26 - Erfgoed Utrecht

n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

i n h o u d
9
20
32
colofon
4
In de webpeiling...
Herbestemming van een soja-fabriek
12
Bijzondere boerderijen
Klompenpaden
4 nieuwe boeken
Terug naar school?
Heemschut aktief
26
10
Van zonde en zegen
16
Gemeente Utrecht
Museumweekend
30
24
gm kwadraat is een uitgave van Erfgoedhuis Utrecht, Het Utrechts Archief, de Provinciale Commissie Utrecht van de Bond Heemschut en de sec-
ties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht en verschijnt 4x per jaar. Het Utrechts Archief Contactpersoon: Nettie Stoppelenburg,
Alexander Numankade 199-201, 3572 KW Utrecht, tel. 030-2866611 Provinciale Commissie Utrecht Bond Heemschut Contactpersoon: Hein
Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP Kamerik, tel. 0348-401435 Secties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht Contactpersoon:
René de Kam, Cultuurhistorie gemeente Utrecht, Zwaansteeg 11, 3511 VG Utrecht, tel. 030-2863990 Redactie Edwin Maes, Fred Vogelzang en
Jacquelien Vroemen Redactie-adres Herenstraat 28, 3512 KD Utrecht Telefoon 030-2343880 Fax 030-2328624 E-mail fsce@erfgoed-utrecht.nl
Internet www.erfgoed-utrecht.nl Grafisch ontwerp Ontwerpkantoor Rotterdam, Marjorie Specht Druk RotoSmeets GrafiServices ISSN 1571-442X
f o t o o m s l a g : g e s c h i k t e k l o m p e n v o o r h e t K l o m p e n p a d

Het lentenummer van G M 2 komt zoals iedere lente een paar dagen voor het Nationale
Museumweekend uit. Daaraan is dan ook een artikel gewijd, dat ingaat op het doel
van dat weekend: het trekken van meer publiek. Dat lijkt een belangrijke opgave in
onze tijd voor culturele instellingen: steeds meer gaat het draaien om bezoekersaan-
tallen en kijkcijfers. Aan de andere kant begint er ook enig gemor te ontstaan: in een
artikel in de Volkskrant van enige tijd terug werd al gesteld, dat het prettige van een
museum juist is, dat je er in alle rust kunstwerken kunt bekijken, zonder door recla-
megeschreeuw en massa’s toeristen uit je concentratie en misschien zelf contemplatie
te worden gehaald. Maar de tijd dat ‘onthaasting’ een toverwoord was lijkt al weer ver
achter ons te liggen.
Behalve musea is er uiteraard weer aandacht voor monumenten (de wederopbouwboer-
derijen, uniek in de provincie Utrecht), industrieel erfgoed (herbestemming van een
sojafabriek) en de historie (het vroegere gesticht Valkenheide bij Maarsbergen). De link
met onze digitale neef, de Erfgoed Portal, wordt wat strakker aangetrokken door een
kort artikel over de peiling van vorige keer, waarin het publiek is gevraagd zich uit te
spreken over het doel van erfgoedinstellingen. Dat betekent dat er dit keer ook weer
een nieuwe poll is, en die vindt u op www.erfgoed-utrecht.nl De redactie

H a n s B u i t e r
Een aandenken aan de industrialisatie van Utrecht
Niet ver van de kruising van het Merwedekanaal met de Leidsche Rijn ligt het indrukwek-
kende complex van de voormalige sojafabriek van Cereol. Bijna een eeuw lang zijn hier
oliën voor menselijke voeding en veevoeder gemaakt. Na het stilleggen van de fabriek in
2002 wordt het complex nu herbestemd tot een mix van woningen, een bibliotheek, andere
culturele voorzieningen en horeca. Een overzicht van kansen en bedreigingen voor een
industrieel complex.
Herbestemming van een
b o v e n : B u i z e n e n p i j p e n v e r w i j z e n
n a a r h e t k a r a k t e r v a n d e s o j a f a b r i e k
a l s p r o c e s i n d u s t r i e .
o n d e r : G e z i c h t o p h e t e x t r a c t i e g e b o u w
m e t d e k e n m e r k e n d e b u i z e n e n p i j p e n
r o n d h e t g e h e e l .
soja-
De fabriek is met zijn vroeg-twintigste-eeuwse bak-
stenen gebouwen, voorraadtanks en kraan aan het
Merwedekanaal een niet te missen landmark op de
grens van de Utrechtse wijken Oog in Al en Lombok.
De meer dan vijftig meter hoge schoorsteen is een
oriëntatiepunt voor de hele stad. Het fabrieksterrein
is eigendom van de gemeente, die Cereol 37 miljoen
gulden betaalde om de bedrijfsactiviteiten op de loca-
tie te beëindigen. Voor de sojafabriek en de naastge-
legen terreinen van TPG en KPN ontwikkelt een com-
binatie van de projectontwikkelaars Heijmans en
Blauwhoed op dit moment een plan voor de realisatie
van 280 woningen, een bibliotheek en horecagelegen-
heden. Uitgangspunt van de plannen is behoud van
de monumentale fabrieksgebouwen aangevuld met
nieuwbouw. Het planproces is momenteel halverwege.
4 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

Een team van architecten werkt in opdracht van de
projectontwikkelaars de plannen uit en inmiddels is
ook de besluitvorming over het bestemmingsplan
gestart.
Debat
Over de uitwerking van de herbestemming is veel
discussie. Veel omwonenden vinden de geprojecteer-
de appartementengebouwen te hoog. Daarnaast is er
een stevige lobby vanuit de wijken rond de fabriek en
andere delen van de stad om in het complex meer
sociale en culturele functies te vestigen dan aanvankelijk
de bedoeling was. Zaterdag 4 februari jl. vond
een druk bezochte debatmiddag plaats georganiseerd
door USINE in samenwerking met cultureel centrum
‘Het Wilde Westen’ en belangengroep ‘Open Oog
in Al’ gewijd aan de herbestemming van de fabriek.
De debatruimte in de voormalige directiewoning van
de fabriek was tot de laatste stoel gevuld met buurtbewoners,
geïnteresseerden in industrieel erfgoed en
anderen. Tijdens een forumdiscussie gingen wijkwethouder
Harm Janssen (CDA), projectontwikkelaar Adri
Dorrestein (Heijmans), architecte Christine de Ruijter
(AWG-Antwerpen) en projectontwikkelaar Arno Boon
(BOEI – maatschappij voor industrieel erfgoed) met
elkaar en met de zaal in debat. Over de afstemming
van de nieuwbouw met de oude delen van het complex
en over de invulling van de culturele voorzieningen
in de gebouwen vond een levendige discussie
plaats. Het debat werd voorafgegaan door een rondgang
over het terrein onder leiding van twee oudwerknemers
en anderen. Zo’n 130 mensen kregen zo

E e n g r o e p b e l a n g s t e l l e n d e n k r i j g t u i t l e g o v e r d e g e s c h i e d e n i s v a n h e t C e r e o l - c o m p l e x .
G e z i c h t o p d e f a b r i e k v a n a f d e s l u i z e n i n h e t M e r w e d e k a n a a l .
de kans om voor de laatste keer het terrein te zien in
zijn oorspronkelijke industriële gedaante, voordat het
geheel ontmanteld wordt en een aantal gebouwen
wordt gesloopt. Tijdens de rondleidingen maakten de
bezoekers aan de discussiedag kennis met de geschie-
denis van het complex. De huidige variatie aan gebou-
wen van vroeg in de twintigste eeuw tot vroeg in de
eenentwintigste eeuw, de buizen rond het complex en
de tanks naast het gebouw zullen verdwijnen. Een
deel van de karakteristieken van het complex die
samen het industriële proces illustreren, zal dan niet
meer afleesbaar zijn. Onderdelen van de installaties
zijn al ontmanteld. De ontbrekende stukken in het
kunstig rond en de tussen de gebouwen gedrapeerde
buizenstelsel tonen dat verlies al. Achterstallig onder-
houd sinds de beëindiging van de bedrijfsactiviteiten
draagt bij aan de sfeer van verval, en de fabriek ligt
erbij als een gewond prehistorisch monster.
Hopelijk wordt de herbestemming zo uitgevoerd dat
de geschiedenis van dit bijzondere geheel ook in de
toekomst zichtbaar zal zijn.
De gebouwen als gestolde geschiedenis
Een tocht door een dergelijk complex is een reis door
de tijd, die niet alleen naar de recente geschiedenis
verwijst, maar ook een illustratie vormt van de industrialisatie
van de stad Utrecht rond 1900. De fabriek is
oorspronkelijk gesticht door de Stichtsche Boerenbond.
De bond wilde met de oprichting van de Stichtsche
Oliën- en Lijnkoekenfabriek (SOL) haar leden van
goed en zuiver veevoer voorzien. In de fabriek werd
uit aangevoerd lijnzaad olie ‘geslagen’. De olie werd
onder meer gebruikt als grondstof voor de Nederlandse
margarine-industrie. De fabriek verkocht de vaste substantie
die overbleef als veevoer. Dergelijke veevoederfabrieken
werden aan het begin van de twintigste eeuw
op veel plaatsen in Nederland opgericht, zowel door
coöperaties als door particuliere ondernemers. De
Utrechtse veevoederfabriek Hooghiemstra aan de
Biltsche Grift/Wittevrouwensingel is hier ook een
voorbeeld van. De oprichting van dergelijke fabrieken
was onderdeel van de radicale vernieuwing van de
Nederlandse landbouwsector, ingegeven door de
crisis ontstaan door de aanvoer van goedkoop graan
uit Rusland, de Verenigde Staten en Zuid-Amerika.
Globalisering is geen louter eenentwintigste-eeuws
verschijnsel.
Dergelijke veevoederfabrieken bestonden allemaal uit
gebouwen van meerdere verdiepingen. De hoogtever-
schillen boden mogelijkheden om in het productie-
proces gebruik te maken van de zwaartekracht. De
latere uitbreidingen van het complex weerspiegelen
veranderingen in de fabricage. Zo werd het complex in
1932 voorzien van een hoog betonnen silogebouw om
meer grondstoffen te kunnen opslaan.
Fabrieksgebouwen zijn in de loop van hun geschiedenis
voortdurend gewijzigd en aangepast om in te spelen
op de veranderende omstandigheden. Het Cereolcomplex
is een goed voorbeeld hiervan. Het complex
in zijn verscheidenheid aan onderdelen toont goed
hoe een fabrieksgebouw uit de periode van de
Nederlandse industriële revolutie opgebouwd is.
6 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

