NHA UITGELICHT december 2021 / nummer 17

December 2021 / Nummer 17
UITGELICHT
36
Belangrijke
rol van
verzetsvrouwen
Moedig verzetswerk van de
zestienjarige Trijntje van Keulen.
26
Zestig jaar persfotografie
Een cadeau voor ons allemaal.

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Annabelle Arntz, Christine Tinssen
Aan dit nummer werkten mee:
Tanitha Gangel
Hannah Goedbloed
Jan Kruidhof
Marian Smit
Vannessa Timmermans
Wim de Wagt
Mart van de Wiel
Lieuwe Zoodsma
Jan Julia Zurné
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
Druk:
Pantheon Drukkers, Velsen
Oplage:
800
ISSN:
2352 - 0671
5
Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur
Lieuwe Zoodsma.
16
Prikbord
Nieuws van het NHA.
26
Impressie
Het beeld van Fotopersbureau De Boer online!
6
Pareltjes
De schijnwerper op nieuwe aanwinsten.
18
Fietsendieven in
oorlogstijd
Tijdens de bezetting wordt het aloude probleem
van fietsendiefstallen snel groter.
Collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Wintersfeer in de regio.
10
‘Met digitaliseren ben je
nooit klaar’
Interview met Hannah Goedbloed, conservator
Oude Boekerij en Bijzondere Collecties.
22
28 30
Een heel speciale
kerstviering
De achtergrond bij een foto uit de collectie van
Fotopersbureau De Boer.
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
Voorzijde omslag:
Portretfoto Trijntje (Truus) van Keulen (van
kleur voorzien door Jakob Lagerweij), 1941.
32
Topstuk
Het topstuk voor Marjan Scharloo is natuurlijk
het testament van Pieter Teyler.
36
Vrouwen in verzet
De zestienjarige Trijntje begint met krantjes
verspreiden, maar het duurt niet lang of ze
verricht ook koerierswerk.
42
Nieuwe archieven en
aanwinsten
Haarlem in druk.
3

Uitgelicht ...
Zestig jaar
persfoto’s
online
Wat waren wij blij toen in september van dit jaar de coronabeperkingen door het
kabinet verder werden afgeschaald. De mondkapjes mochten af en de anderhalve
meter afstand van elkaar was niet langer nodig. Nadat in juni onze studiezalen
en tentoonstellingen alweer, met een aantal restricties, open waren gegaan,
was deze verdere versoepeling voor velen en ook voor ons hét teken dat wij
langzamerhand weer naar ‘het normale’ terugkeerden. Wij begonnen enthousiast
met het verwijderen van de pijlen, de bordjes en de andere coronaaanwijzingen.
De plastic coronaschermen lieten we nog maar even
op de balies en in het Archiefcafé staan.
Helaas namen de besmettingen al weer snel toe en op het moment
van schrijven van dit voorwoord zijn er weer nieuwe strenge
voorschriften en beperkingen opgelegd. We blijven hopen op een
fijne Kerst en Oud & Nieuw. Onder deze omstandigheden kan het
nieuwe nummer van ons magazine Uitgelicht misschien wat extra
licht brengen! Aan de inhoud zal het in ieder geval niet liggen.
In dit nummer onder meer aandacht voor de zeer bijzondere en
unieke boekencollecties van het Noord-Hollands Archief, aan de hand
van een interview met Hannah Goedbloed, onze nieuwe conservator
Oude Boekerij en Bijzondere Collecties. Verder een boeiend artikel
van onze tentoonstellingsmaker Mart van de Wiel over de verzetsvrouw Trijntje
van Keulen, één van de verzetsheldinnen die te zien is in onze nieuwe vaste
tentoonstelling over Noord-Hollandse verzetsvrouwen.
In dit nummer ook aandacht voor de binnenkort vertrekkende directeur van Teylers
Museum, Marjan Scharloo. Zij vertrekt na een indrukwekkende carrière van twintig
jaar bij Teylers en laat een bijna volledig gerestaureerd en verbouwd museum
achter dat in alle opzichten een bijzondere plaats inneemt in het nationale en
zelfs internationale kunst- en cultuurveld.
Als laatste hebben wij nog een verrassing voor u. Vlak voor de Kerstdagen gaat de
nieuwe beeldbank met 2.000.000 persfoto’s van Fotopersbureau De Boer online.
Het loont de moeite om te gaan speuren in deze schat!
Zeepkistenrace
Schalkwijk, Fotopersbureau
De Boer, 1977.
Ik wens u allen fijne en gezegende Kerstdagen toe en een gezond en gelukkig
Nieuwjaar. En uiteraard veel leesplezier.
Lieuwe Zoodsma, directeur Noord-Hollands Archief
5

Pareltjes
# 17 | Pareltjes
Tekst: Hannah Goedbloed / beeld: Peter Rothengatter
Pareltjes
In de bijbelcollectie uit de bibliotheek van Museum Enschedé wordt sinds 1969 een
dertiende-eeuws bijbeltje bewaard, dat met reden een pareltje genoemd mag worden.
Vanwege zijn kwetsbaarheid en uniciteit is deze bijbel onlangs gedigitaliseerd, zodat
hij fysiek goed bewaard kan blijven onder de juiste omstandigheden en tegelijkertijd
de mogelijkheid is geschapen om hem tot in detail te kunnen bewonderen vanuit de
huiskamer.
Ooit door een zakbijbeltje gebladerd
van dundrukpapier? Dan
stond je vast versteld over de
grootte ervan, of beter gezegd
het kleine formaat, het uiterst
dunne papier en de kleine drukletter.
En dan te bedenken dat
dergelijke zakbijbeltjes ook al in
dertiende-eeuws Parijs werden
gemaakt, maar dan in het Latijn,
geschreven met een kraaienveer,
in ijzergallusinkt, op zeer dun
perkament. Vaak werden deze
middeleeuwse bijbeltjes ook nog
eens rijk verlucht met het aanbrengen
van randversieringen en
initialen in heldere pigmenten
en bladgoud. Een manuscript vol
kleine kunstwerkjes zou je kunnen
zeggen.
Parijse zakbijbel
De genoemde kenmerken gelden
ook voor het bijbeltje uit de
bijbelcollectie van Museum Enschedé.
Vanwege het formaat, de
typische lay-out en de uniforme
benaming van de bijbelboeken,
beschouwen we deze als een
De roodleren boekband met goudstempeling
dateert uit de 18e eeuw, alleen de
zilveren knopjes zijn afkomstig van een
oudere band.
Parijse zakbijbel, vervaardigd
omstreeks 1250.
De versiering rond en binnen de
tekst had een tweeledig doel. In
de eerste plaats diende het als
tekstgeleding. Elk bijbelboek begint
met een groot versierd initiaal
(beginletter). De hoofdstukken,
alinea’s en commentaren op
de hoofdstukken beginnen met
kleinere initialen, versierd met
penwerk van rood en blauw. In de
tweede plaats werd de versiering
ook aangebracht puur vanuit
esthetisch oogpunt. Zo’n manuscript
was tenslotte een kostbaar
goed en verdiende dan ook een
mooie uitstraling.
De gedecoreerde initialen in de Occo
Bijbel zijn op een uiterst verfijnde
manier verlucht met stukjes bladgoud
erin verwerkt.
6
7

