.

Een toenemende drang naar autonomie was

een direct gevolg van de opkomst van de Verlichting

die was overgewaaid uit Europa en toegepast

op de unieke situatie in Amerika. Toen de Onafhankelijkheidsoorlog

tegen de Britten eenmaal

was gewonnen, begonnen de Verenigde Staten

aan een experiment dat de rest van de wereld

nieuwsgierig aanschouwde. De Founding Fathers

– de grondleggers van de Verenigde Staten van

Amerika – kregen de kans om een nieuwe, meer

verlichte maatschappij te creëren.

Historici markeren begin achttiende eeuw als

het begin van de Amerikaanse Verlichting, als de

dertien koloniën nog – min of meer – een harmonieus

onderdeel zijn van het Britse Rijk. Door een

EW SPECIALE EDITIE • 61


HERMAN PHILIPSE

SCEPTICUS

Herman Philipse strijdt tegen

elke vorm van dogmatisme

De

Verlichting

is nooit

afgerond’

74 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

De filosoof Herman Philipse (1951) legt uit waarom het

bestuderen van de geschriften van de verlichtingsdenkers

buitengewoon boeiend, inspirerend en een immens genoegen is.

Gerry van der List

Foto’s Guido Benschop

Het geven van boeiende hoorcolleges

is een vaardigheid die niet iedereen

is gegeven. Maar Herman Philipse

is er een meester in. De universiteitshoogleraar

aan de Universiteit

Utrecht weet zijn gehoor te stichten

en vermaken, strooiend met leerzame citaten en

af en toe een speldenprik uit delend, vooral naar

gelovigen.

Geen wonder dat Home Academy een reeks

colleges van de atheïstische filosoof op cd uitbracht.

Twee gaan over een onderwerp dat hem

na aan het hart ligt: Verlichting vandaag en De

onvoltooide Verlichting. Philipse is zelfs wel voor

‘verlichtingsfundamentalist’ uitgemaakt. Een

denigrerende term die hij zelf een contradictio in

terminis noemt. Een fundamentalist onderwerpt

zich immers kritiekloos aan over geleverde geloofswaarheden,

terwijl het in de Verlichting

gaat om de moed zelfstandig na te denken. Redenen

genoeg in elk geval om ons licht op te steken

bij de kritische geest Herman Philipse.

EW Wat was, of is, de Verlichting?

Herman Philipse: ‘Als het woord “Verlichting

een hoofdletter heeft, verwijst het niet naar

allerlei lampen. Het duidt op een periode of

intellectuele stroming in de Europese cultuur-

geschiedenis, die rond 1650 begon en duurde

tot het einde van de achttiende eeuw. De Verlichting

wordt ook wel de Eeuw van de Rede

genoemd. De auteurs die dit tijdperk gestalte

gaven, hebben krachtig bepleit dat we onze

overtuigingen moeten baseren op wetenschappelijk

onderzoek naar relevante feiten en op

redelijke overwegingen.

‘Ze kritiseerden allerlei vormen van bijgeloof,

rechtsmisbruik, kerkelijk gezag of vorste lijke

macht, en zetten zich in voor grotere maatschappelijke

vrijheden. Velen van hen werden

hiervoor vervolgd door genadeloze vorsten of

door de katholieke Inquisitie.’

EW Wat is de essentie van de Verlichting?

Philipse: ‘Op die vraag kan ik het best antwoorden

met een citaat van Immanuel Kant. In 1784

publiceerde hij zijn essay Beantwortung der

Frage: Was ist Aufklärung? waarin hij

Aufklärung, de Verlichting dus, als volgt

definieerde: “Verlichting is het bevrijden van de

mens uit zijn onmondigheid, waaraan hij zelf

schuld heeft. Onmondigheid is het onvermogen

zijn verstand te gebruiken zonder leiding van

een ander.” Kant formuleerde ook de lijfspreuk

van de Verlichting: sapere aude, heb de moed

om van je eigen verstand gebruik te maken!’

Herman Philipse

1951 Geboren op 13 mei in

Den Haag

1983 Gepromoveerd aan de

Universiteit Leiden

1985-2003 Hoogleraar in de

wijsbegeerte aan de

Universiteit Leiden

2003-heden

Universiteitshoogleraar in de

wijsbegeerte aan de

Universiteit Utrecht

EW SPECIALE EDITIE • 75


FEMINISME

LOUISE D’ÉPINAY

84 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

Verlichte

vrouwen

MARY

ASTELL

Gerry van der List

CATHARINE

MACAULAY

Het gelijkheidsdenken van de Verlichting had

een emanciperend effect, maar was een nogal

masculiene aangelegenheid. Toch waren – en

zijn – er belangrijke bijdragen van vrouwen.