Fo t o ’s : P a u l B r u s s e , A m e r s f o o r t
Toen de onderneming na de Tweede Wereldoorlog
overging op de verwerking van sojabonen in plaats
van lijnzaad, trok ze een nieuw hoog gebouw op waar
de bonen gebroken werden en opgelost in een oliesubstantie.
Dit extractiegebouw met zijn kenmerkende
pijpen en buizen bepaalt nog steeds voor een belangrijk
deel het gezicht van het complex. Na het faillissement
van de SOL werd het complex overgenomen
door de Amerikaanse firma Cereol, die er de verwerking
van sojabonen voortzette. Met de uitkoop van
dit bedrijf in 2001 door de gemeente, die hiermee reageerde
op jarenlange klachten vanuit Oog in Al over
stank- en verkeersoverlast, kwamen de bedrijfsactiviteiten
stil te liggen.
De vestiging van de Stichtsche Olie- en Lijnkoekenfabriek
stond niet op zich. De komst van de fabriek
naar Utrecht paste in het patroon van de uitgroei van
de Domstad tot industriestad van betekenis.
Aangetrokken door de aanleg van het Merwedekanaal
en de groei van de stad tot het Nederlandse centrale
spoorwegknooppunt, vestigden metaalbedrijven als
Jaffa, Demka, Werkspoor en voedingsmiddelenconcerns
als Douwe Egberts zich in Utrecht. De beschik-
baarheid van voldoende diep vaarwater was hierbij
essentieel. Het Cereolcomplex vormt om deze reden
een goede illustratie van de Utrechtse industrialisatie.
Met de sloop van de Demka, Jaffa en een aantal
andere fabrieken zijn dergelijke overblijfsels zeld-
zaam geworden. Van het grote aantal bedrijven dat
ooit aan het Merwedekanaal gevestigd was, zijn de
meeste compleet verdwenen. Zo weet slechts een
enkeling nog dat naast de sojafabriek ook een blikfabriek
van Thomassen en Drijver en een bandenfabriek
actief waren. Inmiddels heeft ook de Nederlandse
Munt het op grote schaal slaan van munten
aan het Merwedekanaal beëindigd.
Monumentale waarden
Bij de herbestemming van het terrein wordt gelukkig
rekening gehouden met het monumentale karakter
van het Cereolcomplex. Nog voordat de onderneming
stil werd gelegd, verkregen de oorspronkelijke fabrieksgebouwen
uit 1908 en bijbehorende directiewoning
een status als Rijksmonument. Het gemeentelijke
bureau voor monumentenzorg werkte hierbij eendrachtig
samen met de Rijksdienst voor de Monumentenzorg
in Zeist.
l i n k s b o v e n : J o u r n a l i s t e L i e s b e t h d e M o o r z a t o p 4 f e b r u a r i d e f o r u m d i s c u s s i e d i s c u s s i e v o o r. A c h t e r d e t a f e l v e r d e r
v a n l i n k s n a a r r e c h t s p r o j e c t o n t w i k k e l a a r A d r i D o r r e s t e i n , w i j k w e t h o u d e r H a r m J a n s s e n , a r c h i t e c t C h r i s t i n e d e
R u i j t e r e n o n t w i k k e l a a r v a n i n d u s t r i e e l e r f g o e d A r n o B o o n . r e c h t s b o v e n : I n l e i d e r J a n Te m m i n k l i c h t h e t c o n c e p t
‘ K u l t u r h u s ’ t o e . l i n k s o n d e r : l e v e n d i g e d i s c u s s i e t i j d e n s d e d e b a t m i d d a g o p 4 f e b r u a r i j l . O p d e v o o r g r o n d e n k e l e
l e d e n v a n b e l a n g e n g r o e p ‘ O p e n O o g i n A l ’ i n g e s p r e k m e t w i j k w e t h o u d e r H a r m J a n s s e n . r e c h t s o n d e r : B e z o e k e r s
b u i t e n h e t g e b o u w v a n ‘ H e t W i l d e We s t e n ’.

Het Cereol-complex zou een
verfrissend eiland van multifunctionele
ontwikkeling kunnen zijn.
Bij de bescherming speelde de architectuur en de uitvoering
van de gebouwen een belangrijke rol. Dat de
Boerenbond bij het opleveren van de gebouwen veel
aandacht had geschonken aan de representativiteit
van het geheel, vertaalt zich nu in een beschermde
status. Op oude foto’s is de uitstraling van het
complex als een soort industrieel kasteel goed terug
te vinden. Wie nu op het sluizencomplex in het
Merwedekanaal staat, zal ondanks de latere toevoe-
gingen in essentie nog steeds de gestolde trots van
de boerencoöperatie herkennen. Bijzonder is dat de
projectontwikkelaars er direct bij het begin van de planontwikkeling
naar gestreefd hebben ook een aantal
andere delen van het complex te behouden. Intensief
contact met deskundigen van Monumentenzorg was
een belangrijke stimulans hierbij. Zo is het de bedoeling
dat een latere toevoeging als het Silogebouw uit
1932 bewaard blijft, net als de indrukwekkende kraan
annex transportinstallatie aan het water. Door ook een
aantal modernere toevoegingen aan het complex te
bewaren willen de ontwikkelaars de ontwikkeling van
het ensemble in de loop van de tijd tonen. Bij het ontwerp
van de appartementengebouwen streven ze
ernaar om een aantal vormen van de oorspronkelijke
industriële gebouwen terug te laten komen.
Desalniettemin spelen ze vooralsnog niet in op pleidooien
van sommige ijveraars voor industrieel erfgoed
om ook enkele van de voorraadtanks naast de gebouwen
te bewaren. Het idee om de kraan aan het water
te handhaven is een belangrijke gedachte. Dit object
illustreert op heldere wijze de relatie van de gebouwen
met het water en maakt duidelijk hoe hier in het verleden
werd gewerkt. In hoeverre de relatie met het water
zichtbaar zal blijven, zal daarnaast voor een belangrijk
deel afhangen van het ontwerp van het plein.
Veelzijdige herbestemming?
Op het moment ligt een groot deel van de vormgeving
en de invulling nog niet vast. Op de discussiemiddag
braken sommige aanwezigen een lans voor
zodanige inrichting van het plein tussen de gebouwen
en het water, dat recht gedaan wordt aan de bijzondere
stedelijke plek. Zo werden er onder meer sugges-
ties gedaan om ruimte te creëren voor rondvaarten,
watertaxi’s of zelfs een beperkte jachthaven in het
kanaal. Anderen stipten het belang aan van openbare
functies op de begane grond om het plein en de rest
van de openbare ruimte levendig en sociaal veilig te
houden.
Een voornaam aandachtspunt in de discussie waren
suggesties vanuit de omringende wijken om niet
alleen een bibliotheek in het gebouw te vestigen, maar
ook plaats te maken voor andere culturele functies.
Eén van de manieren om dit te doen is de vestiging
van een Kulturhus volgens Scandinavisch concept,
waarbij andere culturele functies met een vestiging
van een bibliotheek worden gecombineerd. Daarnaast
zijn er plannen om het huidige culturele centrum
‘Het Wilde Westen’ in de gebouwen terug te laten
komen. Tijdens de discussiemiddag toonde een architect
in opdracht van ‘Het Wilde Westen’ zelfs een variant
waarbij in het silogebouw uit 1932 een theater
gevestigd wordt. Het laatste woord over de invulling
van de culturele functies is echter nog niet gesproken.
Wie de discussie over de herbestemming van het
complex overziet, valt op dat de beschermde en
meest monumentale delen van de gebouwen uitnodigen
tot het ontwikkelen van plannen voor een breed
scala aan openbare functies. De monumentale waarden
van de fabrieksgebouwen zouden op deze manier
wel eens een waarborg kunnen zijn dat ter plekke
minder eenzijdig wordt gekozen voor de bouw van
appartementen dan op menige andere voormalige
industriële locatie. Op deze manier kan monumentenzorg
dienstbaar zijn aan de ontwikkeling van een veelzijdigere
stad. Het Cereol-complex zou zo een verfrissend
eiland van multifunctionele ontwikkeling kunnen
zijn in de zee van monofunctionele stadsontwikkeling
die ook Utrecht kenmerkt. Tevens kan het hiermee een
voorbeeld zijn voor de toekomstige herontwikkeling
van andere oude industriële zones langs het Merwedekanaal
en de Vaartsche Rijn. De toekomst zal uitwijzen
of de kansen die op het Cereol-terrein liggen, worden
aangegrepen. •
Hans Buiter, historicus en bestuurslid van USINE.
g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

In de webpeiling...
W i l l e m k e L a n d m a n
Als redactie van G M 2 willen we graag weten hoe u als lezer over bepaalde zaken
denkt. Daarom werken G M 2 en de webportal www.erfgoed-utrecht.nl samen in de
webpeiling. De webportal is het ‘digitale neefje’ van G M 2 . In dit blad stellen we een
erfgoedkwestie aan de orde, en op de portal kunt u erover stemmen. In de volgende
G M 2 vindt u dan telkens de uitslag, én het commentaar van iemand die vanuit zijn
of haar Utrechtse erfgoedpraktijk reageert. Dit keer geeft Wim Manuhutu, directeur
van het Moluks Historisch Museum in Utrecht zijn commentaar op de uitslag.
De uitslag van de laatste webpeiling over erfgoed,
identiteit en integratie spreekt duidelijke taal.
Een ruime meerderheid van de stemmers vindt dat
musea en archieven zich vooral moeite moeten
getroosten om informatie over onze cultuurhistorische
omgeving te geven, de eerste optie dus. In de
vorige aflevering van GM2 stond het artikel Erfgoed,
identiteit en integratie van Fred Vogelzang, geschreven
naar aanleiding van een recent debat over erfgoed
en integratie in Amsterdam. De teneur van dit artikel
is dat erfgoed en geschiedenis verschillende zaken
zijn. Erfgoed gaat over identiteit, en niet over integratie.
Geschiedenis daarentegen kan wel indirect tot
integratie leiden. Je leert immers de samenleving kennen
waarin je je plek moet vinden. En dat laatste is
precies wat ook Wim Manuhutu, directeur van het
Moluks Historisch Museum, benadrukt. In zijn ogen
onderschatten de stemmers de bijdrage die cultuurhistorische
instellingen kunnen leveren aan de laatste
optie: integratie.
Kun je dus wél een grote inbreng van musea en
archieven verwachten op het gebied van integratie?
‘Om van deze instellingen alle heil te verwachten in het
integratiedebat, is vragen om teleurstelling. Dat neemt
niet weg dat ze wel degelijk een rol kunnen spelen in
dat debat. Wanneer een van de criteria voor een redelijk
geslaagde integratie is dat mensen zich deel weten van
het grotere geheel dat we Nederland noemen, ligt voor
instellingen een mooie taak weggelegd.’
Hoe ziet u dat voor zich?
‘Door in collecties, collectievorming en presentaties te
laten zien dat wat we onder Nederland verstaan in de
loop der eeuwen aan verandering onderhevig is
geweest, en te wijzen op migratie als een van de rode
draden in de Nederlandse geschiedenis. Zo kunnen
de beheerders van het erfgoed historisch besef en
relativering aanbrengen in een debat dat vaak wordt
gekenmerkt door een hoge toon en een gebrek aan
datzelfde historisch besef. Nederland zou zijn onschuld
verloren hebben. Wanneer dan wel, kun je je dan
afvragen.’
Moeten we elkaar meer ontzien in het debat over
erfgoed en integratie?
‘Niet zodanig dat er alleen maar politiek correcte verhalen
in erfgoedinstellingen moeten worden verteld.
Juist de confrontatie met pijnlijke gebeurtenissen uit
een gedeeld verleden kan bezoekers over dat gedeelde
laten nadenken. Niet voor niets kozen kijkers van het
NOS-journaal de Molukse kapingen en gijzelingen uit
de jaren zeventig als het meest ingrijpende binnenlandse
nieuwsfeit van de afgelopen decennia. Dat in
het Moluks Historisch Museum wordt verteld over die
gebeurtenissen en de voorgeschiedenis ervan is overduidelijk
niet alleen voor Molukse bezoekers van
belang.’ •
www.erfgoed-utrecht.nl
De uitslag van de laatste peiling op www.erfgoed-utrecht.nl
Musea en archieven moeten zich vooral concentreren op:
• het uitdragen van cultuurhistorie: 20 stemmen
• het versterken van identiteit: 10 stemmen
• het bijdragen aan integratie: 3 stemmen
• anders, weet niet: 21 stemmen
Zie voor de nieuwe peiling: bladzijde 11 in dit blad.
Breng uw stem uit op www.erfgoed-utrecht.nl