# 17 | Pareltjes
Het bijbelboek Genesis begint
met een speciaal initiaal, ter
markering van het begin van de
bijbel. De initiaal ‘I’ van ‘In principio’
(In het begin) beslaat de
hele lengte van het blad, waarin
God op twee manieren wordt
voorgesteld: als de schepper van
hemel en aarde en als Jezus die
de kruisdood sterft in het bijzijn
van zijn moeder Maria en discipel
Johannes.
Rijke koopman
Een ander interessant aspect zijn
de verscheidene bezitterskenmerken
die op de schutbladen voor in
de bijbel staan geschreven.
We kunnen zodoende een heel
eind reconstrueren wie, waar en
wanneer het bijbeltje in bezit
heeft gehad. Een van die bezitters
was de rijke Amsterdamse
Geschreven met
een kraaienveer,
in ijzergallusinkt
koopman van Friese afkomst,
Pompeius Occo*. Hij verkreeg het
bijbeltje in 1517 en wel op een
bijzondere wijze.
De ruime marges om de geschreven tekst
zijn typerend voor de Parijse bijbeltjes
uit de 13e eeuw.
Occo was niet alleen een rijk
koopman en liefhebber van
kunst, maar ook bankier van koning
Christiaan II van Denemarken
en zijn voormalige raadsheer
Erik Valkendorf, aartsbisschop
van het huidige Trondheim in
Noorwegen. Wanneer de aartsbisschop
in 1517 te gast is bij
Occo in Amsterdam, geeft hij
hem als geschenk het dertiendeeeuwse
bijbeltje. Wat de directe
aanleiding is geweest voor dit
geschenk is niet te achterhalen,
maar ze moeten in ieder geval
een zeer goede band hebben gehad,
anders had Valkendorf hem
nooit zo’n kostbaar manuscript
gegeven.
Ongenade
In het boek Onder Amsterdamsche
humanisten uit 1934,
schreef J.F.M. Sterck dat Valkendorf
in 1521 wederom te gast
was bij Occo. Maar ook koning
Christiaan bleek op dat moment
in Amsterdam te zijn. Het was
geen fijn weerzien toen ze elkaar
troffen, want Valkendorf was
in de tussentijd in ongenade
gevallen bij de koning omdat hij
de relatie van de koning met zijn
minnares, de Hollandse Dyveke,
zou hebben afgekeurd. Dyveke
overleed daarna op mysterieuze
wijze en Valkendorf was een van
de verdachten. Koning Christiaan
zag nu zijn kans schoon om de
aartsbisschop op te pakken, maar
de magistraat van Amsterdam
heeft dit kunnen verhinderen en
Valkendorf vond een veilig heenkomen
in huize Occo.
En het bijbeltje? Dat bleef nog
zo’n tweehonderd jaar binnen de
Occo-familie, totdat de laatste
telg uit het geslacht kinderloos
Op de schutbladen voor in de bijbel
hebben meerdere eigenaren hun naam
geschreven, waaronder Pompeius Occo
en zijn schoonzoon Joost Buyck, de
latere burgemeester van Amsterdam.
stierf en het bijbeltje via een
.
veiling
in Haarlem werd aangekocht
door Johannes Enschedé II.
*Tegenwoordig draagt het
bijbeltje de naam ‘Occo Bijbel’,
vernoemd naar deze illustere
eigenaar.
8
9

# 17 | ‘Met digitaliseren ben je nooit klaar’
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Vannessa Timmermans
‘Met digitaliseren ben
je nooit klaar’
‘Er zijn geen andere archiefinstellingen met zo’n uitgebreide bibliotheek als de onze.
Wel willen we van de verschillende onderdelen van de collectie meer één geheel maken.
En meer naar buiten brengen wat er zo bijzonder is aan ons boekenbezit.’
Pop-upboeken
zijn van oudsher
meer ter vermaak,
dan ter lering
Boven De bibliotheekcollectie in het depot.
Rechts Hannah Goedbloed met het grote
pop-upboek van M.C. Escher uit 2011, een
van de weinige pop-upboeken voor volwassenen
uit de collectie.
10
Aan het woord is Hannah
Goedbloed, sinds januari 2021
conservator Oude Boekerij en
Bijzondere Collecties. Al in 2019
trad zij in dienst van het NHA,
toen nog als bibliothecaris. Voor
die tijd werkte zij bij de Koninklijke
Bibliotheek en NDB Biblion.
De tentoonstelling ‘Een open
boek’, die van september tot november
in de Commandeurszaal
te bezichtigen was, werd mede
door haar samengesteld.
Wat trok haar zo aan in de boekencollectie
van het NHA? ‘De
variatie,’ antwoordt ze onmiddellijk.
‘Ik heb middeleeuwse
geschiedenis gestudeerd en een
master boekwetenschap oude
drukken uit de zestiende en
zeventiende eeuw gedaan. Het
leuke van onze collectie is dat
alles erin terugkomt: oude drukken,
kunstenaarsboeken, bibliofiele
uitgaven, kinderboeken,
pop-upboeken, middeleeuwse
handschriften. En dat alles in
één bibliotheek! De Koninklijke
Bibliotheek is enorm groot,
daar werken veel specialisten
op hun eigen terrein, maar hier
in Haarlem kan ik mij echt met
álles bezighouden.’
‘De Oude Boekerij en Bijzondere
Collecties zijn in beginsel
gesloten collecties. We verwerven
nog wel oude drukken en
bijzondere boeken, maar alleen
wanneer die te maken hebben
met Haarlem of de andere bij

# 17 | ‘Met digitaliseren ben je nooit klaar’
Het pop-upboek Dornröschen uit 1895 is
nog geheel intact en zeer zeldzaam.
Rechts Hannah toont een van de vroegst
gedrukte boeken uit de collectie Costeriana.
het NHA aangesloten gemeenten,
of met de Provincie Noord-
Holland. Wanneer er hiaten in
de collectie zitten, proberen we
die aan te vullen. Soms komt er
in het antiquarische circuit of op
veilingen nog wel iets beschikbaar.’
Heeft ze misschien een wensenlijstje?
Breeduit lachend: ‘O
ja, middeleeuwse handschriften
die in Haarlemse ateliers in de
veertiende en vijftiende eeuw
zijn gemaakt. Sommige bevinden
zich al in erfgoedinstellingen, die
zullen niet gauw deze kant op
komen. Maar het zou kunnen dat
er via veilingen nog iets gebeurt.
En we krijgen gelukkig ook nog
steeds schenkingen.’
Costeriana
Wat is er volgens haar uniek aan
de NHA-collectie? ‘Met name de
verzameling die naar aanleiding
van L.J. Coster, de zogenaamde
Een deel van de
boeken moet
handmatig worden
ingevoerd
uitvinder van de boekdrukkunst,
is opgebouwd in de negentiende
eeuw, de Costeriana. Toen zijn er
blokboeken (boeken uit de middeleeuwen
gedrukt met behulp
van houten printblokken; wdw)
aangeschaft die vrijwel uniek
zijn. Van de printblokken zijn
elders nog wel meer afdrukken
bekend, maar het is niet
altijd duidelijk of ze van precies
dezelfde blokken afkomstig waren.
Deze verzameling is gelinkt
aan Haarlem en zeer bijzonder
vanwege de historische achtergrond.’
Hannah noemt vervolgens de
Johannieter-bibliotheek. ‘Een
groot deel daarvan hebben wij
in ons bezit, omdat de Janskerk
onderdeel was van de Commanderij
van Sint Jan. Het bijzondere
is natuurlijk dat deze verzameling
nu op dezelfde plek – de
Janskerk – wordt bewaard. Veel
van de boeken zijn via de oorspronkelijke
aanschafregisters en
bezitterskenmerken in het boek
terug te herleiden, zodat we
weten: dit boek heeft ooit in de
bibliotheek van de Johannieters
gestaan. Elders in Nederland zijn
niet zulke grote collecties die
gerelateerd zijn aan de Johannieters.’
Pop-upboeken
Pratend over het bijzondere
karakter van de collectie noemt
ze ook de pop-upboeken, waarschijnlijk
de grootste verzameling
in een openbare instelling in
West-Europa, zegt ze. ‘Die boeken
beslaan de periode vanaf het
einde van de negentiende eeuw
tot nu. Ook deze verzameling
komt van de stadsbibliotheek, die
ooit is gestopt met het aanschaffen
van nieuwe exemplaren. Nu
verwerven we alleen nog als er
een relatie is met Haarlem of een
andere aangesloten gemeente.’
‘Pop-upboeken zijn van oudsher
meer ter vermaak, dan ter lering,’
legt ze uit. ‘Meer om te laten
beleven, dan een middel om te
lezen en kennis te vergaren. De
makers zijn eigenlijk kunstenaars,
die zich afvragen: wat kan
ik eigenlijk nog meer met een
boek doen? Het zijn een soort
kunstboeken. De vroegste voorbeelden
waren uitsluitend voor
kinderen bedoeld. Maar daarvóór,
in de achttiende eeuw, hadden
deze boeken een wetenschappelijke
inslag. Met beweegbare
onderdelen laten ze bijvoorbeeld
zien hoe het planetenstelsel in
elkaar zit. Vrij eenvoudig nog,
maar voor die tijd wel bijzonder.’
Braaf
Dit voorjaar zijn de pop-upboeken
samen met de historische
kinderboeken verhuisd uit de
openbare bibliotheek aan het
Doelenplein naar het depot aan
de Kleine Houtweg. Bij de kinderboeken
gaat het om ongeveer
12
13