Mary Astell

1 (1666-1731)

Het was een boek met een indrukwekkend

lange titel: A Serious Proposal to the Ladies,

for the Advancement of Their True and

Greatest Interest. Het serieuze aanbod aan

dames om hun ware belangen te vergroten,

kwam in 1694 van de hand van Mary Astell,

een Engelse schrijfster die algemeen wordt

beschouwd als de eerste feministe van

haar land. Zij groeide op in een conservatief

anglicaans gezin en zou een godvruchtige

vrouw worden. Maar ze werd ook beïnvloed

door het rationalisme van René

Descartes, een vroege vertegenwoordiger

van de Franse Verlichting. Ze raakte ervan

overtuigd dat God vrouwen niet had voorbestemd

om slechts de tweede viool te spelen

en te kiezen tussen het moederschap of

een nonnenbestaan. ‘Als alle mannen

vrij geboren zijn,’ zo vroeg Astell zich af,

‘waarom zijn vrouwen dan als slaven geboren?’

In haar boek wees ze vooral op het belang

van onderwijs als emancipatiemiddel.

Louise d’Épinay

2 (1726-1783)

Af en toe wordt ze in een van de talrijke

publicaties over de Verlichting slechts genoemd

als de vrouw die van 1756 tot 1758

op haar landgoed onderdak bood aan Jean-

Jacques Rousseau. Maar Louise d’Épinay

was meer dan een goede gastvrouw die een

groot filosoof de gelegenheid schonk rustig

te werken aan klassiek geworden boeken

als Du contrat social en Julie, ou la nouvelle

Héloïse.

Aanvankelijk leek het verkeerd te gaan

in het leven van de adellijke dame. Ze

trouwde met een neef, die een schuinsmarcheerder

bleek en haar opzadelde met een

geslachtsziekte. Maar na een scheiding van

tafel en bed kwam ze tot bloei, mede door

nauwe banden met vooraanstaande intellectuelen.

Zo ging ze in Genève herhaaldelijk

op bezoek bij Voltaire. Zelf schrijven

deed Madame d’Épinay ook. Haar bekendste

werk werd Conversations d’Émilie, pedagogische

beschouwingen in de vorm van

gesprekken met haar kleindochter.

De Franse schrijfster Simone de Beauvoir

zou later in de feministische klassieker De

tweede sekse (1949) eer bewijzen aan

Louise d’Épinay als een belangrijke vroegere

voorvechter van vrouwenrechten.

3

Catharine Macaulay

(1731-1791)

Acht delen telde The History of England

from the Accession of James I to that of

the Brunswick Line. Catharine Macaulay

werkte er twintig jaar aan om een levendig

EW SPECIALE EDITIE • 85


REVOLUTIE

EEN WERELD

VAN

MONSTERS

De Franse Revolutie van 1789 was een gewelddadig

politiek gevolg van het verlichtingsdenken. Zij

leidde tot een heel boeiend debat over radicalisme.

Gerry van der List

Ideeën hebben gevolgen en die gevolgen hebben

weer invloed op de ideeën vorming. Een

duidelijk voorbeeld is de Franse Revolutie,

een van de spectaculairste omwentelingen

uit de geschiedenis. De revolutionairen lieten

zich inspireren door de denkbeelden die

tijdens de Verlichting waren opgebloeid. Zij stonden

zeer kritisch tegenover gevestigde – wereldlijke

en kerkelijke – machten en streefden, met

de leus ‘Vrijheid, gelijkheid en broederschap’,

naar een drastische hervorming van politiek en

samenleving.

Maar de stormachtige politieke en sociale ontwikkelingen

in Frankrijk sinds 1789 gingen gepaard

met veel geweld en mondden uit in een

dictatuur, met aan het hoofd een imperialistische

keizer, Napoleon Bonaparte. Vanzelfsprekend

groeide dan ook snel het onbehagen over revolutionaire

dadendrang. Het is geen toeval dat de

eerste politieke partij in Nederland Anti-Revolutionaire

Partij heette. De Franse Revolutie leidde

ook her en der tot boeiende debatten over voordelen

en risico’s van politiek radicalisme.

Zo waren in Britse politieke kringen de meningen

sterk verdeeld over de gebeurtenissen in

Frankrijk. Een politicus als Charles James Fox

van de liberale Whig Party zag in de val van de

Bastille ‘de grootste gebeurtenis die ooit in de

wereld had plaatsgehad’. Anderen toonden

vooral afschuw over het trieste lot van de Franse

monarchie en het brute optreden van in het bijzonder

de sans-culottes, de opstandige kleine

luyden. De meest uitgesproken vertegenwoordiger

van het kamp der verontrusten was de afgevaardigde

in het Britse parlement voor het district

Malton, de Ier Edmund Burke.

Burke zag in Frankrijk ‘een wereld van monsters’

ontstaan en schreef een hartstochtelijk

politiek pamflet. De bedoeling was om de Britten

te overtuigen van de noodzaak de verspreiding

van de revolutie koste wat het kost tegen te gaan.