E d w i n M a e s
De kunst
van het weten
2 jaar Nationaal Museumweekend
Hoe krijg je meer en vooral ook ander publiek naar onze Nederlandse musea? In het vorige
nummer van G M 2 las u al over het initiatief van de provincie Utrecht die sinds 2004
het publiek (jaarlijks twee weekeinden) op een gratis rondje musea trakteert. Landelijk
is er het Nationaal Museumweekend, waarin ook gratis toegang wordt geboden. Of dat de
manier is om ander publiek binnen te halen blijft onduidelijk.
Gedurende het Nationaal Museumweekend bieden
de musea gratis entree of verlenen korting en organiseren
allerlei activiteiten. Dit jaarlijkse evenement dat
een initiatief is van de Nederlandse Museumvereniging,
viert op 8 en 9 april het 25-jarig jubileum. De doelgroep
die men wil bereiken bestaat vooral uit bezoekers
die nooit of incidenteel een museum bezoeken,
met name wordt gemikt op een toestroom van enthousiaste
jonge bezoekers. Dat het Museumweekend een
groot succes is blijkt uit het feit dat het afgelopen jaar
zo’n 525 musea meededen en er ruim één miljoen
bezoekers waren. Dat is drie à vier keer zo veel bezoekers
als in een normaal weekend rond april.
Om het Museumweekend iedere keer weer aantrekkelijk
te maken voor het publiek kiest men jaarlijks voor
een thema. Dit zijn thema’s waarmee een aspect uit
het museale werk extra aandacht krijgt. Zo waren de
thema’s van de voorgaande jaren: de kunst van het
vertellen, de kunst van het genieten, de kunst van het
verzamelen en in 2005 de kunst van het bewaren. Of
dit aansprekende thema’s zijn voor mensen die nauwelijks
een museum bezoeken blijkt lastig te achterhalen.
Bekend is dat er veel extra bezoekers op de
Museumweekenden afkomen, maar of dat de gewenste
doelgroepen zijn? De musea weten in ieder geval
handig in te spelen op de thema’s, door tal van activiteiten
te organiseren die daarbij aansluiten, zoals
rondleidingen, demonstraties en voordrachten. In
2005 boden sommige musea de bezoekers bijvoorbeeld
een kijkje achter de schermen, door iets te laten
zien van de ‘verborgen’ werkzaamheden van conservatoren
en restauratoren.
Omdat alle musea zich in het thema moeten kunnen
vinden, zijn de thema’s breed geformuleerd. Het thema
van dit jaar, het vijfentwintigste Museumweekend, is
‘De Kunst van het Weten’. Hoe breed dat kan worden
opgevat blijkt wel uit de toelichting van de Nederlandse
Museumvereniging, die aangeeft dat het niet alleen
gaat over kennis op het gebied van de collectie, dus
wat weten we over de objecten te vertellen, maar ook
welke kennis bezitten we om de collectie te bewaren,
hoe gaan we om met licht, lucht en vochtigheid.
Kennis over hoe die informatie aan het publiek is
over te dragen maakt natuurlijk ook deel uit van het
museale pakket. Kortom het museum als wetenschapsinstituut,
maar ook als plaats waar het publiek
toegang krijgt tot allerlei interessante wetenswaardigheden.
Uitgangspunt van de museumweekeinden was het
binnenlokken van mensen, die normaal een museum
voorbijlopen. Door te kiezen voor gratis openstelling,
lijkt men aan te geven dat de drempel vooral wordt
gevormd door de financiën. De gratis toegang moet
de jongeren, allochtonen en laagopgeleiden, de meest
notoire museummijders, tot bezoek verleiden. Dat
1 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

lijkt een wat beperkte opvatting: je zult meer moeten
doen dan alleen gratis toegang, een museum zal ook
een presentatievorm moeten zoeken die aansluit bij
de belevingswereld van de gekozen doelgroepen. Is
daar wel een latente belangstelling of is bijvoorbeeld
de jeugd zo gewend aan snelle en flitsende informatie
via het internet, dat een museum in het geheel niet
aansluit bij zijn belevingswereld?
Politiek blijkt het verbreden van de bezoekersgroepen
ook een belangrijke zaak. De nieuwe nota ‘De kracht
van kunst’ van de PvdA, en ook de museumnota
‘Bewaren om teweeg te brengen’ van staatssecretaris
van Cultuur Medy van der Laan besteden veel aan-
dacht aan de maatschappelijke taak van het museum.
Volgens de staatssecretaris is een museum een plek
waar cultuur door mensen ‘gedeeld’ kan worden en
waar identiteit steeds opnieuw betekenis krijgt. Omdat
de samenleving uit verschillende groepen met eigen
identiteiten bestaat is het noodzakelijk dat die groepen
elkaar dus in het museum ontmoeten. In haar ogen
dienen musea derhalve maatwerk te bieden aan de
verschillende groepen. In haar nota rept de staatsse-
cretaris trouwens niet over gratis toegankelijkheid.
Zouden de musea, zoals in Engeland, in principe gra-
tis zijn (hoewel dat alleen geldt voor de vaste collec-
tie, voor tentoonstellingen moet wel toegang worden
betaald) dan is er de niet onbelangrijke vraag wie dat
gaat betalen. De musea zelf hebben de entreegelden
immers hard nodig en de politiek wil niet alles vergoe-
den. Zelfs bij het voorstel van de PvdA om bijvoor-
beeld één dag in de week gratis toegang te verlenen,
zien sommige musea al haken en ogen. Zo reageerde
een woordvoerder van het Rijksmuseum aldus op dit
voorstel: ‘Gratis toegang is een mooi ideaal. Maar het
moet niet zo zijn dat touroperators allemaal hun bussen
met bezoekers op de gratis dag laten komen.’ •
Rectificatie: In het artikel van Hiske Land, Gratis Rondje Musea (GM 2 nr. 4, winter 2005) staat op blz. 12: ‘Voor dit initiatief is door
de Provincie in de periode 2004-2007 100.000 euro beschikbaar gesteld (…).’ Dit moet zijn: jaarlijks 100.000 euro. Met excuses van
de redactie voor deze fout.
webpeiling
Leidt Nationaal Museumweekend in de rest van het jaar tot:
a. Meer bezoek bestaande publiek aan musea
b. Verspilling van schaarse cultuurgelden
c. Meer jongeren en allochtonen in musea
d. Anders / weet niet
Laat ons weten hoe u erover denkt, breng uw stem uit op:
www.erfgoed-utrecht.nl
1 1

M i e k e H e u r n e m a n
Even buiten Maarsbergen ligt landgoed Valkenheide. Tussen de bomen,
weilanden en maïsvelden vormt het een oase van rust. Dagelijks fietsen
leerlingen van de Scholengemeenschap Maarsbergen het terrein over.
Velen hebben (nog) geen idee van de bijzondere geschiedenis van de
directe omgeving van hun school. Van dat verleden is op het landgoed
zelf en in Museum Valkenheide, dat daar deel van uitmaakt, nog veel
te ontdekken.
Aan het begin van de twintigste eeuw zag dit gebied
er heel anders uit. In plaats van bossen waren er uitgestrekte
heidevelden. De Nederlands Hervormde Kerk
koos deze plek uit voor de vestiging van een opvoedingsgesticht
voor jongens. Dit landgoed van tachtig
hectare lag in ‘een gezonde streek’* en de grond was
niet al te duur. Een ander voordeel was dat deze
locatie vanwege het nabijgelegen station Maarsbergen
goed bereikbaar was, maar toch een eind van de
bewoonde wereld lag, zodat de pupillen niet werden
blootgesteld aan verleidingen die daarvan uit zouden
kunnen gaan. Op 4 oktober 1912 werd Opvoedingsgesticht
Valkenheide officieel geopend door Koningin-
Moeder Emma.
Destijds waren er nog niet veel voorzieningen voor
moeilijk opvoedbare kinderen. De negentiende-eeuwse
oplossing voor kinderen die – soms gedreven door
armoede – kleine vergrijpen pleegden, was een flinke
gevangenis- of tuchthuisstraf. In de loop der tijd veranderden
echter de opvattingen over hoe de losbandige
jeugd op het rechte pad te houden.
Gevangenisstraf werd niet langer als de oplossing van
het probleem gezien. Kinderen die dreigden te ontsporen,
moesten worden (her)opgevoed in inrichtingen.
De Nederlands Hervormde Kerk vond het bijbrengen
van discipline echter te mager en wilde de pupillen ook
een vak leren, om hen een beter toekomstperspectief
te geven. En uiteraard speelden daarbij ook geloofsopvoeding
en zondebesef een belangrijke rol.
Aanvankelijk konden pupillen alleen een agrarische
opleiding volgen op de boerderij die bij het gesticht
hoorde. In 1919 kwam daar een ambachtsschool bij.
De jongens konden uit allerlei beroepen kiezen, zoals
kleermaker, schoenmaker, metaalbewerker, timmerman,
bloemist, metselaar, schilder en bakker. Dankzij
al die verschillende vakken die hier werden beoefend
was Valkenheide grotendeels zelfvoorzienend. Men at
wat er door pupillen op het land werd verbouwd, er
werd zelf brood gebakken, de gestichtskleding werd
zelf gemaakt en woningen en andere gebouwen op
het terrein, waaronder de dertig meter hoge watertoren,
zijn door metselaarsleerlingen gebouwd.
Doordat ook het personeel op het terrein woonde,
was Valkenheide haast een op zichzelf staand dorp.
In 1931 kreeg het zelfs een eigen begraafplaats, die
nog altijd in gebruik is.
In de loop der tijd kwamen opvoedingsgesticht en
technische school steeds meer los van elkaar te staan.
Uiteindelijk werden het twee aparte instellingen.
Tegenwoordig is er op Valkenheide een vestiging van
de Leo Stichting Groep. Dit is een instelling die hulp
biedt aan jongeren tussen de 12 en 17 jaar die om wat
voor reden dan ook zijn vastgelopen. De vroegere
technische school is uitgegroeid tot de huidige Scholengemeenschap
Maarsbergen (SGM). Daarnaast is
er ook nog een school voor speciaal onderwijs.
Museum
Van de oorspronkelijke gebouwen van Valkenheide is
een groot deel afgebroken. In één van de overgeble-
1 2 * G. Weenink, Valkenheide 85 jaar jeugdzorg (Maarsbergen 1996) 5.
g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