# 17 | ‘Met digitaliseren ben je nooit klaar’
3000 exemplaren. Hannah: ‘Alles
wat de stadsbibliotheek aan
bijzondere kinderboeken had,
is uiteindelijk terechtgekomen
in de kinderboekencollectie.
Daarbij gaat het vooral om achttiende-
en negentiende-eeuwse
exemplaren. De verzameling is
opgebouwd uit verschillende
schenkingen, onder anderen
van de gemeentearchivaris
C.J Gonnet (1842-1926). Een
deel is geschonken door uitgevers
uit Haarlem of daarbuiten.’
De kinderboekencollectie omvat
veel divers materiaal, zegt Hannah:
‘Veel schoolboekjes, die
trouwens op ons nogal braaf
overkomen. Catechismusboeken,
geografische werken, atlasjes
en meer. Voor Nederland een
unieke collectie. We zijn met een
aantal andere erfgoedinstellingen
aangesloten bij het centraal
kinderboekenbestand, zodat
onderzoekers gemakkelijker
kunnen vinden wat ze zoeken. Er
komen wel mensen bij ons langs
om kinderboeken te bestuderen,
maar feitelijk moet deze collectie
nog ontsloten worden.
Aanvragen zijn nu nog lastig af
te handelen. Het verloopt nog via
het systeem van de Bibliotheek
Zuid-Kennemerland. De ontsluiting
is nog “onder constructie”.
Er zitten overigens ook Chinese
kinderboeken bij en uitgaven die
in het Arabisch geschreven zijn,
maar die zijn nog nooit ontsloten,
omdat het aan de knowhow
en talenkennis ontbrak om dit te
doen.’
Monsteronderneming
Hannah noemt de digitalisering
van de collectie dé uitdaging
voor de toekomst. Het NHA
streeft naar de volledige digitale
ontsluiting van de boekencollectie,
waarbij het aloude bibliotheeksysteem
in zijn geheel in
het archiefsysteem is geïntegreerd.
Een monsteronderneming.
‘Veelal kan dit geautomatiseerd
gebeuren, maar een deel
van de boeken moet handmatig
worden ingevoerd, met name
kwetsbare boeken zoals oud
drukwerk en pop-upboeken.
Sommige collectiestukken zijn
zelfs helemaal nog niet beschreven.
De kennis om dit te doen
is er wel, maar het kost gewoon
veel tijd. Het oude bibliotheeksysteem
moet daarbij aansluiten
op het nieuwe systeem. We
willen het wel in een keer goed
doen. Het gaat niet alleen om
het overnemen van de titel en de
auteursnaam. In boeken werden
ook aantekeningen gemaakt, die
Het depot waar de Oude Boekerij wordt
bewaard. Rechts 19e-eeuwse almanakken
met boekbanden in Art Nouveau-stijl.
onderzoekers veel kunnen leren
over de eigenaar en de gebruiker
van het boek. Deze moeten ook
worden overgenomen.’
Ze noemt als voorbeeld de Biblia
Pauperum, een armenbijbel
uit 1460-1470, die ook op de
tentoonstelling te zien was. ‘Dit
blokboek is in 1981 aangekocht.
Toen we het voor de tentoonstelling
wilden laten fotograferen en
uit zijn passe-partout haalden,
bleken op de achterkant gegevens
te staan, die ons nieuwe
informatie gaven. Nu kijken we
veel meer naar dit soort details.
Het liefst zou ik ieder boek compleet
willen beschrijven, inclusief
de banden. Maar dit staat nog in
de kinderschoenen.’
WorldCat
‘We zijn ook bezig,’ gaat ze
enthousiast verder, ‘met de
aansluiting van ons archiefsysteem
op WorldCat (een online
catalogus waar 72.000 bibliotheken
uit de hele wereld bij zijn
aangesloten; wdw). Via WorldCat
worden online-bezoekers direct
doorgelinkt naar het NHA. Dit
platform is daarom veel interessanter
voor ons dan Delpher.
Intussen hebben we de eerste
export van gedigitaliseerde titels
gedaan. Nu gaan we kijken of het
daar goed terechtkomt, hoe erop
gereageerd wordt, of bepaalde
zaken nog beter moeten, wat we
Nu kijken we
veel meer
naar dit soort
details
er eigenlijk mee willen. We gaan
bekijken welk uniek boekenmateriaal
we nog meer hebben om
te laten fotograferen en digitaliseren.
Met digitalisering ben je
nooit klaar, maar het streven is
om zoveel mogelijk gedaan te
krijgen.’
Spanning
‘Een ander punt is om onze
collectie nog meer onder de
aandacht te brengen. Concreet
betekent dit: meer tentoonstellingen
als ‘Een open boek’, meer
op de website aanwezig zijn.
In Haarlem en omgeving meer
bekendheid creëren, bijvoorbeeld
door artikelen te schrijven in
plaatselijke kranten en tijdschriften,’
filosofeert Hannah.
‘De boekencollectie van het
NHA heeft ook museale waarde,
we zijn in de eerste plaats een
erfgoedinstelling. Enerzijds moet
de collectie vanwege de kwetsbaarheid
goed worden geconserveerd,
maar de boeken moeten
ook kunnen worden ingezien op
de studiezaal. Dit voelt als een
tegenstelling, maar we moeten
het zo zien te krijgen dat de
stukken worden bewaard én door
iedere bezoeker kunnen worden
bekeken. Digitalisering kan hieraan
bijdragen. Aan de University
of St. Andrews in Schotland
wordt geëxperimenteerd met het
in 3D tonen van gedigitaliseerde
objecten. Dat kunnen ook boeken
zijn.’.
14
15