Reflections on the Revolution in France verscheen

al in november 1790, maar is nog steeds het bekendste

boek over het onderwerp.

Mensenrechten

De fundamentele aanval van Burke op revolutionaire

dadendrang in het algemeen en de omwenteling

in Frankrijk in het bijzonder leidde tot een

stroom reacties. De beroemdste, populairste en

invloedrijkste kwam van de hand van Thomas

Paine. De twee delen van zijn Rights of Man, verschenen

in maart 1791 respectievelijk februari

1792, stimuleerden de ontwikkeling van een

brede hervormingsbeweging. Van het werk werden

in Europa binnen twee jaar tweehonderdduizend

exemplaren verkocht.

Paine was een avontuurlijke Engelsman die

zijn geboorteland had verlaten om zijn geluk te

beproeven in Amerika. Daar koos hij de kant van

de Amerikaanse opstandelingen die zich wilden

afscheiden van Engeland. Zijn stilistische vaardigheden

en retorische kwaliteiten demonstreerde

hij in het pamflet Common Sense, waarin

hij een politiek-filosofische rechtvaardiging

leverde voor het onafhankelijkheidsstreven.

88 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

TERREUR Terechtstelling van

koning Lodewijk XVI in 1793

EW SPECIALE EDITIE • 89


KRITIEK

AMUSEMENTSINDUSTRIE

Volgens critici zou de

Verlichting vooral inspireren

tot oppervlakkig plezier

92 • EW SPECIALE EDITIE


VERLICHTING

De Verlichting

onder vuur

De erfenis van het verlichtingsdenken

is zeker niet onomstreden. Van zowel

progressieve als conservatieve zijde

klinkt er fundamentele kritiek.

Gerry van der List

EW SPECIALE EDITIE • 93


COLOFON

© 2021 ONE Business B.V.

EW is in 1945 opgericht als Elsevier

Weekblad door J.P. Klautz (1904-

1990) en H.A. Lunshof (1904-1978)

en is een voortzetting van Elsevier’s

Geïllustreerd Maandschrift (1891-1940)

Voor vragen over abonnementen en bezorging bel de

klantenservice: 020-894 75 53 (werkdagen 9:00 -17:00) of ga

naar: ewmagazine.nl/klantenservice

Redactie: 020-2248022 | redactie@ewmagazine.nl

www.ewmagazine.nl | Postbus 11, 1110 AA Diemen

Hoofdredactie Arendo Joustra, René van Rijckevorsel

(adjunct)

Medewerkers aan dit nummer Paul Cliteur,

Joost Galema, Joppe Gloerich, Emile Kossen,

Gerry van der List, Riki Simons, Joke van Soest

(fotoredactie), Djûke Vaartjes (vormgeving),

Geerten Waling

Eindredactie & organisatie Eddy Schaafsma (chef),

José Bernard, Agnès Hoogendijk (coördinator van deze

uitgave), Liesbeth Wiewel, Tonny van Winssen

Beeld & presentatie Peter ter Mors (art director),

Jelrik Atema (infographics), jooZt Mattheij (techniek),

Wendelien Schmidt (fotoredactie)

Redactiesecretariaat Ingrid Pronk

Documentatie Marijke Brouwer (chef),

Marceline Couwenhoven, Bas Derks, Astrid Westbroek

Productie & distributie Natalie Leenstra-Drost,

Loes Mes

Pictoright Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten

bij een CISAC- organisatie is het auteursrecht

geregeld met Pictoright te Amsterdam.

© c/o Pictoright Amsterdam 2021

ISSN 1875-080X

ISBN 97894 634 80925

EW is een uitgave van

Directeur/uitgever Erwin van Luit

Postbus 11, 1110 AA Diemen

Marketing Marijke Houwer (chef), Elles Leijzer,

Ilone Tijsseling, Linsey van Vliet

Advertentieverkoop

ONE Business: 020-2105459

sales@newskoolmedia.nl

www.newskoolmedia.nl

Klantenservice

www.ewmagazine.nl/klantenservice

Postbus 606

7000 AP Doetinchem

Voor vragen over EW-abonnementen, mail

naar klantenservice@ewmagazine.nl of

regel uw abonnementszaken 24/7

direct via service.newskoolmedia.nl

Copyright Het is niet toegestaan om, zonder voorafgaande toestemming

van ONE Business B.V., de uitgever van EW, door en in EW gepubliceerde

artikelen, onderzoeken of gedeelten daarvan over te nemen, te (doen)

publiceren of anderszins openbaar te maken of te verveelvoudigen

Leveringsvoorwaarden Op alle aanbiedingen, offertes en

overeenkomsten van ONE Business B.V. zijn de algemene voorwaarden

van toepassing die te vinden zijn op www.onebusiness.nl/contact/

voorwaarden/, waar u ze kunt printen en opslaan. Deze voorwaarden zijn

tevens van toepassing op uw abonnement

Beeld

Cover Jean-Honoré Fragonard/National Gallery of Art Washinton D.C.