Van zonde
en zegen
f o t o l i n k s b o v e n :
L e e r l i n g e n v a n d e S G M i n M u s e u m Va l k e n h e i d e
d o e n o n d e r z o e k o p d e b e g r a a f p l a a t s v a n
Va l k e n h e i d e . ( f o t o E r f g o e d h u i s U t r e c h t , 2 0 0 ) .
f o t o l i n k e r p a g i n a :
L e e r l i n g m e t s e l a a r s v a n
d e t e c h n i s c h e s c h o o l a a n h e t w e r k , 1 3
( f o t o c o l l e c t i e S G M )
f o t o r e c h t e r p a g i n a :
L e e r l i n g e n v a n d e S G M m e t e n d e h o o g t e v a n d e
w a t e r t o r e n . ( f o t o E r f g o e d h u i s U t r e c h t , 2 0 0 ) .
1 3

l i n k s : H a n d t e k e n i n g v a n K o n i n g i n - M o e d e r E m m a i n h e t g a s t e n b o e k b i j d e o p e n i n g v a n Va l k e n h e i d e o p 4 o k t o b e r 1 1 2
( c o l l e c t i e M u s e u m Va l k e n h e i d e ) . d a a r b o v e n : M u s e u m Va l k e n h e i d e t e M a a r s b e r g e n ( f o t o E r f g o e d h u i s U t r e c h t , 2 0 0 ) .
m i d d e n : M a t e r i a l e n e n w e r k s t u k k e n f i j n m e t a a l u i t d e c o l l e c t i e v a n M u s e u m Va l k e n h e i d e ( f o t o E r f g o e d h u i s U t r e c h t ,
2 0 0 ) . r e c h t s : We r k s t u k l e e r l i n g e n t e c h n i s c h e s c h o o l ( f o t o c o l l e c t i e S G M ) .
ven werkplaatsen is nu Museum Valkenheide geves-
tigd. Vele foto’s, documenten en voorwerpen houden
de historie van het opvoedingsgesticht en de techni-
sche school levend. Het museum beheert tevens het
(beperkt toegankelijke) archief van Valkenheide.
Onlangs is het gebouwtje naast het museum opge-
knapt en ingericht als archiefbewaarplaats. Een heel
bijzonder tijdsdocument uit de collectie van het
museum is de film die Valkenheide in 1928 voor pro-
motiedoeleinden liet maken. In zeventig minuten
wordt het dagelijks leven op Valkenheide geschetst.
De titel Van zonde en zegen spreekt boekdelen. We
zien hoe Jan Oudshoorn wegens dierenmishandeling
en brandstichting naar Valkenheide wordt gestuurd,
hoe hij daar door directeur D. Noordam en de andere
pupillen wordt ontvangen, hoe hij wordt opgeleid tot
schilder, dagelijks godsdienstoefeningen bijwoont, in
zijn vrije tijd voetbalt en uiteindelijk na drie jaar als
keurige jongeman met een diploma op zak afreist
naar zijn eerste vaste betrekking. Later (we zijn dan
tien jaar verder) zien we hem terugkomen in het
gezelschap van zijn echtgenote. Hij laat zijn vrouw
het hele terrein zien, haalt samen met directeur
Noordam herinneringen op en…geeft als klap op de
vuurpijl een gulle gift aan Valkenheide. Want daar was
het om te doen met deze film: geld in te zamelen voor
het goede doel. De film geeft behalve een goed beeld
van de gang van zaken op Valkenheide ook een prach-
tig zicht op het leven en de opvattingen van de jaren
’20 van de vorige eeuw. De videoband van deze film is
in het museum te koop. Het museum wordt gerund
door een groep enthousiaste vrijwilligers, van wie
velen een persoonlijke band hebben met één van de
instellingen die op Valkenheide een plek hebben
(gehad). Ze waren zelf bijvoorbeeld leerling, docent of
conciërge. Hun verhalen zijn zeker zo boeiend als wat
er verder in de tentoonstelling te zien is. Het museum
bestaat nu zo’n tien jaar. Met veel bezieling worden
voortdurend verbeteringen aangebracht in de presen-
tatie. En er is van verschillende kanten belangstelling.
Het museum richt zich op opleidingen in de jeugd-
zorg, (ex-)cliënten, werkers in de jeugdzorg en andere
geïnteresseerden. Geregeld worden bijvoorbeeld groe-
pen mbo- en hbo-studenten van pedagogische richtin-
gen ontvangen, die hier een beeld krijgen van de
geschiedenis van hun vak. Verder heeft het museum
veel aanloop tijdens de markten die op het terrein
worden georganiseerd. Het gaat op dit moment dus
goed, maar er zijn ook zorgen over de toekomst. De
groep vrijwilligers vergrijst en er is nauwelijks aanwas
van jongeren om op den duur het stokje over te
nemen. De continuïteit van het museum is dus onze-
ker. Gaat het op de oude voet door, dan is het einde
van het bestaan op de langere termijn in zicht.
Daarom onderzoekt het de mogelijkheden om een
nieuwe weg in te slaan, een breder draagvlak te creë-
ren en een professionele instelling te worden.
Erfgoededucatie
Een nieuwe kans voor verbreding van het draagvlak
kreeg Museum Valkenheide het afgelopen jaar in de
schoot geworpen. De naburige Scholengemeenschap
Maarsbergen wilde leerlingen in contact brengen met
het erfgoed in de directe omgeving van de school. In
de zomer van 2005 ontwikkelde Erfgoedhuis Utrecht
in samenwerking met de SGM een project voor alle
brugklassers. Begin oktober legden honderd kersverse
eersteklassers een opdrachtencircuit af op verschillen-
de plekken op landgoed Valkenheide en op school.
Buiten werden de watertoren, de begraafplaats, de
kerk, het museum en twee van de (gedeeltelijk) over-
gebleven gestichtsgebouwen bestudeerd. Zowel docen-
ten als leerlingen zijn enthousiast over het project.
Voor de docenten was het een openbaring dat de
directe omgeving van de school zo veel mogelijkhe-
den biedt voor erfgoededucatie. De bedoeling is dat
de docenten – geïnspireerd door het project – zelf ook
in hun reguliere lessen op school meer gebruik gaan
maken van cultureel erfgoed. Het project heeft daartoe
aanzetten gegeven. Zo kan tijdens de geschiede-
1 4 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

o v e n : D i r e c t e u r D . N o o r d a m ( r ) l e i d t d e m i n i s t e r s Va n S c h a i k ( l ) e n S l o t e m a k e r d e B r u i n e ( m ) r o n d o p d e t e n t o o n s t e l l i n g v a n w e r k -
s t u k k e n t e r g e l e g e n h e i d v a n h e t 2 - j a r i g b e s t a a n v a n Va l k e n h e i d e i n 1 3 4 ( c o l l e c t i e D . J . N o o r d a m , L e i d e n ) . o n d e r : L e e r l i n g a a n t a l l e n
a m b a c h t s s c h o o l , 1 3 1 ( c o l l e c t i e S G M ) .
Museum Valkenheide
Landgoed Valkenheide 38 3953 MC Maarsbergen telefoon 0343-431606 Open: dinsdag 10-12 u, donderdag 19-21 u en op afspraak
Literatuur
• E.J.M. Maes, ‘Dirk Noordam (1881-1944), directeur jeugdopvoedingsgesticht Valkenheide’ in: Utrechtse biografieën. Heuvelrug Zuid
(Utrecht 2006-nog te verschijnen).
• J. Roelfs, Wij op de heide. 50 jaar Valkenheide (Maarsbergen 1963).
• G. Weenink, Valkenheide 85 jaar jeugdzorg (Maarsbergen 1996).
nisles de bewogen oorlogstijd die Valkenheide heeft
doorgemaakt en waarover veel materiaal in het
museum te vinden is, worden betrokken. De watertoren
kan een rol spelen bij een vak als wiskunde of
natuurkunde: hoe kun je de hoogte ervan meten/
schatten en hoe werkt zo’n watertoren eigenlijk?
Werd er ooit negatief tegen de school aangekeken
vanwege de vroegere relatie met het opvoedingsgesticht,
nu is de scholengemeenschap als zogeheten
cultuurprofielschool één van de voortrekkers op
het gebied van gebruik van cultureel erfgoed en het
formuleren van cultuurbeleid in het voortgezet onderwijs.
De SGM wordt in de ontwikkeling van het
cultuurbeleid begeleid door Erfgoedhuis Utrecht. •

M a d i t a S p l i n t
Nederland kent vele bijzondere boerderijen,
heel oude en moderne, allemaal met hun
eigen kenmerken en charmes. Een aparte
groep vormen de zogenaamde ´wederop-
bouwboerderijen` in de Gelderse Vallei.
Het gaat om zo’n driehonderd boerderijen
die allemaal binnen één (oorlogs)jaar zijn
gebouwd.
Grebbelinie
in de Vallei
Bijzondere
De opbouwboerderijen hebben, hoe gek het mis-
schien ook klinkt, hun bestaan te danken aan de
Grebbelinie. Deze verdedigingslinie, waarvan de oor-
sprong teruggaat tot de zeventiende eeuw, was een
waterlinie, net zoals de Hollandse Waterlinie. Een
waterlinie werkt zo, dat in tijd van oorlog een aaneen-
gesloten reeks polders en akkers onder water wordt
gezet. Zo’n watervlakte vormt een grote hindernis,
omdat obstakels als sloten en vaarten onzichtbaar
onder de oppervlakte liggen. Oprukkende soldaten,
paarden en wagens en later ook gemotoriseerde
troepen gingen onverhoeds kopje onder of liepen
vast in de drassige grond.
Nadat de oorlogsdreiging in de zeventiende eeuw verminderde,
werd de Grebbelinie nauwelijks nog onderhouden.
Pas in het midden van de achttiende eeuw
werden nieuwe uitbreidingen aangelegd, maar na die
opleving zakte de belangstelling voor de Grebbelinie
opnieuw weg. Dat had tot gevolg dat in de eerste helft
van de twintigste eeuw de Grebbelinie niet langer als
verdedigingswerk werd gezien. De hoofdverdediging
van het land was nu de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Door de dreiging uit het oosten in de tweede helft van
1939 werd de Grebbelinie in ere hersteld. De linie fungeerde
nu als hoofdverdedigingslinie. Zo zouden steden
als Amsterdam en Utrecht (de Nieuwe Hollandse
Waterlinie lag tenslotte veel verder naar het westen)
1 6 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

D e Z e v e n m o r g e n i n Wo u d e n b e r g
buiten het bereik van de kanonnen van de Duitsers
blijven. De verwaarloosde linie werd in alle spoed
aangepakt maar dat kon niet voorkomen dat in mei
1940 na zware gevechten de strijd binnen enkele
dagen moest worden opgegeven. Dat lag trouwens
niet aan het optreden van de troepen aan de Grebbe.
Door het gebruik van moderne wapens zoals bom-
menwerpers was de Waterlinie overbodig geworden.
Boerderijen afgebrand
K l e i n M i d d e l a e r i n Wo u d e n b e r g
L u c h t e n s t e i n i n O v e r b e r g
G r o o t L a m b a l g e n i n Wo u d e n b e r g
Een waterlinie werkt dus door het onder water zetten
van land. Sommige delen liggen echter te hoog om
onder water gezet te worden, zoals dijken en wegen.
Ook kanalen en rivieren doorsnijden de linie en
vormen zo zwakke plekken. Die plekken werden af-
geschermd door schansen of forten te bouwen, waar
vandaan met kanonvuur de oprukkende vijand kon
worden bestookt.
D e B e e k i n R e n s w o u d e
D e E e r s t e B r o e k i n Wo u d e n b e r g
D e P o l m e t d w a r s h u i s i n S c h e r p e n z e e l
boerderijen
De Nieuwe Hollandse Waterlinie kende veel grote stenen
forten: de Grebbelinie werd vooral verdedigd door
aardwerken. Dit betekent dat in tegenstelling tot de
Hollandse linie, de Grebbelinie geen ‘verboden kringen’
kende, waarbinnen niet gebouwd mocht worden.
Zeker na het midden van de achttiende eeuw was de
Grebbelinie geen militaire zone meer en werden er
vele boerderijen in het gebied gebouwd. Toen de linie
eind 1939 dus opnieuw een militaire functie kreeg,
bleken die bouwwerken problematisch. De boerderijen
1

o v e n : S t e e n g e l e g d d o o r S c h e l t o P a t i j n , o u d - b u r g e m e e s t e r v a n A m s t e r d a m . l i n k s : A l l e b o e r d e r i j e n h e b b e n d i t s y m b o o l ,
e e n g a a n d e l e e u w d o o r d e v l a m m e n . m i d d e n : G r o o t L a m b a l g e n m e t l a t e r a a n g e b o u w d e s t a l l e n . r e c h t s : G r o o t L a m b a l g e n
m e t p a c h t e r j a a p R i j l a a r s d a m m e t z i j n k a m p i o e n .
lagen in het schootsveld van de kanonnen en konden
bovendien als dekking voor een naderende vijand
fungeren. De militaire top besloot dat, mocht de oor-
log daadwerkelijk uitbreken, de boerderijen dienden
te worden afgebroken en de inwoners geëvacueerd.
Om dat in goede banen te leiden werden er blokhoofden
aangesteld. Ze spraken met de boeren af op
welke plekken het vee zou worden bijeengedreven.
De blokhoofden zorgden ook voor onderdak voor
de mensen en het vee in Zuid-Holland. Na de Duitse
inval in mei 1940 viel de pijnlijke beslissing tot evacuatie.
Het vee werd gemerkt en de boeren trokken
met hun koeien naar Amerongen en Wijk bij Duurstede,
waar alles scheep ging in kolenschuiten en naar het
westen vertrok. Vrouwen en kinderen volgden later,
terwijl zo’n 300 boerderijen met de hele inboedel
door Nederlandse militairen in brand werden gestoken.
De rookpluimen konden van Rhenen tot Amersfoort
worden gezien.
Eén van de mensen die dat van dichtbij hebben
meegemaakt is de gepensioneerde aannemer Johan
Lagerweij. In 1940 woonde de destijds tienjarige
Johan Lagerweij op een boerderij aan de Grebbelinie.
Daarom werd ook hij, samen met zijn broers, zuster
en moeder, geëvacueerd. Johans vader was al eerder
met het vee naar Zuid-Holland vertrokken. De boerde-
rij van de Lagerweijs ontkwam aan de vlammen, maar
werd door granaatvuur zwaar beschadigd. Toen de
familie terugkeerde bleek de boerderij helemaal leeg-
geroofd. Het pand bestaat nog en wordt nu bewoond
door de broer van Johan. De sporen van de granaat-
scherven van 1940 zijn nog in de voorgevel te zien.
Ze hadden geluk, want voor veel andere boerengezinnen
bleek bij terugkeer slechts een rokende puinhoop
te resteren.
Wederopbouw
Eind mei 1940 kwamen de boerengezinnen met het
melkvee terug uit Zuid-Holland. Er werden in allerijl
houten noodgebouwtjes neergezet. Sommige families
vonden onderdak in kippenhokken of schuren die aan
de verwoesting waren ontkomen. Het vee kon in de
wei worden ondergebracht, maar het was noodzakelijk
dat er stallen kwamen voordat de winter inviel. Zo
kwam het dat een hele reeks boerderijen door de
MAVOG, ´MAteriaal VOorziening Grebbe’ in korte tijd
werden opgebouwd. De Nederlandse Staat betaalde
twee derde van de kosten, voor de rest waren de boeren
zelf verantwoordelijk. Ironisch genoeg bracht al
deze ellende ook wat goeds: veel van de getroffen
boeren gingen er in woongenot op vooruit. In de nieuwe
boerderijen werd voor het eerst gebruik gemaakt
van spouwmuren; de huizen waren dus beter geïsoleerd.
De boerderijen werden bovendien dichter bij de
doorgaande weg gezet. Een uitkomst voor de boer die
vroeger soms wel honderd meter over een zandpad
moest slepen met zijn melkbussen om ze aan de weg
te zetten. De nieuwe boerderijen kregen ook elektriciteit
en stromend water. Vóór die tijd werd water vaak
uit de welput gehaald, en aangezien deze meestal ook
vlakbij de gierput lag, was dat niet al te fris. De binnenmuren
werden bestreken met beton-emaille, omdat
dit eenvoudig schoon te maken was. Ook kregen de
boeren een echt toilet. De hygiënische omstandigheden
van de bewoners van de nieuwe boerderijen
verbeterden dus aanzienlijk. Daarnaast kregen de
boeren standaard een hoger aanrecht. Veel van de
oude boerderijen waren op veel kleinere mensen inge-
steld. De verbeteringen die in de nieuwe boerderijen
werden aangebracht waren zo welkom, dat toenmalig
burgemeester van Scherpenzeel C.P. Hoytema van
Konijnenburg verzuchtte: ‘Hadden ze maar veel meer
oude boerderijen en huizen kapot geschoten, dan had
door de wederopbouw Scherpenzeel er veel beter en
mooier bij gestaan’.
Delftse School
Alle opbouwboerderijen werden gebouwd in de karak-
teristieke stijl van de Delftse School. Dit bijzondere
kenmerk maakt de boerderijen ook vandaag de dag
1 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

nog herkenbaar. De Delftse School ontstond als een
reactie op de Amsterdamse School (met bekende
architecten als Berlage en Dudok). Belangrijk voor de
Delftse School was het gebruik van net metselwerk en
weinig decoraties. Men ging uit van traditionele en
natuurlijke materialen en poogde de traditie van de
Nederlandse plattelandsbouw in ere te houden.
Architectuur moest nederig zijn en tegelijkertijd de
functie van een gebouw tot uitdrukking laten komen
in de vorm. Om die reden zijn de woonhuizen binnen
deze stroming ingetogen, maar kerken en stadhuizen
zijn juist heel monumentaal uitgevoerd. Bij de weder-
opbouwboerderijen zijn het dan ook niet de versierin-
gen die ze erg herkenbaar maken. Kenmerkend is dat
de meeste boerderijen een tuitgevel hebben: een gevel
in een puntige vorm, met links- en rechtsonder een
klein horizontaal gedeelte – de schouders – en aan de
top een kleine, rechthoekige ‘hals’. Ze zijn feitelijk een
verbeterde versie van het boerderijtype genaamd ‘hallenhuis’,
eeuwenlang de standaard in midden-
Nederland. Dit type boerderij had een rechthoekige
plattegrond waarbij het bedrijfs- en woongedeelte zich
onder één en hetzelfde dak bevonden. Een grote verbetering
voor het bedrijfsgedeelte was dat de hilt, de
zolder boven de koeien, waar normaal het hooi werd
opgeslagen, helemaal afgesloten werd en dus niet
meer in direct contact stond met de stal. Dit zorgde
ervoor dat de stal minder stoffig was en de melk dus
ook minder vervuild raakte. Voor een leek is het moei-
B o e r d e r i j a a n d e A s c h a t t e r k a d e i n L e u s d e n
lijk een opbouwboerderij in één oogopslag te herkennen.
Toch hebben vrijwel alle opbouwboerderijen een
herkenningsteken. Het gaat dan om een gedenksteen
in de gevel, waarop een uit de vlammen herrijzende
leeuw is afgebeeld.
Aandacht voor opbouwboerderijen
De aandacht voor wederopbouwboerderijen is vrij
recent. De boerderijen zijn gebouwd onder bijzondere
architectuur en vertellen een bijzonder verhaal.
Afgezien van de opbouw na de Watersnoodramp in
1953 zijn er in Nederland in geen enkele andere periode
zoveel boerderijen tegelijk en in dezelfde stijl gebouwd.
Deze boerderijen zijn niet alleen uitzonderlijk in hun
soort, maar bovendien vormen zij een permanente
herinnering aan de strijd die het Nederlandse en Duitse
leger in mei 1940 bij de Grebbelinie hebben gevoerd.
Kijk dus bij een bezoek aan de Grebbelinie eens naar
de dichtstbijzijnde boerderij. Ziet u een steen met een
leeuw die uit de vlammen oprijst in de gevel, dan is
het een opbouwboerderij. •
Met dank aan Johan Lagerweij, die ook alle foto’s verzorgde.
Meer informatie over het onderwerp is te vinden op:
- www.grebbelinie.nl
- www.grebbeberg.nl

D o l l y Ve r h o e v e n
N e t t i e S t o p p e l e n b u r g
Terug naar
school?
Wie heeft er geen speciale herinneringen aan de schooltijd? Leuke of vervelende meesters
en juffen, schoolplaten, schoolbankjes met inktpotten, de geur van krijt en natte jassen, de
pauzes op de speelplaats. Geen wonder dat veel mensen zich verdiepen in de geschiedenis
van een school of het onderwijs in een bepaalde gemeente. En in archieven is heel wat
informatie te vinden over de geschiedenis van het onderwijs.
2 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

In december 2005 verscheen een nieuwe onderzoeks-
gids in de serie ‘Trajecten door Utrecht’, gericht op het
onderzoeken van de onderwijsgeschiedenis in de pro-
vincie Utrecht. Een onderzoeker kan zich vele vragen
stellen: Hoe ontwikkelde het onderwijs zich in een
bepaald dorp? Wat vond de schoolopziener van het
onderwijs? Wat is er te vinden over het schoolgebouw?
Hoe waren de lesprogramma’s samengesteld? Is er
nog informatie te vinden over leerlingen en de leraren?
Wat was de oorspronkelijke ideologische grondslag
van de school en wat bleef er van over in de loop van
de tijd? Scholen stichten, geschreven door Dolly
Verhoeven, geeft de benodigde basisinformatie en
helpt met het vinden en interpreteren van bronnen.
Tussen de achtste-eeuwse kathedraalschool in Utrecht
en de huidige basisscholen en het voortgezet onder-
wijs liggen heel wat voorschriften, wetten en school-
hervormingen. Na de Reformatie trok de gereformeer-
de kerk de verantwoordelijkheid voor het onderwijs
naar zich toe. In de zeventiende eeuw benoemden de
kerkelijke en burgerlijke overheid samen de onderwij-
zers. Er kwamen regels voor de inhoud van het onder-
wijs, lijsten van te gebruiken leerboeken en richtlijnen
voor de hoogte van het schoolgeld. Latijnse scholen,
Franse scholen, Nederduitse scholen, scholen van
weeshuizen en illegale ‘bijscholen’: veel systeem was
er niet in te vinden. Pas in 1801 kwam de eerste
schoolwet tot stand, in 1806 gevolgd door een tweede
wet waarin onder andere het toezicht op de kwaliteit
van het onderwijs werd geregeld.
Tussen 1830 en 1840 bezocht inspecteur Wijnbeek
alle scholen in Nederland. In zijn rapporten deed hij
nauwgezet verslag van wat hij aantrof. Ook in de
provincie Utrecht.
f o t o l i n k s : Ve r k e e r s o n d e r w i j s u i t B r u i n t j e B e e r i n d e
e e r s t e k l a s v a n d e U S V, c a 1 . f o t o 2 r e c h t s : L e e r l i n g e n
a a n h e t w e r k v o o r h e t v a k e l e m e n t a i r v a k t e k e n e n o p d e
U t r e c h t s e A m b a c h t s s c h o o l , 1 0 2 . f o t o 3 : S p e e l k w a r t i e r
v o o r d e m e i s j e s v a n d e O p e n b a r e L a g e r e S c h o o l a a n h e t
P i e t e r s k e r k h o f i n U t r e c h t , c a 1 0 . f o t o 4 : M e e t k u n d e l e s
o p h e t G e m e e n t e l i j k Ly c e u m v o o r M e i s j e s a a n d e W i t t e -
v r o u w e n k a d e i n U t r e c h t , c a 1 3 . f o t o : K l a s s e f o t o v a n
d e Va n B e e c k C a l k o e n s c h o o l , e e n M U L O i n d e H a v i k s t r a a t
i n U t r e c h t , c a 1 4 2 . f o t o 6 : D e b e w i n d s l i e d e n C a l s e n
Ve r i n g a i n e e n U t r e c h t s e l a g e r e s c h o o l k l a s , 1 6 6 . Fo t o
d o o r Va n d e r R e i j d e n , D e l f t . f o t o : P r a k t i j k l e s a a n d e
L a g e r e Tu i n b o u w s c h o o l M . E . L . i n U t r e c h t , 1 2 . f o t o :
D e t r a d i t i o n e l e k l a s s e f o t o v a n k l a s 6 v a n m e e s t e r Va n
A m s t e l w e r d o p d e U S V i n 1 3 g e h e e l i n d e t i j d s g e e s t
i n e e n w a t ‘ l o s s e r e ’ o p s t e l l i n g g e m a a k t .
2
3
4
6
2 1

Stad Utrecht
‘Van de schoollokalen zijn vele in goeden staat. Die
lokalen zijn echter niet aangelegd naar het doelmatig
plan, waarnaar de gemeente-schoollokalen in Gelderland
voor eenige jaren gebouwd zijn. Zij zijn wel langwerpig,
doch het licht valt veelal in voor en achter de
leerlingen, of aan eene der zijden, in plaats van alleen
aan de beide zijden. Dat gebrek heerscht in de meeste
gemeentescholen. Het veroorzaakt valsch licht.’
Mijdrecht
‘Hier werd op eentoonigen dreun gespeld en gelezen,
zoodat ik zelf heb moeten voorlezen om eenig denkbeeld
van een gepasten leestoon te geven. Het eenigste
dat mij hier beviel, was het tweestemmig, zuiver
en zacht gezang.’
Nigtevecht
‘W. Scheepmaker, een bejaard man, doch nog frisch
van voorkomen, met een eerlijk gezigt, is hier werkzaam
[...]. Hij volgt nog wel de spelmethode, doch
verbeterd door den voormaligen Gronigschen schoolopziener
Wester. Het lezen, schrijven, rekenen, zingen,
was hier vrij goed, zoo goed als te verwachten is van
een onderwijzer van den ouden tijd. Van de zedelijke
verbetering der kinderen maakt hij veel werk.’
Veenendaal
‘Het schoollokaal is een voortreffelijk, ruim en helder
gebouw, waarin een getal van 450 kinderen gemakkelijk
geplaatst zijn. Het is in tweeën afgedeeld door
glazen deuren. Tusschen de beide zalen was een
Russchische kagchel gemetseld, die ’s morgens
vroeg in de winter werd gestookt en dan voor den
ganschen dag genoegzame warmte door dit gebouw
verspreidde.
Des morgens wordt er van 7 tot 9 school gehouden
voor een 100tal armenkinderen. Daar was het onderwijs
zeer eenvoudig en regt gepast voor die kinderen.
[…] Het schrijven was fraai. Het zingen ook zeer goed.
Doch de oefening daarin geschiedde alleen bij het
aangaan der school. Vele kinderen treden er de school
niet binnen dan na het eindigen van het zingen.
Overdreven godsdienstige begrippen maken hunne
ouders vooringenomen tegen het zingen, omdat het
geen psalmgezang is.’
2 2 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6
1 0

1 1
Zeist
‘De dorpsschool te Zeist is laag, bedompt en bijna
voor de helft te klein voor de 200 leerlingen. De bur-
gemeester heb ik dit gebrek aangewezen en op de
vergrooting en verbetering van hetzelve aangedron-
gen met dat goed gevolg, dat er sedert een plan en
bestek voor een geheel nieuw lokaal is gemaakt. […]
De onderwijzer L. de Meijer is niet vrij te spreken van
pedanterie. Hij is anders een vrij goed onderwijzer
[...] Het grootste gebrek bestond hierin, dat hij de
kunst niet verstond om alle de leerlingen gelijktijdig
nuttig bezig te houden. Vandaar, dat er geen genoeg-
zame stilte heerschte en gevolgelijk de vorderingen
niet zo groot waren als zij anders zouden zijn.’
Wijk bij Duurstede
1 2
‘Des avonds van 5 tot 7 uren, werd hier onderwijs
gegeven voor de armenkinderen in lezen, schrijven en
rekenen. Zij lazen vrij goed, zongen zeer goed en
scheven alleen op leitjes uit zuinigheid. Ik telde er
40 doch ’s winters klimt hun getal tot 200. Voor dit
onderwijs draagt het RC Armbestuur bij ƒ 75,– het
Gereformeerde ƒ 30,– het Israëlische ƒ 15,–’
Er was geen leerplicht, veel kinderen moesten ’s zomers
werken om bij te dragen in het inkomen van de familie,
er moest schoolgeld betaald worden, de klassen waren
groot omdat alle leeftijdsgroepen bijeen zaten, er werden
verschillende lesmethoden gebruikt, er was geen
opleiding voor de onderwijzers en de gebouwen waren
soms ronduit ongeschikt.
Op al deze terreinen vond in ruim anderhalve eeuw
sinds 1840 een enorme ontwikkeling plaats.
Informatie daarover is te vinden in tal van bronnen:
schoolarchieven, gemeentearchieven en kloosterarchieven.
Ze kunnen ons helpen om te laten zien hoe
f o t o : J o r d a a n E v e r h a r d v a n R h e d e n g e e f t a a r d r i j k s -
k u n d e l e s , 1 6 . f o t o 1 0 : D e K r o m m e N i e u w e g r a c h t i n
U t r e c h t m e t l i n k s d e t o e g a n g s p o o r t v a n d e L a t i j n s e S c h o o l ,
d e S t . H i e r o n y m u s s c h o o l , 1 4 4 . H e t h u i d i g e S t e d e l i j k e
G y m n a s i u m i s d e o p v o l g e r v a n d e z e L a t i j n s e s c h o o l .
f o t o 1 1 : S c h r i j f o e f e n i n g v a n D i r k v a n T i n t e r e n , e l f j a a r
o u d , l e e r l i n g v a n d e D i a c o n i e s c h o o l a a n d e Wa t e r s t r a a t t e
U t r e c h t , 1 . f o t o 1 2 : M e v r o u w M . J . F r a n k e n - C o s t e r h i e l d
v a n a f 1 0 6 t o t a a n h a a r d o o d i n 1 1 4 i n h a a r w o n i n g a a n
d e B r u g s t r a a t i n U t r e c h t e e n b i j z o n d e r e f r ö b e l s c h o o l .
het onderwijs geworden is wat het nu is – in welke
historische ontwikkelingslijn het past. En dat draagt
weer bij om het heden te begrijpen.
Natuurlijk zijn veel van die bronnen inmiddels bestudeerd,
er zijn boeken en artikelen volgeschreven over
de ontwikkeling van het onderwijs, over schoolbezoek
en leerplicht, over gebouwen, over didactische ontwikkeling,
over bijzondere schoolmeesters enzovoort.
Toch is het is belangrijk dat de oorspronkelijke bronnen
er zijn en dat ze goed toegankelijk zijn. Omdat
elke tijd, elke generatie zijn eigen vragen stelt aan de
geschiedenis en die ook moet kunnen blijven stellen.
De vragen die in de jaren ’30 van de twintigste eeuw
– midden in de verzuiling en nog maar twee decennia
na de officiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder
onderwijs – werden gesteld over de ontwikkeling van
de bijzondere scholen, om maar een voorbeeld te
noemen, waren hele andere dan wij nu zouden stellen
in een tijdvak dat het bijzonder onderwijs een steeds
gevoeliger thema lijkt te worden in het publieke debat.
Op 19 december 2005 werd het eerste exemplaar van
de nieuwe onderzoeksgids Scholen Stichten, het elfde
deel van de serie ‘Trajecten door Utrecht’, aangeboden
aan mr. drs. C. Kervezee, de Inspecteur-generaal
van het Onderwijs. De gids is te koop bij Het Utrechts
Archief voor € 4,50.
Tevens werd bij deze gelegenheid het archief van de
Utrechtse Schoolvereniging (1919-1981) officieel overgedragen
aan Het Utrechts Archief. Hierdoor beschikt
Het Utrechts Archief over interessant materiaal voor
onderzoekers die zich bezighouden met de geschiedenis
van het lagere-schoolonderwijs in Utrecht. Het
archief bevat niet alleen documenten, maar ook vele
foto’s die uitgebreid zijn beschreven. •
2 3

M a a r t e n L e m m e n s
Er kunnen velerlei steekhoudende redenen
zijn waarom er in een bepaalde omgeving
bijgebouwd of juist afgebroken moet worden.
aktief
www.heemsc
Beter te vroeg gemeld dan te laat getreurd
Regelmatig wordt ons gevraagd om onze mening over
een bepaalde kwestie te geven. Over toekomstige
nieuwbouw of mogelijke sloop van meestal al wat
oudere objecten, aanleg van wegen in een landelijk
gebied, dijkverzwaringen, kortom, ingrepen die het
aanzicht van een bepaalde plek in een stad of land-
schap vaak ingrijpend en permanent zullen veranderen.
Helaas is het nog vaak zo dat we pas op de hoogte
raken van op stapel staande projecten als die al in
een vergevorderd stadium verkeren. Dan zijn er al
contracten getekend, afspraken gemaakt en plannen
vastgesteld waar procedureel geen speld meer tussen
te krijgen valt. De zaak is al grotendeels in kannen en
kruiken, en onze suggesties en bezwaren worden dan
als mosterd na de maaltijd afgeserveerd.
Het is voor onze beschermingstaak van essentieel
belang om zo vroeg mogelijk op de hoogte te zijn van
toekomstige planologische ingrepen, willen we er nog
enige invloed op kunnen uitoefenen. En daar hebben
we ook uw hulp hard bij nodig. Want als lezer van dit
blad heeft u een meer dan gemiddelde belangstelling
voor cultuur en historie. Vaak bent u als inwoner van
een bepaalde plaats, via de regionale pers of persoonlijke
contacten, beter op de hoogte van wat er in uw
regio gaande is dan wij als commissie, met de hele
provincie als ons werkterrein.
Gelukkig krijgen we al regelmatig meldingen binnen,
onder meer via onze website. We willen u vragen dat
te blijven doen, want alleen als we tijdig op de hoogte
zijn, kunnen we ons beschermingswerk slagvaardig en
met resultaat blijven doen.
Heemschut
Bouwplannen Hervormd Centrum
in Eemnes gewijzigd
Door J. van Doorn, Bilthoven
De plannen voor de bouw van het Hervormd Centrum
in het beschermde dorpsgezicht van Eemnes, waarover
we in het vorige nummer verslag hebben gedaan,
zijn vooralsnog in de ijskast verdwenen. Dit komt
omdat het nieuwe gemeentehuis op een andere
locatie gebouwd zal worden, namelijk aan de
Zuidersingel, dicht bij het bedrijventerrein.
De Rabobank blijft op dezelfde locatie waar verder
de nieuwbouwplannen voor winkels en bovengelegen
woningen zullen worden gerealiseerd. Het achter
de huidige Rabobank gelegen Hervormd Centrum
vormt daar op zich geen belemmering meer voor.
Het is echter merkwaardig dat de wethouder wel
vasthoudt aan de door de gemeenteraad bekrachtig-
de grondruil met de Hervormde Kerk. Waakzaamheid
blijft dan ook geboden, om te voorkomen dat het
huidige plan alsnog wordt uitgevoerd.
Beschermde status Prins Hendrikpark in
Baarn stap dichterbij
De verantwoordelijke wethouder liet ons telefonisch
weten dat de status ‘Beschermd Dorpsgezicht’
inmiddels is aangevraagd. Zij heeft toegezegd haar
ambtenaren te laten uitzoeken in welke fase de aan-
vraag verkeert. Heemschut heeft toegezegd te willen
aandringen op een vlotte goedkeuringsprocedure in
verband met aanwezige nieuwe bedreigingen van het
gebied in de vorm van nieuwbouwplannen.
2 4 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

D e B i l t
hut.nl/utrecht
Nieuwbouwplannen in het oude dorp De Bilt
Door een samenloop van omstandigheden zijn in het
gebied rond de recent aangelegde rotonde Blauwkapelseweg/Burgemeester
de Withstraat, Hessenweg en
Bilthovenseweg drie bouwplannen aan de orde, te
weten: ter plaatse van de huidige vestiging van het
Schilderbedrijf van Doorn aan de Burgemeester de
Withstraat, de Rabobanklocatie aan de Burgemeester de
Withstraat/hoek Bilthovenseweg en de locatie autobedrijf
Van Rooij aan de Hessenweg. Door het College is
een stedenbouwkundige visie opgesteld die zonder
meer teleurstellend genoemd mag worden. Het huidige
bestemmingsplan, de welstandsnota en de aanwijzing
tot beschermd dorpsgezicht zijn met grote zorg
opgesteld. Men zou dus mogen verwachten dat de
stedenbouwkundige visie hierop zou aansluiten. Dit is
echter niet het geval. De bezwaren richten zich tegen
de massaliteit van de bouwplannen en tegen het feit
dat de ontwerpen niet passen bij de aanwezige bebouwing.
De gemeenteraad heeft vooralsnog haar goedkeuring
aan de plannen onthouden en bij het College
aangedrongen om de omwonenden en overige inwoners
de kans te geven hun meningen te geven.
Verbreding dreigt voor Kamerikse Wetering
Door H. Kuiper, Kamerik
Eind 2004 berichtten we over plannen om de
Kamerikse Wetering ernstig aan te tasten door het
storten van vervuild baggerslib achter schoeiingen
langs de oevers. Na heftige protesten zijn deze plan-
nen afgeblazen, maar recentelijk is het Woerdense
gemeentebestuur met nieuwe plannen gekomen.
Wederom wordt voorgesteld langs grote delen van
de wetering schoeiingen aan te brengen en de oevers
aanzienlijk te verbreden. Ditmaal wordt de verkeersveiligheid
op de wegen langs de wetering als reden
voor de plannen genoemd. Wij zijn in overleg met
het gemeentebestuur en het Dorpsplatform Kamerik
om de veel te drastische plannen tot redelijke proporties
bijgesteld te krijgen.
In kort bestek
Protest tegen sloopvergunning villa de Varenkamp
in De Bilt
De RIVM heeft een sloopvergunning aangevraagd
voor de op haar terrein gelegen villa De Varenkamp.
Het genoemde gebouw vormt een belangrijk onderdeel
van de cultuurhistorische geschiedenis van de
gemeente De Bilt. Restauratie en hergebruik zijn goed
mogelijk.
In beroep tegen aanleg parkeergarage
Lucas Bolwerk Utrecht
Er wordt beroep ingesteld bij de Raad van State
tegen de uitspraak van de rechtbank Utrecht inzake
de monumentenvergunning Lucas Bolwerk. Al lange
tijd maken veel natuur- en cultuurliefhebbers bezwaar
tegen de aanleg, die zowel nadelig zou zijn voor de
Stadssschouwburg van Dudok als voor het naastgelegen
Zocherpark. •
Wilt u reageren, dan kunt u schrijven naar onze secretaris, dhr. H. Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP, Kamerik of mailen naar kuiper.duijnker@wxs.nl.
Of bezoek onze website op www.heemschut.nl/utrecht. U kunt ook bellen naar ons landelijk kantoor op 020- 622 52 92.
2

2 6
N a t a l i e J o o s t e n
Klompen
Landschapsbeheer Utrecht ontwikkelt wandelroutes onder de naam klompenpaden. Klompen-
paden zijn rondwandelingen door het agrarische cultuurlandschap, die zoveel mogelijk
over historisch tracé gaan. De lengte van een klompenpad ligt tussen de 3 en 1 kilometer.
Wanneer mogelijk wordt bij wandelroutes langer dan 10 kilometer ook een ‘doorsteekroute’
gecreëerd waardoor de wandelroute ook verkort kan worden gelopen.
Waarom klompenpaden?
Landschapsbeheer Utrecht neemt vaak het initiatief
voor de ontwikkeling van klompenpaden en zoekt
samenwerking. Het landelijk gebied is voor de bewo-
ners en recreanten vaak matig ontsloten. Zeker in de
gebieden waar in de jaren ’60 en ’70 ruilverkaveling is
uitgevoerd, zijn veel karakteristieke landschapsele-
menten, onverharde voetpaden en landwegen verdwe-
nen. Door deze paden te herstellen, krijgen bewoners
en recreanten de kans om het cultuurlandschap en de
geschiedenis hiervan actief te beleven. En zullen deze
daardoor nog meer gaan waarderen.
Klompenpaden zijn historische paden en zien er dus
anders uit dan een gewoon natuurpad. Het kunnen
oude kerkenpaden zijn. Maar ook jaagpaden die langs
een beek liepen waar vroeger boten doorheen getrok-
ken werden. Voor een deel bestaan die paden nog.
Landschapsbeheer Utrecht probeert ze weer toegankelijk
te maken en waar nodig is de ontbrekende delen
te herstellen.

paden
Historische wandelroutes door het boerenland
D e o p e n i n g s w a n d e l i n g v a n h e t
D a s h o r s t e r p a d b i j Wo u d e n b e r g ,
i n d e z o m e r v a n 2 0 0 .
2

Vo o r a a n l o p e n ( z o a l s d a t h o o r t o p k l o m p e n ) b u r g e m e e s t e r J . J . H . C o l i j n - R a a t v a n
S c h e r p e n z e e l , e n d i r e c t n a a s t h a a r m w. H . H i n e v a n L a n d s c h a p s b e h e e r U t r e c h t .
H e t D a s h o r s t e r p a d l o o p t t u s s e n Wo u d e n b e r g e n S c h e r p e n z e e l .
Klompen aan, rugzak op en gaan!
Historische paden en wegen inventariseren
Voordat een Klompenpad ontwikkeld kan worden,
is het van belang een globale inventarisatie te maken
van de historische voetpaden in het gebied die voor
herstel in aanmerking komen. Voor de inventarisatie
wordt veelal gebruik gemaakt van historisch kaartmateriaal
van omstreeks 1900 (de Chromotopografische
kaart des Rijks, 1:25.000). Bij de keuze voor dit kaartmateriaal
speelt de betrouwbaarheid, de ouderdom,
de verwerkbaarheid van de daarop voorkomende
gegevens en de leesbaarheid een belangrijke rol. Het
gehele buitengebied van de gemeente wordt geïnventariseerd.
De historische voetpaden zijn ingetekend
op een recente topografische ondergrondkaart, zodat
gelijk zichtbaar is wat nog aanwezig is en wat niet.
Ook de landwegen uit die tijd zijn ingetekend, omdat
anders vaak onduidelijk is waar de voetpaden naar toe
liepen. Bovendien kunnen ook deze landwegen interessant
zijn voor herstel. Het onderzoek is tijdrovend,
maar de resultaten zijn dikwijls verrassend, vooral op
de zandgronden, waar het vroeger wemelde van de
paden. Het resultaat is een recente topografische
kaart (1:25.000) van de gemeente, waarop alle verdwenen
en nog aanwezige historische voetpaden en landwegen
zijn ingetekend.
Historische wandelroute(s) ontwerpen
Om tot een goed wandelroute-ontwerp te komen
wordt onderzocht welke wandelroutes er al bestaan in
het gebied. Door al deze bestaande wandelroutes in
het gebied op kaart in te tekenen, krijgen we een goed
overzicht waar het tot nu toe ontbreekt aan wandelroutes.
Deze kaart koppelen we aan de inventarisatiegegevens
van historische paden en wegen, zodat er
een overzichtskaart ontstaat waarop bestaande wandelroutes
en verdwenen historische structuren staan.
Deze kaart wordt aan de projectgroep voorgelegd.
Lokale kenners weten vaak meteen of iets interessant
is of niet en of er een grondeigenaar is die zeker niet
wil meewerken. Samen met de projectgroep worden
de wandelmogelijkheden onderzocht, waarbij ontbrekende
schakels in het wandelroute-ontwerp zoveel
mogelijk door herstel van historische paden moet
worden opgelost. Natuurlijk moet het eerste ontwerp
2 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

O n d e r w e g w o r d e n d e w a n d e l a a r s g e t r a c t e e r d o p e e n o p t r e d e n v a n d e v o c a l g r o u p B e J a z z l d .
H e t e e r s t e k l o m p e n p a d , d a t b i j L e u s d e n , w e r d g e o p e n d i n t r a d i t i o n e l e k l e d i j .
B i j d e a a n l e g v a n d e p a d e n w o r d e n s o m s o o k b r u g g e t j e s a a n g e l e g d .
na inschatting van de succeskansen door de project-
groep in het veld beter worden bekeken. Daar komen
de wandelroute-ideeën tenslotte pas echt tot leven en
kunnen we de ideeën aan een aantal belangrijke
aspecten toetsen.
Grondeigenaren en vrijwilligers
Klompenpaden gaan vaak over stukken grond van
particuliere eigenaren die graag meewerken aan de
openstelling van hun grond. Zij krijgen hiervoor
uiteraard wel een vergoeding. Ook vrijwilligers, van
historische kringen, wandelverenigingen of andere
geïnteresseerden spelen een grote rol bij het opzetten
en opstellen van de routes. Kortom: zonder deze
enthousiaste mensen zou het niet mogelijk zijn om
de paden tot een succes te maken. Een van de vrijwilligers
is bijvoorbeeld Catharina Ploeg van Hoeve de
Beek in Woudenberg. Toen ze in contact kwam met
Landschapsbeheer Utrecht werd ze gelijk heel enthousiast
over het klompenpad. ‘Wij vinden dat je best een
ander mag laten meegenieten van de mooie plek waar
wij wonen’. Maar daar bleef het niet bij. ‘Een pad
opzetten gaat meestal nog wel maar het onderhouden
kost veel meer tijd en moeite. Ik ben nu coördinator
van alle vrijwilligers die zich inzetten voor het onderhoud
aan het Oudenhorsterpad en het Broekerpad.
Het kost veel tijd en geregel, maar het contact met
allerlei soorten mensen is nou eenmaal iets wat mijn
man en ik heel leuk vinden’.
De routes
Er zijn inmiddels negen klompenpaden:
Broekerpad (5 km), Oudenhorsterpad (6 km),
Snorrenhoefpad (9 km) en het Schutpad (3,5 km),
Dashorsterpad (12 km), Het Derde Erf (9 km),
Breeschoterpad (6 km) en Daatselaarsepad (14 km)
en het Aderwinkelpad (12 km). Folders van deze
Klompenpaden zijn onder andere verkrijgbaar bij de
VVV’s in de regio en bij de startpunten van de routes.
Meer informatie over deze routes kunt u vinden op:
www.landschapsbeheerutrecht.nl. Dit jaar gaan we
verder met het uitbreiden van het aantal wandelmogelijkheden
in de provincie Utrecht. Er staan nog
twee klompenpaden gepland in Loenen en Eemnes. •
2

R e n é d e K a m
Nieuw licht
op Utrechts Donkere Eeuwen
Dat het archeologisch onderzoek in Leidsche Rijn veel spectaculaire vondsten uit de
Romeinse periode heeft opgeleverd, is zo langzamerhand wel aan een ieder bekend. Dat
er ook veel moois uit de vroege Middeleeuwen is gevonden, heeft tot nu toe minder in
de spotlights gestaan.
l i n k s : Tw e e z e v e n d e - e e u w s e g o u d e n h a n g e r s , d i e z i j n i n g e l e g d m e t r o o d a l m a n d i j n e n g r o e n g l a s .
r e c h t s b o v e n : E e n b r o n z e n s l e u t e l u i t 0 - 0 . r e c h t s o n d e r : E e n v o g e l f i b u l a u i t 4 - 0 . ( Fo t o ’s H a n s L ä g e r s )
Een kleine tentoonstelling in het Centraal Museum
moet daar als eerste verandering in brengen. Naast
de al eerder getoonde achtste-eeuwse schat van 121
kleine zilveren muntjes (sceatta’s), die in 2004 op de
Hoge Woerd is gevonden, zijn er in Projectkamer 3
nog enkele andere bijzondere vroegmiddeleeuwse
voorwerpen te zien. Zoals een ijzeren zwaard (sax),
dat tussen 650-750 gedateerd is, een bronzen
schrijfstift (550-700), een bronzen sleutel (750-850),
een kledingspeld (fibula) in de vorm van een vogel
(475-550) en een kam gemaakt van gewei (575-750).
Spectaculair zijn twee zevende-eeuwse gouden hangers,
die zijn ingelegd met rood almandijn en groen
glas, en een gouden munt (tremissis) uit omstreeks
620-670. Deze vondsten zijn in 2005 gedaan bij een
opgraving langs de rijksweg A2. Het blijkt dat daar
tussen 550 en 750 een tot nu toe geheel onbekende
maar vrij grote nederzetting heeft gelegen! •
Nieuw licht op Utrechts Donkere Eeuwen is te zien vanaf eind februari tot juni 2006 in Projectkamer 3 van het Centraal Museum.
3 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 1 l e n t e 2 0 0 6

H e n k J a n s e n
Van ruïne tot kasteel
Sinds 2001 zijn het kasteel en het park De Haar in restauratie. Het werk
aan het rijksmonument is de grootste restauratie van Nederland van de
afgelopen jaren. Ries Leijen van de afdeling Monumenten van de gemeente
Utrecht is al jaren zeer nauw betrokken bij dit complexe restauratiewerk.
Restauratie van ‘kanjer’
kasteel De Haar
Kort gezegd is het familie-eigendom van baron
Etienne baron van Zuylen van Nijevelt een ruïne van
een middeleeuws kasteel als aan het eind van de
negentiende eeuw de plannen ontstaan er weer een
bewoonbaar en representatief kasteel van te maken.
De grondlegger van de Nederlandse monumenten-
zorg, Victor de Stuers, adviseert de baron de befaamde
architect Pierre Cuypers de plannen te laten maken.
In 1893 start het werk, dat niet de geplande drie, maar
uiteindelijk ruim twintig jaar gaat duren. Het dorp
Haarzuilens wordt verplaatst, alleen de middeleeuwse
dorpskerk blijft bestaan als onderdeel van een park.
Plannen voor herstel
Ries Leijen: ‘De noodzaak van de grootschalige restauratie
en de instandhouding op lange termijn waren
in de jaren na 1990 aanleiding kasteel en park onder
te brengen in een stichting. De familie Van Zuylen van
Nijevelt en de Vereniging Natuurmonumenten werden
samen, elk voor de helft, eigenaar in deze stichting.
Natuurmonumenten verwierf bovendien het omliggende
landgoed.’
Restauratie van park en kasteel
De restauratie van het park startte in 2001. De kapel,
de bruggen, poorten, hekken, alle tuinornamenten,
het ‘Grand Canal’ en het stalpleincomplex zijn inmiddels
aangepakt.
De restauratie van het kasteel zelf is een verhaal apart.
Sinds de nieuwbouw en completering van het kasteel
door Cuypers zakt het gebouw. Leijen: ‘Het staat op
een soort eiland van zachte grond, waardoor het
kasteel wegzakt. Een oplossing met een ring van
betonnen palen om het hele eiland blijkt niet afdoen-
de, door verandering van de waterhuishouding.
Die moet weer verbeterd worden. En een nieuwe
fundering moet de verdere verzakking van de loodzware
Riddertoren tegengaan.’
Restauratie van park en kasteel kosten samen zo’n
€ 40 miljoen. Ongeveer € 8,5 miljoen is inmiddels
afkomstig uit een ‘kanjerregeling’ voor rijksmonumenten.
Er is nog flink wat extra subsidie nodig om de
restauratie te voltooien. Daarna moeten de inkomsten
van 200.000 bezoekers per jaar zorgen voor een
sluitende exploitatie. •
f o t o b o v e n : S t a a t s s e c r e t a r i s M e d y v a n d e r L a a n o v e r h a n d i g t
e e n c h e q u e a a n b e s t u u r s l i d v a n d e S t i c h t i n g K a s t e e l D e H a a r
J . Ve r a a r t . i n z e t j e o n d e r : O m v e r d e r w e g z a k k e n e n h e t s c h e u r e n
v a n d e m u r e n t e v o o r k o m e n i s e r t i j d e l i j k e e n g r o t e s t e u n -
c o n s t r u c t i e g e p l a a t s t . g r o t e f o t o : K a s t e e l D e H a a r i n 2 0 0 .
3 1
( Fo t o ’s : R i e s L e i j e n )

F r e d Vo g e l z a n g
4 nieuwe
Boeken
de bezoekers hun naam achterlieten en zo weten we dat ook Anna
Het lijkt wel een heel vroeg voorschot op het thema van Open
Monumentendag dit jaar, ‘Feesten’, het boek dat amateur-histo-
ricus Jan Heemstra schreef over de geschiedenis van de oranje-
feesten in Driebergen-Rijsenburg. De echte aanleiding was het
dertigjarig bestaan van de lokale oranjevereniging, maar die had
diverse voorgangers die al vanaf 1900 feesten organiseerden op
hoogtijdagen van het koninklijk huis. De auteur steekt zijn voor-
keuren niet onder stoelen of banken waardoor het boekje een
persoonlijke toon krijgt. Door chronologische beschrijvingen van
de diverse oranjefestiviteiten dreigt het gevaar van herhaling, maar
het lukt de auteur om alle aubades, optochten, kermisattracties en
ringsteekwedstrijden in een breder kader te plaatsen. Zo blijkt de
verzuiling een steeds groter stempel op de feesten te drukken: niet
alleen ontstaan er aparte organisatiecomités, maar zelfs de school-
kinderen vieren per religie gescheiden. De oranjeliefde maakt een
golfbeweging door, dat maakt althans dit boekje duidelijk. Er is ook
verschil tussen het meer volkse vermaak zoals dat door de mid-
denstand wordt georganiseerd en de volksverheffing die de deftige
heren van de omringende buitenplaatsen proberen te stimuleren.
Over buitenplaatsbewoners gaat het boekje van Frieda Heijkoop,
Drie dagen Vollenhoven. De auteur wil hiermee een aanzet doen
tot een diepgravende geschiedenis van deze buitenplaats tussen
De Bilt en Zeist en heeft daartoe drie belangrijke momenten uit
het verleden van Vollenhoven genomen. Die worden aan elkaar
gebreid door korte algemene beschrijvingen. De eerste datum
betreft de aankoop van een stuk grond door de priorin van het
nabijgelegen klooster Oostbroek. In de daarbij horende notariële
akte uit 1502 wordt voor het eerst de naam Vollenhoven gebruikt,
toen nog een boerderij die ook tot een klooster behoorde, namelijk
Oostbroek. Voor de tweede datum kan Heijkoop terugvallen op
een uniek document, een brief van Johanna Fagel aan een goede
vriendin. Johanna Fagel is net samen met haar man de nieuwe
eigenaar geworden van Vollenhoven, inmiddels uitgegroeid tot
een heuse buitenplaats en in de brief schrijft zij lyrisch over haar
nieuwe bezit. Dit geeft niet alleen een blik op het buitenplaats zelf,
maar ook in de beleving van de achttiende-eeuwse bewoners. De
volgende sprong in de tijd is wat kleiner: in 1833 bezit de oud gou-
verneur-generaal van Nederlands-Indië Godert van der Capellen de
buitenplaats, waar hij een kostelijke verzameling rariteiten heeft
ondergebracht. Van heinde en verre komen mensen zijn exotica
bekijken. Grappig genoeg zijn de boeken bewaard gebleven waarin
Paulowna, de vrouw van Willem II, een van de gasten was.
Hans Buiter is een historicus die er al eerder blijk van gaf een
afwijkende belangstelling te hebben. Zo schreef hij boeken over
de geschiedenis van een verkeersplein en van een winkelcentrum.
Het verbaast dan ook niet dat zijn proefschrift ook geen gebaande
paden betreedt: onderwerp daarvan ligt al besloten in de titel: Riool,
rails en asfalt. Buiter bestudeert daarin de invloed die de aanleg van
infrastructuur heeft op het wegennet in de vier grote Nederlandse
steden. Hij neemt telkens een drukke straat of bekend plein en
bekijkt de ontwikkelingen van de ordening en gebruik van die stra-
ten, onder invloed van nieuwe technologieën als electriciteit, trams
en bussen, auto’s en riolering. Voor Utrecht bestudeert hij het
Vredenburg. Dat was aanvankelijk vooral een veemarkt, met als pro-
bleem dat het vooral via nauwe straatjes bereikbaar was. De koeien
die er door heen gedreven werden vormden een obstakel voor aan
te leggen tramlijnen en het vuil dat een veemarkt achterliet maakte
van Vredenburg alles behalve een net plein. Stedelijke hygiëne was
een belangrijke stimulans voor veranderingen in de steden, maar
verbreden van straten zou ook leiden tot betere bereikbaarheid.
Plannen te over om het Vredenburg beter te ontsluiten, aanvan-
kelijk door verbreding van de Drieharingsteeg en dan een nieuwe
brug over de Oudegracht naar het Neude, maar later een wijziging
van de Lange Viestraat en Potterstraat. Dit soort informatie maakt
duidelijk waarom dus de Drieharingsteeg halverwege smaller wordt:
toen werd gestopt met de uitkoop van eigenaars en het slopen van
panden voor de verbreding. Vergeleken met de andere steden liep
Utrecht niet voorop met vernieuwingen en Buiter laat ook zien dat
niet altijd de technische ontwikkeling oorzaak waren van ingrepen
in het stadsbeeld: de ontsluiting van het Vredenburg richting Neude
moest decennia wachten op de uitvoering en kreeg vooral een
impuls door de vestiging van de Jaarbeurs op het plein.
Een serie foto’s van Amersfoorts industrieel erfgoed lag aan de basis
van Amersfoort en de industrie. Steeds begint een thema, zoals han-
del, fabrieken, infrastructuur en spoorwegen, met een korte histori-
sche inleiding, die wordt gevolgd door foto’s met lange bijschriften.
Op die manier maakt de lezer een soort wandeling door industrieel
Amersfoort en blijken sommige panden een onverwacht verleden te
hebben als pakhuis of fabriek. Een handige kaart achterin maakt het
daadwerkelijk mogelijk langs al deze panden te wandelen.
• Hans Buiter, Riool, rails en asfalt. 80 jaar straatrumoer in vier
Nederlandse steden (Zutphen 2005) isbn 9057304066
• Jan Heemstra, Goeie lieve tijd. 100 jaar Oranje en Oranjefeesten
in Driebergen-Rijsenburg (Driebergen-Rijsenburg 2005)
isbn 10-0980790168
• F. Heijkoop, Drie dagen Vollenhoven, een kort overzicht van
de geschiedenis van landgoed Vollenhoven in De Bilt (Utrecht-
De Bilt 2005)
• Tjeerd Jansen en Michiel Kruidenier, Amersfoort en de industrie.
Een zoektocht naar het industriële verleden van Amersfoort
(Amersfoort 2005) isbn 9081029614