211108_NHA_VV_A0_POSTER_@100%.indd 8 11/11/2021 20:12
Prikbord
Krant en Artificial Intelligence
Persfotografen maken van een gebeurtenis
vaak meerdere foto’s. Daarvan verschijnt er
meestal maar één in de krant. Tegenwoordig
kun je het krantenartikel en de originele
fotoserie gedigitaliseerd terugvinden. Dit
zoekwerk is vooralsnog handwerk. Maar samen
met andere partijen verkent het NHA de
mogelijkheden van Artificial Intelligence (AI)
om deze collecties met elkaar te verbinden
en het volledige verhaal achter een enkele
persfoto te achterhalen. Meer weten?
Kijk bij noord-hollandsarchief.nl/NHLab.
Help de computer!
Het NHA traint de computer om doeltreffender
te kunnen zoeken in historische beeldcollecties,
zoals die van Fotopersbureau De Boer
(1945-2004). Het is de eerste keer dat op
deze schaal kunstmatige intelligentie (AI)
wordt getraind en toegepast op historische
foto’s.
Vrijwilligers kunnen meedoen via het platform
velehanden.nl.
Vrouwen in verzet
Tijdens de Tweede Wereldoorlog komen
duizenden mensen in verzet tegen de Duitse
bezetter en Nederlandse collaborateurs. Het
verzet varieert van het redden van Joodse kinderen
tot het zorgen voor onderduikers en van
het saboteren van fabrieken tot het liquideren
van Duitse militairen en collaborateurs. Na de
oorlog blijft bij velen voornamelijk het gewapend
verzet in herinnering, veelal uitgevoerd
door mannen. De cruciale rol van vrouwen
krijgt hierdoor tot op de dag van vandaag
nauwelijks aandacht. Lees in dit nummer het
verhaal van verzetsvrouw Trijntje van Keulen
(blz. 36).
Bezoek ook de permanente tentoonstelling
‘De vele gezichten van Vrouwen in Verzet’ in
de Janskerk, waar de verzetsvrouwen een
naam en gezicht krijgen. Meer op noordhollandsarchief.nl/vrouweninverzet.
Sfeerfoto’s Grand Prix
Nederland moest er 36 jaar op wachten, maar
de terugkeer van de Grand Prix op het circuit
van Zandvoort was een succes, niet in de
laatste plaats door de winst van Max Verstappen.
Veel raceliefhebbers zaten aan de buis
gekluisterd of hebben genoten in en om het
circuit. De herinnering aan het race-weekend
wil het NHA vasthouden en bewaren. Daarom
zoekt het NHA voor de beeldcollectie foto’s
die de sfeer in Zandvoort in beeld brengen.
De foto’s kunnen via de NHA-website worden
opgestuurd, of gemaild naar beeldcollectie@
noord-hollandsarchief.nl.
Nieuwe huwelijksaktes
Er zijn 5442 nieuwe huwelijksaktes op WieWas-
Wie beschikbaar. Uit de periode 1933-1942
gaat het om de gemeenten Akersloot, Andijk,
Ankeveen, Anna Paulowna, Assendelft, Avenhorn,
Kortenhoef en Purmerend. De aktes in
Hoorn zijn tot 1937 beschikbaar, die van Alkmaar
uit 1933 en van Haarlem uit 1941/42.
NHA e-Depot is live!
Het programma Digitaal Informatiebeheer
binnen het NHA richt zich op het ontwikkelen
van een digitaal depot, dat wil zeggen een
depot voor digitale informatie. Door het vele
werk met computers ontstaat een veelheid
aan digitale archieven en worden papieren
documenten nauwelijks meer aangemaakt.
Op 28 oktober was het zover: het digitale
depot ging live. Hierin bevinden zich momenteel
twee collecties, een van de Provincie
Noord-Holland (Provinciale bladen) en een
van de gemeente Zandvoort (audiotulen). In
de komende maanden worden de functionaliteiten
uitgebreid en komen er nog veel meer
collecties in. Zoeken kan via de website.
Bekijk de film over HisGIS
Onlangs zijn op de website HisGIS de kaarten
uit 1832 van de kustzone Noord-Holland
gepubliceerd. Je krijgt hier onder meer
informatie over de eigenaren van de percelen
en de hoogte van de betaalde belasting. Deze
informatie is voor heel wat specialisten van
onschatbare waarde. Bouwhistoricus Maarten
Enderman en archeoloog Roos van Oosten
vertellen hierover.
16
17

# 17 | Fietsendieven in oorlogstijd
Tekst: Jan Julia Zurné / beeld: Noord-Hollands Archief en Roel Pauw
Fietsendieven in
oorlogstijd
Eind juni 1941 valt het oog van een oplettende hoofdagent van de Bloemendaalse
politie op een jongen die fietsenbanden vervoert. Met het oog op recente fietsendiefstallen
in de omgeving houdt hij hem staande en vraagt naar de herkomst van de
banden. De jongen verklaart de banden te vervoeren voor een kostganger in het huis
van zijn ouders. Deze kostganger, een 45-jarige Haarlemmer, blijkt na onderzoek door
de politie diverse fietsen te hebben gestolen. In een verlaten padvinderslokaaltje heeft
hij ze gesloopt om de onderdelen te kunnen verkopen.
De nachtelijke
verduistering
bemoeilijkt het
volgen van bekende
fietsendieven
Boven Uitsnede uit het krantenartikel.
Rechts Haarlems Dagblad, 19 september
1941.
Deze fietsendief is geen uitzondering.
Tijdens de bezetting
wordt het bestaande probleem
van fietsendiefstallen snel
groter. Al in de zomer van 1940
meldt De Telegraaf dat de nachtelijke
verduistering het volgen
van bekende fietsendieven
voor de politie bemoeilijkt. Daar
komt nog bij dat steeds meer
mensen zonder strafblad ‘het
pad der deugd hebben verlaten’,
omdat de prijzen voor fietsen en
fietsonderdelen de pan uitrijzen.
In een poging het aantal
fietsendiefstallen in te perken,
denkt men na over landelijke
maatregelen tegen heling van al
die gestolen rijwielen. Wanneer
in het voorjaar van 1941 de
fietsbanden op de bon gaan, is
het hek helemaal van de dam
en worden fietsen een nog
aantrekkelijkere buit.
Minderwaardig
Tijdens de politieverhoren
verwijst de gesnapte Haarlemse
fietsendief meermaals naar
de tijdsomstandigheden als
verklaring voor zijn misdaad. Hij
verklaart het stelen van fietsen
‘minderwaardig’ te vinden, maar
geen andere uitweg uit zijn
problemen te hebben gezien.
De man heeft overigens al een
lang strafblad: vanaf zijn achttiende
is hij maar liefst vijftien
keer veroordeeld, meestal voor
diefstal. Sinds 1938 is hij op
vrije voeten en probeert hij ‘als
eerlijk mensch te leven’. Dat lukt
niet meer als hij in 1940 zijn
werk in een lampenkappenbedrijf
kwijtraakt. Van de sociale
dienst van de gemeente Haarlem
ontvangt hij 7 gulden steun per
week, maar door de stijgende
kosten van levensonderhoud kan
hij daarvan niet rondkomen. Hij
ziet geen andere weg dan de
misdaad. Deze terugval doet hem
‘veel leed’, omdat hij zijn tachtig-
18
19

# 17 | Fietsendieven in oorlogstijd
Pastorie R.K. Kerk Haarlemmerliede,
1915. Uit de fietsenstalling tussen
de pastorie en de R.K. Kerk in Haarlemmerliede
werden fietsen gestolen.
Rechts Monument aan de Barchman
Wuytierslaan in Amersfoort, waarop
de naam van de fietsenhersteller staat
(foto: Roel Pauw).
jarige moeder had beloofd op het
rechte pad te blijven.
Spijt
Volgens de fietsendief was een
gesprek met een fietsenhersteller
en oude kennis de directe
aanleiding voor zijn meest recente
misdaad. Begin 1941 was
het pedaal van zijn fiets kapot.
Tijdens de reparatie raakt hij in
gesprek met de fietsenhersteller.
Die klaagt dat hij klanten moet
wegsturen, omdat hij door
schaarste niet meer aan banden
en andere rijwielonderdelen kan
komen. Daarbij laat hij doorschemeren
dat hij wel interesse
heeft in gestolen waren. De man
ziet dit als een mooie oplossing
voor zijn geldproblemen. Later
dat jaar koopt de fietsenhersteller
meermaals fietsen van zijn
In het voorjaar
van 1941 gaan
de fietsbanden
op de bon
kennis, ondanks het vermoeden
dat ze gestolen zijn. Ook brengt
hij zijn neef in contact met de
fietsendief, waarna die hem assisteert
bij een diefstal. Tijdens
zijn verhoor verklaart de fietsenhersteller:
‘Ik heb thans zeer veel
spijt van het gebeurde en ik ben
thans zeer blij dat dit misdrijf
ontdekt is en ik door alles te bekennen
mij van deze ontzettende
last bevrijd heb.’
Zeer ernstig
In oktober 1941 moeten de fietsendief
en fietsenhersteller voor
de rechter verschijnen. Beiden
bekennen hun misdrijf. Tijdens
de zitting noemt de officier van
Justitie de fietsendiefstallen
‘zeer ernstig [...] te meer daar de
verdachte reeds meermalen is
veroordeeld’. Hij eist een celstraf
van drie jaar tegen de fietsendief,
maar de rechters leggen twee
jaar op. De fietsenhersteller moet
anderhalf jaar de cel in. Enkele
weken later wordt de neef van
de fietsenhersteller bij verstek
veroordeeld tot een gevangenisstraf
van vijf maanden wegens
zijn betrokkenheid bij één van de
diefstallen. Die straffen klinken
fors, maar zijn in 1941 niet uitzonderlijk
hoog voor verdachten
van fietsendiefstal en -heling
met een strafblad.
Represaille
Hoe het de fietsendief verder
is vergaan, weten we niet. Over
de fietsenhersteller en zijn neef
Die straffen
klinken fors,
maar zijn in
1941 niet
uitzonderlijk
hoog
weten we wel meer. Zij hebben
de oorlog niet overleefd. Op 15
februari 1945 worden ze, samen
met achttien anderen, in Amersfoort
bij wijze van represaille
door de Duitsers gefusilleerd.
Waarom ze slachtoffer werden
van deze represailleactie is niet
duidelijk. Mogelijk waren ze
samen betrokken bij verzetswerk
of zwarte handel. De fietsenhersteller
is na de oorlog onder
Tuin met een fietsenhok in de winterse
tuin van het Diaconiehuis in de Ridderstraat
in Haarlem, 1940.
vermelding van de groep ‘verzet’
opgenomen op de Erelijst der
gevallenen 1940-1945..
Historica Jan Julia Zurné van de
Radboud Universiteit Nijmegen
onderzoekt in samenwerking
met het Brabants Historisch
Informatiecentum (BHIC) en
het NHA diefstallen tijdens de
Tweede Wereldoorlog. Dit onderzoeksproject
is gefinancierd
door het Mondriaan Fonds en
te volgen via https://oorlogsboeven.nl/.
20
21