Pagina 2-3 Catrinus van der Veen /De Beeldunie

Pagina 6-7 Joseph Wright of Derby/National Gallery London pagina 8-9 UIG/Getty Images, Hubert

Robert/Leemage/Getty Images pagina 10-11 Jean-Honoré Fragonard/National Gallery of Art

Washinton D.C. pagina 12-13 Austrian Archives/ Hulton Fine Art Collection/Getty Images

Pagina 14-15 Frans Hals/Getty Images, Godfrey Kneller/Hermitage Museum, Culture Club/Getty

Images, Christoph Bernhard Francke/Herzog Anton Ulrich-Museum Braunschweig

pagina 16-17 James Latham/National Gallery of Ireland, Laurent Dabos/National Portrait Gallery

Londen, iStock, Pierre Loison/Louvre Museum, API/Getty Images, Heritage Images/Getty Images,

Jean Édouard Lacretelle/Getty Images, Bettmann/Getty Images

Pagina 18-19 Shutterstock, pagina 20-21 Jelrik Atema, Shutterstock, pagina 22-23 Shutterstock,

Gerry van der List pagina 24 National Library of Scotland, Shutterstock

Pagina 25 Berlinda van Dam/ANP, Frank Dam pagina 26-27 Berlinda van Dam/ANP

pagina 28-29 Heritage Images/Getty Images, Erich Lessing/ANP pagina 30-33 Frank Dam

Pagina 34-35 Olivier Middendorp, John James Audubon/Teylers Museum, Martijn Zegel/Teylers

Museum pagina 36-37 John James Audubon/Teylers Museum, Olivier Middendorp, Jacobus van

Looy/ Teylers Museum, pagina 38-39 Teylers Museum, John James Audubon/Teylers Museum, Mike

Bink/Teylers Museum, Olivier Middendorp

Pagina 40-41 Jesse Dittmar/Redux/ANP pagina 42-43 Erin Patrice O›Brien/Redux/ANP

Pagina 44-47 Sophia Spring/Eyevine/ANP

Pagina 48-49 Rijksmuseum Boerhaave Leiden, Jan l`Admiral/Rijksmuseum pagina 50-51 Jacob

Folkema/Rijksmuseum Amsterdam, Abraham Delfos/Rijksmuseum Amsterdam

Pagina 52-53 Michel Schnater/De Nationale Opera, Hulton Archive/Getty Images

pagina 54-55 Hulton Fine Art Collection/Getty Images, Austrian Archives/Imagno/Getty Images,

UIG/Getty Images

Pagina 56-57 Teylers Museum pagina 58-59 Bonhams Londen, Jean-Honoré Fragonard/Getty

Images, Olivier Middendorp

Pagina 60-61 Henry Mosler/Lambert/Getty Images pagina 62-63 Jean Leon Gerome Ferris/Library

of Congress

Pagina 64-65 Peter Hilz/ANP, Peter ter Mors

Pagina 66-67 Rijksmuseum Amsterdam pagina 68-69 The Frick Collection, Juan Trujillo/Musée du

Louvre, Rijksmuseum Amsterdam, The Wallace Collection pagina 70-71 Musée du Louvre,

Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Musée du Louvre, Hermitage Museum

pagina 72-73 Richard House/Yale University Art Gallery, Carol M. Highsmith/Getty Images, MET

Museum New York

Pagina 74-77 Guido Benschop

Pagina 78-79 Jean-Honoré Fragonard/Getty Images

Pagina 80-81 Science Photo Library/ANP pagina 82-83 Dorling Kindersley/SPL/ANP, Universal

History Archive/Getty Images, Dorling Kindersley/SPL/ANP, Stock Montage/Getty Images

Pagina 84-85 Hulton Fine Art Collection/Getty Images, National Portrait Gallery Londen pagina 86-

87 Guillaume de Spinny/Slot Zuilen, Alexander Kucharsky, John Opie/ Hulton Fine Art Collection/

Getty Images, Sophie Bassouls/Getty Images, Alessandro Albert/Getty Images, Maartje Geels/ANP

Pagina 88-89 UIG/Getty Images pagina 90-91 Library of Congress

Pagina 92-93 George Rose/Getty Images pagina 94-95 Rijksmuseum Amsterdam, Harry Croner/

Getty Images, Lex van Lieshout/ANP, Robin Utrecht/ANP, Print Collector/Getty Images

Pagina 96-97 Carolyn Ridsdale

98 • EW SPECIALE EDITIE

More magazines by this user
Similar magazines