# 17 | Een heel speciale kerstviering
Tekst: Jan Kruidhof / beeld: Noord-Hollands Archief
Een heel speciale
kerstviering
Een jongetje met een baard van watten en een kartonnen kroon overhandigt een geschenk.
Tegenover deze Wijzen uit het Oosten staat een groepje herders, verkleed met
doeken en baarden aan touwtjes. Aan de zijkant van het podium, tussen de coulissen,
kijken kleine kinderen toe. Ondertussen wiegt een meisje het kindeke Jezus, een pop
met een flinke bos haar.
Alle foto’s Kerstfeest woonwagenbewoners
IJmuiden, Fotopersbureau De Boer,
20 december 1967.
Het lijkt een kerstvoorstelling
van een kerk of school, maar de
beschrijving in de collectie van
Fotopersbureau De Boer luidt:
’Kerstfeest woonwagenbewoners,
IJmuiden, 20 december
1967’. Waar kijken we precies
naar? Wie zijn deze kinderen en
wie organiseerde deze avond?
Al ver voor de jaren zestig trokken
woonwagenbewoners door
de regio IJmuiden en Velsen. In
het archief van de politie Velsen
is een speciaal dossier: ‘Woonwagenkamp
te Velsen, 1950-
1983’. Als je het doorbladert,
wordt al snel één ding duidelijk:
de gemeente zat in haar maag
met het kamp.
Last
Althans, ‘kamp’. Daar begint
het al. Uit het dossier komt
naar voren waar de gemeente
mee worstelt. Moet het een
‘kamp’ genoemd worden of een
‘centrum’? Moet er iets geregeld
worden voor de paarden of worden
die niet meer gebruikt om
de woonwagens te trekken? En
wat is een geschikte locatie, hoe
ver van de bebouwde kom is ver
genoeg? Je wilt als gemeente
immers het liefst zo min mogelijk
last van ’dit meestal lastige
volk,’ schrijft de brigadier van
de politie Velsen in 1946 aan de
politiecommissaris.
Klachten
In 1921 wijst de gemeenteraad
van Velsen een terrein ten
noorden van het Noordzeekanaal
aan als woonwagenterrein. Na
klachten van een nabijgelegen
fabriek belooft de gemeente het
kamp te verplaatsen, maar daar
blijft het bij. Tijdens de Tweede
Wereldoorlog wordt het kamp
volledig verwoest. Het politiedossier
meldt niet wie dat deed
en wat er met de bewoners
gebeurde. Tijdens de oorlog
werden zigeuners vervolgd, maar
niet alle woonwagenbewoners
waren zigeuners en het onderscheid
was niet altijd duidelijk.
Armetierig
Een paar jaar na de oorlog
staan er wel weer woonwagens
op het terrein. Het is behelpen
voor de bewoners. ‘Velsen bezit
een modderpoel, Beverwijk een
proper terrein,’ kopt de IJmuider
Courant in 1950 boven een
artikel over de twee woonwagenkampen.
Het terrein in Velsen
Zo min
mogelijk last
van ‘dit meestal
lastige volk’
is een armetierige bedoeling. Als
het regent, staat het hele terrein
blank en ‘de bouwsels die voor
toilet trachten door te gaan,
hebben die pogingen al lang opgegeven’.
Je kunt de bewoners
niet kwalijk nemen dat ze weinig
eerbied hebben voor het terrein,
stelt de krant. Die benadrukt dat
de politie in zowel Velsen als
Beverwijk geen kind aan de bewoners
heeft en dat leveranciers
minder goede betalers in hun
kladboekje hebben staan.
Kerstviering
De gemeente probeert een
andere, meer geschikte locatie te
vinden, maar dat wil niet lukken.
22
23

# 17 | Een heel speciale kerstviering
Rijkswaterstaat, andere overheden
en bouwplannen staan een
verhuizing in de weg. Het zit de
woonwagenbewoners niet mee.
In 1953 schrijft de IJmuider Courant
met gevoel voor melodrama
over een kerstviering voor de
woonwagenbewoners, georganiseerd
door de Nederlands
Hervormde Kerk van Beverwijk.
In grote getale zijn zij gekomen,
de woonwagenbewoners; de
mannen met getaande gelaatskleur
en hun vrouwen, sommigen
met zorgelijke trekken en andere
nog met jonge frisse wangen. En
zij hebben zich geschaard om de
witbeklede tafels en brandende
kaarsen. Het Kerstevangelie is
voorgelezen, een koortje met
orgelbegeleiding zong ‘Ere zij
God’ en daarna zijn gezamenlijk
Kerstliederen gezongen; eerst
nog wat schuchter maar alras
zong ieder uit volle borst mee.
Traditie
Veertien jaar later, in 1967, is er
nog steeds een speciale kerstviering
voor de woonwagenbewoners.
De IJmuider Courant is
er weer bij en publiceert de foto
die we in de collectie van De
Boer tegenkomen. Dankzij het
krantenartikel wordt meer duidelijk
over de avond: de viering
is voor de woonwagenbewoners
georganiseerd door de stichting
Katholiek Woonwagenwerk
IJmond en de Hervormde Commissie
voor Trekkende Bevolking.
De kinderen op de foto zitten op
de school van het woonwagenkamp
en voeren het kerstspel
‘Misverstand’ op.
Hoe lang deze traditie is blijven
bestaan, is onduidelijk. Ook in
1968 geven de kinderen van de
Tijdens de
Tweede Wereldoorlog
wordt
het kamp volledig
verwoest
kampschool een optreden op
speciale kerstavonden die werden
georganiseerd door dezelfde
commissies als het voorgaande
jaar. Daarna zien we geen meldingen
meer. Zou het uit de tijd
zijn geraakt? Tegenwoordig kan
zo’n viering ietwat neerbuigend
overkomen, maar het is ook
gemakkelijk om vanuit het heden
kritisch te zijn over activiteiten
van destijds.
Oral History
Wat we nu wel kunnen doen,
is het verleden zo representatief
mogelijk weergeven. Het is
immers jammer dat in bijvoorbeeld
het politiedossier over
het woonwagenkamp Velsen
vooral óver de woonwagenbewoners
gesproken wordt, maar
amper door de bewoners zélf.
Daarom is het ook belangrijk
dat een instelling als het NHA
actief op zoek gaat naar stukken
en verhalen die in de collectie
ontbreken. Dat doen we bijvoorbeeld
door middel van Oral
History, onderzoek op basis van
gesprekken. Op dit moment gaat
het NHA hiervoor met eerste
generatie arbeidsmigranten in
gesprek.
Velsen bezit
een modderpoel
Het zou ook mooi zijn als het
archief over een paar jaar niet
alleen archieven heeft van katholieke
en protestante kerken,
maar ook van andere gebedshuizen.
Dan verzamelen we niet
alleen meer foto’s van kerstvieringen,
maar bijvoorbeeld
ook van het Suikerfeest, Grote
Verzoendag en het Holifeest. Ook
die feesten verdienen een plek in
het archief. .
Weet u meer over deze kerstvieringen
voor woonwagenbewoners?
Mail dan naar info@
noord-hollandsarchief.nl.
Dit verhaal kwam naar voren
bij de digitalisering van de
2.000.000 persfoto’s van Fotopersbureau
de Boer. De foto’s
kunnen op de NHA-website
worden doorzocht.
24
25

# 17 | Impressies
60 jaar persfoto’s online!
Collectie Fotopersbureau De Boer
In het project ‘Fotografisch
Geheugen’ maken we samen met
enkele honderden vrijwilligers
alle 2.000.000 beelden van Fotopersbureau
De Boer (1945-2004)
doorzoekbaar. Het voorlopig
resultaat is nu via onze website
te bewonderen. Uiteraard komt
ook de winterpret ruim aan bod
in de collectie.
Vrijwilligers bedankt!
Boven Haarlem, 1969.
Onder Schoonrijden, Ouderkerk aan de Amstel, 1982.
Rechts IJmuiden, 1996.
Onder Ringsteken met Arreslee, Spaarndam 1986.
Links Nieuwjaarsduik IJmuiden, 2003. Rechts Haarlemmerliede, 1996. Onder IJsbergen op het strand van Zandvoort, 1963.
26 27

# 17 | Noord-Holland in de winter
Van boven naar beneden Woonschepen in de winter, Sloten,
Julia Giesberts, circa. 1975. Links Gezicht over de Venedie in
Enkhuizen, in wintertijd, T. Selles, 1872. Rechts Bevroren Zaan
met ijsschuiten, Simon Fokke, 1776.
Tekst: Annabelle Arntz / beeld: Noord-Hollands Archief
Noord-Holland in
de winter
Het Noord-Hollands Archief presenteert en beheert de beeldcollectie van de provincie
Noord-Holland: de Provinciale Atlas. De collectie bestaat uit prenten, tekeningen, kaarten
en foto’s die betrekking hebben op de hele provincie. In totaal bestaat de collectie
uit 82.000 objecten, die een duidelijk beeld geven hoe Noord-Holland eruitzag en hoe
de provincie zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld.
De seizoenen komen als thema steeds weer terug in de beeldcollectie. De winter is ruim
vertegenwoordigd en op verschillende manieren en met diverse technieken vastgelegd.
Schaatsenrijders op de Leidsevaart, Adolf Melchior, 1961.
Druk van houtsnede: Winter in Volendam,
André van der Vossen, 1928.
28
29

# 17 | Mooi geweest
15 NOVEMBER —
18 DECEMBER 2021
OOG IN OOG
MET 9 EEUWEN
GESCHIEDENIS
Tentoonstelling in de
Janskerk in Haarlem
noord-hollandsarchief.nl
— KROONJUWELEN
Kroonjuwelen
Het was best een uitdaging om uit alle
NHA-collecties de meest bijzondere,
interessantste en waardevolste
objecten uit te kiezen. Maar het is NHAtentoonstellingsmaker
Mart van de Wiel
samen met de collega’s toch gelukt om
een keuze te maken.
De tentoonstelling ‘Kroonjuwelen. Oog in
oog met 9 eeuwen geschiedenis’ was van
15 november t/m 18 december te zien in
de Janskerk. Bekijk ook de korte film via
noord-hollandsarchief.nl
(Kinder)Kunstlijn
Tijdens de Kunstlijn op 6 en 7 november was in de
Commandeurszaal de tentoonstelling ‘Een open boek.
425 jaar bibliotheekcollecties in Haarlem’ te zien. Voor
kinderen was er verder een speurtocht door de Janskerk
georganiseerd en in het Historisch DrukLAB konden ze
zelf aan de slag met drukwerk.
Olaf Kraak
Meervoudig prijswinnend persfotograaf Olaf Kraak
vertelde over zijn ervaringen als persfotograaf in de
Janskerk op 27 oktober. De opnames van de livestream
zijn terug te kijken via de NHA-website. Bovendien
vertellen meer fotografen over hun favoriete foto’s van
fotografen van Fotopersbureau De Boer zoals Poppe
de Boer en Marisa Baretta. Kijk op https://noordhollandsarchief.nl/ontdekken/nhalab
Museumnacht Kids
Tijdens de tweede Museumnacht Kids wisten veel
kinderen en hun ouders het NHA te vinden. Met het
Grafisch Atelier in het DrukLAB kon op drukpersen uit de
negentiende eeuw gedrukt worden en bij de speurtocht
door de Janskerk was een schat te vinden. Bovendien
konden kinderen onder begeleiding op expeditie in
het depot. Het hoogtepunt was de afterparty in de
Commandeurszaal.
Een open boek
In de depots van het NHA zijn prachtige
bibliotheekcollecties te vinden. In het
interview op blz. 10 vertelt Hannah
Goedbloed hier meer over. Het begin
van deze indrukwekkende verzameling
boeken ligt in 1596, toen in Haarlem
een stadsbibliotheek werd gesticht,
waardoor inwoners van de stad toegang
tot de boeken kregen. Ter ere van dit
425-jarige jubileum liet het NHA van 11
september t/m 9 november 2021 een
selectie uit deze prachtige collecties in
de Commandeurszaal zien. Onderdeel van
de tentoonstelling was een levensgrote
leporello van kunstenaar Vera van
Wolferen waarin kinderen op zoek konden
naar het geheim van de blauwe steen
en ook elementen uit de tentoonstelling
terug konden vinden.
Zwaar verdwaald
Van 5 t/m 18 november 2021 was in het
Archiefcafé de tentoonstelling ‘Zwaar
verdwaald’ van de Haarlemse kunstenaar
Youri Alvites (1990) te zien. Zijn werk
is te herkennen aan een onbevangen,
kleurrijke teken- en schilderstijl,
waarmee hij serieuze onderwerpen op
een eigenzinnige en moderne manier
verbeeldt.
Depotkast
Voor podcast-fans is onze Depotkast inmiddels een
goudmijn van informatie over objecten en documenten
uit de NHA-depots. Onlangs kwamen hier een podcast
met de Haarlemse stadsarcheloog Anja van Zalinge bij,
over de schatten in beerputten, en een gesprek met
wetenschapshistoricus Bert Sliggers, over pornohandel
in de jaren dertig. Nieuw is ook een gesprek met Ivo
Zandhuis, die promoveerde op de spoorwegstaking van
1903. Hij zocht uit wie staakte en wie toch aan het werk
ging. Kort geleden spraken de NHA-medewerkers Lise
Koning en Jan Kruidhof met Jop Euwijk, conservator
bij Beeld en Geluid. Hij vertelde meer over Eppo Doeve
(1907-1981), een van de bekendste Nederlandse
tekenaars. Bij zijn onderzoek stuitte hij bij het NHA op
de correspondentie tussen de Enschedé-drukkerij en
Doeve. Daarin zag hij een heel andere kant van de
tekenaar. Beluister de podcast via www.depotkast.com
of je favoriete podcast app.
30 31

# 17 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Wiebrig Krakau
Topstuk
Voor Marjan Scharloo, de vertrekkende directeur van Teylers Museum, bestaat er
maar één echt topstuk in de NHA-collectie: het testament van Pieter Teyler, immers
het fundament van het museum. Zij heeft echter een verrassing in petto: het museum
heeft zelf óók een exemplaar waar heel bijzondere verhalen aan vastzitten.
Het kost veertig
minuten om het
helemaal voor
te lezen
Boven Testament Pieter Teyler van der
Hulst in een protocol van het Oud Notarieel
Archief, 1756.
Rechts Marjan Scharloo bekijkt het testament
van Pieter Teyler.
32
Dat exemplaar werd pas een
jaar of vijftien geleden teruggevonden,
vertelt Scharloo. ‘De
hoogleraar archiefwetenschap
Eric Ketelaar was toen een
artikel aan het schrijven voor
het boek De idealen van Pieter
Teyler (2006) en vroeg ons of
hij het originele testament kon
inzien. Wij wisten wel dat het
ergens moest zijn, maar waar?
In 1925 was dit testament door
de rechtbank teruggestuurd
naar Teylers Stichting. Maar het
is toen niet bij de rest van het
museumarchief opgeborgen,
zoals je zou verwachten, maar
in een kluis, omdat Pieter Teyler
nadrukkelijk bepaald had dat
zijn testament geheim moest
blijven. Toch wist ik wel dat
het ergens moest zijn. Hier zijn
soms dingen zoek, maar zelden
echt weg,’ voegt ze er lachend
aan toe.
Rechtszaken
Dat het testament in 1925 van
de rechtbank terugkwam, heeft
te maken met een wonderlijke
geschiedenis. Al vanaf de
achttiende eeuw zijn rechtszaken
gevoerd door mensen die
meenden erfgenaam van Pieter
Teyler te zijn en aanspraak
maakten op zijn erfenis. ‘Elf
zaken in totaal,’ weet Scharloo.
‘De laatste claim is pas in
1958 door het Amsterdamse
gerechtshof verworpen. Maar
nog steeds krijgen we een à
twee keer per jaar een brief van
iemand die zegt een erfgenaam
te zijn. Als reactie sturen we
dan een fotokopie van Ketelaars
artikel, en daarna horen we er
niks meer van.’
‘Teylers testament is opgemaakt
in het rechtssysteem
van de Republiek der Verenigde
Nederlanden,’ legt ze uit. ‘De
zogenaamde erfgenamen argu-
33

# 17 | Topstuk
De pagina in het testament met de
handtekening van Pieter Teyler.
Marjan Scharloo in Pieter Teylers Huis.
menteren dat echter het huidige
Nederlandse rechtssysteem zou
moeten worden toegepast. De
erfenis betrof een bedrag met
een serieuze omvang, hoewel
Pieter Teyler zeker niet de
rijkste man van Haarlem was.
Zijn legaat is feitelijk nog steeds
beschikbaar. Alleen, het zit nu
in de gebouwen en collecties.
Destijds ging het om 1,7 miljoen
gulden. Als je dit omrekent kom
je uit op een tegenwaarde van
70 à 80 miljoen euro. Maar dat is
gerekend zonder alle aankopen
die in de collecties zitten. Het is
dus in werkelijkheid veel meer.’
Het testament dat zich in Teylers
Museum bevindt, bevat nog meer
interessante juridische aspecten.
‘Er staat een zogeheten clausule
reservatoir in. Dit betekent
dat degene die het heeft laten
opmaken er zelf later wijzigingen
in aan mag brengen, die een
hogere rechtsgeldigheid hebben
dan wat er in het exemplaar van
de notaris staat. Pieter Teyler
streepte bijvoorbeeld de namen
door van sommige mensen die
hij eerst in het bestuur wilde
en verving deze door andere
namen. Het testament dat in het
NHA bewaard wordt bevat deze
wijzigingen niet en vertelt dus
maar een deel van het verhaal.
Dat exemplaar noemen wij het
notaristestament.’
Idealen
Marjan Scharloo zou graag over
de schouder van de vermogende
Iemand die
het beste met
de wereld
voor had
doopsgezinde zijdehandelaar
hebben meegekeken toen die
zijn testament aan het schrijven
was. ‘Het kost veertig minuten
om het helemaal voor te lezen,’
zegt ze. ‘Dat heb ik een keer
gedaan bij een tentoonstelling
over Pieter Teyler. De zinnen zijn
eindeloos lang, al lezende kom
je in een soort ritme. Af en toe
moet je een adempauze nemen,
dan dringt de inhoud pas goed
tot je door. Hij moet er kortom
veel tijd in hebben gestoken.
Ik zou van hem willen weten of
er specifieke preken, boeken,
geschriften of andere bronnen
waren die hem hebben geïnspireerd.
De doopsgezinden behoorden
in de achttiende eeuw tot de
meest vooruitstrevende Nederlanders.
Hun credo was om de
wereld beter achter te laten dan
ze haar hadden aangetroffen. Dit
mengde zich met de idealen van
de Verlichting, zoals de zoektocht
naar godsbewijs, het rationalisme,
de controleerbaarheid en
herhaalbaarheid van de wetenschap.’
‘Het voor de Verlichting typerende
standpunt dat iedereen
gelijk is, gold ook voor de doopsgezinden
als een hoog goed.
Teyler vond dat iedereen het
beter moest krijgen. Zijn kapitaal
stelde hij beschikbaar voor zoveel
mogelijk mensen. Door het
te besteden aan Teylers Hofje,
de diverse genootschappen, de
prijsvragen, zijn personeel, dat
tot hun dood moest worden uitbetaald.
Dit alles wijst erop dat
hij iemand was die het beste met
de wereld voor had.’
Kladjes
Er is weleens verondersteld dat
Pieter Teyler omdat hij doopsgezind
was, geen lid mocht worden
van de Hollandse Maatschappij
der Wetenschappen en daarom
een eigen stichting oprichtte.
Scharloo: ‘Maar bij de Maatschappij
waren juist enkele van
de allerrijkste doopsgezinden
uit Haarlem en de rest van de
Republiek aangesloten. Het lijkt
mij dat Teylers Stichting vooral
regionaal gedacht was. Zijn
opvolgers hebben er veel meer
van gemaakt, maar het initiatief
dat hij nam was in de eerste
plaats voor zijn eigen omgeving
bedoeld, dat wil zeggen de provincie
Holland.’
‘Wat we in het testament lezen,
is het resultaat van enorm veel
denkwerk,’ benadrukt ze. ‘We
weten niet hoeveel kladjes er
waren. (Lachend:) Hier in huis
zijn die kladjes in elk geval niet!
Maar dat hoeft niet te verbazen.
Bedenk dat van Keetje Hodshon
(de stichteres van het in 1796
gebouwde Hodshon-huis aan de
Nieuwe Gracht; wdw) ook geen
snipper bewaard is. We weten
dat Teyler door een ‘schielijk
toeval’ overleden is, onverwacht
dus, hij was 76 jaar. Zijn hele
privé-archief is na zijn dood
weggedaan. Een deel van zijn
boekhouding is bewaard gebleven,
maar van zijn correspondentie
is er niets. Hoe leuk zou het
zijn als daar ooit toch nog iets
van opduikt!’.
Op 5 december 2021 opent
Pieter Teylers Huis de deuren
voor het publiek. Deze nieuwe
vleugel van Teylers Museum is
het voormalige woonhuis van
Pieter Teyler (1702-1778). Dit
unieke rijksmonument is vanaf
2013 grondig gerestaureerd en
zoveel mogelijk in authentieke
staat hersteld. Enkele ruimtes
van het statige pand behoren
tot de best bewaarde historische
interieurs van Nederland.
34
35

# 17 | Vrouwen in verzet
Tekst: Mart van de Wiel / beeld: Privécollectie J. Bosman (zoon van Truus)
Vrouwen in verzet
Trijntje (Truus) van Keulen groeit op in de Jordaan. De overvolle arbeidersbuurt is een
links bolwerk waar de communisten veel aanhangers hebben. Dit geldt ook voor de
familie van Truus, die sterk antifascistisch is. Omdat de communisten ideologisch gezien
de grote vijand zijn van de fascisten, vormen ze een gemakkelijk doelwit voor de nazi’s
als Nederland in mei 1940 wordt bezet. Veel communisten gaan vrijwel meteen in het
verzet.
Als meisje
wordt ze niet
snel verdacht
Boven Truus achter op een wagen met
gevangenen, 1945.
Rechts Portretfoto Trijntje (Truus) van
Keulen (van kleur voorzien door Jakob
Lagerweij), 1941.
Zo ook de zestienjarige Truus
van Keulen. Via haar zwager Jan
Klein begint ze met werk voor de
illegale Communistische Partij
Nederland (CPN). Truus helpt
hen door in de Jordaan krantjes
en biljetten te verspreiden en
pamfletten aan te plakken die
oproepen om in verzet te komen
tegen de Duitse bezetters en
hun Nederlandse collaborateurs.
Naarmate de oorlog vordert
groeit het verzet en haar aandeel
daarin. Het duurt niet lang of
Truus verricht ook koerierswerk.
Als meisje wordt ze niet snel
verdacht.
Schuilnamen
Omdat ze bekend is met ‘de
illegaliteit’ spreekt ze in 1943
Johan Bosman aan in de ijssalon
waar ze werkt. Per ongeluk laat
hij een hoeveelheid bonnen zien,
waarop zij zegt: ‘Hé, die heb
ik ook nodig!’ Johan voelt zich
betrapt, maar vraagt wel of Truus
hem wil helpen met zijn werk
in het huisvesten van onderduikers.
Onder verschillende
schuilnamen (Maruschka/Jopie/
Elly) doet Truus van alles voor de
illegaliteit. Zo vervoert ze illegale
papieren, bonnen en geld voor
onderduikers, maar helpt ook
mee bij liquidaties en overvallen.
Schietpartij
Meer verzetsactiviteiten ontplooien
betekent ook meer kans
dat je gepakt wordt, of erger.
Zo komt Truus op een gegeven
36 37

# 17 | Vrouwen in verzet
Truus (in zwarte rok) bij het oppakken
van collaborateurs, 1945. Rechts Het
vernederen van de gevangenen, 1945.
moment in het café van Kees
Arkenbout op de Nieuwendijk.
Dit café dient ook als schuiladres
voor verzetslieden. Hier treft
Truus een dronken, hoge officier
van de Kriegsmarine. Als ze ziet
dat zijn pistool open en bloot in
zijn colbertjasje hangt, besluit ze
het te stelen. De eerste poging
mislukt – haar compagnon vindt
het te link. Bij de tweede poging
heeft de officier het door en slaat
haar hard in het gezicht terwijl
ze het pistool in haar vingers
heeft. Omdat het café een schuilplaats
is van het verzet, ontaardt
de schermutseling in een
schietpartij. De officier overleeft
het niet. Truus ontkomt ternauwernood
aan de dood.
Pas in 1981
worden verzetsherdenkingskruizen
uitgereikt
Wrok
Truus haalt uiteindelijk het einde
van de oorlog en komt als verzetsvrouw
die haar sporen heeft
verdiend bij de Politieke Opsporingsdienst.
Deze dienst moet na
de bevrijding alle collaborateurs
oppakken en gevangenzetten.
Helaas wordt deze dienst snel
bemand door mensen die pas
tegen het einde van de oorlog bij
het verzet kwamen en die hun
wrok over vijf jaar oorlog willen
botvieren op de gevangenen
door hen te vernederen. Truus
verlaat daarom deze dienst weer
snel.
Diepe sporen
Vijf jaar verzetswerk laat bij
velen diepe sporen achter. Overal
worden rustoorden en herstellingskampen
ingericht waar
verzetslieden mogen aansterken.
Truus gaat in augustus
1945 samen met 202 anderen
naar een herstellingskamp in
Denemarken. Als pas in 1981
de verzetsherdenkingskruizen
worden uitgereikt, krijgt Truus
als een van de relatief weinige
vrouwen deze onderscheiding.
Op 94-jarige leeftijd sterft Truus
in 2018 in Amstelveen..
Herstellingskamp in Denemarken, 1945.
Truus bij het Haarlemmermeerstation in
Amsterdam-Zuid, 1943 of 1944.
In november 2021 opende de
nieuwe permanente tentoonstelling
‘De vele gezichten
van Vrouwen in Verzet’. Deze
tentoonstelling belicht de
verschillende manieren waarop
vrouwen tijdens de Tweede
Wereldoorlog verzet pleegden
tegen de Duitse bezetters.
38
39

Nieuwe
archieven en
aanwinsten
# 17 | Nieuwe archieven en aanwinsten
Tekst: Tanitha Gangel en Marian Smit / beeld: Noord-Hollands Archief
Haarlem IN-DRUK
In deze rubriek lichten we de mooiste aanwinsten van de laatste tijd uit. Deze keer
een aanwinst uit de bibliotheekcollectie.
‘Een harde waarheid: de frieten/
frites van friethuis De Vlaminck
zijn veel lekkerder dan de frieten/frites
die je in het doorsnee
Vlaamse frietkot krijgt. En ze zijn
goedkoper.’
Dit citaat van de Vlaamse auteur
Kristien Hemmerechts komt uit
Haarlem afgeharkt, een van de
zes delen van Haarlem IN-DRUK,
een bijzondere reeks recent
uitgegeven bibliofiele boekjes die
onlangs werd opgenomen in de
bibliotheek van het NHA.
Impressie
Voor deze reeks werden in het
kader van het Vlaams-Nederlands
project ‘City Books’ vier
schrijvers/kunstenaars (Kristien
Hemmerechts, Ulli Lust, Andrés
Barba en Sulaiman Addonia)
uitgenodigd om enkele weken
in Haarlem te verblijven en een
impressie over de stad op papier
te zetten. Twee, al in Haarlem
werkzame, (strip)auteurs (Thé
Tjong-Khing en Gerda Blees),
werden ook uitgenodigd om hun
bijdrage te leveren. Het resultaat
is een prachtig vormgeven reeks
van zes boekjes, uitgegeven in
een oplage van 160 exemplaren
door uitgeverij De Zingende
Zaag.
Bijzonder
Het samenspel tussen de
verhalen van de auteurs en de
vormgeving van uitgever en
boekkunstenaar George Moormann
en grafisch ontwerper
Debbie Saul, maken de boeken
stuk voor stuk bijzonder om door
te bladeren. Waar de striptekenaars
Thé Tjong-King en Ulli
Lust beeldend hun verhaal doen,
worden de teksten van Kristien
Hemmerechts, Andrés Barba en
Gerda Blees visueel versterkt
door de typografie.
Compleet
Het zesde en laatste deel van
de Eritrees-Ethiopische-Britse
romanschrijver Sulaiman Addonia
zal eind 2021 of begin
2022 verschijnen. Daarmee is
de reeks en ook de stadsrivier
compleet, want de beeltenis van
het Spaarne verschijnt als je alle
delen naast elkaar legt. Deze
bijzondere serie is aan te vragen
via de catalogus en in te zien op
de studiezaal aan de Jansstraat.
Links Tekening uit ‘De zwarte wolk’, Thé
Tjong-Khing, [2020]. Rechts Tekeningen
uit ‘Lucky City’, Ulli Lust, [2020].
Onder rechts Afbeelding uit ‘Roque en de
stad’, Andrés Barba met fotocollages van
George Moormann, [2020].
Het is mogelijk om de verhalen
online te lezen en te beluisteren
via: http://www.citybooks.eu/nl/
steden/p/detail/haarlem..
Alle delen naast elkaar vormen de beeltenis van het Spaarne.
Rechterpagina Afbeelding uit ‘Aan de rivier in Schalkwijk’,
Gerda Blees met fotocollages van George Moormann, [2021].
40
41

De tentoonstelling ‘De vele gezichten van
Vrouwen in Verzet’ in de Heemsteedse
Kapel in de Janskerk bij het Noord-Hollands
Archief. Foto: Mark Kohn

Inpakken van kerstschalen bij de huishoudschool,
Fotopersbureau De Boer, 1962.
Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
023 - 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief