28.03.2022 Views

COLLECT België April 2022

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

COLLECT

Maandblad verschijnt niet in januari, juli en augustus - € 6,95 - P608061

NR. 515 / APRIL 2022

Strategie & kunstgalerie

Onlosmakelijk verbonden

Art Brussels

Back to business

Francis Alÿs

Belgisch topspeler op de Biënnale


Royaal wonen

te midden van

uw collectie ?

TE KOOP

Vlissingen, Zeeland

Woonhuis met zwemvijver

Uniek, (multi)functioneel, comfortabel.

Voormalige watertoren omringt met onder

architectuur geconcipieerde nieuwbouw op

7.000 m 2 grond.

1.617 m 2 voorzieningen voor wonen, werken,

presentatie, ontvangsten en opslag.

(Presentatie)paviljoens en beeldentuin

Vraagprijs: € 2.500.000 k.k.

Ontvangstruimte toppaviljoen watertoren

Tel. +31 (0)118) 620062 • www.sinke.nl


The Online Dutch

Art & Antiques Fair

thedaaf.com

By members of the Royal Dutch

Association of Art and Antiques Dealers

Edition 2022

• Over 50 participants

• Including video images

Online only

Opening Thursday 7 April 16:00 hrs CET

Closing Sunday 10 April 21:00 hrs CET


Supported by


Serge Vandercam, Compositie, ca. 1959, olie op doek, 146 x 114 cm

Gespecialiseerd

in Belgische

naoorlogse kunst

Callewaert Vanlangendonck Gallery

We verwelkomen u graag

op stand C19 met werk van

Serge Vandercam en Jan Dries

Tour & Taxis

28 April – 1 May 2022

Callewaert Vanlangendonck Gallery

Sint-Jacobstraat 17, 2000 Antwerpen

gallery@callewaert-vanlangendonck.com

www.callewaert-vanlangendonck.com

Brecht Callewaert 0032475926724

Yoeri Vanlangendonck 0032476444611

Jan Dries, Meditatiestenen, 1962, marmeren sculptuur, 8 x h 9 cm | 8 x h 18 cm


DU 21 AU 26 MARS

2 018

18 23 M AI

18 23

2 022

18 t/m 23 mei

Palais Brongniart

Place de la Bourse, 75002 Parijs

2 022

M AI

www.salondudessin.com

Nicolas Robert, Kerkuil, collectie de heer en mevrouw Pierre Rosenberg. © Foto: Suzanne Nagy. Ontwerp: Olivier Andreotti (Toluca Studio)

Eregast: Musée du Grand Siècle

Met speciale medewerking van het Musée des Arts décoratifs, Parijs

Internationaal symposium op 18 en 19 mei: Tuinkunst op papier: ontwerpen en verbeelden


Inhoud

APRIL 2022

www.collectaaa.be

De fibula

Inspirerende speldenprikken

Vragen

voor een

fotoconservator

66

70

De wereld

volgens Larry

Gagosian 46

VOLG ONS OP INSTAGRAM

@ARTMAGAZINECOLLECT

COLOFON

hoofdredacteur

Els Bracke

redactie

Celine De Geest

Christophe Dosogne

medewerkers

Gilles Bechet

Iris De Feijter

Thijs Demeulemeester

Gwennaëlle Gribaumont

Elien Haentjens

Diane Hennebert

Anne Hustache

Eric Rinckhout

Geert Stadeus

Christine Vuegen

vertaling

Didier Vanhede

vormgeving

Renaldo Candreva

Freek Lukas

advertenties

Joris van Glabbeek

Tel: 09/216.20.24

collect.net@ips.be

Collect AAA is niet verantwoordelijk

voor de inhoud van de

geplaatste advertenties. Enkel

de adverteerder kan hiervoor

aansprakelijk worden gesteld.

druk

Graphius Gent

verdeling

Boekhandel, AMP, De Post

abonnementen

Abonnementenland

Ambachtenlaan 21 Unit 2A

3001 Heverlee

Tel. 02/808.55.23

klantenservice@abonnementenland.be

België € 49,5

Europa € 70

Abonnementen worden automatisch

verlengd en gelden

tot wederopzegging uiterlijk

twee maanden voor afloop.

Een cadeau-abonnement

loopt automatisch af. Voor een

adreswijziging, een opzegging,

een ontbrekend nummer of

een andere vraag, gaat u naar

de website www.aboland.be.

redactiesecretariaat

Begijnhoflaan 464 G

9000 Gent

Tel: 09/216.20.20

collect@ips.be

www.collectaaa.be

ING 310-0657650-76

IBAN BE91 3100 6576 5076

SWIFT BBRU BE BB

B.T.W.: BE 0432.544.477

Lid van WE MEDIA

verantwoordelijke uitgever

Patrick Snoeck

Begijnhoflaan 464G - 9000 Gent

Voor de beeldende kunstenaars

en de fotografen CISAC/SABAM

© SABAM Belgium 2022

cover

Sandro Miller, Nina, Dakar, 2019, pigmentprint,

editie van 15, 51 x 38 cm,

gesigneerd, genummerd, getiteld en

gedateerd in potlood. Met toestemming

van Gallery Fifty One.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/

of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

of op welke andere wijze ook zonder toestemming van

de uitgever. meningen, feiten, weergegeven in ondertekende

artikelen of bijdragen aan dit blad vallen onder

de verantwoordelijkheid van de betreffende auteur.

redactie en uitgever zijn hiervoor niet aansprakelijk.

COLLECT is niet verantwoordelijk voor de inhoud van

de geplaatste advertenties. Enkel de adverteerder kan

hiervoor aansprakelijk worden gesteld.

© arts antiques auctions, Gent


Romeinse

antiquiteiten

Edito

52

Giovanni Boldini

62

Een punchline, daar zijn we hier op de

redactie vaak naar op zoek. Een treffende

titel die alles zegt en ervoor zorgt

dat u direct in het artikel wordt gezogen.

Barbara Kruger heeft zelfs geen verdere

tekst meer nodig. Bam, een combinatie

van woorden in kapitalen en u kan alvast

achteruit gaan zitten om erover na te

denken. Is één werk soms voldoende

om je te inspireren, uit te dagen, vrolijk

of melancholisch te maken, bij een veelvoud

ervan, zoals op Art Brussels, gaat

het effect misschien verloren.

“Ergens moet je (ook) leren wat er allemaal

te zien is”, vindt directeur Anne

Vierstraete. “Er is de afgelopen tijd heel

veel goed werk gemaakt in nieuwe technieken

en thema’s die in de vele solo’s

boeiend gecureerd worden. Een geleid

bezoek doet je gedachtegang stilstaan

en ontsluiert veel.” Lijkt mij heerlijk. Ja,

ook al denkt u dat ik er altijd middenin

zit en dus alles weet, het tegendeel is

waar. Eind april ga ik me ook laten leiden

in Brussel.

En hopelijk doe ik dat ook heel binnenkort

in Venetië waar een week eerder

hét kunstevent van start gaat onder het

gesternte The Milk of Dreams. Curator

Cecilia Alemani had bij het bedenken

van het nieuwe thema wellicht geen idee

hoe surrealistisch de wereld er nu uit

zou zien. Een magische wereld geleid

door onze verbeelding, voortdurend in

transformatie maar wel boordevol mogelijkheden:

na de pandemie te hebben

afgeschud zou daar de focus liggen met

vervreemding door nieuwe technologieën

en het klimaat als belangrijkste

zorg. En al kunnen we vanuit België, met

Francis Alÿs, een topspeler naar Italië

sturen, dit jaar zal het natio- en antropocentrisme

hopelijk zoveel mogelijk naar

achteren worden gestuurd. Verbinden,

menselijk en niet-menselijk is nu nodig,

over de grenzen heen.

Els Bracke

RUBRIEKEN & COLUMNS

8 Up to date

12 Kopstukken

14 Musea

18 Galeries

22 Art Brussels pakt (opnieuw) uit

30 Kunstenaar van de maand:

Willie Morlon

32 Fotografie in de kijker: Judith Joy Ross

DOSSIERS

34 Strategie en kunstgalerie

38 Els Dietvorst

40 Francis Alÿs, de waarde van

een genereus oeuvre

46 De wereld volgens Larry Gagosian

50 Barbara Kruger, woordkunst

52 De markt van Romeinse antiquiteiten

58 Rondom Mondriaan

62 Giovanni Boldini

66 Vragen voor een fotoconservator

70 De fibula, inspirerende speldenprikken

74 De collectie Joost Caen

92 De waarde van Christian Dotremont

96 Bruno Claessens en Jacques Billen

over Afrikaanse wapens

100 N. Vrouyr verkoopt draagtasje uit

Anatolië aan Musée du Quai Branly

VEILINGEN

78 Veilingen wereldwijd

82 Verrassend geveild: Chinese

wierookbrander bij Coronari

83 Veilingen België

AGENDA

102 Auction calendar

104 Fair calendar

105 Museum calendar

106 Gallery calendar

109 Zoekertjes

109 Adressen & websites

Op de hoogte blijven

van alle nieuwtjes?

Meldt u nu aan voor onze maandelijkse

nieuwsbrief door uw emailadres

te mailen naar collect@ips.be.


UP TO DATE

Aprilse Beurzen

->

Paul César Helleu, Actrice Marguerite

Labady, ca. 1900, droge naaldets, 57,2 x 34,3

cm. © Inter-Antiquariaat Mefferdt & De

Jonge. Te zien bij Inter-Antiquariaat Mefferdt

& De Jonge tijdens The DAAF.

->

->

Een ‘klinkglas’ of ‘drinkuyt’, zilver en ‘façon de Venise’-glas, Antwerpen, ca. 1580, hoogte: 20,8 cm.

© John Endlich. Te zien bij John Endlich tijdens The DAAF.

Alberto Giacometti, lamp Etoile, ca. 1935.

© Jacques Lacoste. Te zien bij Jacques

Lacoste op PAD Paris.

In 2021 ontstond te midden van een

moeilijke periode een mooi initiatief. Een

groep van Nederlandse antiekhandelaren

aangesloten bij de KVHOK (Koninklijke

Vereeniging van Handelaren in Oude Kunst)

besloot dat ze samen sterker stonden en

richtten The DAAF op, een online kunstbeurs.

Het bleek een succesformule, die ook

nu de situatie er rooskleuriger uitziet aan

herhaling toe is (07 t/m 10-04). Een vijftigtal

antiekhandelaren doet mee, waaronder

Inter-Antiquariaat Mefferdt & De Jonge, VKD

Jewels London – Milan, Vanderven Oriental

Art, Antiquariaat Forum & Asher Rare Books

Frides Laméris, Glass & Antiques, Tiny

Esveld, Inez Stodel, Kunsthandel Pygmalion,

John Endlich en WonderWood. www.

thedaaf.com PAD Paris, een niet te missen

evenement voor internationale designverzamelaars,

keert terug voor een 24e editie van

5 tot 10 april 2022 in de Jardin des Tuileries, in

het centrum van Parijs. Een aantal van de

beste internationale en Franse galeries van

historisch en hedendaags design komen er

samen, goed voor een unieke reis door het

heden en het verleden van de decoratieve

kunsten. Uit België reizen Spazio Nobile,

Maniera, Modern Shapes en Philippe Heim

af naar Parijs. Voor een designbeurs is de

omkadering nog net iets belangrijker dan

voor andere beurzen. De scenografie van de

PAD Studio, die opgetrokken is in de ingang

van de beurshal, is daarom ontworpen door

het duo OITOEMPONTO (Jacques Bec en

Artur Miranda). www.padesignart.com

Nu hun museum tot 2024 gesloten is voor

rennovaties komt het team van Design

Museum Gent met een nieuw, fris designinitiatief

op de proppen. Van 22-04 t/m 01-05

barst voor het eerst Design Fest Gent los,

een tweejaarlijks 10-daags festival dat ruimte

biedt aan ontwerpers om grensverleggende

ideeën te presenteren. Met een focus op

duurzaamheid in al haar facetten wil Design

Fest niet alleen inspireren, maar ook

uitdagen en aanzetten tot dialoog. Verspreid

over verschillende locaties en de openbare

ruimte wordt werk van onder meer BRUT

Collective en Bram Van Breda getoond.

www.designfestgent.be In hetzelfde

weekend als Art Brussels gaat in Brussel ook

The Solo Project door, een kleinere,

alternatieve beurs die er in Bazel al negen

succesvolle edities op heeft zitten. De naam

zegt het al: The Solo Project is een platform

waar kunstenaars hun werk uitgebreider

kunnen tentoonstellen, waar elk werk volop

ademruimte krijgt. Heel wat Nederlandse

galeries komen er naartoe om het Brusselse

publiek te bereiken. Willem Baars Projects

en Galerie Franzis (Amsterdam) bijvoorbeeld,

en Contour Gallery (Rotterdam).

Maar ook Galerie Atiss uit Dakar is aanwezig,

en Bab Iddeir Art Gallery uit Betlehem.

www.the-solo-project.com

8


UP TO DATE

Belgische musea

genomineerd

voor Britse awards

->

Meester van de Magdalenalegende, Portret van een prinses, wellicht Aartshertogin

Isabella, olieverf op paneel, privéverzameling. © Sotheby’s.

De tentoonstelling Kinderen van de Renaissance in het

Mechelse museum Hof van Busleyden is één van de genomineerde

tentoonstellingen op de British Museums + Heritage

Awards. De tentoonstelling maakt kans op een prijs in de categorie

‘International Exhibition of the Year’. De expo liep van

maart tot mei 2021 in het Hof van Busleyden en was bijzonder

populair. “In totaal kwamen er meer dan 25.000 bezoekers

langs”, zegt Cultuurschepen Björn Siffer (Vld-Groen-m+).

“We moesten tijdens de eerste weken zeven dagen op zeven

openen om aan de grote vraag naar tickets te voldoen. Het

is een enorme eer dat de expo nu ook genomineerd werd

voor de British Museums + Heritage Awards.” Ook het nieuwe

bezoekerscentrum van het Lam Gods in de Gentse Sint-

Baafskathedraal is genomineerd. De winnaars worden op 11

mei bekendgemaakt.

Restitutie bij Carlo Bonte

Het Brugse veilinghuis Carlo Bonte heeft op

vraag van de Mexicaanse overheid drie

voorwerpen in Comala-stijl teruggetrokken

uit een veiling die in maart plaatsvond. De

kleifiguren zijn afkomstig uit het huidige

grondgebied van de staat Colima in het

westen van het land. Volgens de Mexicaanse

wet worden alle archeologische vondsten

beschouwd als nationaal erfgoed en is hun

commercialisering verboden. De overheid

voert een campagne met de slogan

“MiPatrimonioNoSeVende” (Mijn erfgoed

is niet te koop). Mexico dringt er bij

veilinghuizen wereldwijd op aan om mee te

werken aan de bescherming van cultureel

erfgoed. Aan particuliere verzamelaars in

het buitenland die momenteel stukken in

hun bezit hebben die deel uitmaken van

het erfgoed van Mexico vragen ze om die

terug te geven. www.carlobonte.be

->

Kleifiguur in Comala-stijl, op vraag van de

Mexicaanse staat door Carlo Bonte teruggetrokken

uit de veiling. © Carlo Bonte.

->

Corporis humani anatomiae liber

primus, 1623. © KBR.

De KBR gaat digitaal

De Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) en de KU Leuven gaan samen met Google

hun belangrijkste historische documenten digitaal delen. Het gaat om meer dan 80.000

werken, waarvan sommige teruggaan tot de vijftiende eeuw, die in de komende jaren vrij

toegankelijk zullen worden gemaakt via Google Books en de eigen bibliotheekcatalogi

van de instellingen. Tot de hoogtepunten behoort een unieke collectie van 25.000 boeken

die in de zeventiende en achttiende eeuw in Brussel zijn gedrukt: de grootste collectie

oude en zeldzame boeken uit de hoofdstad van de (Zuidelijke) Nederlanden, met een

sterke nadruk op overheidspublicaties in het Frans, Nederlands, Spaans en Latijn. De

selectie omvat ook de meest volledige verzameling ter wereld van pamfletten en

brochures uit de tijd van de Brabantse revolutie die leidde tot de onafhankelijke Verenigde

Staten van België (1789-1790), samen bijna 7.000 stuks. www.kbr.be

9


UP TO DATE

Kunst in tijden van oorlog

->

Maria Prymachenko, Tweehoofdige kip, 1977,

gouache, 62 x 85 cm. © MFA of Ukraine.

->

Het Opera House in Lviv, gesloten sinds 24 februari. © Wikimedia Commons.

In Ivankiv, ten noorden

van Kiev, zijn er al

belangrijke werken

beschadigd van schilder

Maria Prymachenko.

DE OORLOG IN OEKRAÏNE laat zich

ook in de kunstwereld voelen. Niet het

minst in Oekraïne zelf, waar men tegen

de klok racet om het cultureel erfgoed

te beschermen, dat bericht VRT NWS. In

Lviv, de belangrijkste kunststad van het

land, is het oude stadsgedeelte UNESCO

Werelderfgoed. Ook het Andrey Sheptytsky

National Museum is er gevestigd,

het grootste museum van het land. Het

National Museum is gewijd aan typisch

Oekraïense kunst en cultuur in de meest

uiteenlopende vormen. Er staan veel grote

barokstukken en portretten. Die worden

nu in allerijl ingepakt in kartonnen dozen

en bubbelplastiek, en gestockeerd in

schuilkelders. In Odessa heeft het Odesa

Fine Art Museum geprobeerd om enkele

unieke werken van Kandinsky veilig te stellen.

Er wordt ook gevreesd voor het Opera

House, een opvallend neo-barok gebouw.

In Ivankiv, ten noorden van Kiev, zijn er

al belangrijke werken beschadigd van

schilder Maria Prymachenko, één van de

bekendste volkskunstenaars van Oekraïne

en een grote naam waar onder meer

Picasso en Marc Chagall fan van waren. Bij

de inval in Ivankiv is het plaatselijke historisch

museum bestookt, waar 25 werken

van Prymachenko te zien zijn.

Ondertussen distantieren een aantal

kunstinstellingen met Russische connecties

zich van de oorlog. VEILINGHUIS PHILLIPS

bijvoorbeeld, dat in 2008 gekocht werd

door de Mercury Group, eigendom van de

Russische ondernemers Leonid Friedland

en Leonid Strunin. Phillips-CEO Stephen

Brooks liet optekenen dat het veilinghuis

de invasie van Oekraïne ondubbelzinnig

veroordeelt. “Samen met de rest van de

wereld zijn we geschokeerd en bedroefd

door de tragische gebeurtenissen in de

regio. We roepen op tot een onmiddelijke

stopzetting van de vijandigheden.” Het

veilinghuis doneerde alle commissies van

een hedendaagse kunstveiling, goed voor

7 miljoen euro, aan het Oekraïnse Rode

Kruis. Ondertussen hebben ook Sotheby’s,

Bonhams en Christie’s hun Russische

->

Kazimir Malevitsj, Vrouwentorso, 1928–29.

© State Russian Museum.

kunstveilingen die gepland stonden voor

juni afgeblazen. Ook bij HERMITAGE AM-

STERDAM werd een moeilijke beslissing

genomen. In een statement liet het museum

weten dat het de bandern verbreekt

met het staatsmuseum in Sint-Petersburg:

“Door onze zorgvuldig opgebouwde

banden met het State Hermitage Museum

in Sint-Petersburg hadden we toegang tot

een van ’s-werelds beroemdste kunstverzamelingen

waaruit wij voor onze tentoonstellingen

konden putten. De recente

aanval van Rusland op Oekraïne maakt

deze afzijdigheid niet langer houdbaar.”

Op het sluiten van de huidige tentoonstelling

Russische avant-garde | Revolutie

in de kunst komt ook kritiek. Acht van de

belangrijkste kunstenaars in die expositie

zouden Oekraïens zijn, stelt gastcurator

van de tentoonstelling Sjeng Scheijen in

een tweet. Anderen vragen zich af of alle

Russische kunst, ook van schrijvers als

Tsjechov en Dostojevski, ook ‘gecanceld’

moet worden.

10


UP TO DATE

Nieuw in de musea

->

Hendrik van Minderhout en Jan van Helmont, De aankomst in Sint-Anneke, met zicht op Antwerpen, 1692, olieverf op doek, 300 x 150 cm. © Museum Vleeshuis.

Het Erfgoedfonds van de Koning

Boudewijnstichting heeft 66 originele

werken van de Belgische kunstenaar

Félicien Rops (1833-1898) aangekocht: 11

tekeningen, 8 gravures met tekst in de

marge, 43 gravures met tekeningen in de

marges en 4 brieven. Deze aankoop verrijkt

de collectie van het Félicien Rops Museum

waar de werken tentoongesteld zullen

worden. De Naamse schilder, tekenaar en

etser had de gewoonte originele tekeningen

of handgeschreven teksten toe te

voegen in de marges van zijn gravures om

ze op die manier uniek te maken en hun

waarde te verhogen. De werken die werden

aangekocht door het Erfgoedfonds komen

uit de collectie van Carlo de Poortere

(1917-2002), die de grootste Rops-verzameling

ter wereld bezat. www.ropslettres.be.

Ook het Antwerspe Museum Vleeshuis

kreeg een aanwinst met dank aan het Erfgoedfonds.

De aankomst in Sint-Anneke,

met zicht op Antwerpen (1692) van de

schilders Hendrik van Minderhout en Jan

van Helmont wordt in bruikleen gegeven

aan het Vleeshuis, en zo keert een unieke

getuige van het zeventiende-eeuwse

Antwerpen terug naar zijn stad. Zo zien we

in de verte onder andere het Vleeshuis,

waar het werk nu wordt ondergebracht.

Het uitzonderlijk grote schilderij biedt

een panorama van de stad, maar op de

voorgrond staat ook een adellijke familie

afgebeeld. Vermoedelijk gaat het om de

beroemde adellijke familie, Arenberg-

Croÿ. Tot in 1926 maakte het schilderij

deel uit van hun omvangrijke en internationaal

gereputeerde kunstcollectie. Dat

Van Minderhout en Van Helmont een

havenzicht combineren met een adellijk

familieportret is best uitzonderlijk.

www.museumvleeshuis.be

Na meer dan tien jaar is Het doopsel van

Christus van Rubens als eerste kunstwerk

uit het museumdepot van het KMSKA

gehaald en terug op zaal gehangen. Het

grote altaarstuk uit ca. 1604 is voortaan in

de gerestaureerde Rubenszaal te vinden.

Nu is het vooral wachten op de heropening,

op 24 en 25 september. De zalen

zelf werden al meer dan een jaar geleden

opgeleverd, maar om geen risico te nemen

werd de klimatisatie van het museum

getest tijdens de vier seizoenen. Die fase

is ondertussen afgerond. De komende

maanden alles klaarstomen voor de heropening

blijft een race tegen de tijd.

www.kmska.be

->

Gezocht:

jong talent

ArtContest, de jaarlijkse wedstrijd

voor jonge kunstenaars, is terug!

De wedstrijd zoekt aanstormend

talent (m/v/x) dat in België woont

of verblijft en maximaal 35 jaar oud

is. De wedstrijd wil een bijdrage

leveren aan de ontwikkeling van

jonge kunstenaars door de reflectie

over hun artistieke praktijk

te stimuleren en hun positie als

kunstenaar in de hedendaagse

samenleving te ondersteunen.

Deelnemen is gratis en kan tot

20 juni 2022.

Meer info op www.artcontest.be

11


Kopstukken

Dan Graham

Op 19 februari overleed de Amerikaanse

conceptuele kunstenaar Dan

Graham (°1942, V.S.). Graham, generatiegenoot

van Donald Judd, Sol

LeWitt, Dan Flavin, Carl Andre en

Richard Serra, werd buiten zijn wil

om, lange tijd beschouwd als een

pionier in de ontwikkeling van het

minimalisme, post-minimalisme en

conceptualisme, en van video als

artistiek medium. Zijn persoonlijke

assistent Kris Kimpe en Boomse

producent van zijn legendarische

buitenpaviljoens, Moker, kleurden

mee zijn uniek band met Belgische

verzamelaars. Deze doorzichtige

buitenhuisjes, waarin een spel van

zien en gezien worden geldt, zorgden

naast zijn video’s, foto’s, performances

voor de grootste bekendheid van

zijn oeuvre. Het eerste staat in Nederland,

bij de ingang van Museum

Kröller-Müller,Two adjacent pavilions,

gemaakt voor Documenta 1982.

© Ken Adlard

Teun Hocks

Op 27 februari overleed de Nederlandse

fotograaf Teun Hocks (°1947).

De kunstenaar is vooral bekend om

zijn geënsceneerde foto’s die een afleidsel

zijn van zijn vroege performances.

De druk die hij hier voelde

om op één moment te presteren deden

hem kiezen voor rustig opgebouwd

werk in zijn atelier. Voor zijn

bevreemdende foto’s maakte hij zelf

decors, verzamelde de rekwisieten en

speelde ook de hoofdrol. Hij drukte

zijn foto’s in zwart-wit op groot formaat

af, en kleurde ze in met olieverf

om zo fotografie en schilderkunst

samen te brengen.

© Hans van den Bogaard / Hollandse

Hoogte

Sandrine

Vézilier-Dussart

Sandrine Vézilier-Dussart, conservator

en directeur van het Musée de

Flandre, zal op 1 mei haar huidige

functie neerleggen om de functie

van museumadviseur te gaan vervullen

bij de directie Culturele Zaken

van Provence-Alpes-Côte d’Azur.

Sinds 2007 was Dussart aan de slag

in Kassel waar ze enorm gedreven

het Musée de Flandre succesvol op

de kaart zette.

© Emmanuel Watteau

Laura Hanssens

Na het overlijden van stichter Anton

Herbert heeft de raad van bestuur

van Herbert Foundation Laura

Hanssens aangeduid als nieuwe bestuurder.

Laura Hanssens startte bij

Herbert Foundation in 2012, op de

vooravond van de publieke opening.

Samen met het team staat ze

in voor het verder uitbouwen van

de toekomst van de Foundation, in

lijn met de identiteit en visie die de

Stichting eigen is. De werking van

Herbert Foundation zal zich de eerstkomende

jaren focussen op het verder

ontsluiten van de verzameling

en het archief.

© Yuri van der Hoeven

12


Katharina Fritsch

Op 8 februari werden de Henry De

Sabine Taevernier

De Koning Boudewijnstichting heeft

twee nieuwe bestuurders benoemd

in opvolging van Hélène Casman en

Thomas Leysen die hun mandaat beëindigen.

Kunstexpert Sabine Taevernier,

gespecialiseerd in James

Ensor, ondervoorzitter Topstukkenraad

Vlaamse regering en werkzaam

bij Christie’s, zal samen met Alfons

Duchateu (Coördinator ziekenhuisnetwerk

GZA-ZNA en voormalig

NVA-schepen Antwerpen) instaan

voor het beheer van de omvangrijke

collectie kunstwerken van de KBS

wiens vermogen geschat is op 1,2

miljard euro en bestuurd wordt door

een politiek gestuurde raad.

© R.V.

De Biënnale van Venetië koos deze

keer twee winnaars voor de Lifetime

Achievement award. Deze prijs

wordt uitgereikt aan kunstenaars in

het midden of latere stadium van

hun carrière. De Duitse kunstenares

Katharina Fritsch en de Chileense

kunstenares Cecilia Vicuña zijn de

Marie-Anne Thieffry

De Europese Prijs voor Toegepaste

Kunsten, die in 2009 in het leven

werd geroepen in samenwerking met

de Stad Bergen, de WCC-Europe en

met de steun van het Ministerie van

Cultuur van de Federatie Wallonië-

Brussel, bekroont hedendaagse creaties

op het gebied van toegepaste

kunsten en ambachtelijke vormgeontvangers

van de Gouden Leeuw

voor Lifetime Achievement van de

59e editie van deze internationale

kunsttentoonstelling die dit jaar als

thema The Milk of Dreams koos.

© dpa

Raf Simons

Raf Simons is altijd geïnspireerd geweest

door kunst. Hij werkte samen

met Sterling Ruby, organiseerde ooit

een show tussen sculpturen uit de

collectie van Gagosian Le Bourget

in Frankrijk en in juni 2016 cureerde

hij als het ware een tentoonstelling

over Robert Mapplethorpe door de

foto’s op zijn kleren te plaatsen. De

inspiratiebron voor Simons’ herfst-/

wintercollectie 2022 is het werk van

de Bruegels - zowel de Oude als de

Jonge. De kleuren, de vormen maar

ook de thema’s bepaalden Simons

nieuwe collectie.

© Sam Gilbert

ving. Deze 5e editie wordt het 40-jarig

bestaan van de vereniging gevierd.

Dit jaar kon ook het publiek stemmen

en koos Marie-Anne Thieffry

(°1967, Normandië), met haar sculpturaal

oeuvre in karton als laureaat.

© leparisien

Nico De Wispelaere

Op 08-03 riep de jury van Handmade

in Brugge Nico De Wispelaere uit

als winnaar van de Jonge Makers

’21. De Wispelaere is gespecialiseerd

in groenhoutbewerking, een oude

manier van hout bewerken met én

in de natuur. Met oude eenvoudige

gereedschappen en werktuigen, zoals

een mes en bijl, maakt hij vooral

houten lepels en grote schalen. Met

de Prijs Jonge Makers willen Handmade

in Brugge en TURBO het ondernemerschap

binnen de Brugse

maakindustrie naar een hoger niveau

tillen.

© Cato Crevits

13


MUSEA

Frans

Masereel

02-04 t/m 05-06 (MSK)

02-04 t/m 28-08 (Amsab-ISG)

MSK

Gent

www.mskgent.be

-

Amsab-ISG

Gent

Picasso en

de Arabische avant-gardes

02-04 t/m 10-07

Institut du

Monde Arabe

Tourcoing

www.imarabe.org

Deze dubbeltentoonstelling, op touw gezet

door het MSK en het Amsab-ISG (Instituut voor

Sociale Geschiedenis), brengt hulde aan de Belgische

kunstenaar Frans Masereel, die vijftig jaar

geleden overleed, op 3 januari 1972. Beide instellingen

putten hiervoor uit de eigen collecties. In

het MSK krijgen we een ruime selectie gravures

te zien, die het geheel van zijn carrière bestrijken.

Zo kunnen we mooi de evolutie volgen van

Masereels heel aparte grafische stijl, waar hij al

in zijn eerste jaren als kunstenaar internationaal

succes mee oogstte. We krijgen ook inzicht in het

sociale engagement van zijn pacifistische werk.

In het Amsab-ISG zoomt men dan weer in op de

vriendschap tussen Masereel, de Oostenrijkse

auteur Stefan Zweig en de Franse vertaler Léon

Bazalgette. (ah)

Frans Masereel, houtsnede nr. 50, Mon Livre d’Heures,

1919. MSK, Gent.

Picasso heeft weinig gereisd en heeft nooit een voet gezet in de Arabische wereld.

Vanaf 1940 ongeveer, tot in 1980, heeft de Spaanse meester wel banden aangeknoopt

met Arabische kunstenaars, voor wie zijn avant-gardistische oeuvre een katalysator was.

Deze tentoonstelling wil die banden belichten, aan de hand van een dialoog tussen

schilderijen, grafische werken en keramiek van Picasso enerzijds, en werken van Arabische

kunstenaars afkomstig uit privécollecties uit het Midden-Oosten anderzijds. Zo

zien we welke impact een werk als Guernica heeft gehad op de Egyptische surrealisten,

die het doek trouwens afdrukten in hun manifest. Voor de Arabische avant-gardisten

was Picasso de belofte van een universele kunst, zonder hiërarchie qua geografische

herkomst (Westen versus Oosten) of stijl (naïeve kunst versus geleerde kunst).

Dia Al Azzawi, Elle est venue vers la tendresse, 1970, olieverf op doek. © Met toestemming van The

Ramzi & Saeda Dalloul Art Foundation.

Charlotte Perriand,

wereldverbeteraar

01-04 t/m 28-08

Design Museum

Brussel

www.designmuseum.brussels

Charlotte Perriand is vooral bekend als architecte en ontwerpster, en om haar samenwerkingen met Le

Corbusier en Fernand Léger. Deze tentoonstelling, eerder al te zien op de laatste editie van Rencontres

d’Arles, belicht een minder bekend facet van deze kunstenares, die haar leven wijdde aan het verbeteren

van de levensomstandigheden en zodoende een ‘woonkunst’ creëerde, in harmonie met de natuur.

Perriand gebruikte de fotografie als een manier om de werkelijkheid te observeren en om haar kijk op

een nieuwe wereld te promoten. Met haar fotomontages stelde ze de ongezonde stedenbouw aan de

kaak. De expo laat ons kennismaken met haar heel eigen wereldvisie, via haar werkmethode en haar

indrukwekkende fotocollectie, met historische afdrukken, negatieven, tijdschriftknipsels en persoonlijke

foto’s. We krijgen ook een reconstructie van haar monumentale fotomontages te zien. (ah)

Charlotte Perriand, Sans titre. ca.

1930, Wide World Press, The New York

Times. Met toestemming van Archives

Charlotte Perriand (ACHP).

14


MUSEA

Het vrouwelijke

China

02-04 t/m 23-10

Koninklijk Museum van Mariemont

Morlanwelz

www.musee-mariemont.be

Leo Gestel

op Mallorca

16-04 t/m 18-09

Museum Kranenburgh

Bergen

www.kranenburgh.nl

Welke kijk hebben westerlingen op de Chinese vrouw van de 20e eeuw? En welke

kijk hadden de Chinezen zelf op de vrouw, in de eeuw van de grote veranderingen?

Deze tentoonstelling biedt een nieuwe kijk op de moderne vrouw. Keizerin, revolutionair,

spionne, maar ook anoniem, moeder, arbeidster, enz. Elk van hen belichaamt

een deel van de culturele, politieke en maatschappelijke krachten die hun leven

bepalen. Aan de hand van een zeventigtal authentieke objecten (zoals jurken, juwelen

en poppen), foto’s, getuigenissen en hedendaagse creaties schetst de expo een

beeld van het leven als vrouw, zowel in de privésfeer als openbaar. (ah)

Wenjing Zhou, Elle, 2017, video. © De kunstenaar.

In het voorjaar van 1914 maakte een groepje

Nederlandse kunstenaars een bijzondere reis:

Leo Gestel en zijn collega’s Else Berg en Mommie

Schwarz reisden voor ruim vier maanden

naar het Spaanse eiland Mallorca, met

aansluitend nog een bezoek aan het Spaanse

vasteland. Vooral Gestel schilderde als een

bezetene op Mallorca en bereikte er met zijn

ritmisch opgebouwde, kubistische schilderijen

een hoogtepunt in zijn oeuvre. Een van

zijn latere pleitbezorgers, kunsthistorica Aleid

Loosjes-Terpstra omschreef dit werk in 1959 als

een soort ’lyrische abstractie’ avant la lettre. Ze

prees Gestels vergaande vorm- en kleurexperimenten,

waarmee de schilder in haar ogen een

grote hoogte bereikte. In deze tentoonstelling

worden de Mallorcawerken van Gestel voor het

eerst afzonderlijk belicht.

Leo Gestel, Tuintje, 1914, olieverf op doek. Collectie

Kunstmuseum Den Haag.

Wonderlijke dieren

uit stripverhalen

09-04 t/m 06-11

Musée des Beaux-Arts

Calais

www.mba.calais.fr

Lorenzo Palloni en Vittoria Macioci,

Gravity level, 2/2 Desolation. © Uitg.

Sarbacane, 2020.

Sinds 2019 is in de Noord-Franse havenstad Calais een reusachtige draak te zien. Het gaat om

een bewegende sculptuur met daarop een platform, waarop mensen kunnen staan. Die kunnen

dan een rit maken op de dijk. Dit indrukwekkende monster en de grote belangstelling ervoor

inspireerden de conservators om een tentoonstelling te organiseren over wonderlijke dieren, met

name die uit stripverhalen. We krijgen werken te zien uit Noord-Franse musea en platen uit stripverhalen.

Draken zijn wel degelijk aanwezig in de kunst. Denken we maar aan het al vaak uitgebeelde

thema van Sint-Joris die de draak verslaat. Bij elke draak hoort een held die in staat is het

beest te temmen of doden. Aan fabeldieren is er in de mythologische verhalen en de legenden uit

de middeleeuwen zeker geen gebrek, maar ook stripauteurs geven wat dat betreft blijk van een

rijke verbeelding. Het bewijs daarvan krijgen we te zien op deze boeiende tentoonstelling. (ah)

15


MUSEA

Overzichtstentoonstelling

Aristide Maillol

12-04 t/m 21-08

Musée d’Orsay

Parijs

www.musee-orsay.fr

Honderd

jaar Simon

Hantaï

27-04 t/m 29-08

Fondation Louis Vuitton

Parijs

www.fondation

louisvuitton.fr

Het werd tijd! Sinds de

tentoonstelling in het

Musée d’Art Moderne,

in 1961, had niet één

museum in Parijs nog een

tentoonstelling gehouden

over de Franse kunstenaar

Aristide Maillol. Het

Musée d’Orsay past daar

nu een mouw aan, met

een grote overzichtstentoonstelling

die heel

wat verrassingen in petto

heeft. De eerste verrassing

zit vervat in het begin

van zijn artistieke carrière.

Aanvankelijk wilde Maillol

zich niet wijden aan de

beeldhouwkunst, maar

aan de schilderkunst en

de sierkunst. Na verschillende

ontmoetingen

werd hij in 1895 dan

toch beeldhouwer. Zijn

artistieke evolutie wordt

aanschouwelijk gemaakt

door een versie van Méditerranée uit 1905 te vergelijken met een versie uit 1923. Die

laatste laat zien hoe Maillol toen al een belangrijke rol speelde in de ‘terugkeer naar

de orde’. Kenmerkend voor die jaren waarin elk streven naar expressie uit den boze

was, is dat Maillol het aanzijn gaf aan een nieuw classicisme en sensuele vrouwenlichamen

uitbeeldde aan de hand van eenvoudige geometrische vormen. (ah)

Aristide Maillol, Méditerranée, 1923-1927, marmeren beeld, 110,5 x 117,5 x 68,5 cm, 680 kg. © Musée

d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais. Foto: Patrice Schmidt.

De honderdste verjaardag van de geboorte

van een kunstenaar is altijd een uitstekende

gelegenheid voor een tentoonstelling. Een

blikvanger op deze overzichtstentoonstelling

is ongetwijfeld de presentatie van alles wat

zich nog in zijn atelier bevond. Alle belangrijke

fasen van de carrière van Simon Hantaï komen

aan bod, van de schilderijen met tekens en de

monochrome werken tot de Mariales en de

Catamurons. We krijgen werken van Matisse

en Pollock te zien, die aantonen hoe deze kunstenaars

de Frans-Hongaarse Hantaï hebben

beïnvloed. Ook de vriendschapsbanden die

hij begin jaren 1960 aanknoopte met de jonge

kunstenaars Michel Parmentier en Daniel Buren

worden belicht, door hun werken te vergelijken.

Een andere verrassing is een nooit eerder vertoonde

interventie van Daniel Buren, bedoeld

als hulde aan de kunstenaar. (ah)

Simon Hantaï, Tabula, Meun, 1975, acryl op doek, 291

x 584,5 cm. Fondation Louis Vuitton, Parijs. © Archief

Simon Hantaï / Adagp, Parijs. Foto: Primae / Louis

Bourjac.

Plastic:

Remaking Our World

t/m 04-09

Vitra Design Museum

Weil-am-Rhein

www.design-museum.de

Studio Formafantasma, Botanica, besteld

door de Plart Foundation, 2011. Foto: Luisa

Zanzani.

Het thema van deze tentoonstelling zal niemand onberoerd laten. Het gaat immers over de

geschiedenis van plastic. Niet alleen de nefaste gevolgen voor het milieu komen aan bod, maar

ook oplossingen om al dat plasticafval te verwerken. Aan het begin van de 20e eeuw werd plastic

nog gezien als een geniale uitvinding, al snel overal te vinden, van het huishouden en het

design tot de bouw en in auto’s. Omdat plastic goedkoop was, werd het des te vlotter verkocht

en weer afgedankt. De beruchte wegwerpmaatschappij belandde hierdoor in een stroomversnelling.

De iconen van de plasticproductie, zoals Tupperware en Barbie, behoren voor altijd tot

de geschiedenis van de 20e eeuw. De expo laat zien hoe designers, architecten, kunstenaars en

andere creatieve geesten uitpakken met concrete oplossingen. Hopelijk gaan de economie en

de politiek er snel mee aan de slag. (ah)

16


MUSEA

Louise

Bourgeois:

paintings

12-04 t/m 07-08

The Metropolitan

Museum of Art

New York

www.metmuseum.org

Anish Kapoor

20-04 t/m 09-10

Gallerie dell’Accademia

Venetië

www.gallerieaccademia.it

De Amerikaanse kunstenares

van Franse

origine Louise Bourgeois

(1911-2010) heeft haar

bekendheid grotendeels

te danken aan enkele

iconische werken, zoals

Mother, haar befaamde

spin, en de vrijpostige

reeks Fillettes. Toch

heeft haar oeuvre nog

zoveel meer te bieden.

Het begon allemaal toen

Louise als tiener ontbrekende

stukken moest

tekenen van de wandtapijten

die haar ouders

restaureerden. In Parijs

volgde ze les in privéateliers

van schilders als

André Lhote en Fernand

Léger. Later zei ze dat

Léger haar interesse

voor de beeldhouwkunst

heeft gewekt, maar ze

bleef niettemin schilderen toen ze van 1937 tot het

einde van de jaren 1940 in New York woonde. In New

York was Louise nog een jonge, pas getrouwde vrouw,

die er kennismaakte met de Europese surrealisten,

op vlucht voor de oorlog. Aan die periode werd deze

tentoonstelling gewijd. (ah)

Louise Bourgeois, Femme-maison, 1946-1947, olieverf en inkt op

linnen doek, 91,5 x 35,5 cm. Privécollectie. Foto: Rafael Lobato.

Deze tentoonstelling over Anish Kapoor had vorig jaar al moeten plaatsvinden,

maar werd uitgesteld door de pandemie. Ze valt nu wel mooi samen met de Biënnale

van Venetië. De expo belicht vanzelfsprekend de sleutelmomenten van

de carrière van deze kunstenaar met Indiase roots, die al sinds zijn achttiende in

Groot-Brittannië woont. Curator Tacco Dibbits, de directeur-generaal van het

Rijksmuseum in Amsterdam, heeft echter ook recente, nooit eerder tentoongestelde

werken bijeengebracht voor deze expo. Die heeft Kapoor gecreëerd met

Vantablack, een vernieuwend procedé met buisvormige nanodeeltjes van koolstof,

die een bijzonder intens zwart opleveren. In 2016 heeft Kapoor trouwens

voor controverse gezorgd, door zich de artistieke exploitatierechten van dit procedé

te willen toe-eigenen. Als je weet dat deze kunstenaar gefascineerd is door

het immateriële, dan begrijp je meteen ook zijn fascinatie voor deze substantie,

waarvan hij zegt dat “ze zo donkerzwart is dat je ogen ze amper kunnen zien”,

“de zwartste van het hele universum, na de zwarte gaten”. Op deze expo kan u

het met eigen ogen zien. (ah)

Anish Kapoor, Descent Into Limbo, 1992, gemengde techniek en pigment. © De kunstenaar /

DACS, 2021. Foto: Paola Martinez.

De Etrusken,

een mediterrane beschaving

15-04 t/m 23-10

Musée de la Romanité

Nîmes

www.museedelaromanite.fr

Het imperialisme van de Romeinen, hun geografische veroveringen en de eeuwenlange,

fascinerende geschiedenis van hun rijk hebben de Etruskische beschaving in de schaduw

gesteld. De Romeinen hadden nochtans véél te danken aan die beschaving, gelegen in het

centrum van het huidige Italië. Zo waren de eerste Romeinse koningen Etrusken. Ook de

waarzeggerij, de wagenrennen, de triomftochten en het waterbeheer ontleenden de Romeinen

aan hen. De Etrusken, zelf beïnvloed door de Grieken en het Oosten, ontwikkelden een

geraffineerde kunst, waarvan de overblijfselen (hoofdzakelijk gevonden in graven) bestaan

uit muurschilderingen, sculpturen en vooral verbluffend mooie staaltjes edelsmeedwerk.

Deze tentoonstelling is een hommage aan de fascinerende Etruskische cultuur, met werken

uit het Museo Etrusco Guarnacci in Volterra en het archeologisch museum in Florence. (ah)

Paar oorsieraden, Volterra, eind 6e eeuw v.C.,

goud, elk 2 x 1,5 cm groot. Florence, Nationaal

Archeologisch Museum. © Su concessione

del Museo Archeologico Nazionale di Firenze

(Direzione regionale Musei della Toscana).

17


GALERIES

Altered States

02-04 t/m 08-05

PLUS-ONE Gallery

(New South)

Antwerpen

www.plus-one.com

Chinese Spring #5

t/m 07-05

Stieglitz 19

Antwerpen

www.stieglitz19.be

Belooft Altered

States een psychedelische

trip? Het

idee was immers

een tentoonstelling

te maken die

meevoert naar een

andere dimensie,

een andere plek,

een andere tijd,

een ander bewustzijn.

Eigenlijk was

de aanstoker een

playlist van galeriehouder

Jason

Poirier dit Caulier

met nummers die een gevoel van escapisme met zich

meebrengen. Et voilà. De expositie presenteert werk

van de galeriekunstenaars Ritsart Gobyn, Mevlana

Lipp en Filip Vervaet, maar introduceert ook Nelleke

Cloosterman, pas afgestudeerd aan het HISK, en de

Israëliër Roy Mordechay uit Düsseldorf. Kunst die iets

doet met het bewustzijn en de perceptie, en dikwijls

speelt de natuur mee. Filip Vervaet evoceerde onlangs

in Amsterdam een universum met gebeeldhouwde

watervallen en rotspartijen, paradijselijk en tegelijk

post-apocalyptisch. Een andere parallelle wereld,

vol fantasierijke flora en fauna en met een vreemde

gloed, vinden we in de nieuwe schilderijen van de

jonge Duitser Mevlana Lipp. (cv)

Mevlana Lipp, Bathers, 2021, hout, fluweel, acrylverf, inkt, zand,

aluminium spanraam, 60 x 45 cm. Met toestemming van PLUS-

ONE Gallery. Prijs: € 4.500.

Een nieuwe ‘Chinese lente’ barst los in de Antwerpse fotogalerie Stieglitz 19,

die eind januari een tweede ruimte opende in Brussel waar Anthony Cairns nu

exposeert. De vijfde editie van Chinese Spring zoomt met veel recent werk in op

de Chinese avant-garde, voornamelijk in de fotografie. Sick Girl en Liang Xiu, de

allerjongste generatie, zijn allebei op post met fragiele zelfportretten. Die van

Sick Girl kunnen confronterend zijn. In China zat ze zopas een gevangenisstraf uit

voor het tonen van haar foto’s. De galerie zorgt daarnaast voor een ontmoeting

met de schilderijen van de kritische kunstenaar Chow Chun Fai uit Hong Kong,

die via scènes van Chinese soapseries de samenleving ondervraagt. Chen Wei

fotografeert in zijn atelier dan weer zelfgebouwde taferelen. Deze keer een busstation

waar hij door de pandemie de personages uit verwijderde. Ook het werk

van Jiang Zhi, Cai Dongdong, Sun Yanchu, Huang Xiaoliang en de mythische

avant-gardefotograaf Zhang Hai’er wordt getoond. Intiem, dromerig, morsig,

experimenteel, provocerend: het is er allemaal. (cv)

Chen Wei, New Station, 80 x 60 cm, editie van 6. Met toestemming van Stieglitz 19. Prijsindicatie

groepsexpo: tussen € 1.500 en € 8.000.

Cornelius Annor

voor het eerst in Europa

02-04 t/m 02-05

MARUANI MERCIER

Knokke

www.maruanimercier.com

Cornelius Annor, Sir John, 2021, acrylverf

en textieltransfer op canvas, 150 x 119 cm.

Met toestemming van MARUANI MERCIER,

Brussel/Knokke/Zaventem. Prijsindicatie:

tussen € 20.000 en € 50.000.

Zwarte kunstenaars krijgen regelmatig een platform in galerie Maruani Mercier. De Ghanese schilder

Cornelius Annor (°1990) arriveerde in februari in The Warehouse van Maruani Mercier in Zaventem.

Daar werkte hij aan nieuwe schilderijen voor zijn solo in Knokke, meteen zijn eerste expositie

in Europa. Hij is volop aan het doorbreken. Vorig jaar had hij zijn eerste solo in New York, en in het

najaar toont Kunsthalle Krems werk van hem in Contemporary African Portraiture. Shariat Collections,

de privécollectie van de in Wenen wonende broers Amir en Shahrokh Shariat. Waar Annor om

bekend staat, is hoe hij teruggrijpt naar zijn familiegeschiedenis en vergeten momenten van het

pre- tot postkoloniale verleden binnenbrengt in het heden. Hij vertrekt van foto’s en brengt dikwijls

een mix van schilderkunst, collage en textieltransfers. Dat zien we in de patronen van Ghanese stoffen,

zoals het jasje van zijn oom Sir John. Eigentijdse Afrikaanse kunst kan verfrissend energiek zijn,

het valt opnieuw op bij Annor. (cv)

18


GALERIES

Magisch zwart

t/m 26 juni

Kunstgalerij De Mijlpaal

Heusden-Zolder

demijlpaal.com

Sara Bomans’

wonderlijke praktijk

t/m 01-05

Galerie Pinsart

Brugge

www.pinsart.be

Een zoveelste tentoonstelling

over het gebruik van

zwart in de kunst? Toch

niet, want Kunstgalerij De

Mijlpaal verdiept zich op

haar eigen manier in de

veelkoppige symboliek

van zwart, de connotaties,

de betekenissen, de uitstraling,

het mysterie en

vooral de magie. Magisch

Zwart is een uitgestrekte

expositie met zeventien

kunstenaars, onder wie

Karin Borghouts, Frederik

De Wilde, Maryam Najd,

Ann Van Hoey, Klaus Verscheure

en Cindy Wright.

Het is ook een gelegenheid om stil te staan bij werk van Lore

Langendries, die juwelen maakt van dierenhuiden. Zopas is

ze bekroond met een Henry van de Velde Award, en in mei

opent haar solo in Z33 in Hasselt. Aan de andere kant van het

land, in De Mijlpaal in Knokke, strijkt van 2 april tot 3 juli de

tegenhanger van deze tentoonstelling neer: Blanc de Blanc

/ Wit van Witte, voor een stuk met dezelfde kunstenaars en

werk van onder andere Eduardo Chillida, Nick Ervinck en Dan

Van Severen. (cv)

Lore Langendries, Hunacturing Series, 2015, broche, springbokhuid,

tuigleder en magneten, 8 x 8 x 0,5 cm. Prijs: € 365.

Tijd voor een uitgebreide

ontmoeting

met de kunst van

Sara Bomans (°1982,

woont in Hasselt). Niet

overbekend, maar

altijd verrassend. Kijk

maar naar de lopende

reeks I used to be sexy,

ragfijn getekend met

mensenhaar op een

wit vel papier. De soloshow

in Galerie Pinsart

presenteert nieuwe

reeksen, recente

haartekeningen, en de

zeefdruk met de recordlengte

van 1 km uit

2010, toen ze merkte

dat kunst vooral in het

nieuws komt omwille

van recordprijzen. In

2020 startte ze met busy being born: soms meterslange poppen van

een roze stof, tegelijk Boschiaans en suikerspinachtig. Ze zijn plooibaar

en zo kunnen ze een waaier van emoties uitstralen. Hoe ze dat doen en

hoe ze interageren met elkaar is ook te zien in fotowerken en een video.

En dan is er nog de flexibele mannelijke textielsculptuur, genaamd

Honoré. Zoals hij zit, merk je niet meteen dat de felblauwe figuur in

feite een lange penis is aan een balzak met beentjes. Grappig, teder,

intiem, fragiel en noem maar op, elk werk buigt zich over de condition

humaine. (cv)

Sara Bomans, busy being born #7 - Honoré, 2022, katoen en vulling, wisselende

dimensies, maximumlengte 275 cm, op deze foto ca. 80 x 60 cm. © Sara Bomans.

Prijsindicatie: tussen € 1.000 en € 3.000.

Nieuwe solo

van Eva De Leener

t/m 30-04

Otty Park

Antwerpen

www.ottypark.be

Eva De Leener, Protector, 2021, olieverf op doek,

180 x 150 cm. Foto: Steven Decroos. Met toestemming

van Otty Park, Antwerpen. Prijsindicatie:

tussen € 1.450 en € 8.000.

Eva De Leener (°1978, woont in Antwerpen) is helemaal terug van even weggeweest. Voortaan

wordt haar kunst vertegenwoordigd door Otty Park. De eerste solo in de galerie laat

ons kennismaken met recente schilderijen, tekeningen en een gloednieuwe reeks picturale

objecten van keramiek. De objecten gaan aan de haal met wapenschilden en nooit

getoonde triptieken in frisse kleuren: piekfijn afgewerkte kastjes of besloten hofjes met

een centraal tafereel en luiken die je kan openen en sluiten. Van meet af aan ontwikkelde

Eva De Leener een eigen kleurrijke beeldtaal, die aan raadselachtige rituelen doet denken.

Ogen, slangen en schedels: ze is in de weer met oeroude universele motieven waarvan de

betekenis varieert in diverse culturen en tijden. Ook autobiografische aspecten en reflecties

over de wereld waarin we leven zitten in de mix. Chaos en kwaad bezwerend of toch

bedreigend, bij het grote schilderij Protector weet je het niet zeker. Maar wat een krachtige

kleuren, en hoe intens. (cv)

19


GALERIES

Spelen

met woorden

t/m 30-04

La Maison des Arts

Brussel

www.lamaisondesarts.be

Jacques Bage

Labyrint van kleuren

08-04 t/m 01-05

Marc Minjauw Gallery

Brussel

www.mmgallery.be

Twaalf kunstenaars

laten de kracht

van woorden

zien. Kunstenares

Lucile Bertrand

treedt voor de

eerste keer op als

curator. De tentoonstelling

is een

dialoog tussen

twaalf kunstenaars

met een heel eigen

stijl die graag

experimenteren

met woorden en

tekst. Het aanbod is bijzonder gevarieerd: frappante

video’s van Daniel Locus, letters die Stefana Mc-

Clure onleesbaar maakt met lampen, prille werken

van Chantal Maes, uitgepuurde vormen van Florian

Kiniques, uiterst precieze edities van On Kawara, de

boekjes van Barbara Geraci die een update hebben

gekregen, de metamorfosen van Godelieve

Vandamme, de ‘schrappingen’ van Pierre Buraglio.

Woorden zijn hét materiaal op deze tentoonstelling

met als toepasselijke titel En quelques mots. Iedere

kunstenaar wikt en weegt ze en gaat er vervolgens

vrijelijk mee aan de slag. De tentoonstelling wordt

aangevuld met activiteiten en creatieve workshops

voor het hele gezin. (gg)

Pierre Buraglio, 4 août, 1989, collectie Fonds National d’Art

Contemporain, in bewaring gegeven bij het Centre de la Gravure.

© Adagp, Parijs.

Het oeuvre van schilder Jacques Bage (°1942, Luik) is een uitnodiging tot reizen

door velden van zachte en levendige kleuren. De kleurencontrasten, nu eens

rustgevend, dan weer verrassend, openen nieuwe deuren in onze verbeelding.

De kleuren creëren ook opvallend zachte dialogen tussen de verschillende vlakken

die elkaar raken. Voor deze tentoonstelling heeft Jacques Bage de effecten

van transparantie en textuur achterwege gelaten, en heeft hij zich volledig toegespitst

op de kleuren. “Het oeuvre van Jacques Bage is een doolhofachtig repertoire

van kleuren. Het nodigt ons uit er telkens nieuwe namen voor te verzinnen.

De zeldzame echte coloristen hebben vaak poëtische intenties, aangezien

hun werken, die het feilbare mechanisme van onze ogen prikkelen, onbekende

gebieden van onze verbeelding bevruchten.” (Boris Almayer, februari 2022) (gg)

Jacques Bage, MODON, 2022, acryl op doek, 100 x 100 cm. © De kunstenaar en MM Gallery.

Prijsindicatie: tussen € 1.200 en € 15.000.

Sigalit Landau

De kracht van zout

t/m 16-04

DVIR Brussels

Brussel

www.dvirgallery.com

Sinds 2004 werkt Sigalit Landau aan haar reeks getiteld Salt Years. In het woestijnlandschap

rond de Dode Zee dompelt ze verschillende objecten in het water, die harder worden door het

hoge zoutgehalte. Ze experimenteert met schoenen, jassen, jurken, maar ook met schuifknopen,

krukken en muziekinstrumenten. Die verwijzen naar de afwezigheid van de personen aan

wie ze toebehoren. Tegelijk worden ze ook ‘levende’ wezens. Het zout verandert hun kleur in wit,

terwijl hun oppervlak dikker wordt door de zoutlagen die erop komen te liggen. De objecten

verliezen elke band met hun oorspronkelijke functie en worden zo meteen ook symbolen van dat

verlies. Tegen de achtergrond van de Dode Zee, waar Israël, Palestina en Jordanië elkaar raken,

vormen die objecten een soort ‘archeologie van het heden’, getransformeerd tot analogieën van

hoop, liefde en toekomstig samenleven tussen de drie landen. (gg)

Sigalit Landau, Bride without flowers, 2018, doek bedekt met zoutkristallen, 68 x 40 x 35 cm. Foto: Tal From.

© De kunstenaar en DVIR Brussels. Prijsindicatie: tussen € 2.000 en € 40.000.

20


GALERIES

Jacques Lacomblez

Recente werken

t/m 23-04

Galerie Quadri

Brussel

www.galeriequadri.com

Kiki Smith

Inner Bodies

t/m 01-05

Fondation Thalie

Brussel

www.fondationthalie.com

Schilder, dichter en

uitgever Jacques Lacomblez,

die onlangs 88

kaarsjes mocht uitblazen,

presenteert in Galerie

Quadri recente werken.

Deze autodidact

penseelde zijn eerste

schilderij toen hij 17 was.

In 1956 ontmoette hij

Magritte en sloot hij zich

aan bij de surrealistische

beweging Phases. In

1961 nam hij deel aan de

Internationiale surrealistische

tentoonstelling

The Enchanters’ Domain,

in New York. Zijn

eerste gedichten schreef

Lacomblez beïnvloed

door Jacques Prévert,

Henri Michaux en Benjamin Péret. In 1974 richtte hij zijn eigen uitgeverij op:

L’Empreinte et la Nuit. Die publiceerde de werken van zijn vrienden Tarnaud,

Thiercelin en Chavée. Hij creëerde illustraties voor Guy Cabanel, Roger

Brielle, Philippe Jones, Franklin Rosemont, Claude Tarnaud en Jean Thiercelin.

Zijn laatste dichtbundel Blanc sommeil (Quadri, 2021) werd geïllustreerd door

Georges-Henri Morin. “Samen met andere magiërs van het woord (…) heeft

Lacomblez nieuwe paden geëffend voor de poëzie, door de sublieme bronnen

van het tijdloze en wonderbaarlijke woord naar onbetreden gebieden

van de verbeelding te leiden.” (Laurens Vancreve, 2014) (gg)

Jacques Lacomblez, Les Mirages d’Ulysse, 2021, olieverf op doek, 55 x 46 cm.

© De kunstenaar en Galerie Quadri. Prijsindicatie: tussen € 850 en € 3.000.

De Fondation Thalie

zet graag in op hedendaagse

vrouwelijke

kunstenaars. Momenteel

is dat de Amerikaanse

Kiki Smith (°1954). Deze

tentoonstelling brengt

een dertigtal werken,

sculpturen, wandtapijten

en keramiek uit de

jaren 2000, waarvan de

meeste nooit eerder te

zien waren in Brussel. Ze

getuigen van het verlangen

van deze kunstenares

om de stoffelijkheid

van het lichaam uit te beelden en haar fascinatie voor de

kosmogonie door de culturen heen. Haar oeuvre vormt

een pantheon van het vrouwelijke, in bossen bevolkt

door kosmische dieren. “Laten we aandacht hebben voor

de natuur”: dat is de boodschap die Kiki Smith al zo’n

twintig jaar met haar werken uitdraagt. Ze maakt daarbij

gebruik van een waaier van expressiemiddelen, zoals

gravures, sculpturen, wandtapijten en porselein. Het zijn

evenveel mogelijkheden om gestalte te geven aan onze

kwetsbaarheid, onze eenzaamheid en onze twijfels in de

crisis die we nu beleven. Zelf zegt ze: “Ik heb niets nodig.

Ik wil enkel kunnen doen wat ik graag doe, tot mijn laatste

snik.” Smiths oeuvre straalt het heilige vuur uit dat

haar bezielt. De curator van dienst is Nathalie Guiot. (gg)

Kiki Smith, Sky, 2012, wandtapijt van katoen-jacquard. Met toestemming

van de kunstenaar en de Pace Gallery. Foto: Donald

Farnsworth. © Magnolia Editions.

Catherine François

Sprokkelingen

t/m 14-05

Galerie La Forest Divonne

Brussel

www.galerielaforestdivonne.com

Galerie La Forest Divonne presenteert de recentste werken van Catherine François, een

veertigtal hoofden gemaakt met stukken bijeengesprokkeld op de stranden van de Noordzee:

plastic, hout, metaal, enz. Die stukken afval, gepaard aan de magie van brons, worden in haar

werken ogen, monden en neuzen van een verrassende expressieve kracht. Ze getuigen van

hetzelfde verlangen om de natuur respecteren. Van meet af aan gaf ze als kunstenares uiting

aan haar diepe bezorgdheid: welke wereld laten we na aan de kinderen? Haar werk is een afspiegeling

van die drang om onze wereld te redden. Het is een noodkreet, die ze rechtstreeks

heeft vertaald in haar laatste reeks portretten. Catherine François verzamelt alle anorganische

stukken afval die ze vindt op het strand. Die transcendeert ze door ze te verwerken in hybride

gezichten die hun ontzetting uitschreeuwen. Deze gloednieuwe reeks is een oproep tot bewustwording.

Hoe zwaarwichtig en dringend die oproep echter ook is, toch voegt ze er telkens

een stukje humor en een vleugje poëzie aan toe. (gg)

Catherine François, Confined, 2020, brons en afval aangespoeld uit de zee en de oceaan, 40 x 35 x 64 cm.

© De kunstenaar en Galerie La Forest Divonne. Prijsindicatie: tussen € 3.000 en € 45.000.

21


Art Brussels pakt

(eindelijk) uit

Als u er bij was op Art Antwerp weet

u dat het 100 procent vrouwelijke

team van deze beursorganisatie

haar mannetje kan staan. Door de

nog heersende coronastormen

heen brachten zij toen een kleinere,

even opwindende maar meer lokale

versie van hun vlaggeschip. Eind

april is het weer zover en opent

Art Brussels, het weekend na de

opening van de Biënnale in Venetië,

de deuren.

TEKST: ELS BRACKE

BEZOEKEN

Art Brussels

Tour & Taxis

Brussel

www.artbrussels.com

28-04 t/ 01-05

editie is een actuele

versie van die van 2020

en 2021 die omwille van

“Deze

de pandemie niet konden

doorgaan: dezelfde partners, quasi dezelfde

deelnemers en dezelfde passie.” Directeur

Anne Vierstraete voelt eind maart

de spanning toenemen. “Er is de afgelopen

twee jaar enorm veel geproduceerd door

de kunstenaars omdat de condities optimaal

waren. Die drang uit zich nu ook bij

de galeries waarvan wij voelen dat ze echt

willen uitpakken. Zo zullen er veel meer

solo’s te zien zijn maar is er ook opmerkelijk

vraag naar extra ruimte. De galeries

willen hun kunstenaars eren en tegelijk de

bezoekers genereus verwelkomen.”

Elke deelnemer, gekozen door een gerenommeerde

jury, krijgt een label - PRIME,

DISCOVERY, REDISCOVERY, SOLO,

INVITED - om de leesbaarheid voor de

bezoeker te vergemakkelijken. “We willen

mensen pushen naar secties waar ze misschien

minder snel naartoe zouden gaan

om zo de globale dialoog die wij brengen te

ontdekken”, legt Vierstraete uit. “Een beurs

bezoeken verschilt van galerieën langslopen

en daagt meer uit." Dit leiden en laten

ontdekken heeft de beurs opgevat in de

dagelijkse en veelvuldige gratis rondleidingen.

“Ergens moet je leren wat hier allemaal

te zien is”, vindt de directeur. “Er is de

afgelopen tijd heel veel goed werk gemaakt

in nieuwe technieken en thema’s die onder

andere in de vele solo’s boeiend gecureerd

worden. Een rondgeleid bezoek doet je gedachtegang

stilstaan en ontsluiert veel.”

WIN-WIN

Veel vertrouwde en oude bekenden dus.

Maar tegelijk houdt Art Brussel alert de

vinger aan de pols. Van de nieuwe NFTmarkt

bijvoorbeeld, waarvoor een meeting

point is neergezet op de beurs en een

talksessie georganiseerd in samenwerking

met externe partners, waaronder iMAL en

Parallel.art. Zonder waardeoordeel, maar

met een open en vragende blik om het ongrijpbare

van deze nieuwe en steeds meer

alomtegenwoordige kunstvorm te proberen

vatten. Bovendien vormen deze NFT’s

een link naar jonge kunstgeïnteresseerden.

Vierstraete: “Veel jongeren zijn meer

vertrouwd met cryptocoins en NFT-portefeuilles

dan met de klassieke kunstvormen.

Hen op die manier vertrouwd maken met

de kunstmarkt zou een win-win zijn.”

Deed de Biënnale in Venetië Art Brussels

iets later openen, een expo gecureerd door

Sam Steverlynck brengt het event op de

beursvloer. Werken van enkele geselecteerde

kunstenaars waaronder het videowerk

Duett (1999) van Francis Alÿs, worden

ook in Brussel getoond. De tentoonstelling

is getiteld L'Oeuvre et son Double, een

verwijzing naar Le Décor et son Double, het

werk dat Daniel Buren maakte voor Jan

Hoets Chambre d'Amis. Een deel van het

werk - slaapkamer met streepjesmotief -

stond in het museum, het tweede deel bij

Anton Herbert thuis. De expositie vormt

op die manier een 'mentale verbinding

tussen de de twee kunstlocaties en een

subtiel eerbetoon aan de onlangs overleden

Anton Herbert. Alles wat nodig is om

van Art Brussels een succes te maken zal

er zijn. De bezoekers die voor de laatste

keer op de Havenlaan zullen aanschuiven

om vanaf volgend jaar weer vlot de Heizel

te bereiken hebben er zin in, ook internationaal.

“Buitenlandse bezoekers zijn

belangrijk, ook voor onze partners in Brussel”,

zegt Vierstraete. “Gelukkig voelen we

nu al veel interesse.”

Om u helemaal warm te maken, koos de

redactie nu al haar coup de coeurs. Het

aftellen mag beginnen.

22


Coup de coeurs

Alin Bozbiciu

Deze Roemeense kunstenaar is momenteel

top of the bill bij verzamelaars

in Frankrijk en Navarra. Alin Bozbiciu

(°1989, Sângeorz-Băi) werd opgeleid aan

de prestigieuze Universiteit voor Kunst

en Design in Cluj-Napoca, waar hij nog

steeds woont en werkt. Als virtuoos schilder

durft hij alle formaten aan, zowel in

aquarel als olieverf, die hij vrank en vrij

invult. Zijn brede penseelstreken geven

statische onderwerpen net zo sterk weer

als dynamische bewegingen. Koele tinten

als groen en blauw, geaccentueerd met

paars, versterken de indruk van levendigheid.

Een dynamiek die zowel aan de

barokschilderkunst als aan de 19e-eeuwse

schildertraditie doet denken. Bozbiciu

wekt vroegere stromingen opnieuw tot

leven in een meesterlijke picturale les.

Alin Bozbiciu, Satyricon II, 2021, olieverf op doek, 200 x 196 cm. © De kunstenaar.

Galerie Suzanne Tarasieve

Parijs

stand A07

www.suzanne-tarasieve.com

Bozbiciu wekt

vroegere stromingen

opnieuw tot leven

in een meesterlijke

picturale les.

Klaas Rommelaere

Klaas Rommelaeres manier van verhalen vertellen met naald en gekleurd

garen is vrij uniek en leidt tegelijkertijd ook de traditie van Belgisch

gobelinborduurwerk de toekomst in. Het werk van de in 1986 in Roeselare

geboren en in Antwerpen wonende kunstenaar gaat over urbaniteit,

popcultuur, geschiedenis en op een onnadrukkelijke manier ook over een

sociale dimensie in gemeenschappen, en dit over genres en over generaties

heen. “Sinds vele jaren volgen we de jonge kunstscène in België op de

voet. Er zijn veel interessante en getalenteerde kunstenaars, maar Klaas

Rommelaere springt eruit!”, zegt galeriehouder Michael Zink.

Galerie Zink

Waldkirchen

stand B87

www.zink-waldkirchen.de

Klaas Rommelaere, Portret Klaas, 2020, katoenen borduurwerk op

katoen op vlas, 131 x 131 cm. © De kunstenaar.

23


Maarten Vanden Eynde

In het werk van

Maarten Vanden Eynde

wordt een actueel

onderwerp op een

spitsvondige manier

aangesneden.

Galerie Meessen De Clercq toont op Art Brussels uitsluitend werk van Maarten Vanden

Eynde (°1977, Leuven). Zijn startpunt is een onderzoek naar de materialen die ons omringen.

Waar komen ze vandaan, hoe worden ze ontgonnen, getransporteerd en getransformeerd?

En wat gebeurt er wanneer we ze niet meer nodig hebben? Vooral materialen die

deel zijn van de trans-Atlantische handel interesseren hem. Steeds wordt ook het effect

van die handel weerspiegeld, en de wereldwijde machtsstructuren die ermee samen gaan.

Met het werk The Great Decline brengt de kunstenaar verschillende velden samen, met

name de techindustrie en biologie. Vanden Eynde bevestigde zaden uit Congo op computerpanelen.

Tegelijk zien we een voorstelling van de wereldzadenbank op Spitsbergen,

een opslagplaats met zaden van planten van over de hele wereld. Een actueel onderwerp

wordt op een spitsvondige manier aangesneden.

Maarten Vanden Eynde, The Great Decline II, 2019,

gedrukte bedrading (PCB), zaden, 212,5 x 123,5 x 9

cm. © De kunstenaar.

Meessen De Clercq

Brussel

stand A18

www.meessendeclercq.be

Marin Majic

Marin Majic is in 1979 geboren in Frankfurt,

Duitsland, ging naar de kunstacademie

in Zagreb, Kroatië en woont en werkt

tegenwoordig in Brooklyn, New York. Het

verbaast niet dat hij een onderkomen vond

in de galerie van Nino Mier, gevestigd in

Los Angeles en Brussel. Al bij het ontstaan

van de galerie in 2015 focuste Mier op

kunstenaars uit zijn geboortestreek, het

Rijnland. Majics schilderijen zijn tegelijk

tropisch en duister. Zijn tekeningen in

kleurpotlood worden bevolkt door een

bonte verzameling personages, elk van

hen aangespoeld op een ander onbewoond

eiland, zo lijkt het wel. Majics subjecten

en het decor dat hen omringt weerspiegelen

zijn eclectische inspiratiebronnen,

variërend van persoonlijke ervaringen tot

advertenties, kunstgeschiedenis en wat hij

aantreft op het internet.

Marin Majic, TBC (Brussels: Red Man and Guitar), 2021, kleurpotlood, olieverf, marmerstof op linnen, 33 x 50,8 cm.

© De kunstenaar.

Nino Mier Gallery

Los Angeles en Brussel

stand B19

www.miergallery.com

24


Larisa Sitar

De artistieke praktijk van de Roemeense Larisa Sitar (°1984, Baia

Mare) focust op de intersectie van architectuur en kunst, met de sociaalpolitieke

betekenis van het ornament als middelpunt. Na haar

residentie in WIELS in 2019 presenteert Suprainfinit Gallery op Art

Brussels nieuwe beton- en bas-reliëfsculpturen. Hiermee zet Sitar

haar onderzoek voort naar de culturele commodificatie van klassieke

westerse architectuur- en decoratiestijlen en de toe-eigening

ervan als statussymbool in de niet-westerse wereld. Sitar werkt zowel

technisch en digitaal als traditioneel en analoog. Foto’s, video’s,

installaties, tekeningen, objecten en hier dus beton vormen samen

haar oeuvre. Dit beton houdt tegelijk een krachtige visuele erfenis

in (via modernisme, sociaal realisme, brutalisme), als een basis

voor plantaardig leven. In Roemenië wordt Larisa Sitar beschouwd

als een van de belangrijkste kunstenaars van haar generatie en

ook haar internationale erkenning groeit meer en meer. Haar werk

maakt deel uit van belangrijke openbare kunstcollecties, zoals het

Nationaal Museum voor Hedendaagse Kunst en het Museum voor

Recente Kunst (beide in Boekarest) en Museum Beelden aan Zee

(Scheveningen).

Resplendent, 2019, bas-reliëf in beton, diameter: 36 cm. © De kunstenaar. Met

toestemming van Suprainfinit Gallery.

Suprainfinit Gallery

Boekarest

INVITED

www.suprainfinit.com

Abdelkader Benchamma

De tekening reikt tot

buiten de lijst, als

een organisch

groeiend gewas.

Abdelkader Benchamma (°1975, Mazamet,

Frankrijk) woont afwisselend in

Parijs en Montpellier. Hij spitst zich toe

op één techniek: tekenen. De beeldend

kunstenaar tekent op verschillende manieren,

nu eens op een blad papier, met de

nauwgezetheid van een graveur, dan weer

op een muur, met weidse gebaren. Kenmerkend

voor zijn stijl is dat de werken

vaak hun grenzen te buiten gaan en de

ruimte in waaieren. De tekening reikt tot

buiten de lijst, als een organisch groeiend

gewas. Zijn favoriete thema’s zijn de wetenschap,

waaronder de astrofysica, maar

ook geloofsovertuigingen en spiritualiteit.

Van internet gehaalde beelden, over geloof

en kosmische fenomenen, verwerkt Benchamma

in een oeuvre dat volgens hem

het midden houdt tussen wetenschap en

magie. Zijn werken zijn visuele scenario’s

die ons doen nadenken over onze kijk op

de werkelijkheid en die tegelijk ook de

grenzen van het zichtbare aftasten.

Galerie Templon

Brussel en Parijs

stand A47

www.templon.com

Abdelkader Benchamma, L.A Battle – Phenomenom,

2021, houtskool, grafiet en inkt op papier, 210

× 150 cm. © De kunstenaar, met toestemming van

Templon.

25


Ryo Kinoshita

Galerie Fons Welters toont Ryo Kinoshita (°1985, Nagasaki)

in Brussel in een solopresentatie, om zijn werk in Europa

meer zichtbaarheid te geven. “Ryo Kinoshita is een beginnende

kunstenaar, die hopelijk een ontdekking voor velen op

de beurs zal zijn”, aldus Welters. Kinoshita maakt op een eigenzinnige

en ingenieuze manier schilderijen op materialen

zoals canvas, jute, fluweel en linnen en onderzoekt de poreuze

sculpturale kwaliteit ervan. Zijn werken lijken aanvankelijk

te bestaan uit decoratieve, abstracte, geweven of gestikte

patronen, samengesteld uit talloze in elkaar verstrengelde

streepjes olieverf, waarin vormen, figuren en objecten verschijnen.

De openingen die de geweven structuren vertonen

relateert Kinoshita aan het Japans-Aziatische concept van

leegte. De zintuiglijke kwaliteit van het materiaal speelt dan

ook een centrale rol in zijn schilderproces.

Galerie Fons Welters

Amsterdam

stand D04

www.fonswelters.nl

Ryo Kinoshita, We don’t care if you didn’t notice us, 2020, 63 x 56,5 cm, olieverf,

parels, PVC op velours. © De kunstenaar.

Ricardo van Eyk

Ricardo van Eijk, NIHIL 2020, installatie bij tegenboschvanvreden, Amsterdam. © De kunstenaar.

Ricardo van Eyk (°1993, Utrecht) beschouwt

zichzelf als een schilder. Zijn werk komt voort

uit een speciale fascinatie voor de stedelijke

omgeving als een continu veranderend systeem.

Hij is vooral geïnteresseerd in de rand

van de stad, ‘vergeten’ gebieden of plaatsen die

in ontwikkeling zijn. Vaak neemt hij foto’s van

onbedoelde of ‘stiekem’ achtergelaten sporen

die hij ziet wanneer hij rondfietst of door de

stad loopt. Van Eyk werkt op basis van constructies

in verschillende materialen, zoals

aluminium, ijzer of hout. Gevonden voorwerpen

en alledaagse huishoudelijke objecten en

materialen onderstrepen zijn speelse manier

van werken. Galeriehouder Martin van Vreden:

“De solo-presentatie met een installatie

van Ricardo van Eyk bij DISCOVERY zal

een extra dimensie aan de beurs toevoegen,

omdat dit werk kan worden geïnterpreteerd

als een visuele reflectie op de context van de

kunstbeurs als een gelaagd fenomeen.”

Tegenboschvanvreden

Amsterdam

stand D14

www.tegenboschvanvreden.com

26


Tuukka Tammisaari

De Finse kunstenaar Tuukka Tammisaari (°1984, Lahti) spreekt

een intuïtieve beeldende taal in zijn schilderijen, altijd schommelend

tussen abstractie en figuratie. Zijn inspiratie haalt hij

uit de natuur, de geschiedenis en populaire cultuur. Met zijn

kenmerkende ruwe borstelstijl tovert hij vormen, kleuren en

volledige verhalen tevoorschijn. Er zit een speelse en poëtische

dynamiek in de manier waarop frisse en aardse kleuren elkaar

afwisselen. De titels gidsen ons door zijn de verflagen en de

overlappende geometrische figuren en motieven heen: Award

Cabinet, Table of Contents, Garden Party, Pikachu & Matisse en

Things I collected in the forest - a twig, a plant, some sort of berries

and stuff, om er enkele te noemen.

Kristof De Clercq gallery

Gent

stand A10

www.kristofdeclercq.com

Tuukka Tammisaari, Table of Contents, 2019, olieverf, houtskool, grafiet en

kleurpotlood op doek, 150 x 180 cm. © De kunstenaar.

Chris Soal

De kunstenaar wil

ons doen nadenken

over de structurele

problemen van het

stadsleven en de

ecologische gevolgen

ervan.

De Zuid-Afrikaanse kunstenaar Chris Soal (°1994) woont en werkt in Johannesburg.

Hij gebruikt ongewone voorwerpen, zoals tandenstokers en

flessendoppen, in combinatie met beton en andere industriële materialen.

De kunstenaar wil ons doen nadenken over de structurele problemen van

het stadsleven en de ecologische gevolgen ervan. Tandenstokers vormen

een belangrijk materiaal in zijn oeuvre. Soal is geboeid door die in serie gefabriceerde

gebruiksvoorwerpen, voorbestemd om na gebruik te worden

weggegooid. De kunstenaar bevraagt kritisch onze moderne leefstijl en

wil die objecten een tweede, esthetisch leven schenken, in een ruimtelijke

benadering die getuigt van gevoeligheid voor de textuur, het licht en de

vorm, gestalte gegeven in een minimalistische abstracte stijl.

Chris Soal, Fate Has Become Me, 2021, doppen van lege bierflesjes,

aaneengeregen op een elektriciteitsdraad, tandenstokers van bamboe

en berkenhout, verbrand en niet verbrand, bijeengehouden

door mastiek van polyurethaan op doek en plaat van ripstop, 240 x

102 x 55 cm. © De kunstenaar, met toestemming van WHATIFTHE-

WORLD.

WHATIFTHEWORLD

Kaapstad

stand D20

www.whatiftheworld.com

27


Serge Vandercam

Serge Vandercam (Kopenhagen, 1924 - Waver, 2005)

was een Belgische fotograaf, schilder, tekenaar

en beeldhouwer. Vandercam werd in 1948 lid van

CoBrA, en kreeg vanaf 1952 bekendheid om zijn

informele kunstwerken (‘kunst zonder vorm’). Hij

werkte en exposeerde regelmatig in Italië en Parijs en

raakte bevriend met kunstenaars als Piero Manzoni,

Pierre Soulages en Cy Twombly, met wie hij in 1959

exposeerde. Hij was bovendien nauw betrokken bij

de belangrijke Italiaanse kunstenaarsgroep Arte

nucleare. “Zijn oeuvre is veelzijdig en te herkennen

aan een onbevangen, vrije bewegingsdrang”, aldus

galeriehouder Brecht Callewaert. “In het boek dat we

over hem publiceerden, Nuclear Times. 1953-1963,

staat zijn abstract-expressionistische werk centraal.

We tonen de evolutie die Vandercam doormaakte

van CoBrA-fotograaf tot figuratief schilder. Op onze

REDISCOVERY-stand willen we hem opnieuw onder

de aandacht brengen van een jong en internationaal

publiek.”

Callewaert Vanlangendonck

Antwerpen

REDISCOVERY

www.callewaert-vanlangendonck.com

Serge Vandercam, Composition, 1963, olieverf op doek, 146 x 114 cm. © De kunstenaar.

Dankyi Mensah

Dankyi Mensah (°1978, woont en werkt in Accra, Ghana) wil de ontwikkeling

van het hedendaagse stedelijke, sociale en politieke landschap in

Ghana vastleggen in zijn kleurrijke figuratieve portretten. Zijn nieuwe serie

Kumerica draait rond de ontmoeting van twee culturen: de term Kumerica

komt uit de muziekscene en verwijst naar de overdreven invloed van

de Amerikaanse popcultuur op die stad, de op een na grootste van Ghana.

Mensah brengt dat cultureel fenomeen in beeld door zijn geportretteerden

te kleden in een Amerikaanse stedelijke stijl, die in contrast staat met de

patronen van traditionele Ghanese stof op de achterkant van het schilderij.

De clash die zo ontstaat is er één tussen globalisering en traditie.

Maruani Mercier

Knokke, Brussel en Zaventem

stand A24

www.maruanimercier.com

Dankyi Mensah, Kumerican Blue Bird, acrylverf op doek,

183 x 152,4 cm. © De kunstenaar.

28


Afra Eisma

Afra Eisma (°1993, Den Haag) is een Nederlandse kunstenares

die immersieve, intieme textielinstallaties, sculpturen

en keramiek maakt. Tactiliteit en texturen vormen haar

leidraad. Wandkleden, kijkdozen, metalen figuren met

naar beneden bungelende sinaasappelschillen, tapijten en

keramieken grotten: samen vormen ze kinderlijke droomwerelden,

bewoond door vreemde wezens. Eisma vertelt aan

haar bezoekers heldere, grappige en absurde verhalen over

gewoontes en rituelen uit het dagelijks leven. Haar werk werd

al uitgebreid tentoongesteld en gekocht in Nederland, onder

meer door de AkzoNobel Art Foundation, het Fries Museum

en de Rijksoverheid. Tijd voor een internationale doorbraak.

No Man’s Art Gallery

Amsterdam

stand D39

www.nomansart.com

Afra Eisma, Club Sake, 2020, garen, 140 x 123 cm. Foto: Gert Jan van Rooij.

© De kunstenaar.

Philip Aguirre y Otegui

De meeste van zijn

werken gaan over het

overlevingsvermogen

van de mens.

Beeldhouwer en schilder Philip Aguirre y

Otegui (°1961, Schoten) woont in Borgerhout.

Hij behaalde een diploma aan

de kunstacademie van Antwerpen. De

kunstenaar gebruikt een ruime waaier van

materialen, zoals klei, hout, brons en ijzer.

Daarmee creëert hij sculpturen en installaties

die verhalen vertellen over het overlevingsvermogen

van de mens. De meeste

van zijn werken gaan over migratie en

vluchtelingen, water en architecturale onderkomens.

Zijn sculpturen in uitgepuurde

vormen worden vaak tentoongesteld in de

openbare ruimte. Ze zijn een afspiegeling

van een sociaal en politiek bewustzijn, in

een visuele narratieve stijl die hij zelf omschrijft

als ‘de poëzie van het beeld’.

valerie_traan gallery

Antwerpen

stand C45

www.valerietraan.be

Philip Aguirre y Otegui, La Frontera, 2015, 27 x 14 cm.

© De kunstenaar.

29


KUNSTENAAR VAN DE MAAND

Willie Morlon

In deze reeks zoomt COLLECT in op de plek van jonge kunstenaars in de

hedendaagse (kunst)wereld. Waarom maakt hij of zij precies zo’n werk,

waar komt de inspiratie vandaan en hoe ziet hij of zij de eigen positie in het

artistieke vak? Deze maand is Willie Morlon (°1992, Parijs) aan de beurt.

TEKST: ELIEN HAENTJENS

FOTO: GUY KOKKEN

Ondanks zijn jeugdige leeftijd

koestert Willie Morlon een

voorliefde voor nobele materialen

en zorgvuldig gemaakte

objecten. Die appreciatie is hem met de

paplepel ingegoten door zijn ouders, in

wier Parijse antiekzaak hij opgroeide. “In

de twintigste eeuw vergrootte de kloof

tussen de beeldende en decoratieve

kunsten. Met mijn kunst wil ik de brug

tussen die twee herstellen”, vertelt Morlon.

“Daarom breng ik in mijn werk vaak een

ode aan ambachtsmensen. Zo laat ik me

graag inspireren door traditioneel houten

inlegwerk en met de hand gedecoreerde

tegels, maar evengoed door bouwsporen

die ik in het straatbeeld waarneem. Vaak

laten ambachtsmensen toevallige sporen

na die een bepaalde schoonheid in zich

dragen. Die stille getuigen uit het verleden

vermeng ik tot mijn eigen vormentaal.

Doordat we onze huizen met goedkope

materialen bouwen en de digitalisering

van onze wereld steeds toeneemt, dreigen

er weinig sporen van onze hedendaagse

beschaving over te blijven. Met mijn

kunst wil ik mensen doen stilstaan bij het

efemere karakter van onze samenleving.

Gedreven door efficiëntie zijn we de toegevoegde

waarde van nobele materialen

en mooi gedecoreerde ruimtes uit het oog

verloren, terwijl die sterk bijdragen aan ons

welzijn. Ik moet er niet aan denken om in

een gestandaardiseerd IKEA-interieur te

wonen. Het is net de uniciteit die je helpt je

identiteit te vormen. Al maken de rationaliteit

van het modernisme en Bauhaus

wel stilaan plaats voor meer ornament, net

zoals dat in de art nouveau het geval was.”

Met een cynische kwinkslag kaart hij die

realiteit aan door het gebruik van arme,

precaire materialen zoals gyproc (gipsplaat),

betonijzer of gips. Tegelijk wil hij

zich in de nabije toekomst verdiepen in

de techniek van fresco’s: “Net zoals de

rotsschilderingen van Lascaux zijn dat bij

uitstek kunstwerken die de tand des tijds

uitstekend doorstaan.”

KUNST EN ORNAMENT

Naast het verstevigen van de link tussen

kunst en ambacht onderzoekt Morlon een

hernieuwde relatie tussen kunst en ornament.

“Vroeger had niemand er bezwaar

tegen dat iemand als Michelangelo zowel

kunstwerken als meer decoratieve zaken

schilderde”, zegt hij. “Ook Griekse zuilen

functioneerden tegelijk als decoratief en

30


KUNSTENAAR VAN DE MAAND

‘Ik wil de kloof

tussen ambacht,

ornament en kunst

verkleinen’

structureel element. Nu scheiden we die

twee vaak van elkaar, waardoor we goedkopere

en soms zonder het te beseffen

toxische materialen als gyproc gebruiken

en nadien camoufleren. Daarom speel ik

in mijn werk met de esthetische kwaliteiten

van gyproc, door de verschillende gekleurde

lagen zichtbaar te maken. Op Fresque

gyproc (2021) zet ik de plasticiteit van het

materiaal zelf in de kijker.”

In andere werken combineert de kunstenaar

gyproc met gips, keramiek en email.

Morlon: “Op basis van schetsen vervaardig

ik in eerste instantie allerlei kleine elementen

waarmee ik mijn compositie opbouw.

Die breng ik samen op een plastic doek.

Pas als het werk helemaal af is en alle elementen

stevig verankerd zitten, draai ik het

geheel om. Dat finale resultaat voelt telkens

opnieuw een beetje als een cadeau.

Als kunstenaar wil ik bewust niet alles

onder controle hebben en het toeval deels

laten meespelen. Ook hierdoor breng ik de

wereld van kunstenaars en ambachtsmensen

weer dichter bij elkaar.”

Grande chaise, 2021, plaaster, gyproc, polystyreen,

papier, olieverf en pigmenten. Prijs: € 1.200.

© De kunstenaar.

Papier peint, 2021. Plaaster en keramiek, papier, acrylverf, olieverf (verkocht). © De kunstenaar.

DE KRACHT VAN MATERIE

Hoewel Morlon zich in eerste instantie voor

film inschreef, ontdekte hij in het atelier

van de Koninklijke Academie voor Schone

Kunsten van Brussel de kracht van de

handeling. “De plasticiteit en directheid

waarmee je een idee kan materialiseren,

sprak me aan. Al heb ik de kracht van

materie ook moeten leren ontdekken”, benadrukt

hij. “Zo wilde ik in het begin altijd

eerst een idee hebben voordat ik begon te

werken. Waardoor ik vaak helemaal niets

produceerde, totdat mijn leerkrachten

me zeiden dat ik mezelf eigenlijk als een

werkman van de kunst moet beschouwen,

en consequent elke dag moet experimenteren

met materialen. Sindsdien komen de

ideeën vanzelf. Daarnaast was de informele,

intieme sfeer in het atelier bijzonder

aangenaam. Tijdens mijn Erasmus-opleiding

aan Central Saint Martins College in

Londen waren we met zoveel studenten

dat het soms meer op een fabriek leek. Al

heb ik mezelf daar wel een ijzeren discipline

opgelegd, waardoor ik veel vooruitgang

heb geboekt.”

Vanaf april neemt Morlon samen met

enkele andere jonge Brusselse kunstenaars

zijn intrek in de voormalige drukkerij van

de Nationale Bank aan de Berlaimontlaan.

“Het is een fascinerend gebouw, met

de drukpersen waar tot voor kort onze

bankbiljetten werden gedrukt, en enorme

kluizen”, vertelt hij enthousiast. “Het vormt

het ideale kader om me verder te ontwikkelen.

Ik studeerde pas in september 2021

af en beschouw mezelf dus nog als een

baby in de kunstwereld. Om rustig te kunnen

groeien heb ik bijvoorbeeld ook geen

Instagram-account. Bovendien haal ik zelf

meer inspiratie uit oude kunst. Ik hou van

Henri Matisse omwille van de vrijheid in

zijn vormentaal en zijn verwantschap met

de decoratieve kunsten. Maar nog meer

van Giotto, wiens kleurgebruik en het verlopen

van de tijd ik bewonder. Ook stijlen

zoals het maniërisme en de rococo doen

mijn hart sneller slaan.”

Hoewel Morlon pas zijn eerste stappen in

de kunstwereld zette, verkocht hij al verschillende

werken, vooral aan oud-docenten

en vrienden. “Ik vind het fijner dat mijn

werk een eigen leven kan leiden en een

plek vindt bij mensen die het waarderen.

Dat laat me toe om zelf verder vooruitgang

te boeken. Voor een groepsexpo bij Michel

Rein nodigde Patrick Vanbellinghen me uit

om een klein werk te maken. Marqueterie

(2021) was nog altijd het grootste werk

van de hele show, en mijn eerste werk in

situ. De decoratieve elementen leken een

volwaardig deel van de architectuur van de

galerie. Ik wil dat mijn werk de toeschouwers

meteen aanspreekt, zonder te veel

bijkomende uitleg. In die zin ben ik een

oude ziel.”

SURFEN

Interesse in een atelierbezoek in mei, mail

naar morlonwillie@gmail.com

31


ZOOM

Judith Joy Ross

Graven in de ziel

Wie niet gelooft in het voelen van

iemands persoonlijkheid, zou het

werk van Judith Joy Ross eens

goed moeten bekijken. Wat bij het

zien van haar foto’s binnenkomt,

overstijgt wat je waarneemt. Subtiel

en tegelijk indringend, verandert

anoniem in tastbaar.

TEKST: ELS BRACKE

Judith Joy Ross, Eurana Park, Weatherly, Pennsylvania, 1985, zilvergelatine afdruk.

© Judith Joy Ross, met toestemming van Galerie Thomas Zander.

Judith Joy Ross (°1946) groeide op in

Hazleton, een klein steenkoolstadje

in het noordoosten van Pennsylvania,

VS. Haar vader runt er een

éénprijswinkelketen, haar moeder stopte

met lesgeven op een privékleuterschool

om voor Judith Joy en haar twee broers te

zorgen. Het gezin is gewoon en lokaal vastgeankerd,

maar zoals Ross zelf zegt “diep

verbonden met de natuurlijke omgeving

die een reddende en poëtische dimensie in

ons leven bracht.”

Vanaf het begin van de jaren tachtig ontwikkelt

haar oeuvre zich, voornamelijk gericht

op het portret met een documentaire

benadering, geïnspireerd door de beelden

van August Sander, Walker Evans en Diane

Arbus. Ross’ onderwerpen zijn kinderen

gefotografeerd bij het lokale openluchtzwembad

in Pennsylvania, bezoekers aan

het Vietnam-veteranenmonument in Washington,

leden van het Congres en hun

assistenten en soldaten die wachten om

32


ZOOM

Judith Joy Ross, Untitled, Eurana Park, Weatherly, Pennsylvania, 1985, zilvergelatine afdruk,

24,45 × 19,37 cm. © Judith Joy Ross, met toestemming van Galerie Thomas Zander.

Judith Joy Ross, Persephone, 2015, zilvergelatine afdruk, 24,45 × 19,37

cm, Copia de plata en gelatina © Judith Joy Ross, met toestemming van

Galerie Thomas Zander.

naar het slagveld te worden verscheept

tijdens de Perzische Golfoorlog.

Ze gebruikt hiervoor een archaïsche 8x10-

camera, een houten bak op een driepoot,

waarachter ze zich onder een doek verschuilt,

en een krachtige stroboscooplamp

op een apart statief. Het resultaat zijn

zwart-witafdrukken op klein formaat, die

tegelijk ouderwetse sfeerbeelden vormen,

als hedendaagse getuigenissen.

Zelf legde Ross het ooit zo uit: “Je moet

echt iets zien voordat je een foto neemt. Je

ziet op verschillende niveaus. En de meeste

tijd zie ik het niet. ‘Zien’ is wanneer je erin

slaagt de diepere betekenis en de poëzie

te ontdekken in wat je ziet. Dan moet je de

camera juist plaatsen, wat zowel het moeilijkste

als het gemakkelijkste is om te doen.”

Dat plaatsen van die camera en het zichzelf

bedekken met het doek werkt tegelijk bevrijdend

voor de fotograaf als de geportretteerde.

“Ik zie er nogal belachelijk uit als

ik onder het zwarte doek verdwijn om de

foto te nemen, en ik moet de persoon aanmoedigen

en zeggen dat hij zich niet moet

bewegen. Ze zien dit gekke en prachtige apparaat

en we communiceren met enthousiasme.

We nemen de foto samen. Ik ben

verbaasd en zij voelen zich voor een paar

‘Zien is wanneer je

erin slaagt de diepere

betekenis en de

poëzie te ontdekken

in wat je bekijkt’

minuten op gepaste wijze aanbeden, en

we zullen elkaar waarschijnlijk nooit meer

zien.” Die uitgesproken gelijkheid tussen de

fotograaf en het model vertaalt zich ook in

het ontbreken van een vooringenomen idee

of gevoel bij het maken van het portret. Wat

overblijft is een zuivere en intuïtieve aandacht

voor de complexiteit van de identiteit

van de persoon die voor de lens staat.

VREEMDELINGEN PEILEN

De anonieme mens duikt telkens op in

Ross’ oeuvre, meestal als onderdeel van

series gemotiveerd door haar persoonlijke

morele, burgerlijke of existentiële overwegingen.

Tieners, leerlingen, immigranten

of vreemden die ze in het voorbijgaan

tegenkomt en die haar intuïtief doen

stoppen omdat ze ‘iets’ ziet. Maar ook de

figuranten in de conflicten waarin de VS

in zijn betrokken komen voor haar lens te

staan: reservisten van het Amerikaanse

leger of burgers die campagne voeren voor

of tegen deze oorlogen.

Ross: “Mijn hele leven wilde ik kunstenaar

worden, maar ik wist ik niet echt wat dat

betekende, totdat ik fotografie ontdekte.

Met de camera vond ik een manier om

contact te maken met de wereld. Mensen

werden mijn onderwerp, mensenlevens!

Ze waren vreemden, maar nu kon ik ze

leren kennen.”

BEZOEKEN

Judith Joy Ross – Photographies 1978-2015

Le Bal

Parijs

www.le-bal.fr

t/m 18-09

33


Strategie & kunstgalerie

Onlosmakelijk verbonden

We komen er graag en kopen

er wellicht ook weleens wat.

Hoog tijd dus om die bakens

van schoonheid en engagement

eens aan een nadere inspectie te

onderwerpen. Hoe staat het met

de mores en tactieken in de

wereld van de kunstgalerieën?

Een rondgang langs enkele

Belgische galeriehouders.

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

Kunstgalerieën zijn complexe

structuren, met uitdagingen en

verantwoordelijkheden die het

louter commerciële ver overstijgen.

Om te beginnen is het al uitkijken met

de woordkeuze: in een galerie spreekt men

liever niet van ‘klanten’. De aan- en verkoop

wordt beschouwd als een soort partnerschap,

dus spreken we maar beter over

liefhebbers, bezoekers en verzamelaars.

Bij het uitstippelen van een commerciële

strategie speelt het geografische aspect

een belangrijke rol. De plaats waar een

zaak is gevestigd is niet zelden doorslaggevend.

De nabijheid van bekende winkels

heeft een stimulerend effect. Elke ietwat

grotere stad heeft zijn ‘artistieke’ wijk. Alle

galeriehouders zien die concentratie als

een troef, en niet als een concurrentieel

nadeel. De ligging van een galerie heeft

op zich dus al een grote invloed op het

imago en de strategie. Alleen al door de

grootte en de aard van het gebouw (een

beschermd pand) bekleedt La Patinoire

Royale – Galerie Valérie Bach bijvoorbeeld

een unieke plaats in het Brusselse landschap.

De in de Veydtstraat gevestigde

zaak is de meest bezochte culturele privéinstelling

van de Belgische hoofdstad.

Omdat de tentoonstellingen er zoveel te

bieden hebben en zo piekfijn georganiseerd

zijn, zien veel bezoekers de galerie

bijna als een museum of kunstcentrum.

De in 2017 opgerichte Belgian Gallery

mikte al snel op expansie. Ze vestigde zich

in Namen, en daarna ook in Brussel en

Knokke. Interessant is de positionering,

rechtstreeks gelinkt aan de kunstenaars

die de galerie promoot. Galerie Meessen

De Clercq geeft voorrang aan kunstenaars

met een beredeneerde aanpak: “Het lijkt

simpel, maar in de kakofonie van onze

Chaim van Luit, Sum of Part. © De kunstenaar. Met toestemming van Meessen De Clercq.

‘Ignasi Aballi

vertegenwoordigt

Spanje op de Biënnale

van Venetië. Dit is een

cruciaal moment in

de carrière van een

artiest waarin wij

hem begeleiden’

OLIVIER MEESSEN

34


‘Onze artiestenkeuze

is uiteraard subjectief,

maar wordt niet

gedicteerd door een

dwingend verlangen om

ons aan de markttrends

te houden’

SERGIO PESTIEAU, BERNADETTE

FIERENS EN PIERRE BABUT

DU MARES

De Brusselse ruimte van Belgian Gallery. R.V.

samenleving is dat toch niet zo eenvoudig.

Wat te zeggen en hoe het te zeggen?”,

vertelt medeoprichter Olivier Meessen.

“Zo hebben we in 2015 een ambitieuze

tentoonstelling georganiseerd met als

titel Anthropocène. Die bracht werk van 32

kunstenaars over een heet hangijzer: de

klimaatkwestie.”

Zoals de naam al aangeeft, promoot de

Belgian Gallery Belgische kunstenaars,

zowel bekende als nieuwkomers, maar

de galerie maakt ook plaats voor sommige

kunstenaars van het einde van de

19e eeuw, met op kop Félicien Rops. “Onze

keuzes voor kunstenaars zijn uiteraard

subjectief, maar zijn zeker niet ingegeven

door de drang om de markttrends te volgen”,

zeggen Pierre Babut du Mares en Sergio

Pestieau. “Vinden we het werk zowel

origineel en interessant als esthetisch, dan

proberen we de kunstenaar te ontmoeten,

om van gedachten te wisselen en te praten

over een eventuele samenwerking, die verschillende

vormen kan aannemen.”

Constantin Chariot, directeur van La

Patinoire Royale – Galerie Valérie Bach,

bewandelt tegenwoordig nieuwe paden:

de Belgische kunst van de naoorlogse

bloeiperiode (1945-1975), vrouwelijke kunstenaars

en monumentale kunst. Elke tentoonstelling

is de vrucht van een grondige

studie van de kunstenaar of het thema.

Een en ander leidt ook systematisch tot

een wetenschappelijke publicatie, met een

nieuwe kijk op het onderwerp.

Meestal zorgen de galerieën voor een mooi

evenwicht tussen vaste waarden en opkomende

talenten, soms aangevuld met de

presentatie van estates, waardoor meteen

ook de risico’s zijn gespreid. Een ander

voordeel is dat de prijzen sterk variëren,

van € 2.000 tot € 300.000.

IK COMMUNICEER, DUS IK BEN

Bezoekers een goede ontvangst bieden

zou altijd de basis van een commerciële

strategie moeten zijn. Helaas, in de

praktijk is dat niet altijd zo. In sommige

galerieën word je verwelkomd door medewerkers

die niet bijster spraakzaam

zijn en veelal naar een scherm zitten te

turen. Een ramp, want kunst is in de eerste

plaats een uitwisseling, het vergelijken van

interpretaties, het delen van emoties. Alle

galeriehouders die we hebben ontmoet

benadrukten het belang van een hartelijk

onthaal van elke bezoeker en professional.

De sociale media spelen een steeds

belangrijkere rol in de marketingstrategie

van de hedendaagse galeries. Tegenwoordig

moet je communiceren via Instagram,

LinkedIn of Facebook. Sofie Van de Velde,

die een galerie houdt die haar naam

draagt, benadrukt het cruciale belang

hiervan: “Het is absoluut noodzakelijk te

investeren in je aanwezigheid op die netwerken,

waar je de nieuwe generatie verzamelaars

kunt bereiken. Omdat je daar

het imago van je galerie goed in de kijker

kunt plaatsen, doen we altijd een inspanning

om foto’s van uitstekende kwaliteit te

gebruiken.” Galeriehouders beseffen ook

hoe belangrijk platformen als Artsy zijn,

waar je online kunt verkopen. Een andere

niet te verwaarlozen manier om contact

35


Galerie Barlonian, Brussel. © Baronian. R.V.

te houden met verzamelaars en potentiële

kopers is een nieuwsbrief. Er valt altijd wel

iets nieuws te melden, zoals tentoonstellingen,

beurzen en nieuwe kunstenaars die

men verwelkomt.

Galerieën pakken ook uit met tal van

privé-evenementen. Voor hun klanten of

bevoorrechte relaties organiseren ze cocktailparty’s,

privédiners, evenementen op

maat, ontmoetingen en atelierbezoeken.

Die speciale attenties kunnen ook de vorm

‘Verzamelaars zijn

wispelturig. Je moet

hen de vrijheid

geven om zich te

ontwikkelen, om

elders te kijken en

om het programma

van andere galeries te

waarderen’

ALBERT BARONIAN

aannemen van uitnodigingen voor de vernissage

van beurzen, in binnen- of buitenland.

Telkens een uitstekende gelegenheid

om mensen te ontmoeten en van gedachten

te wisselen. Zo kan een galeriehouder

meteen ook zijn vertrouwensband met

verzamelaars versterken. In zo’n situatie is

een galeriehouder niet louter een handelaar,

maar ook een partner: iemand die een

kunstliefhebber kostbaar advies geeft bij

het uitbouwen van zijn collectie. Hij biedt

een exclusieve begeleiding aan, met op

maat gesneden advies, waarbij hij werken

voorstelt die beantwoorden aan de criteria

van de verzamelaar. Een ander privilege dat

galeriehouders voorbehouden aan hun bevoorrechte

relaties zijn previews, exclusieve

presentaties, vaak vlak vóór de vernissage.

De werken die de meeste waardering oogsten

op een tentoonstelling zijn niet zelden

al verkocht vóór die tentoonstelling haar

deuren opent. En dat is simpelweg omdat

de meest gerespecteerde verzamelaars al

zijn langsgekomen. Andere verzamelaars

hoeven zich niet eens te verplaatsen. Via e-

mail hebben ze een foto en de pedigree van

de werken gepresenteerd op de expo ontvangen.

Is een werk al verkocht, dan wordt

dat op discrete wijze bekendgemaakt, aan

de hand van een rode stip naast of onder

het tentoongestelde werk.

VERTROUWEN EN TRANSPARANTIE

De laatste twintig jaar is de markt enorm

geëvolueerd. Door de moderne communicatiemiddelen

bestaan er geen grenzen meer

en kan iedereen een virtueel bezoek brengen

aan een beurs of galerie in het buitenland.

De digitale revolutie heeft de kaarten

grondig herschud. Nu liefhebbers beter

geïnformeerd zijn zoeken ze op gespecialiseerde

sites, zoals Artnet of Artprice, naar

economische informatie over een kunstenaar

of werk. Die informatie zou de sector

transparanter moeten maken, maar een en

ander heeft ook nefaste gevolgen, volgens

‘Elke tentoonstelling is

het resultaat van een

opgebouwde studie die

leidt tot een publicatie

die dan weer nieuwe

perspectieven biedt’

CONSTANTIN CHARIOT

De ruimte van La Patinoire Royale - Galerie Valérie Bach. R.V.

36


‘Het is absoluut

noodzakelijk om

te investeren in

social media om zo

nieuwe generaties

verzamelaars te

bereiken’

SOFIE VAN DE VELDE

De ruimte van de Sofie Van de Velde Galerij. R.V.

Babut du Marès en Pestieau: “Een liefhebber

kan rechtstreeks contact opnemen met een

kunstenaar, waardoor de galerie buitenspel

komt te staan. Voor ons is dat een aanzienlijk

financieel risico en ook een zekere

teleurstelling, gezien de inspanningen die

we leveren.” Uit het oogpunt van de koper

bekeken is dat misschien interessant, maar

een kunstenaar die dit spel meespeelt geeft

te kennen dat hij niet snapt hoe belangrijk

de rol van een galeriehouder is. Die laatste is

veel meer dan een tussenpersoon, aangezien

hij sinds jaren tal van initiatieven organiseert

om het oeuvre van de kunstenaars

die hij promoot in de kijker te plaatsen.

Meessen: “Ignasi Aballí zal Spanje vertegenwoordigen

op de Biënnale van Venetië. Dat

is een cruciaal moment in de carrière van

een kunstenaar. We zullen hem begeleiden

en proberen specifiek de aandacht van grote

internationale musea te trekken. We zullen

ook contact opnemen met sommige verzamelaars

die zijn werk nog niet goed kennen,

hoewel het past in hun collectie.”

Een beursdeelname is altijd een belangrijk

moment voor een galerie. Tegenwoordig is

het zelfs een must voor wie zijn zichtbaarheid

en bekendheid wil versterken. Deelnemen

aan bekende beurzen als Art Basel,

Frieze, FIAC, ARCO en Art Brussels is enkel

weggelegd voor galerieën met een zekere

reputatie of die in ieder geval topkwaliteit

aanbieden. Bij elke editie ontvangt Art Brussels

zo’n 400 aanvragen van kandidaat-deel-

nemers, maar minder dan de helft daarvan

slaagt erin een plaatsje te veroveren. Het

zijn duur betaalde plaatsen, maar in die

paar dagen komen er wel duizenden bezoekers

over de vloer, van gewone nieuwsgierigen

tot goed geïnformeerde liefhebbers,

echte kenners en grote verzamelaars. Dat

zijn nog niet meteen internationale big

spenders – die zakken eerder af naar Parijs,

Londen, New York, Hongkong en Basel –,

maar er komen niettemin heel wat kapitaalkrachtige

kopers, die weten dat handelaars

op een beurs graag uitpakken met uitgelezen

stukken. Om nog maar te zwijgen

over de praktische voordelen: op een beurs

vind je een groot aantal handelaars samen,

terwijl je anders al die winkels een voor een

moet bezoeken. Het hoeft dan ook niet te

verbazen dat sommige handelaars net daar

het gros van hun jaarlijkse omzet realiseren.

In sommige gevallen gaat dat zelfs tot

70 procent. Anderen zijn dan weer blij dat

ze in een recordtijd veel contacten kunnen

leggen, wat altijd vruchten afwerpt op middellange

termijn.

SAMENWERKEN LOONT

Als heuse ambassadeur van de kunstenaars

die hij promoot moet een galeriehouder zijn

protegés niet alleen in zijn galerie, maar ook

daarbuiten bekendheid geven. Dat kan onder

meer door samen te werken met musea

of kunstcentra. Die samenwerking kan de

vorm aannemen van een concrete steun

aan de organisatie van solo- of groepstentoonstellingen

en/of de aankoop van een of

meer werken bestemd voor de collectie van

die instelling. Dergelijke samenwerkingen

versterken direct de positie van een kunstenaar

op de internationale markt. Sommige

galerieën slaan de handen ineen om een

kunstenaar te promoten. Behalve voor

meer financiële én intellectuele slagkracht

zorgen die samenwerkingen ook voor meer

mogelijkheden om het oeuvre in de kijker

te plaatsen. Door een kunstenaar te ‘delen’

kunnen twee galerieën elkaar versterken.

Een win-winsituatie dus, maar de naamgever

van Galerie Albert Baronian ziet het

toch enigszins anders. “Verzamelaars zijn

nogal vluchtig,” zegt de veteraan. Dat is niet

noodzakelijk slecht: “Je moet hun de vrijheid

geven om te evolueren, om ook elders

eens te gaan kijken en zo waardering te krijgen

voor het aanbod van andere galerieën,

die daarom nog geen concurrenten zijn.”

SURFEN

www.prvbgallery.com

www.baronian.eu

www.meessendeclercq.be

www.sofievandevelde.be

www.belgiangallery.com

37


De kunst van

het verbinden

Els Dietvorst focust in haar werk

op de rol van de kunstenaar in

onze samenleving. Ze verlaat

resoluut de traditionele paden,

met een scheppingsproces dat het

vertrouwde kader van een atelier

en een galerie ver te buiten gaat.

Kunst gebaseerd op uitwisseling.

Binnenkort te zien in Brussel, in een

bijzondere dubbeltentoonstelling.

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

Els Dietvorst (°1964, Kapellen) is

een belangrijke figuur binnen de

hedendaagse kunst. Haar sociaal

geëngageerde werk handelt over

actuele kwesties, zoals migratie, racisme

en klimaatverandering, en over het menszijn,

via een reeks universele thema’s, zoals

leven en dood, angst, vervreemding en

verlangen. Wat haar oeuvre echter zo bijzonder

maakt is de multidisciplinaire aard

ervan: de kunstenaar hanteert een ruime

waaier van technieken (video’s, performances,

tekeningen, sculpturen, installaties,

edities), toegepast op uiteenlopende

gebieden, zoals theater, openbare ruimte,

tentoonstellingsruimten en teksten.

Bijzonder is ook haar kijk op kunst als

gemeenschappelijke beleving. Dit laatste

speelt een cruciale rol in haar werk. Sinds

het einde van de jaren negentig werkt Dietvorst

vaak samen met andere kunstenaars.

Een mooie kroon op haar werk was de BelgianArtPrize

2021. De komende maanden

is er een dubbeltentoonstelling over haar

kunst, in twee Brusselse instellingen: de

Centrale en BOZAR. Els Dietvorst. This is

what you came for resulteert uit haar acties

en werken tijdens de grote lockdown van

2020. Hiervoor combineerde ze uiteenlopende

technieken (sculpturen, installaties,

video’s en performances) en werkte ook

vaak samen met andere kunstenaars. Zo

knoopte ze banden aan met leden van de

BARRA Movement, een zeer breed collectief

dat de zaken in beweging wil brengen,

net als de storm Barra uit december 2021,

waaraan de naam van het collectief is ont-

Dietvorst sprokkelde

stukken hout bijeen

om daarvan een

nieuwe boom

te creëren, één

die bescherming

biedt tegen hevige

wind en regen.

leend.

BESCHERMING VAN BOMEN

Dietvorst hecht veel belang aan de interactie

tussen mens en natuur. Zo krijgt

de boom geregeld een centrale plaats in

haar werk. Al zo’n twaalf jaar woont ze in

Duncormick, dicht bij de Ierse kust. De

kunstenares is gefascineerd door bomen

die omgebogen zijn door de kracht van

de wind. Die bomen, die als het ware op

de knieën werden gedwongen, noemt de

lokale bevolking shrugs. Geboeid door

dit fenomeen heeft Dietvorst verschillende

stukken hout bijeengesprokkeld om

daarvan een nieuwe boom te creëren, een

die bescherming biedt tegen hevige wind

en regen. Ze maakte er zelfs verschillende

versies van, waaronder een exemplaar gegoten

in brons, genaamd Windswept, voor

de laatste editie van Beaufort. Het monumentale

werk heeft intussen een vaste

38


Els Dietvorst, This insta grid, foto. © De kunstenaar. Foto: Flor Maesen.

Dietvorst haar

kunstwerken zijn

een warme

uitnodiging om

diversiteit te

omarmen, zich te

engageren, anderen

te ontmoeten en

samen te creëren.

plaats gekregen in Oostduinkerke.

Een kunstwerk zoals Els Dietvorst dat ziet

leunt dicht aan tegen de filosofie van Joseph

Beuys. Het is nooit een doel op zich,

maar een communicatiemiddel, een band

tussen het publiek en de omgeving. In haar

vervormde bomen schuilen ook ideeën als

kwetsbaarheid en geborgenheid.

Ter gelegenheid van de dubbeltentoonstelling

in Brussel zal een boom van dit

type (geassembleerde takken bedekt met

bijenwas) in processie van BOZAR naar

De Centrale reizen. Die performance doet

meteen denken aan de folkloristische

meiboom. Een en ander wordt bijgewoond

door tal van kunstenaars, maar ook door

publiek. Hun aanwezigheid is bedoeld

om het werk te doen evolueren, om er

‘beweging’ in te krijgen. Dat is nu net een

van de sleutelaspecten van haar oeuvre:

banden smeden tussen personen, situaties

en omgevingen. Het werk is een warme

uitnodiging om diversiteit te omarmen,

zich te engageren, anderen te ontmoeten,

samen te creëren. De afgebeelde foto is in

meer dan één opzicht veelzeggend: een

kaars in de vorm van een kleine boom, gemaakt

van bijenwas, in een handpalm, met

name die van Honey Zinzs, een lid van de

BARRA Movement. Dietvorst creëerde het

werk in het kader van een collectief ritueel,

waarbij de nadruk lag op ingetogenheid en

de beleving van het samenzijn. Het is een

beeld dat de kerngedachte van haar oeuvre

BEZOEKEN

Els Dietvorst. This is what you came for

BOZAR

Brussel

www.bozar.be

28-04 t/m 21-07

De Centrale

Brussel

www.centrale.brussels

28-04 t/m 18-09

39


De waarde

van een

genereus oeuvre

Francis Alÿs

40


Francis Alÿs, Children’s Game #27b- Rubi Tabacongo,

D.R. Congo, 2021 6’18’’, in samenwerking

met Julien Devaux en Félix Blume, filmstill.

© Francis Alÿs.

41


Hij mobiliseerde ooit een

massa mensen om een berg te

verplaatsen in Lima. Hij duwde

een ijsblok door de straten van

zijn thuisstad Mexico City tot het

was gesmolten. En hij lanceerde

het Sign Painting Project, een

poging om de kunstmarkt te

saboteren, wat grandioos mislukte.

Sinds de jaren negentig groeit

Francis Alÿs uit tot een levende

legende met een mythisch

oeuvre, dat tegelijk heel echt is.

Zijn werk zwermt uit over de hele

wereld in tentoonstellingen en

talloze collecties van musea en

verzamelaars. En nu is het zover:

Alÿs vertegenwoordigt België op

de Biënnale van Venetië.

TEKST: CHRISTINE VUEGEN

Generositeit is een cruciale

waarde van uitmuntende

kunst. Acties en performances

van Francis Alÿs (°1959,

Antwerpen) ogen lichtvoetig en eenvoudig,

maar zijn heel precies uitgewerkt: scherp,

veelgelaagd, groothartig, sociaal-geëngageerd,

poëtisch en meestal tegelijk politiek.

Video’s van projecten overal ter wereld

toont de kunstenaar gratis op zijn website,

downloadbaar zelfs. Daarnaast is het een

oeuvre van schilderijen, sculpturen, objecten,

animatiefilms, tekeningen en studies

op kalkpapier, schetsen en notities. Groots

of klein, in feite is elk werk memorabel. Het

verwondert niet dat hij hoog in de ranglijst

staat van de meest invloedrijke kunstenaars.

Bekroningen voor zijn bijdrage aan

de hedendaagse kunst en de impact op de

loop van de kunstgeschiedenis zijn onder

meer de prestigieuze Art Icon Award

(Whitechapel Gallery, Londen) in 2020, de

Eye Art & Film Prize (EYE Filmmuseum,

Amsterdam) in 2018, de BACA (Bonnefantenmuseum,

Maastricht) in 2010 en de

bleuOrange (Martin-Gropius-Bau, Berlin)

in 2004. In 2002 stond hij op shortlist van

de Hugo Boss Prize (Guggenheim Foundation,

New York).

Francis Alÿs staat

hoog in de ranglijst

van de meest

invloedrijke

kunstenaars.

Francis Alÿs groeide op in het Pajottenland

en studeerde architectuur in Doornik en

Venetië. Zijn burgerdienst bracht hem in

Mexico, waar hij na de aardbeving in 1985

als architect hielp met de heropbouw. In

Mexico City werd hij kunstenaar. Voor het

eerst woonde hij in een metropool, een

chaotische stad. Om die samenleving te

begrijpen schoof hij op naar kunst.

THE COLLECTOR

Wandelingen door de straten en ontmoetingen

inspireerden hem. In de video The

Collector (1990-1992), een vroege actie,

trekt hij een speelgoedhondje op rammelende

wieltjes achter zich aan, zelfgemaakt

van blik en met magneten om metaalafval

te verzamelen. Zo wandelt hij in het historische

stadscentrum, waar hij nog altijd

Francis Alÿs, Children’s Game #30: La roue, Lubumbashi, DR Congo, 2021, in samenwerking met Félix Blume, Julien Devaux en Rafael Ortega, filmstill. © Francis Alÿs.

42


zijn atelier heeft. Hij passeert muzikanten

en er verschijnen honden in beeld. Rondzwervende

honden worden een terugkerend

motief, bijna als een alter-ego.

De wandelingen in de video waren zijn

eerste experimenten om fabels te introduceren,

iets wat werkt als een metafoor of

allegorie. Alÿs schrijft erover in een tekst.

Mensen bleven praten over die dwaze gringo

met zijn blikken hondje, ook toen hij uit

de straten was verdwenen. Hij begon het

idee te ontwikkelen om verhalen en fabels

binnen te brengen in de geschiedenis

van een plaats: “Het werd een potentiële

methode om te interageren met plaatsen

waar ik in die jaren op stuitte, vooral in

Mexico City, maar ook erbuiten.”

The Collector, het voortrollende hondje,

werd zelf een collectorsitem. In 2003 verscheen

bij Parkett Editions van het Amerikaanse

kunstmagazine Parkett de editie

Ghetto Collector: 99 unieke exemplaren

van die kleurrijke gebricoleerde hondjes

met wieltjes en een touw. Af en toe duikt

er eentje op in veilinghuizen. Bij Lempertz

in Brussel veranderde een Ghetto Collector

in 2019 van eigenaar voor 1.612 euro, iets

meer dan de richtprijs. Uit die wandelperformance

ontsproot in 2006 ook de grote

installatie Collectors met 36 speelgoedachtige

magneethonden, sinds 2007 in de

Tate-collectie.

VOER VOOR VERZAMELAARS

In 1990 begon Alÿs te exposeren. Het

werd een aanzwellende stroom van grote

solotentoonstellingen over de hele wereld,

van Los Angeles en Bogotá tot Hongkong

en Lausanne. De eerste reizende soloexpositie

vertrok in 2002 in Rome en was

Francis Alÿs, Untitled, Bamiyan, Afghanistan, 2010, olieverf op doek, 13 x 18 cm. © Francis Alÿs.

daarna te zien in Zürich en Madrid. In

2010 opende de overzichtstentoonstelling

A Story of Deception in Tate Modern in

Londen, reisde hetzelfde jaar naar WIELS

in Brussel en streek daarna neer in het

MoMA in New York. Tel daarbij nog talloze

groepsexpo’s, waaronder dOCUMENTA

(13) in Kassel in 2012 en Biënnales van

Sydney tot Istanbul, São Paulo en Venetië.

Galeries waar hij vroeger exposeerde zijn

onder andere Jack Tilton in New York en

Lisson Gallery in Londen. Tegenwoordig

wordt de kunstenaar vertegenwoordigd

door Peter Kilchmann in Zürich (sinds

1999), David Zwirner in New York, Londen,

Parijs en Hong Kong (sinds 2007) en Jan

Mot in Brussel (sinds 2017).

Zijn oeuvre is divers,

van schilderijen,

sculpturen en

andere objecten

tot animatiefilms,

tekeningen, studies,

schetsen en notities.

En elk werk is

memorabel.

Francis Alÿs, Artist Notebook, Sharya Camp, Dohuk, Irak, 2016, potlood op papier, 13 x 42 cm. © Francis Alÿs.

43


The Ambassador,

zijn ‘afgezant’ op

de opening van de

Biënnale van Venetië,

paradeerde rond als

een monkelende ‘m’ as

tu vu’-metafoor.

Francis Alÿs, Children’s Game #26: Kisolo, Tabacongo, DR Congo, 2021, foto (making of) door de kunstenaar.

© Francis Alÿs.

Francis Alÿs, Children’s Game #23: Step on a Crack, Hongkong, 2020, 5’, in samenwerking met Félix Blume,

Julien Devaux en Rafael Ortega, filmstill. © Francis Alÿs.

De kunst van Francis Alÿs verspreidt zich

wereldwijd, of toch zo goed als. Verzamelingen

met werk van hem zijn bijna niet

te tellen. Heel wat belangrijke museumcollecties

bevinden zich in New York, Los

Angeles en elders in Noord-Amerika, in

Rome, Amsterdam, Parijs, Londen, Madrid,

Frankfurt, München, Luxemburg,

Teheran, Bueños Aires en Jeruzalem. Een

aantal privécollecties: Rubell Family Collection

in Miami, Julia Stoschek Collection

in Düsseldorf, Sammlung Goetz in München

en Colección Jumex in Mexico City,

een van de grootste privéverzamelingen

van hedendaagse kunst in Mexico. Op 3

maart 2001 wandelde Francis Alÿs het gebouw

van de Jumex-collectie binnen met

Museum Dhondt-Dhaenens in Deurle.

Een fantastische kunstenaar, en dat was

hij voor mij al toen hij in 1999 arriveerde in

het atelier van Honoré δ’O in Gent terwijl

ik daar was. Hij kwam richtlijnen geven

voor de performance Duett in Venetië.

Beide kunstenaars wandelden apart door

de stad met de helft van een tuba, tot ze

elkaar tegenkwamen.

Wat een kunstenaar. Toen Alÿs in 2001 officieel

werd geïnviteerd voor de Biënnale

van Venetië stuurde hij een pauw naar de

opening, zijn afgezant. The Ambassador,

zijn enige ‘werk’, paradeerde rond als een

monkelende metafoor voor het ‘m’as tu

vu’-gehalte van het kunstevenement. De

internationale doorbraak versnelde na de

performance When Faith Moves Mountains

uit 2002. Hierin zijn ruim vijfhonderd

mensen in een lange rij met een schop aan

de slag om een zandduin in de Peruaanse

hoofdstad Lima op te schuiven. Een hoopvolle

actie in een land waar de situatie

uitzichtloos was. De video-installatie naar

aanleiding van de performance werd een

jaar later aangekocht door de Vlaamse

Gemeenschap en is ondergebracht in het

M HKA in Antwerpen. In 2006 kocht het

MAC’s in Hornu een aantal werken van

Alÿs en sinds 2018 bevindt zijn werk zich

in het S.M.A.K. in Gent.

En dan is er nu het Belgische paviljoen in

Venetië, een grote blijk van erkenning. De

kunstenaar toont in het paviljoen met de

naam The Nature of the Game een selectie

films en een schilderijenserie. Een tiental

nieuwe Children’s Games filmde hij in Congo,

België, Canada, Irak en Hongkong. Tussen

haakjes: een reeks recente projecten in

Irak resulteerde in de langspeelfilm Sandlines,

the Story of History (2018-2020), een

heropvoering van de geschiedenis door

kinderen. De doorlopende serie Children’s

Game begon in 1999 bij toeval met het fileen

muis in zijn zak. Hij liet het diertje los

in de cleane citadel van luxe. Of de muis

zich wist te handhaven en heeft geknabbeld

aan de kunstinstelling is niet bekend.

Wat wel duidelijk is: maatschappijkritiek is

de kunstenaar niet vreemd.

ERKENNING IN BELGIË

In België was het werk van Alÿs vóór 2010

amper zichtbaar. Toch werd in de jaren negentig

zijn kunstpraktijk in ons land hoog

aangeslagen, zij het in vrij beperkte kringen.

Hij exposeerde in 1995 solo in Opus

Operandi van Piet Vanrobaeys in Gent,

participeerde hetzelfde jaar in een groepsexpositie

in Espace 251 Nord van Laurent

Jacob in Luik en in 1997 in Addenda in

44


men van een jongen die een fles stukje per

beetje naar boven schopt op een straathelling

in Mexico City. Na een gemiste schop

rolt de fles helemaal naar beneden en de

jongen loopt erachteraan. Zo’n cyclische

herhaling en het absurde van een soort sisyfusarbeid

keert in meer van zijn werken

terug. Kinderspelen filmt Alÿs overal waar

hij komt. Op invitatie of op eigen initiatief,

en geregeld in conflictgebieden.

GRATIS TOEGANKELIJK

Parallel aan zijn acties en performances

heeft Alÿs altijd geschilderd en getekend.

Het zijn gedachten, dromen en ideeën,

vroeger dikwijls absurde en surrealistische

situaties met mannen in een pak. Dat hij

uit het land van Magritte en Broodthaers

komt schemert meermaals door. In 1993

vroeg hij schilders van reclameborden in

Mexico City om een klein schilderij van

hem te kopiëren en naar believen uit te

werken op een groter formaat. Sign Painting

Project (1993-1997) was bedoeld om de

kunstmarkt te saboteren door overproductie,

veel verzamelaars verkiezen immers

uniciteit. De schilderijenclusters verkocht

Alÿs voor lage prijzen. Toen hij merkte dat

de prijzen verhoogden, stopte hij ermee.

In 2005 haalde The Prompter (1995), een

cluster van vier schilderijen, bij Sotheby’s

in New York zelfs een recordprijs: 623.000

dollar, 261 procent boven de richtprijs, nog

altijd een van de hoogste veilingprijzen

voor werk van hem. Vorig najaar werd een

groep van drie schilderijen uit hetzelfde

project bij Christie’s in New York afgehamerd

op 275.000 dollar, 57 procent boven

de richtprijs.

Hoe gaat Alÿs om met de kunstmarkt?

Sinds 2002 stelt hij zijn video’s gratis ter

beschikking online, onder meer op zijn

eigen website. Hij brengt ze doelbewust in

het publieke domein. Omdat zijn performatieve

acties meer en meer samenwerkingen

werden met de lokale bevolking

en anderen vindt hij het niet correct om

de films op de markt te brengen. Zulke

projecten financiert hij met de verkoop

van schilderijen en ander werk. Het is een

oplossing die hem een enorme vrijheid

geeft om zijn kunst te realiseren.

BEZOEKEN

Francis Alÿs, The Nature of the Game

Belgisch paviljoen, Venetië

www.belgianpavilion.be

23-04 t/m 27-11

Francis Alÿs, Children’s Game #10: Papalote, Balkh, Afghanistan, 2011, 4’1”, in samenwerking met Félix Blume en Elena Pardo, filmstill. © Francis Alÿs.

45


De wereld volgens

Larry Gagosian

Wat betekent smaak, geld en

macht in het leven en werk van

een superkunsthandelaar? Een

gesprek met de wereldvermaarde

galeriehouder Larry Gagosian. Hij

heeft een fabelachtig oog voor talent,

maar met het streven naar verfijning

heeft hij naar eigen zeggen korte

metten gemaakt. “Ik hou van hoe de

dingen eruitzien.”

TEKST: ROBERT ARMSTRONG

Gagosian voor een schilderij van Jean-Michel Basquiat. © Gagosian.

Larry Gagosian, ’s werelds belangrijkste

kunsthandelaar, spreekt in de

eerste plaats de taal van de business.

In de bibliotheek van zijn woning in

Upper East Side vraag ik hem waarop hij

dezer dagen zoal zijn professionele aandacht

gericht heeft. “Dezelfde dingen als de

afgelopen veertig jaar. Gewoon succesvol

zijn”, lacht hij zelfverzekerd. “Stevig concurreren,

nieuwe ideeën lanceren, nieuwe situaties

creëren om mijn kunstenaars vooruit

te helpen. Het is een veeleisende job, die je

geen rustpauzes gunt. Ik zeg tot iedereen

die een enigszins behoorlijke kunsthandelaar

wil zijn dat het tijdrovend is en hard

werken.” Veel van wat Gagosian zegt klinkt

zo. Concurrentie, succes, hard werken,

energie, kansen, dingen doen bewegen. Een

enorm schilderij van Andy Warhol met Elvis,

verkleed als cowboy en met een pistool

op de toeschouwers gericht, kijkt op ons

neer. Gagosian spreekt rustig. Hij is flink

verkouden. “Ik voel me rot”, is zijn eerste

zin, nadat hij me de hand geschud heeft. De

76-jarige galeriehouder draagt een donkere

polo met lange mouwen, een ribfluwelen

46


De nieuwe galerie van Gagosian in Parijs. © Foto: Thomas Lannes, met dank aan Gagosian.

broek en mocassins in blauw krokodillenleer.

Hij beweegt rustig en weloverwogen,

maar heeft iets waakzaams over zich. Als

zijn blik op je rust, lijkt het alsof je die voelt.

In de taal van de schilderkunst drukt hij

zich voorzichtiger uit. Wat trekt hem bijvoorbeeld

aan in het werk van wijlen Cy

Twombly? De Amerikaanse kunstenaar is

maar een van de vele grote namen uit de

stal van Gagosian. Daarnaast vertegenwoordigt

hij Anselm Kiefer, Damien Hirst,

Helen Frankenthaler, Ed Ruscha en Donald

Judd, maar ook de erven van Picasso,

Warhol en De Kooning. Hij denkt even na.

“MoMA-conservator Kirk Varnedoe zei

ooit dat Cy Twombly de uitdager met het

potlood was van Jackson Pollock. Wat mij

aanspreekt in kunst is het vertrouwen,

de kracht, de frisheid ervan. Er is nooit

Twombly geweest vóór Twombly.”

Vertrouwen, kracht, innovatie ... Niet toevallig

spreken die eigenschappen een man aan

die een centrale rol heeft gespeeld in de

veranderingen in de kunstwereld sinds de

Reagan-jaren. In die decennia verzamelde

de wereldwijde elite een onvoorstelbare

rijkdom en Gagosian stond klaar om die

af te leiden naar de hedendaagse kunst en

‘en passant’ de hele activiteitensector op

zijn kop te zetten. Tot vóór Gagosian had

de kunsthandel iets mufs. De insiders, ongeacht

hun afkomst, voegden zich naar de

conventies van het oude geld. En Gagosian

startte zijn business en ging posters verkopen,

op straat in Los Angeles.

‘De combinatie van een zakelijk instinct en

een oog voor krachtige beelden is uitzonderlijk.

Hij houdt evengoed van geld als van kunst’

JENNY SAVILLE

Ik laat vallen dat mensen die het over

hem hebben wel eens de neiging vertonen

om het woord ‘agressief ’ boven te halen.

Mensen uit het kunstwereldje zeggen soms

(half) schertsend dat hij schilderijen heeft

verkocht voordat hun eigenaren wisten dat

ze te koop waren. “Het woord heeft ietwat

onaangename connotaties”, zegt hij, “maar

ik denk dat wie niet agressief is het in het

zakenleven niet ver brengt. Het is de enige

manier waarop ik functioneer. En agressief

is niet hetzelfde als monsterachtig. Het verwijst

naar opportunisme, vooruit kijken …

Vooruitgaan, voortmaken, dat is mijn idee

van agressie.”

En het streven naar verfijning dat ooit de

hele sector kenmerkte? “Daar heb ik korte

metten mee gemaakt”, zegt hij lachend.

Niemand suggereert dat Gagosian vulgair is

of trekt zijn kennersoog in twijfel. “Hij heeft

een ongelofelijk visueel geheugen. Dat heb

ik nooit eerder bij iemand gezien”, vertelt

Nicholas Serota, die 29 jaar lang directeur

van Tate is geweest. “Dertig jaar na het

zien ervan kan hij je nog beschrijven welke

muurschildering in een bepaald huis hing.”

Het is meer dan gewoon herinnering. Het is

herkenning. Volgens de Britse Jenny Saville,

een van de kunstenaars van Gagosian, heeft

hij behalve zijn marktgevoel ook een eigen

smaak ontwikkeld. “Hij houdt van grote,

structurele vormen en heeft een oog voor

beelden die stevig verankerd zijn, met een

krachtige vorm”, vertelt ze. “Stuk voor stuk

ambitieuze werken. De combinatie van dat

oog met zijn zakelijk instinct is uitzonderlijk.

Hij houdt evengoed van geld als van kunst.”

VERMOGENSEXPLOSIE

Gagosian is geboren in Los Angeles en leek

in niets voorbestemd voor dit beroep. Zijn

familie behoorde tot de middenklasse en

had geen schilderijen in huis. Hij studeerde

geen kunstgeschiedenis maar Engels en

was lid van het zwemteam. Zijn eerste job

bracht hem op het impresariaat van William

Morris, waar hij secretariaatswerk deed voor

Michael Ovitz, een van de toenmalige Hollywood-bonzen.

Na zijn ontslag vond hij een

nieuwe baan in auto’s parkeren, gevolgd door

posters verkopen op straat. Het visuele was

er altijd wel deel van. “Het eerste waaraan

47


ik denk, terugkijkend, is toen ik als kind op

kamp ging”, vertelt hij. “Een van de jongens

in de slaapzaal, ik denk dat hij negen of tien

zal geweest zijn, haalde zijn spullen uit zijn

plunjezak en ik kreeg zijn broek in het oog en

vond die zo mooi en aantrekkelijk. Zelf had

ik zulke kleren niet. Zo ben ik met een esthetische

blik naar dingen gaan kijken. Niet dat

ik daardoor kunsthandelaar geworden ben,

maar ik ben een zeer visueel ingesteld persoon,

ongeacht of het om een mooie vrouw

of een mooi schilderij gaat. Ik hou van hoe de

dingen eruitzien.”

Vanaf de eerste rij zag Gagosian in de nineties

de explosie van extreme rijkdom. Zijn

de rijke klanten nu anders dan toen? “Nog

meer nullen. Je hebt rijk en dan is er ook

nog eens écht rijk.”

‘Iedereen spreekt

nu over NFT’s.

Je zou kunnen

zeggen dat door het

internet beelden en

kunstenaars sneller

versleten raken’

LARRY GAGOSIAN

Die nieuwe fortuinen hebben de markt

verruimd en verdiept, maar brachten ook

complicaties met zich mee. “Bij mensen die

grote werken bezitten spreken we werkelijk

over astronomische bedragen”, zegt hij. “Je

biedt bijvoorbeeld 200 of 300 miljoen dollar

… Het bedrag doet er niet toe. Je krijgt dan

als antwoord: ‘Ik heb dat geld niet nodig’. Je

kunt je dat niet voorstellen. Ik heb het gevoel

dat ze zich na een verkoop armer voelen

en niet rijker. Dat maakt het moeilijk. Maar

een sterfgeval, een vechtscheiding of een

zakelijke catastrofe hebben als gevolg dat

dingen op de markt komen. Voor het overige

zeggen ze: ‘Het maakt me niet uit hoeveel je

biedt. Ik heb liever de kunst dan de poen.’ En

godzijdank zijn er zulke mensen.”

Twee nieuwigheden in de verkoop van

hedendaagse kunst worden aan Gagosian

toegeschreven. De eerste is het model van

kleine tot middelgrote tentoonstellingen

van het recentste werk van een levende

kunstenaar dat Gagosian een stap vooruit

hielp. Hij kocht grote, schitterend gelegen

galerieruimten, waardoor hij in staat was

om ambitieuze museale tentoonstellingen

te organiseren van verschillende kunstenaars,

of de schijnwerpers te zetten op de

verwaarloosde kanten van het werk van een

overleden kunstenaar. De meeste werken

leende hij dan van musea of verzamelaars

en hij plaatste er enkele tussen die te koop

waren. Dat ging gepaard met eersteklas

onderzoekswerk en publicaties. “Anderen

zullen wel gedacht hebben: Vinden de musea

dit oké?, maar aangezien Larry niet wist

of dit goed was of niet, deed hij het gewoon”,

zegt Saville. “Hij heeft allerlei tentoonstellingen

opgezet zonder dat er een markt was

voor de werken. Wijlen Picasso, wijlen Willem

de Kooning… Larry pakte hun werk aan,

bouwde een tentoonstelling en het werk

kwam weer onder de aandacht.”

KUNSTENAARS AFSNOEPEN

Gagosian was ook de eerste grote galeriehouder

die inzette op globalisering en

een merk uitbouwde dat de hele wereld

omspant. Alleen al de afgelopen paar

maanden opende hij alweer twee nieuwe

locaties, waarmee hij het totaal op negentien

brengt: zes in New York, drie in

Londen en Parijs, drie ook in Zwitserland

en dan nog vestigingen in Rome, Athene,

Hongkong en Beverly Hills. Hij vertegenwoordigt

bijna honderd kunstenaars.

En zijn concurrenten zijn hem gevolgd. We

kunnen zonder overdrijven zeggen dat de

wereld van de kunstgalerieën slechts een

handvol wereldwijde handelaren telt met

inkomsten in de honderden miljoenen:

Gagosian, Hauser & Wirth en Zwirner,

telkens op aanzienlijke afstand. “Gagosian

zag in dat je een multinational nodig hebt

met een sterke lokale verankering”, vertelt

Max Hollein, directeur van het Metropolitan

Museum of Art in New York. Die internationale

reikwijdte is duidelijk positief,

weet hij, zeker ook voor de kunstenaars:

“Gagosian heeft dat model bedacht … Het

is niet feilloos, maar het heeft de werking

van het systeem veranderd.”

Is het systeem dat de galeriehouder hanteert

goed voor kunstenaars en kunstliefhebbers?

Saville en Serota prijzen hem voor

het inrichten van ruimten die kunstenaars

ertoe aanzetten om ambitieuze werken te

maken. Anderen hebben hun twijfels. Een

bekende naam in de kunstwereld, die de

kwaliteit van Gagosians activiteiten op eenzaam

niveau situeert, vertelde dat door het

systeem van megagalerieën het oprichten

van een kleinere galerie economisch stilaan

onzin begint te worden. “Vroeger kon

iemand een galerie beginnen met een groep

jonge kunstenaars. Die kunstenaars konden

groeien, de galerie groeide mee … Wat je nu

ziet gebeuren is dat kunstenaars die voor

een werk aan een bedrag van 1 miljoen dollar

komen, of zelfs maar 100.000 of 200 000

dollar, een van de grote galeriehouders zien

verschijnen met het aanbod: ‘We hebben

hotels en we hebben privévliegtuigen. Kom

je naar ons feestje?’ En weg is die kunstenaar.

Waarom zou je bij wijze van stap in

je carrière nog een galerie beginnen? Wat

heeft het voor zin? Zodra je winstgevend

begint te worden gaat het weer naar af.”

Anderen menen dat het systeem van grote

galeries hypes creëert rond kunstenaars van

wie het talent betwijfelbaar is, om tegemoet

te komen aan de bodemloze vraag naar

dure kunst. De criticus Jerry Saltz schreef

hierover het volgende: “Er gebeurt iets met

mensen wanneer ze in zee gaan met de

megagalerieën. Al te vaak worden zulke

kunstenaars opgevoerd halverwege hun

carrière. En net zoals een 34-jarige die tekent

bij de NY Yankees zijn ze klaar voor de ‘grote

stap achteruit’. Elke tentoonstelling van een

levende kunstenaar in die galerieën wordt

aangekondigd als het retrospectief van een

carrière, haast een bekroning. En vaak is alles

al verkocht of besproken. Er is geen ruimte

voor debat over de verdiensten. Veel van die

tentoonstellingen zijn gewoon te groot en gevuld

met rommel. De kunstenaar is een merk

en het merk gaat primeren op de kunst.”

De kunstenaars die het vaakste met commerciële

‘rommel’ geassocieerd worden

zijn Jeff Koons en Damien Hirst, maar ze

zijn niet de enigen. Zaken zijn echter zaken

en er bestaat gelukkig geen twijfel over dat

Gagosian en consorten ook grote tentoonstellingen

organiseren.

NIEUWE TIJDEN

Gagosian zelf vertelt dat sinds hij in het vak

zit het instant doorgeven van beelden via

het internet de belangrijkste verandering is.

Het heeft hem geen windeieren gelegd. “Het

zorgde voor momentum, snelheid, meer

transacties.” Anderzijds kan het internet

ook de levensduur verkorten. “Je krijgt een

soort verzadiging van beelden, een verzadiging

van bepaalde kunstenaars”, vindt hij.

“Je zou volgens mij kunnen zeggen dat beelden

en kunstenaars sneller versleten raken.”

Hij is absoluut niet enthousiast over NFT’s,

reproduceerbare beelden die in de plaats

gekomen zijn van de kunst zelf. “Dat is het

enige waarover iedereen het wil hebben. Ik

48


‘Wat mij aanspreekt

in kunst is het

vertrouwen, de

kracht, de frisheid’

nu in een van de grote musea. De grootste

kunstenaar ter wereld, en hij krijgt te horen

‘Dit is New York, man! Dit wordt mega. Je

moet helemaal tot de bodem gaan!’

Het toont aan hoe alles veranderd is. Nu stap

je een studio van een kunstenaar binnen met

misschien gemiddeld werk maar meteen

klinkt het: ‘Oh, ik ben zo gek op wat je doet.’”

John Currin, Untitled, 2017. Gagosians portret van Jennifer Lawrence. © John Currin.

Foto: Rob McKeever, met dank aan Gagosian.

ben geen kenner, maar ik volg het wel.”

Heimwee heeft hij naar de tijd toen de

kunstwereld nog niet zo bureaucratisch was,

met meer ruimte voor ondernemerschap

en improvisatie. “Ik heb zo’n dertig jaar Cy

Twombly’s werk verkocht. Dat was nog

zakendoen met de handdruk. Veel kunstenaars

zitten nog zo in elkaar, maar het geld

zet alles nu toch in een ander perspectief.

Soms heb ik echt het gevoel onder de contracten

bedolven te worden. Ik herinner me

de eerste expo die ik deed met Twombly,

vol enthousiasme om met hem te kunnen

werken. Ik sprak hem aan: ‘Cy, ik moet je

iets vragen… Kunnen we korting geven aan

belangrijke verzamelaars of musea?’ Zijn

antwoord vergeet ik nooit: ‘10 procent, 20

procent, 30 procent – verkoop het gewoon,

Larry.’ Hij moest daar om lachen. Alsof hij

wilde zeggen: ‘Ik maak de kunstwerken. Jij

plakt er een prijs op en verkoopt ze.’”

Begeleidt hij zijn kunstenaars? Gagosian:

“Het is gemakkelijker om een kunstenaar te

prijzen dan om zijn recente werk te bekritiseren.

Soms zijn dat bizarre momenten.

Dat soort gesprekken was vroeger gemakkelijker.

De belangrijke kunstenaars hebben

veel macht gekregen. Ik ken voorbeelden

van handelaren die naar het atelier van een

kunstenaar gaan en niet erg enthousiast

zijn en wat zie je? Die kunstenaar verandert

gewoon van galerie.” Zo’n verschuiving

vindt hij geen goede zaak. Ter vergelijking

vertelt hij het verhaal van Paul Rosenberg,

Picasso’s kunsthandelaar aan het begin van

de vorige eeuw. Toen die bezig was met de

voorbereiding van Picasso’s eerste tentoonstelling

in New York ontving hij daarvoor

van de kunstenaar nieuwe schilderijen.

“Rosenberg antwoordde hem in een bericht:

‘Sorry Pablo, maar die werken zijn niet goed

genoeg’. Kun je je zoiets nu nog voorstellen,

een handelaar die werk van Picasso afwijst?

En wat deed Picasso toen? Hij zei niet ‘Val

dood, Paul!’, maar pakte zijn penseel en

begon opnieuw. Bijna al die werken hangen

TOEKOMSTVISIE

Gagosians eigen smaak mag dan al iconisch

zijn, de galerie mikt breder. Social Works,

een brede expositie met twaalf zwarte

kunstenaars op een van zijn locaties in New

York, is daar een goed voorbeeld van. De

curator, de 33-jarige schrijver en kunstcriticus

Antwaun Sargent, vertelt daarover: “Die

tentoonstelling was een risico. De meeste

van de kunstenaars waren nog jong. De

grote meerderheid ervan had nog nergens

echt aandacht gekregen.” Gagosian kijkt

overduidelijk naar de toekomst.

’s Mans rusteloosheid heeft een doel. Een galerie

die niet vooruitgaat zal, zoals Gagosian

het graag uitdrukt, zijn oprichter en enige

investeerder niet overleven. “Ik speel met de

gedachte om een soort stichting in het leven

te roepen, zodat de galerie buiten mij en

zonder mij kan bestaan”, zegt hij. De afgelopen

jaren heeft hij een hele ris getalenteerde

mensen met leidinggevende capaciteiten

aangetrokken, zoals Laura Paulson, de voormalige

verantwoordelijke voor 20e-eeuwse

kunst bij Christie’s, die aan het hoofd kwam

van de Gagosian Art Advisory, en haar

echtgenoot, de COO van Gagosian, Andrew

Fabricant. Maar concreet wil Gagosian daar

niet veel over kwijt, noch over de volgende

uitbreiding van zijn bedrijf. “Ik heb plannen.

Ik wil daar niet geheimzinnig over doen,

maar ik hou er nu eenmaal niet van om over

dingen te praten die nog niet echt uitgerijpt

zijn”, stelt hij. “Enige terughoudendheid blijft

toch belangrijk in het zakenleven.”

© Financial Times

SURFEN

www.gagosian.com

49


Barbara Kruger

De kunst van de punchline

Met korte en krachtige slogans

en punchlines, in witte letters

op een rode achtergrond, soms

in combinatie met foto’s, biedt

Barbara Kruger haar heel eigen,

kritische kijk op onze wereld.

Het is een militant en uitgesproken

hedendaags oeuvre, dat al sinds

de jaren tachtig de cultuur en

jongeren beïnvloedt.

TEKST: GWENAËLLE DE SPA

De Amerikaanse kunstenaar

en ontwerper Barbara Kruger

(°1945) wordt geassocieerd met

de conceptuele beweging. Ze

werkt hoofdzakelijk met woorden. Haar

provocerende zinnen zijn intussen bijna

overal te zien, in musea, galeries, zelfs op

straat. Met haar boodschappen hekelt ze

het bestaande stelsel en uit ze kritiek op

de moderne samenleving. Feminisme,

consumptiedrang, rassenstrijd en begeerte

zijn thema’s waaruit Kruger voortdurend

inspiratie put om de burger-consument

wakker te schudden. De toeschouwer

wordt rechtstreeks aangesproken op zijn

daden en verantwoordelijkheid. Met haar

werk wil ze de stereotypen van de consumptiemaatschappij

onderuithalen en

machtsstructuren in vraag stellen.

Steunend op haar ervaring als grafisch

ontwerper gebruikte Kruger aanvankelijk

beelden uit de reclame, film en televisie om

haar boodschappen uit te dragen. Dat deed

Andy Warhol al. Haar foto-schilderijen in

zwart-wit lieten thema’s uit die werelden in

close-up zien, om er de gevoelslading van

te versterken en de beelden uit hun context

te halen. De krachtige beelden kregen het

gezelschap van al even krachtige boodschappen.

De combinatie van beide brengt

de waarnemer van zijn stuk. Het geheel

werd vervolgens bevestigd op aanplakborden,

T-shirts of boodschappentassen.

Na die eerste experimenten, die haar op

slag wereldberoemd maakten, werd de

kunstenares zich ervan bewust dat de

impact van haar werk vooral aan haar

slogans te danken was, en al zeker als die

De krachtige woorden,

in hoofdletters,

zaaien twijfel in de

geest van de kijker.

te zien waren in een onverwachte context,

zoals het werk Untitled, dat ze met de hand

schilderde op de gevel van een gebouw

van vijf verdiepingen, aan de High Line, in

New York, recht tegenover banken waarop

wandelaars kunnen uitrusten.

DE EXPRESSIVITEIT VAN

EEN BLINDE MUUR

Blind idealisme is reactionair griezelig

dodelijk (blind idealism is reactionary

scary deadly): die boodschap staat in witte

hoofdletters op een blinde muur, naast een

oude spoorweg in de Lower West Side. Je

verwacht hier eerder een grote affiche met

een jonge vrouw die een luxueuze handtas

aanprijst dan een citaat van de Afro-Caraïbische

filosoof Frantz Fanon (1925-1961).

Het originele citaat van deze revolutionaire

denker uit het postkoloniale tijdperk, ‘Blind

idealisme is reactionair’, wijst erop dat politieke

of religieuze overtuigingen voortvloeien

uit een bepaalde context en niet zozeer

uit de intrinsieke aard van mensen. Door

twee woorden te schrappen zorgt Kruger

meteen voor een andere kijk op die zin,

waardoor die meer aarzelend, zelfs angstig

aanvoelt. Volgens de kunstenares verwijst

50


Barbara Kruger, Untitled (Blind idealism is ...), 2016, muurschildering, High Line, New York.

© De kunstenaar met toestemming van The Friends of the High Line/ Sprüth Magers. Foto: Timothy Schenck.

Met haar werk wil Kruger de stereotypen

van de consumptiemaatschappij onderuithalen

en machtsstructuren in vraag stellen.

een en ander naar ‘hoe we zijn voor elkaar’

tijdens ‘de dagen en nachten die ons maken

tot wie we zijn’. Oorspronkelijk was dit een

verwijzing naar de politieke situatie in haar

land in 2016, toen Donald Trump aan de

macht kwam. Die formulering heeft echter

nog niets aan kracht ingeboet, rekening

houdend met het huidige politieke klimaat.

De recente werken van de kunstenaar,

ontdaan van hun beelden en gepresenteerd

in openbare ruimten, worden alsmaar radicaler.

Het gaat er Kruger niet alleen

om haar kijk op de actualiteit wereldkundig

te maken, ze wil ook de verbeelding en de

emoties van de kijker prikkelen. Dit werk

hier, en de werken gecreëerd in situ, te

zien op haar tentoonstelling in Berlijn, zorgen

voor een denkbeeldige, maar bijzonder

intense ervaring. Die enkele woorden, in

hoofdletters, zaaien twijfel in de geest

van wie ze leest. Kruger wil zo de zekerheden

en vaste gewoonten van alle bezoekers

die deze ervaring aandurven aan het

wankelen brengen.

BEZOEKEN

Barbara Kruger

Neue Nationalgalerie – Kulturforum

Berlijn

www.smb.museum

29-04 t/m 28-08

51


Rustende sater, ca. 80 n.C., marmer uit Thásos, Rome, Italië. Parijs, Musée du Louvre, afdeling Griekse, Etruskische en Romeinse antiquiteiten. © Musée du Louvre / Dist.

RMN-Grand Palais. Foto: Daniel Lebee – Carine Deambrosis.

52


Herinneringen

aan het Romeinse

imperium

Romeinse antiquiteiten blijven tot

de verbeelding van westerlingen

spreken. Deze tastbare

herinneringen aan de klassieke

cultuur staan ook symbool voor

de macht van het uitgestrekte

Romeinse imperium. De objecten

en kunstwerken stammend uit

die historische periode zijn nog

altijd een vaste waarde op de

markt, geheel vrij van speculatie.

Het Louvre toont in een van zijn

dependances buiten Parijs een

selectie van schatten uit het oude

Rome.

TEKST: GILLES BECHET

De fascinatie voor stukken uit de

Romeinse oudheid droeg bij tot

de oprichting van de vereniging

van antiquairs in Londen, in

1718. Enkele tientallen jaren later volgde

de oprichting van de Dilettanti, een

geleerd genootschap van jonge mannen

van goede komaf die de oudheid wilden

bestuderen aan de hand van objecten in

plaats van teksten. Het was ook de tijd van

de Grand Tour. Deze rondreis langs klassieke

monumenten, met name in Italië en

Frankrijk, was hoofdzakelijk van de 17e tot

de 19e eeuw voor mannelijke jongvolwassenen

uit de West-Europese elite een bijna

verplicht onderdeel van hun vorming.

Rome bezoeken was natuurlijk een must.

Ze brachten diverse objecten van brons,

marmer, steen of glas mee naar huis, om er

hun country houses mee te versieren. Soms

kochten ze die bij Britse handelaren die in

Rome waren gevestigd. Dat was meteen

ook de aanzet tot de privécollecties in

Groot-Brittannië, waarvan de topstukken

nog steeds voor records zorgen in veilingzalen.

Dat verklaart ook waarom Londen

nog altijd een van de actiefste markten is

wat Romeinse antiquiteiten betreft.

Het aantal objecten en kunstwerken daterend

uit het oude Romeinse tijdperk, van

sterk wisselende kwaliteit, is indrukwekkend

groot. Dat hoeft niet te verbazen, als

je weet dat het Romeinse rijk zich vele

eeuwen lang uitstrekte van Northumberland

tot de Straat van Gibraltar, van

Galicië tot de monding van de Rijn en

‘Rijkere families

bezitten vaak een

vitrine met daarin

enkele Romeinse

objecten, die daar al

generaties lang liggen'

NELLY DREES

de Donau, met een invloed die tot diep

in het Midden-Oosten reikte. “Het is een

zeer stabiele markt, vrij van speculatie”,

zegt Alexandre Giquello, veilingmeester

en voorzitter van de raad van bestuur van

Drouot Patrimoine. “Uitzonderlijke stukken

gaan van de hand voor uiterst hoge

bedragen, maar de stukken uit de middenklasse

blijven zeer betaalbaar.” Nelly Drees,

die al 35 jaar aan de Zavel is gevestigd met

haar galerie Drees Archéo, bevestigt die

53


‘De herkomst en

de kwaliteit van het

materiaal maken het

verschil. Een stuk van

wit marmer is meer

gewild dan een van

kalksteen of basalt’

DANIEL LEBEURRIER

Halfnaakte buste van keizer Lucius Verus (130-169), Rome, periode van de Antonijnen, ca. 130-192 n.C.,

hoogte: 72 cm. Binoche et Giquello, Parijs, 09-02-2021 © Binoche & Giquello/ Drouot. € 169.000.

trend: “Stukken van topkwaliteit waren

altijd moeilijk te vinden. Al toen ik begon

moest je daar een stevige prijs voor betalen.

De prijs van stukken uit de middenklasse

is vrijwel niet gestegen, amper 5 tot

10 procent.”

MEEST GEWILD: MARMER

Rome fascineert steeds meer. Kijk maar

hoeveel albums van Asterix er bijna overal

in Europa over de toonbank gaan, en hoe

waanzinnig veel succes een videospel als

Rome: Total War en televisieseries over de

oudheid hebben. De collectie van Romeinse

antiquiteiten, hoewel minder trendy

dan Egyptische en minder gezocht dan

Griekse, vormt in zekere zin de moeder

van de antieke collecties. Ze kan rekenen

op de belangstelling van kenners geboeid

door die historische periode en stimuleert

jongeren om Latijn en Grieks te studeren.

Rijkere families bezitten vaak een vitrine

met daarin enkele Romeinse objecten, die

daar al generaties lang liggen”, weet Drees.

Een standbeeld van Aphrodite of een buste

van een keizer heeft trouwens niet alleen

een archeologische, maar ook een decoratieve

waarde. Het is een stukje geschiedenis,

dat gezelschap krijgt van klassieke of

hedendaagse meubelstukken.

Kopers vind je hoofdzakelijk in West-Europa,

met name in Frankrijk, België, Duitsland

en het Verenigd Koninkrijk, en in

Midden-Europa. De onlineveilingen van de

grote veilinghuizen lokken echter ook Aziatische

kopers. “Romeinse antiquiteiten

zijn gewild door zowel verzamelaars als interieurontwerpers.

Belangrijkere stukken,

met een meer decoratieve waarde, worden

vaak verkocht aan verzamelaars via een

agent of interieurontwerper. De kleinste

objecten worden rechtstreeks gekocht

door verzamelaars of liefhebbers. Grote,

spectaculaire stukken zijn zeldzaam en

duur”, verduidelijkt Allan Anawati van de

Canadese onlineveilingsite Medusa Arts.

De meest gewilde stukken zijn, niet echt

verrassend, fraaie marmeren werken.

Kenmerkend voor de Romeinse beeldhouwkunst

zijn de fijne en realistische portretten.

De portretkunst droeg bij tot de

ontwikkeling van een gemeenschappelijke

stijl binnen de elites van het imperium.

Rome zorgde voor de algemene verbrei-

54


ding van de buste met specifieke functies,

met name als eerbetoon, op een graf of in

een religieuze context. “Er bestaat niet één

Romeinse stijl”, zegt Daniel Lebeurrier van

Galerie Gilgamesh in Parijs. “Het zijn de

herkomst en de kwaliteit van het materiaal

die het verschil maken. Een stuk van wit

marmer is meer gewild dan een stuk van

kalksteen of basalt.” Op 6 juli 2021 bood

een koper uit Hongkong € 97.325 voor een

Hercules-torso van marmer uit de 2e eeuw

v.C. Op diezelfde veiling ging een bronzen

Venus van de hand voor € 20.660.

Op 7 december 2021 ging bij Sotheby’s, in

Londen, een marmeren Aphrodite uit de

2e eeuw n.C., met een richtprijs van £ 2-3

miljoen, de deur uit voor £ 18.582.000

(€ 22.289.480). Het beeld was 144 jaar lang

eigendom van de familie van de hertog

van Hamilton, in Schotland. Ook dat

beeld werd gekocht door een Aziatische

verzamelaar. In haar kleine galerie aan de

Zavel verkoopt Drees zowel Griekse en Romeinse

als Egyptische antiquiteiten, zoals

enkele kleine hoofden van marmer en een

beeld van Aesculapius. Maar de antiquair

vestigt graag onze aandacht op een fraaie

bronzen olielamp uit de 2e of 3e eeuw. De

prijs bedraagt € 7.000. Wellicht gaat het

Balsemfles met vrouwenhoofd, voorstellende de

Etruskische godin Turan, Etruskisch atelier, 4e eeuw v.C.,

brons. Binoche & Giquello, Parijs, 26-02-2021. © Binoche

& Giquello/ Drouot. € 16.250

Marcellus, ca. 20 v.C., marmer. Parijs, Musée du Louvre, afdeling Griekse, Etruskische en Romeinse antiquiteiten.

© RMN – Grand Palais (Musée du Louvre). Foto: Hervé Lewandowski.

55


De portretkunst

droeg bij tot de

ontwikkeling van een

gemeenschappelijke

stijl binnen de elites

van het imperium.

stuk binnenkort de deur uit. “Olielampen

zijn nogal in trek momenteel. Liefhebbers

zetten er graag drie of vier in een vitrine.”

Ze wijst ook op twee sestertiën uit de tijd

van Marcus Aurelius, in uitstekende staat,

te koop voor € 950. Dit soort objecten prikkelt

de verbeelding, als je bedenkt dat je iets

minder dan twee millennia geleden dingen

kon kopen met die geldstukken. Zoals vaak

bij antiquiteiten gaan die opgegraven stukken

van de ene collectie naar de andere.

Drees: “Oude verzamelaars bieden me

stukken aan die hun kinderen niet meer

interesseren. Die zijn meer geboeid door

hedendaagse kunst. We kopen ook veel op

veilingen of bij jonge collega’s die zich hebben

verkeken op de waarde van een stuk.”

SLUIPEND GIF

Brigades van de Carabinieri, belast met de

bescherming van het Italiaanse culturele

erfgoed, ontdekten in 2020, in de streek

van Pompeji en Herculaneum, 24 clandestiene

opgravingsterreinen. Ze arresteerden

daarbij 68 tombaroli, grafrovers, en namen

17.503 illegaal opgegraven archeologische

objecten in beslag. Sinds enkele

jaren levert de Italiaanse overheid extra

inspanningen om het culturele erfgoed te

beschermen. Zo werd het Getty Museum

in Los Angeles gemaand illegaal uit Pompeji

gehaalde fresco’s terug te geven. Het

Metropolitan Museum of Art in New York

werd gesommeerd uit Italië gesmokkelde

beelden en vazen terug te bezorgen. In

april 2021 bespeurden twee naar Brussel

gestuurde Carabinieri in de etalage

van een antiquairswinkel aan de Zavel

een beeld dat in 2011 zou zijn gestolen in

Rome. De antiquair verweerde zich door te

zeggen het stuk te goeder trouw te hebben

gekocht bij een gereputeerd veilinghuis in

Londen. Dees: “Ik heb er natuurlijk geen

probleem mee een gestolen object terug te

geven. In dit geval hebben ze geen bewij-

Helm van een gladiator, waarschijnlijk Rome, brons. Parijs, Musée du Louvre, afdeling Griekse, Etruskische

en Romeinse antiquiteiten. © Musée du Louvre, dist. RMN – Grand Palais. Foto: Thierry Ollivier.

Flacon uit Famars, Noordwest-Frankrijk, 100-200 n.C.

Parijs, Musée du Louvre, afdeling Griekse, Etruskische

en Romeinse antiquiteiten. © RMN-Grand Palais

(Musée du Louvre). Foto: Hervé Lewandowski.

56


‘Uitzonderlijke

stukken gaan van

de hand voor uiterst

hoge bedragen, maar

de stukken uit de

middenklasse blijven

zeer betaalbaar’

ALEXANDRE GIQUELLO

Hoofd van Augustus met eikenkrans, begin 1e eeuw n.C. Voormalige Campana-collectie. Parijs, Musée du

Louvre, afdeling Griekse, Etruskische en Romeinse antiquiteiten. © RMN-Grand Palais (Musée du Louvre).

zen laten zien dat het object was gestolen.

In België weet je niet meer wat je mag

kopen. Italië past zijn wetten toe op het

hele grondgebied van de Europese Unie.

We zitten in een dichte juridische mist.

Momenteel koop en verkoop ik dus geen

Romeinse antiquiteiten meer. Ik overweeg

ook om me in Frankrijk te vestigen.”

De illegale handel in antiquiteiten is een

sluipend gif dat het imago van de professionals

ondermijnt, al gaat het in het

legale circuit om slechts een zeer klein

percentage. “Veilingmeesters zijn daar als

de dood voor”, benadrukt Giquello. “Soms

krijg je te maken met valse certificaten

van herkomst, die men buiten heeft laten

liggen, zodat ze ouder gaan lijken.” Het

échte probleem voor de veilinghuizen

zijn evenwel objecten die al generaties

in een familiecollectie zitten, zonder

documenten die hun echtheid bewijzen.

“Er gaat geen week voorbij zonder dat

we in Drouot drie of vier van die stukken

binnenkrijgen”, zegt hij. “Biedt men een

stuk zonder bewijs van herkomst aan, dan

weiger ik dat. Maakt het deel uit van een

nalatenschap, dan vraag ik de familie een

verklaring op eer. Er is tegenwoordig een

geniepige trend om het vermoeden van

schuld om te keren. Het is hierbij aan de

verzamelaar of handelaar om te bewijzen

dat een object legaal werd gekocht

en dus niet meer aan de overheid om aan

te tonen dat het werd gestolen of geplunderd.”

Het Unesco-verdrag van 1970 leek

de spelregels te hebben vastgelegd voor de

markt van de antiquiteiten, maar de kijk

op de geschiedenis, op het verleden én het

heden, evolueert. De collectie Romeinse

antiquiteiten van het Louvre is een van de

belangrijkste buiten Italië. Doordat de zalen

in Parijs tijdelijk gesloten zijn, zijn nu

zo’n driehonderd meesterwerken tentoongesteld

in Lens. Die topstukken getuigen

van de grote thema’s die Rome mee vorm

hebben gegeven en hebben bijgedragen

tot zijn grootsheid. Een grootsheid die nog

steeds fascineert, van de legendarische

stichting van de stad in 753 v.C. tot de val

van het Romeinse rijk in 476.

BEZOEKEN

Rome, la cité et l’Empire

Louvre-Lens, Lens

www.louvrelens.fr

06-04 t/m 25-07

57


Mondriaan 150 jaar

Kijken, klappen, dansen, ruiken

Piet Mondriaan, Compositie met gele lijnen, 1933, olieverf op doek, 80,2 x 79,9 cm, Kunstmuseum Den Haag.

De enorme collectie schilderijen

en tekeningen die Kunstmuseum

Den Haag van Piet Mondriaan

bezit heeft grote invloed op hoe

het museum opereert. Op de

tentoonstelling Rondom Mondriaan

komt dat allemaal samen.

TEKST: BERNADETTE VAN DER GOES

Conservator Mondriaan en De Stijl

van Kunstmuseum Den Haag,

Caro Verbeek, staat voor het

schilderij Compositie met grijze

lijnen van Piet Mondriaan en klapt in haar

handen. Even daarvoor heeft zij een stukje

ragtimemuziek laten horen, een voorloper

van jazz, waar Mondriaan toen dit ruitvormige

doek in 1918 ontstond dol op was.

“Muziek in een vierkwartsmaat”, zegt zij.

“En dat ritme zie je terug in het schilderij.

Alle vier de zijden van de ruitvorm bestaan

uit acht blokjes en daar kun je in de vierkwartsmaat

op klappen. In ieder blokje

heeft Mondriaan twee diagonalen geschil-

derd. Daarop kun je tussen het klappen

door, eveneens in de vierkwartsmaat, met

je voet op de grond tikken.” Ook dat doet

zij voor. En het is niet het enige schilderij

van Mondriaan waar letterlijk muziek in

zit. Naast de ruit hangt Rastercompositie

9: dambordcompositie heldere kleuren van

een jaar later. Een rechthoek van zestien

bij zestien blokjes. Vier keer de vierkwartsmaat.

Op het eerste gezicht een saai en

eentonig schilderij, totdat je tijdens het

klappen ontdekt dat de gekleurde blokjes

in paren, groepjes en als aparte vlakjes een

eigen ritme hebben. Niks saai dus, leven in

de brouwerij!

58


‘Je kunt de kunst

van Mondriaan

beter begrijpen als

je meerdere zintuigen

gebruikt’

ALLE ZINTUIGEN

Een groot publiek op deze manier meer

begrip bijbrengen voor het werk van Mondriaan

is Verbeeks missie. Sinds juni 2021

is zij conservator van de grootste verzameling

Mondriaans ter wereld. Zij is de opvolger

van de grote Mondriaankenner Hans

Janssen, die met pensioen was gegaan en

helaas eind december overleed.

Hoe is het voor haar om zo’n belangrijke

collectie te beheren? “Heel bijzonder.

Soms word ik wakker en denk: is het wel

echt? Ik voel het als een groot voorrecht.

Als mens, als academica en als conservator.

Mondriaan is een van de meest

invloedrijke en geniale kunstenaars van de

twintigste eeuw. Het is heerlijk zo intensief

met hem bezig te mogen zijn en mijn eigen

kennis op deze plek verder te ontwikkelen.”

Verbeek specialiseerde zich in de avantgarde

van de vroege 20e eeuw en is met

name geïnteresseerd in het zintuiglijke in

de kunst. Het proefschrift waarop zij in oktober

2020 promoveerde ging over ruiken

en geur in het futurisme.

Piet Mondriaan, Compositie met grijze lijnen, 1918,

olieverf op doek, 84,5 x 84,5 cm, Kunstmuseum

Den Haag.

Piet Mondriaan, Zeegezicht, 1909, olieverf op karton, 34,5 x 50,5 cm, Kunstmuseum Den Haag.

Zij noemt zichzelf daarom bij voorkeur

kunst- en zintuigenhistoricus. “Kennis

vergaar je niet alleen via taal”, vindt ze.

“Je kunt de schilderijen van Mondriaan

proberen te begrijpen door er boeken over

te lezen en er goed naar te kijken. Maar als

je ook de andere zintuigen gebruikt kun

je beter voelen wat hij wil zeggen. Door

te luisteren naar de muziek waar hij van

hield, het ritme van zijn schilderijen te

klappen, bepaalde geuren op te snuiven of

je lichaam te bewegen. Zelf noem ik het

‘embodied cognition’, een benaderingswijze

die zowel in de academische als in

de museale wereld in opkomst is. Steeds

duidelijker wordt dat kennis en ervaring

elkaar kunnen versterken en geen tegenpolen

zijn. Mondriaan vond dat ook. Zijn

abstracte werk, dat hij Nieuwe Beelding

noemde en later neoplasticisme, was

volgens hem niet alleen visueel, maar ook

akoestisch en gebaseerd op beweging.”

Onlangs leerde ze de boogiewoogie te

dansen om meer te weten te komen over

hét topstuk van het museum: Mondriaans

allerlaatste schilderij Victory Boogie

Woogie. Verbeek: “Wij stonden hier voor

het schilderij te dansen, wat op zich al

heel bijzonder was. Terwijl we dat deden

merkte ik dat het een heel hoekige dans is

met veel horizontale en verticale bewegingen.

Mondriaan hield van dansen, hij

nam het bloedserieus. Wij weten dat hij

‘Door drie geuren

op te snuiven

kunnen bezoekers

Mondriaans

ontwikkeling ruiken’

in New York, de plek waar het schilderij is

ontstaan, vaak danste op de boogiewoogie.

Die bewegingen voel je in het schilderij.

Mondriaan wilde in zijn abstracte schilderijen

door middel van composities van

vlakken, primaire kleuren en lijnen mensen

in contact brengen met de achterliggende

essentie van de zichtbare werkelijkheid.

Door hem vaak aangeduid als het universeel

ritme. Daar heeft hij veel over geschreven.

Door te leren zijn werk met alle

zintuigen te beleven kunnen meer mensen

dat echt ervaren. Daarvoor wil ik speciale

zintuiglijke rondleidingen ontwikkelen.”

BELANGRIJKE COLLECTIONEURS

Omdat het 150 jaar geleden is dat Piet

Mondriaan (1872-1944) in Amersfoort

werd geboren mag Verbeek, samen met

museumdirecteur Benno Tempel, ook

meteen een grote tentoonstelling over hem

samenstellen. In Rondom Mondriaan toont

59


Piet Mondriaan, Rastercompositie nr. 9: dambordcompositie heldere kleuren, 1919, olieverf op doek,

86 x 106 cm, Kunstmuseum Den Haag.

Lisette Model. Opening van de tentoonstelling

Masters of Abstract Art in Helena Rubinsteins New Art

Center, New York, 1 april 1942 (tweede van rechts Piet

Mondriaan). Collectie RKD – Nederlands Instituut voor

Kunstgeschiedenis.

‘Sinds de jaren

zeventig is onze

verzameling

Mondriaans van

doorslaggevend

belang geweest voor

het museum’

het museum zijn ontdekkingstocht. Vanaf

de landschappen in de trant van de Haagse

School, via de in licht en kleuren badende

zee- en duingezichten uit zijn luministische

periode naar de kubistische werken, de

geometrische abstractie van De Stijl en tenslotte

het neoplasticisme. Steeds in combinatie

met werk van tijdgenoten en met dat

van hedendaagse kunstenaars. Bijna alles

is afkomstig uit de eigen collectie. Verbeek:

“Sinds de jaren zeventig is onze verzameling

Mondriaans van doorslaggevend

belang geweest voor het verwervingsbeleid,

voor de manier waarop wij verzamelen

en naar onze collectie hedendaagse kunst

kijken. Wij kopen regelmatig werk aan van

hedendaagse kunstenaars die een verbinding

met Mondriaan voelen. Daarmee laten

we zien hoe groot zijn artistieke invloed nog

steeds is. Op de tentoonstelling nemen wij

bezoekers daarin mee en worden zij uitgenodigd

zelf verbanden te leggen.”

Met driehonderd tekeningen en schilderijen

bezit Kunstmuseum Den Haag wereldwijd

de grootste collectie Mondriaans en heeft

het zich ontwikkeld tot het belangrijkste

kenniscentrum. Het begin van de collectie

dateert al uit de jaren dertig. Toen het museum

in 1935 verhuisde naar het prachtige

pand van H.P. Berlage bezat het al een klein

aantal vroege, figuratieve werken. Bij toeval

was er ook een werk uit het neoplasticisme

bij: Compositie met gele lijnen, uit 1933.

Kunstenaar Charley Toorop zamelde er in

1931 geld voor in om het als cadeau voor

Mondriaans zestigste verjaardag aan een

Amsterdams museum te schenken. Helaas

bleek het minder welkom dan gehoopt.

Toen het eenmaal zover was hadden zowel

het Rijksmuseum als het Stedelijk Museum

geen belangstelling. Ook Museum Boijmans

Van Beuningen in Rotterdam weigerde het

doek, waarna het werd aangeboden aan

het Kunstmuseum. Waar het nu een van

de topstukken is. “Het is een van de twee

werken uit de jaren dertig die wij van hem

bezitten”, zegt Verbeek. “Mondriaan werkte

toen al lange tijd in Parijs en werd daar

ontdekt door verzamelaars uit Frankrijk,

Engeland, Duitsland, Zwitserland en de

Verenigde Staten. Daardoor is er nu in Ne-

derland weinig uit deze periode aanwezig.”

Dat het Kunstmuseum kon uitgroeien tot

het museum met de belangrijkste Mondriaancollectie

is vooral te danken aan

twee verzamelaars en een voortvarende

museumdirecteur. Mondriaans jeugdvriend

Salomon B. Slijper bezat al heel vroeg veel

werk van hem. “Ik stel er prijs op dat je een

collectie van me vormt en de dingen voor

me bewaart”, schreef Mondriaan aan Slijper

in 1919. Tien jaar later sprak hij de wens uit

dat die werken zoveel mogelijk bij elkaar

gehouden werden, bij voorkeur in “de veilige

haven van een museum”. Eerder al had

Mondriaan diezelfde wens uitgesproken tegen

zijn andere jeugdvriend, Albert van den

Briel, die eveneens een bijzondere collectie

Mondriaans bezat. Toen Louis Wijsenbeek

in 1951 als directeur aantrad zag hij meteen

het belang van Mondriaans kunst voor het

museum. Vanaf dat moment onderhield hij

intensief contact met beide verzamelaars

en verwierf zo een constante stroom bruiklenen

en schenkingen. Toen Slijper in 1971

overleed schonk hij zijn hele collectie van

bijna tweehonderd werken.

TEKENING VOOR DE TANDARTS

Ook in de jaren daarna werd soms werk

van Mondriaan verworven. In 1998 gaf

de Nederlandse overheid het schilderij

Victory Boogie Woogie in langdurig bruikleen.

Sindsdien breidde de collectie verder

60


uit met zowel aankopen als schenkingen.

Ook tegenwoordig wordt Mondriaan actief

verzameld, vertelt Verbeek. “Onlangs kregen

wij een grote tekening in bruikleen die

Mondriaan tijdens zijn jeugd in Winterswijk

vervaardigde. Oorspronkelijk in het

bezit van een Amsterdamse tandarts: hij

bezat vijf werken waarmee Mondriaan zijn

behandelingen had betaald. Toen de tandarts

overleed erfden diens vier kinderen ze.

Een kleindochter besloot haar tekening in

langdurig bruikleen aan ons te geven. Als er

iets op de markt komt zijn wij altijd geïnteresseerd.

Met name in werken die meer vertellen

over Mondriaans ontwikkeling van

realisme naar abstractie. Of als het gaat om

een schilderij dat nog niet af is. Mondriaan

werkte erg vanuit zijn intuïtie, hij had geen

van tevoren uitgedacht plan, veranderde

continu. Soms kun je dat ontstaansproces

mooi zien, bijvoorbeeld in Victory Boogie

Woogie. En nog een derde schilderij uit de

jaren dertig verwerven zou ook fantastisch

zijn. Veel is nog in particulier bezit. De

komende jaren wil ik daarom relaties met

verzamelaars opbouwen.” Daarnaast investeert

het museum in objecten en geschrif-

ten die meer inzicht geven in Mondriaans

werk. Zo is in de speciale museumvleugel

over Mondriaan en De Stijl te zien dat zijn

kunst deel uitmaakte van een brede culturele

ontwikkeling waarin schilderkunst,

vormgeving en architectuur samengingen.

Ook in de nieuwe tentoonstelling is veel

aandacht voor een aantal bijzondere

aspecten van Mondriaans kunst en leven.

Bijvoorbeeld voor zijn ideeën over beweging

en over muziek. Verbeek: “In een brief

aan Nelly van Doesburg schrijft Mondriaan

in 1921 hoe enthousiast hij is over de eerste

elektronische muziekinstrumenten, en dat

hij er graag zelf een wil maken. Mondriaan

zag het als een mogelijkheid zijn abstracte

kunst te verbinden aan muziek. In datzelfde

jaar maakte hij in Parijs een voorstelling van

de lawaaimachines van futurist Luigi Russolo

mee. Voor de tentoonstelling leenden

we replica’s daarvan.”

Om de zintuigen extra te prikkelen kunnen

bezoekers bij de Victory Boogie Woogie

speciaal gecomponeerde muziek beluisteren.

Maar misschien wel het meest verrassend

zijn de geuren die Verbeek bij de drie

maquettes van de ateliers van Mondriaan

‘Een derde schilderij

uit de jaren dertig

verwerven zou

fantastisch zijn’

CARO VERBEEK

liet ontwikkelen door parfumeurs Birgit

Sijbrands en Anh Ngo van International

Flavors & Fragrances. De bezoeker kan ze

ter plekke opsnuiven. Verbeek: “Mondriaans

kunst vond altijd een weerslag in de inrichting

van zijn ateliers. Die ruimtes zijn eigenlijk

een uitbreiding van zijn kunst. In Parijs

beplakte hij de witte wanden met gekleurde

stukken karton om te experimenteren met

compositie, ritme en harmonie. Er is ontzettend

veel over bekend, uit brieven, boeken,

krantenartikelen en foto’s. En we kennen de

meubels, voorwerpen en materialen. Zo ontstonden

drie geuren waaraan je Mondriaans

ontwikkeling naar abstractie kunt ruiken. De

eerste geur uit het Amsterdamse atelier is

vrij zwaar en donker, maar de geuren van de

Parijse en New Yorkse ateliers worden steeds

helderder en eenvoudiger. Al verstoorde in

Parijs de geur van brandende kolen de atmosfeer

van eenvoud en lichtheid.”

BEZOEKEN

Rondom Mondriaan

Kunstmuseum Den Haag

www.kunstmuseum.nl

02-04 t/m 25-09

LEZEN

Piet Mondriaan, Victory Boogie Woogie, 1942-1944, olieverf, tape, papier, houtskool en potlood op doek, 127,5

x 127,5 cm, Kunstmuseum Den Haag. Bruikleen ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Piet Mondriaan – de man die alles

veranderde

ISBN: 9789462624108

Prijs: € 26,95

61


Giovanni Boldini

De geneugten van de belle époque

Petit Palais toont een retrospectief

van Giovanni Boldini. Deze

talentvolle, uit Ferrara afkomstige

kunstenaar werkte voornamelijk in

Parijs en beeldde vanaf de jaren

1890 de beau monde van zijn

tijd af. Zijn invloed op niet alleen

kunstenaars maar ook ontwerpers,

fotografen en costumiers van latere

generaties is aanzienlijk. En zijn

huidige marktwaarde is dat ook.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNES

Portrait de Lady Colin Campbell, née Gertrude Elizabeth Blood, 1894, olieverf op doek. Londen,

National Portrait Gallery.

De Italiaanse kunstenaar Giovanni

Boldini staat te boek als de

grootste modeschilder van zijn

tijd, op handen gedragen in het

Parijs van de belle époque. Deze virtuoze

portretschilder was een aandachtige observator

van de hogere kringen, die hij bewonderde

en waarin hij ook verkeerde. In

zijn schilderijen vereeuwigde hij het mondaine

leven in de bruisende hoofdstad, die

toen zowat het summum van de moderniteit

vormde. Zijn schilderstijl leunde

dicht aan tegen die van Edgar Degas, maar

hij werd ook sterk beïnvloed door Edouard

Manet. Zijn levendige, dartele toets

bevatte in zeker opzicht reeds de kiem van

de toekomstige lyrische abstractie.

Giovanni Boldini werd geboren in de Italiaanse

stad Ferrara in 1842. Het grootste

deel van zijn leven bracht hij echter door

in Parijs. Daar werd hij al snel geïntroduceerd

in de artistieke kringen en raakte hij

goed bevriend met Degas. Hij werd ook

een protegé van kunsthandelaar Adolphe

Goupil. Boldini viel op door de keuze van

zijn onderwerpen, geïnspireerd op het bruisende

stadsleven. Hij profiteerde ook van

de recreatiemogelijkheden die de Lichtstad

62


Portrait de Miss Bell, 1903, olieverf op doek. Genua,

Raccolte Frugone – Musei di Nervi.

bood. Bijna elke avond bezocht hij een

schouwburg of restaurant. En altijd nam hij

potloden met zich mee. De kunstenaar was

gefascineerd door de nieuwe elektrische

verlichting en de drukte in Parijs, die nooit

verstilde. Aanvankelijk inspireerde een en

ander hem tot menig genreschilderij, maar

het waren zijn portretten die van hem een

bekende naam zouden maken. Hij wist op

een bijzonder rake en uitgesproken moderne

manier, maar toch tegen de stroom van

de avant-garde in, alles uit te beelden wat

de Franse hoofdstad toen telde aan aristocraten,

dandy’s, kunstenaars en schrijvers.

Boldini’s portretten, die het mondaine Parijs

van de belle époque vereeuwigden, zijn het

picturale equivalent van de personages uit

de romancyclus A la recherche du temps

perdu van Marcel Proust, een van zijn grootste

bewonderaars. Zijn schilderijen getuigen

ook van zijn sterke belangstelling voor

mode. Vol passie penseelde hij de mooiste

ontwerpen van couturiers als Worth, Poiret

en Doucet. Gaandeweg ontwikkelde hij een

unieke stijl, die zijn handelsmerk zou worden:

een snelle toets, speciale aandacht voor

de pose van het model, en het accentueren

van de welvingen van het lichaam. Kunsthis-

Portrait de Lawrence Alexander ‘Peter’ Harrison, 1902, olieverf op doek. Privécollectie, Larry Ellison.

toricus Christophe Leribault, de huidige directeur

van het Musée d’Orsay, verduidelijkt:

“Zonder Boldini per se te willen rekenen tot

de moderne beweging, mogen we toch stellen

dat hij als schilder blijk gaf van lef. Door

zijn streven naar beweeglijkheid kun je zelfs

spreken van een zekere verwantschap met

het futurisme, zoals trouwens ook Guillaume

Apollinaire opmerkte.”

SPELEN MET STIJLEN

In Ferrara werkte Boldini aanvankelijk

onder de beschermende vleugels van zijn

vader Antonio, een schilder en restaurateur

die een zekere bekendheid genoot. Hij leerde

het achtste van zijn dertien kinderen de elementaire

knepen van het vak. Al vroeg vatte

Boldini belangstelling op voor de grote schilders

van het Quattrocento en het oeuvre van

zijn stadgenoot Dosso Dossi. Zijn medeleerlingen

en collega’s in Ferrara waren vol lof

over zijn scherpe observatievermogen, de

Boldini’s portretten

getuigen van een

scherp psychologisch

inzicht en een

opvallend vermogen

om de tijdgeest weer

te geven.

verbluffende snelheid waarmee hij schilderde

en het al even verbluffende gemak

waarmee hij uiteenlopende stijlen, technieken

en genres assimileerde, hoe verschillend

die soms ook waren. Boldini maakte al snel

naam door de kwaliteit van zijn portretten.

In 1861 verhuisde de jonge Giovanni naar

Florence, waar hij ging studeren aan de

63


Portrait de la princesse Marthe-Lucile Bibesco, 1911, olieverf op doek. Privécollectie.

Feu d’artifice, 1892-1895, olieverf op doek. Ferrara, Museo Giovanni

Boldini. Dit imposante doek (200 x 99,5 cm) is een van de beroemdste

van de kunstenaar. Met een toets die kenmerkend is voor zijn rijpe

periode laat Boldini de gestalte van zijn model hier uitwaaieren in een

soort vuurwerk. Zijn karakteristieke toets neigt naar het abstracte, in

een vormelijke vrijheid die heel ongewoon was voor die tijd.

Boldini wist op een

uitgesproken moderne

manier alles uit te

beelden wat Parijs

telde aan aristocraten,

dandy’s, kunstenaars

en schrijvers.

kunstacademie en in contact kwam met de

Macchiaioli, een groep schilders die werden

beïnvloed door het impressionisme, het

academisme verwierpen en de voorkeur gaven

aan een vlotte, directe stijl. In Florence

ontwikkelde Boldini een nieuwe manier om

zijn vrienden en opdrachtgevers te portretteren,

met een naturalistische frisheid.

Toen hij in 1867 naar Parijs afzakte om er de

Wereldtentoonstelling te bezoeken, maakte

hij kennis met Edgar Degas, Edouard Manet,

Alfred Sisley en Gustave Caillebotte.

Hij koesterde ook grote bewondering voor

Camille Corot. Op zijn reis naar Londen, in

1869, oogstte hij een eerste mondain succes,

dankzij de vele kleine portretten van dames

uit de hogere kringen die hij schilderde. De

lokroep van Parijs was echter te sterk. Hij

vestigde zich er in 1871. Aanvankelijk wijdde

Boldini zich, met onverwacht succes, aan de

comeback van de sensuele en bruisende 18e

eeuw, genrestukken met levendige kleuren,

fijn geschilderd met de punt van het penseel,

in een subtiele stijl die niet moest onderdoen

voor die van Ernest Meissonier of Mariano

Fortuny. Zijn taferelen vielen zeer in de

smaak bij Europese en Amerikaanse verzamelaars.

Toen hij in de jaren 1880 steeds

64


vaker reisde, streefde hij ook steeds meer

naar een eigen stijl. Hij liet zich inspireren

door de experimenten van de ‘onafhankelijke’

kunstenaars en waagde zich zelf ook aan

gedurfde experimenten met lichteffecten

en dynamische composities, in de straten,

cafés en schouwburgen van de Lichtstad,

zoals Manet en Degas dat eerder al hadden

gedaan. Die eigen stijl van Boldini, die tot

volle ontwikkeling kwam aan het begin

van de 20e eeuw, was de vrucht van talrijke

experimenten en een grote kennis van

de schilderkunst, zoals Barbara Guidi, de

curator van de tentoonstelling in Parijs, benadrukt:

“De kennis van Boldini reikte van

Jean-Auguste-Dominique Ingres tot de Nederlandse,

Vlaamse en Spaanse scholen van

de 17e eeuw, de grote Engelse portretschool,

met toppers als Joshua Reynolds en Thomas

Gainsborough, tot de Italiaanse meesters.

Een van die meesters mogen we zeker niet

vergeten te vermelden: Gian Lorenzo Bernini,

een kunstenaar die, door een versmelting

van de gedachtenis en het leven, een nieuw

portretconcept had ontwikkeld, waarbij het

model werd vereeuwigd, maar dan op een

vluchtig moment. Het vernieuwende karakter

hiervan was Boldini zeker niet ontgaan.”

‘BOLDINIAANSE’ SCHOONHEID

Dankzij zijn weergaloze schildertalent,

sterke persoonlijkheid en zakelijke instinct

bleef Giovanni Boldini liefst zes decennia

lang in de mode. Al die tijd vond hij moeiteloos

zijn weg in de mondaine wereld van

het kosmopolitische Parijs. Op het hoogtepunt

van zijn succes deden zelfs vrouwen

uit de hoogste adellijke kringen er alles aan

om af te vallen en zo te lijken op de ideale,

ranke vrouw van een ‘Boldiniaanse’ schoonheid.

Ook nu hebben Boldini’s portretten

nog niets aan charme ingeboet. Ze laten

zien hoe getalenteerd deze impulsieve

schilder was en hoe hij een zekere satirische

knipoog niet schuwde. Boldini portretteerde

vooraanstaande personages, van auteur

Robert de Montesquiou tot markiezin Luisa

Casati, sterdanseres Cléo de Mérode en

leden van de familie Vanderbilt. Met grote

portretten ten voeten uit vereeuwigde hij

niet alleen aristocraten, demi-mondaines,

actrices, kunstenaars en parvenu’s, maar

ook en vooral de echtgenotes van rijke

industriëlen en bankiers, zowel van het

oude als het nieuwe continent. Op die

schilderijen zien ze er beeldschoon en rijzig

uit, elegant gekleed, in een combinatie van

satijn, zijde en taf, en in gekunstelde, theatrale

poses. Boldini schilderde ze op grote

doeken, met brede, krachtige penseelstreken:

halfopen mond, levendige blik en een

sensueel lichaam, zinderend van vitaliteit.

Hij schilderde eveneens mannen, zij het veel

minder vaak. Ook die portretten getuigen

van een scherp psychologisch inzicht, gepaard

aan een opvallend vermogen om de

tijdgeest weer te geven, in een fascinerende

mix van frivoliteit, mondain raffinement en

snobisme. Het zijn iconen van een controversieel

tijdperk. Die afbeeldingen van een

gedurfde en uitgesproken moderne elegantie

maakten van Boldini vanaf de jaren 1890

niet alleen een van de populairste portrettisten

van een zeker sociaal milieu, maar

ook een van de schilders die de sterkste

invloed hadden op de volgende generaties

Penseel- of

potloodtrekken

vormen bij hem

een expressieve taal,

in een verlangen

om zo de drukte en

de dynamiek van

een moderne stad

aanschouwelijk

te maken.

van ontwerpers, fotografen en costumiers.

Toch ligt het moderne bij Boldini elders:

penseel- of potloodtrekken vormen bij hem

een expressieve taal, een stijl, veeleer dan

een manier van afbeelden. Het is niet zozeer

een impressionistische neiging als wel een

verlangen om met het penseel de drukte en

de dynamiek van een moderne stad aanschouwelijk

te maken. In die zin was Boldini

de voorbode van de toekomstige ontwikkelingen

van de schilderkunst, met name de

lyrische abstractie, die zou ontluiken vanaf

de jaren twintig van vorige eeuw.

MONDAIN ETIKET EN MARKTWAARDE

Tijdens de jaren vlak vóór en vlak na de

Eerste Wereldoorlog versmolten het imago

van de kunstenaar en dat van een succesrijke

mondaine schilder, een bevoorrechte

portrettist van de zorgeloosheid van de

belle époque en de high society die deze

sfeer belichaamde. Enkele maanden na het

overlijden van Boldini kwam het tot een

eerste overzichtstentoonstelling, in Hôtel

Charpentier in Parijs. Die viel samen met

de publicatie van een eerste biografie, te

danken aan zijn vrouw Emilia Cardona.

Kunstcriticus Jean-Louis Vaudoyer, die toen

ook conservator was in Musée Carnavalet,

merkte met een zekere verbittering op dat

Boldini werd gereduceerd tot een schilder

die een gezicht had gegeven aan een bepaalde

periode, het Parijs van de eeuwwende.

Vaudoyer hekelde die oppervlakkige kijk

op een kunstenaar die te vroeg te beroemd

was geworden, “een slaaf en een slachtoffer

van zijn succes.” Hij vatte de situatie als volgt

samen: “Door zijn bekendheid is hij nu bijna

een onbekende geworden.”

De hele 20e eeuw zou er een mondain etiket

op Boldini kleven, ook nog op de laatste

overzichtstentoonstelling in Parijs, in 1963.

Omdat het moderne tijdperk een hekel had

aan het mondaine, leed ook de commerciële

waardering van zijn talent eronder. Dat

merk je nog altijd aan zijn marktwaarde.

Volgens Artprice daalde die in 2021 zelfs

met 57,2 procent. Wie in 2000 honderd euro

had geïnvesteerd in werk van Giovanni

Boldini, hield daar in december laatstleden

gemiddeld nog veertig van over. De kopers,

van wie een meerderheid Amerikanen,

aarzelen evenwel niet om soms meer dan

een miljoen te bieden, onder meer toen zijn

marktwaarde aan het begin van de jaren

2010 in de lift zat. Het veilingrecord voor

deze kunstenaar staat op naam van Sotheby’s

in New York, waar in oktober 2010

$ 5,8 miljoen (€ 4,1 miljoen) werd geboden

voor het befaamde Portrait de Giovinetta Errazuriz

(1892). In 2002 ging zijn Portrait de

l’artiste Lawrence Alexander Peter Harrison

(1902), bij hetzelfde veilinghuis de deur uit

voor $ 1,3 miljoen (€ 1,5 miljoen). Het beste

resultaat bij Christie’s werd behaald in oktober

2011, in New York, waar zijn Portrait

de Marthe Régnier (1905), een beroemde actrice

uit de belle époque, voor $ 1,6 miljoen

(€ 1,2 miljoen) van de hand ging.

BEZOEKEN

Boldini (1842-1931). Les plaisirs et les jours

Petit Palais

Parijs

www.petitpalais.paris.fr

t/m 24-07

65


Hoe lang

gaat een foto mee?

En andere

vragen voor een

fotoconservator

Als relatief jong medium heeft de fotografie nog niet al haar geheimen

prijsgegeven. Met de opkomst van digitale fotografie wordt bewaring

bovendien een nog complexer vraagstuk. Het Nederlands Fotomuseum

in Rotterdam weet de tijd en technologie steeds weer bij te benen.

Het is een van de enige fotomusea in de Benelux met een restauratieen

digitaliseringsatelier voor fotografie. Conservator Loes van Harrevelt

sprak met COLLECT over de do’s en don’ts van de fotografiebewaring

en over de uitdagingen van de toekomst.

TEKST: CELINE DE GEEST

Ed van der Elsken, Vali Myers danst in een jazzclub, Parijs (1950-1954). © Nederlands Fotomuseum.

66


Ontdekking van schimmel op een diaraampje van

Ata Kandó. © Nederlands Fotomuseum.

Doos met dia’s van de Nederlands-Hongaarse fotografe Ata Kandó. © Nederlands Fotomuseum.

Fotorestauratie

is pas in de jaren

negentig een

professioneel veld

geworden.

Het Nederlands Fotomuseum heeft

een gigantische schatkamer. Met

ruim 5,6 miljoen beelden in de collectie

waakt het museum over het

Nederlands fotografisch erfgoed. Loes van

Harrevelt beheert samen met zo’n 15 andere

collega’s de collectie. Zij streven naar de beste

omstandigheden om de foto’s te bewaren

en zorgen dat alles geregistreerd en gedigitaliseerd

wordt. Een relatief recente taak is

de bewaring van ‘digital born’ fotografie en

het onderzoek naar digitale presentatievormen.

In het restauratieatelier is intussen een

wissel van de wacht ontstaan. Terwijl er nog

gezocht wordt naar nieuwe fotorestauratoren

– volgens Van Harrevelt is het een heel

gespecialiseerd veld – zijn er tegenwoordig

wel vier mensen werkzaam in het digitaliseringsatelier.

DE TOEKOMST VAN DE FOTO

Het Nederlands Fotomuseum is ontstaan uit

het Nederlands Fotoarchief. “We zijn in 1989

begonnen met het bewaren van fotoarchieven

in Rotterdam”, vertelt Van Harrevelt.

“Daarvoor was er geen plek in Nederland

waar fotoarchieven gespecialiseerd beheerd

werden. Grote archieven gingen verloren of

bleven staan op zolder of in de kelder. Daar

gingen ze vanzelf ten onder aan de warmte of

de luchtvochtigheid. Wij hebben toen onze

koude depots opgericht. Negatieven worden

er bij drie graden en 33 procent luchtvochtigheid

bewaard. De levensduur kan zo met

honderden jaren gerekt worden. We zaten

op dat moment samen met het Nationaal

Fotorestauratie Atelier en het Nederlands

Foto Instituut in de Witte de Withstraat in

Rotterdam. In 2003 zijn die drie instellingen

gefuseerd tot het Nederlands Fotomuseum.

Zo is het atelier onderdeel geworden van de

museumafdeling Collecties. Lang werden er

voor particulieren restauratieopdrachten uitgevoerd,

maar momenteel staat dat on hold.

Het museum staat namelijk voor een enorme

opgave: de collectie van 5,6 miljoen beelden

digitaal toegankelijk maken.”

Digitalisering is zo belangrijk om alle verborgen

schatten die daar in de kou liggen te kunnen

delen met het publiek, en er tegelijk voor

te zorgen dat ze veilig in het depot kunnen

blijven. Het museum verkoopt bovendien

ook nieuwe afdrukken van de foto’s, die nog

op de analoge manier gemaakt worden in de

donkere kamer. “Dat is een groeiende markt:

we merken heel veel enthousiasme”, zegt Van

Harrevelt. “Hoe meer beelden we gedigitaliseerd

krijgen, hoe groter ons aanbod. Om

ons te helpen bij die opdracht hebben we

in 2021 een team gevormd van acht extra

medewerkers, met steun van de Rijksoverheid.

Momenteel is negen procent van onze

collectie digitaal beschikbaar, en ons doel is

om in vijf jaar tijd aan 25 procent te geraken.

Maar het is bijzonder arbeidsintensief. Wanneer

de archieven bij ons binnenkomen in

verhuisdozen of schoendozen, moeten we

ze uit hun stoffige verpakking halen en de

glasnegatieven moeten gereinigd worden. Er

wordt ook gekeken of er geen schimmel op de

negatieven zit. Alles moet herverpakt worden

en van een beschrijving worden voorzien.”

VINTAGEVERVAL

Hoe lang een foto mee kan gaan hangt volledig

van de techniek af. Al in de 19e eeuw

maakte men zich zorgen over de houdbaarheid

van de albuminedruk, één van de eerste

fotografietechnieken. “Tegenwoordig gebruiken

we vooral inkjetprints, waarvan heel veel

fabrikanten beweren dat ze voor de eeuwigheid

zijn”, legt Van Harrevelt uit. “Maar ook

dat zal de tijd uitwijzen. We zien dat kleurenfotografie

heel gevoelig is voor verandering.

Dat is ook voor hedendaagse fotografen een

grote opgave. Zij zien hun werk verkleuren of

merken dat ze hun werk nu mooier zouden

kunnen afdrukken met nieuwe technieken.

Dan raak je direct aan het aspect van authenticiteit.

In zekere zin hoort dat verval bij

67


‘Ons perspectief

wordt steeds breder:

we verzamelen

meer fotografen met

diverse culturele

achtergronden’

Marwan Bassiouni, New Dutch Views #6, Nederland, 2018. Uit New Dutch Views, 2018. © Marwan Bassiouni.

de fotografie van een bepaalde periode. Als

je het gaat vervangen wordt het iets anders

en is het geen vintage meer. Dat speelt ook

bij verzamelaars, want zij betalen voor een

origineel. Wat bij vintagefotografie de waarde

bepaalt, is dat de afdruk kort na de opname

liefst door de fotograaf zelf gemaakt is, of

door een assistent onder directe supervisie.

Daarmee wordt helaas veel gesjoemeld. Juist

met fotografie moet je goed opletten met wat

je koopt, want vaak worden latere afdrukken

verkocht. Bij voorkeur is de foto aan de

achterkant gesigneerd of gestempeld door de

fotograaf, als teken dat hij goedgekeurd is.”

Zal de digitalisering de fotografie dan voor

de eeuwigheid veiligstellen? Zo eenvoudig

is dat niet, want ook digitale bewaring komt

met een aantal uitdagingen. Het Nederlands

Fotomuseum heeft een opstelling ontwikkeld

waarmee ze volledige vellen filmrolletjes

in één keer kunnen digitaliseren, in

hoge resolutie. Van Harrevelt: “De foto’s uit

onze archieven zijn integraal gedigitaliseerd,

inclusief de mislukte beelden van bepaalde

fotografen. Voor een onderzoeker is dat heel

fijn, want die ziet precies hoe een fotograaf

om zijn onderwerp heen heeft gelopen. Juist

dat seriematige is dan interessant, de filmpjes

vertellen een verhaal. Maar omdat het niet

echt opschiet zijn we selectiever geworden.

Die massadigitalisering zorgt ook voor een

piek in de digitale opslagproblemen. Naast

onze koude depots moeten we nu ook zorgen

voor digitale opslagruimte. Dat kost veel geld

en je moet ervoor zorgen dat er meerdere opslagplekken

zijn, liefst geografisch verspreid.

Ook die digitale bestanden vragen bovendien

verzorging: ze moeten door mensen gecontroleerd

worden. Bovendien liggen hackers op de

loer, waardoor veiligheid een prioriteit wordt.”

BEWAREN WAT TELT

Met andere woorden: een simpele oplossing

voor de bewaring van fotografie, analoog of

digitaal, bestaat niet. Nog steeds moeten er

dus keuzes gemaakt worden, en dat is vaak

moeilijk. De vraag is welke verhalen uit het

verleden het meest van belang zijn voor de

toekomst. “Wij hebben enkel Nederlandse

fotografen in de collectie, hier geboren of voor

een lange tijd werkzaam geweest, maar alle

denkbare onderwerpen komen aan bod”,

zegt Van Harrevelt. “Nederlandse fotografen

hebben veel gereisd en documentair gefotografeerd.

Ze waren aanwezig op historische

momenten, zoals Cas Oorthuys bij de Duitse

bezetting. De bekendste naam in de collectie

is Ed van der Elsken, bekend om zijn foto’s

van bohemiens in de jaren vijftig in Saint-

Germain-des-Prés. In zijn archief was enorm

veel schimmel aanwezig. Een restaurator

heeft de dia’s twee jaar lang van schimmel

ontdaan, een monnikenwerk. Het was een

van de grootste fotorestauratieprojecten ter

wereld. Dat hele archief is nu gelukkig veilig.

Goed vertegenwoordigd is ook Aart Klein, die

mooi grafisch werk maakte en er in de doka

specifieke bewerkingen op uitvoerde om de

grafische effecten te versterken, zoals warm

ontwikkelen.”

Aan elk archief wordt door het Fotomuseum

een bepaalde waardering meegegeven om te

bepalen of het bewaard moet worden of niet.

Het archief van Van der Elsken kreeg bijvoorbeeld

een heel hoge waardering op basis van

de kunsthistorische waarde en de onderwerpen.

Zit er ook nog schimmel in, dan krijgt

een archief een hoge score op het gebied van

de conserveringsnoodzaak, en daardoor

prioriteit. “Ook binnen een archief maken

we keuzes over welke delen belangrijk zijn

en welke niet”, voegt Van Harrevelt toe. Als

een amateurfotograaf bijvoorbeeld tijdens de

Tweede Wereldoorlog foto’s heeft gemaakt, is

dat interessant, maar de rest van het archief

is dan mogelijk minder van belang. Die keu-

68


zes zijn moeilijk maar wel noodzakelijk.”

Dankzij de steun van het Mondriaanfonds

kan het museum ook hedendaagse fotografie

aankopen en bewaren. “Dat is leuk, want zo

kunnen we ook de jonge generatie steunen”,

zegt Van Harrevelt. “Ons perspectief wordt

steeds breder: we proberen meer fotografen

met diverse culturele achtergronden te

verzamelen. Zo hebben we werk aangekocht

van de Egyptisch-Amerikaanse fotograaf

Marwan Bassiouni (°1985), die lang in Nederland

heeft gewoond. Hij heeft de Nederlandse

landschappen gezien vanuit moskeeën

gefotografeerd. We kopen ook steeds meer

driedimensionale werken aan. Fotografie zit

al lang niet meer altijd in een lijst achter een

passe-partout. Dat zie je op de kunstbeurzen

ook: fotografie wordt alsmaar experimenteler.

Aparte materialen, schilderen over fotografie

heen. We hebben werk van Anouk Kruithof

(°1981) aangekocht, dat momenteel getoond

wordt. Haar interdisciplinaire werk combineert

fotografie met sculptuur, installatie,

collage, kunstenaarsboeken, video, tekst en

performance.”

DO’S EN DON’TS

Door de grote vraag kan het museum momenteel

geen persoonlijk advies geven, maar

er zijn wel enkele algemene do’s en don’ts die

elke verzamelaar moet kennen. De vraag is

natuurlijk wel waarvoor de foto’s bedoeld zijn:

om ernaar te kijken of als belegging.

Voor verzamelaars van fotografie die hun

Anouk Kruithof, Neutral (openhearted), 2015. Uit #EVI-

DENCE, 2015. © Anouk Kruithof. Met toestemming van

Anouk Kruithof en Boetzelaer|Nispen, Amsterdam.

Cas Oorthuys, Jongen met blinde landkaart van Indonesië, 1947. Uit Een staat in wording, 1947.

© Nederlands Fotomuseum.

foto’s ook ophangen, is het vermijden van

licht heel belangrijk. “Hang je foto’s nooit in

het zonlicht”, tipt Van Harrevelt. “Ook een

aanrader is uv-werend glas. Laat je je foto

inlijsten, dan is het belangrijk te letten op

het materiaal dat de lijstenmaker gebruikt.

We hebben wel eens foto’s binnengekregen

waar een mdf-plaat achter was gezet, die de

kleuren van de foto binnen de kortste keren

had verpest. Soms heeft de kunstenaar zelf

de foto al ingelijst. Als je echt veel betaalt voor

fotografie zou je met daar met de fotograaf

al in een vroeg stadium over moeten praten.

Wat we ook weleens doen is een foto dubbel

aankopen, één om te tonen en één om op te

bergen. Wil je de foto’s enkel bewaren, dan

gebeurt dat hetbest in een doos met het PAT

(Photographic Activity Test)-keurmerk.”

Sommige foto’s zijn voor de eeuwigheid bestemd,

andere zijn dat niet. Wie een collectie

wil veiligstellen door ze te doneren aan een

een museum of archief moet eerst zichzelf

de vraag stellen waarom de collectie zo belangrijk

is, behalve op persoonlijk vlak. “Elke

week krijg ik tientallen mails van mensen die

iets in huis hebben: familiefoto’s, doosje met

glasnegatieven, dia’s van een reizende oma…

Best gek,” lacht Van Harrevelt, “want bij het

Rijksmuseum komt ook niet iedereen die tekent

zijn tekeningen brengen. Iedereen heeft

gefotografeerd, en iedereen fotografeert op dit

moment digitaal. Maar heeft iemand bijvoorbeeld

prachtige straatfoto’s van Amsterdam

uit de jaren twintig, dan raad ik ze aan om bij

het Stadsarchief Amsterdam aan te kloppen.

Ik probeer mee te denken over een andere

bestemming, maar heel vaak is die er ook

niet, en dan is er geen bewaarplaats. Je kan

je natuurlijk afvragen of alles wel bewaard

moet worden. Volgens mij niet. Het is een

belangrijke taak om juist te selecteren wat

van belang is.”

BEZOEKEN

Nederlands Fotomuseum

Eregalerij van de Nederlandse fotografie

www.nederlandsfotomuseum.nl

Doorlopend te zien

69


Inspirerende

speldenprikken

Een selectie van tien fibula’s en broches. Waarvandaan en uit welke tijd

komen ze, wat was hun functie en wie droeg deze met zorg en liefde

vormgegeven juweeltjes? Vergelijkbare exemplaren zijn ook te zien tijdens

Brussels Jewellery Week. Hoe praktisch mooi kan zijn.

TEKST: ANNE HUSTACHE

De fibula, ook wel sluitspeld of

doekspeld genoemd, werd weliswaar

uitgevonden om praktische

redenen, maar kreeg al snel ook

een decoratieve functie. De spelden werden

vervaardigd van edele en dure materialen,

met een fraaie versiering. Toen ze hun praktische

waarde verloren werden ze gewoon

broches, op de borst gedragen sierspelden,

vervaardigd door creatieve geesten in oneindig

veel vormen en materialen.

Het Latijnse woord fibula betekent doekspeld,

gesp, haarnaald of kram. De eerste

exemplaren zagen het licht in de bronstijd

en dienden om een omslagdoek vast te

spelden. Doorgaans bestonden ze uit een

haak en een puntige stift. Die speld was

een hele verbetering ten opzichte van een

knoop of naald. De fibula werd gebruikt

in tal van Europese beschavingen, van de

Etruskische tot de Merovingische. Er werden

grote aantallen van gevonden bij opgravingen.

Door de vorm en de stijl ervan

kan men meteen ook de ouderdom van die

sites bepalen. In de loop van de middeleeuwen

verdween de fibula als sluitspeld,

maar dit praktische accessoire kreeg al

snel andere functies, met name als teken

van rijkdom en symbool van macht. In het

Rome van de 3e eeuw groeide de fibula

uit tot een militair onderscheidingsteken,

geschonken aan veteranen.

BEZOEKEN

Brussels Jewellery Week

www.brusselsjewelleryweek.com

28-04 t/m 08-05

Etruskische schat

tweede helft 7e eeuw v.C. (ca. -630)

Deze prachtige fibula werd gevonden in

een graf in Castelluccio di Pienza (Chiusi).

Ze is van het type fibula a drago ( fibula

met draak): van opzij gezien heeft ze de

vorm van een lus, uitlopend in een naald

vervat in een koker. Dit juweel is versierd

met kepers, palmetten en geometrische

figuren, alle bestaande uit kleine, naast

elkaar aangebrachte goudkorrels. Op

de koker zien we een opschrift in het

Etruskisch, eveneens uit korrels bestaand:

‘mi araθia velaveśnaś zamaθi manurke

mulvenike tursikina’, oftewel: ’ik (ben) de

zamathi (het gouden voorwerp) van Arath

Velavesna; Mamurke Tursikina heeft (deze

me) geschonken’. Het was een traditie

bij aristocraten om elkaar fibula’s met

opschrift te schenken, maar dit exemplaar

hier vertoont een van de oudste opschriften

in het Etruskisch.

Fibula van Arath Velavesna, ook bekend als Chiusifibula.

Etrurië, periode van oosterse invloed, gehamerd,

uitgesneden en gesoldeerd goud, granulatie,

1,7 x 11,1 x 1,7 cm, gewicht: 15,8 g. Parijs, Musée du

Louvre, inv. Bj 816.

70


De fibula werd

gebruikt in tal

van Europese

beschavingen,

van de Etruskische

tot de Merovingische.

Strijdspeld

ca. 250-200 v.C.

Deze opvallende fibula van het type ‘met

lange voet’ is wellicht te danken aan een

Griekse vakman, die het object vervaardigde

voor een Iberische klant. De versiering

is bijzonder interessant: een naakte, maar

gewapende krijger vecht met een roofdier.

Zijn gebroken zwaard, helm en schild

vertonen Keltische motieven, kenmerkend

voor de Iberische bewapening uit die tijd.

Er zijn verschillende andere Iberische

fibula’s uit die tijd bekend, alle van zilver.

Deze hier is dus uitzonderlijk, niet alleen

door het gebruikte materiaal, maar ook

door de fijne versiering. Het uiteinde van

de beugel heeft de vorm van een roofdierkop,

terwijl de spiralen aan de bovenkant

een golf uitbeelden. De voet is versierd met

kleine torsaden van goud, komend uit de

muil van een hond en een everzwijn.

Braganza-fibula, Spanje, massief goud, ingevat

glas, 5 x 14 cm. Londen, The British Museum, inv.

2001, 0501.1. © The Trustees of the British Museum.

Louter loftuitingen

begin 7e eeuw

De versiering van deze fibula is typerend

voor de stijl ontwikkeld in Lombardije

in de 7e eeuw. Het is een combinatie van

lofwerk en uiterst gestileerde dierenvormen:

de elf knopen (waarvan er twee

ontbreken), die een waaier vormen aan de

bovenkant van het juweel, stellen dierenmaskers

voor. Het ovale middenstuk wordt

geflankeerd door vogels. De onderkant van

dat middenstuk heeft de vorm van, waarschijnlijk,

een everzwijnkop. Het lofwerk

en de andere motieven worden geaccentueerd

door de niëllo.

Fibula met stralende kop, Lombardije, verguld

zilver, niëllo. Lengte: 16,3 cm. Londen, The British

Museum, inv. 1851,0806.10.

Hogere kunst

ca. 775-800

Deze grote fibula werd in 1969 gevonden

in een put in Dorestad. Het was een van de

belangrijkste archeologische vondsten in

Nederland. De fibula is immers van goud

en versierd met cloisonné in verschillende

kleuren, parels en almandienen (een bruinachtig

tot rode halfedelsteen). Dit kostbare

stuk werd wellicht aan het begin van de 9e

eeuw verborgen in de bewuste put, toen de

Vikingen de streek bedreigden. De stijl van

het cloisonnéwerk (een christelijk motief

met twee verstrengelde kruisen) doet

vermoeden dat het juweel werd vervaardigd

in het atelier van een edelsmid uit de

entourage van Karel de Grote, en dat het

werd gedragen door een hoge geestelijke.

Fibula uit Dorestad, Duurstede (Utrecht), goud,

email, glas, almandien, parel, diam.: 8,5 cm. Leiden,

Rijksmuseum van Oudheden, inv. f 1978/1.1.

71


Geschapen door goden

eind 9e eeuw

De versiering van deze broche van gehamerd zilver en niëllo is bijzonder

verzorgd, wellicht omdat de persoon die ze vervaardigde er een sterk

symbolische lading aan wilde verlenen. De zestien kleine medaillons

rond de centrale cirkel zijn verdeeld in vier groepen, met in elk daarvan

een mensengezicht, een bloemmotief, een vogel en een viervoeter. Die

motieven verwijzen naar de goddelijke schepping. De centrale cirkel vertoont

een strakke compositie, verdeeld in vijf zones met in elk een menselijke

figuur. Deze personages belichamen elk een van de vijf zintuigen.

De herkomst van de broche is onbekend, maar verschillende vergelijkende

analyses wezen uit dat het sieraad wel degelijk werd vervaardigd aan

het einde van de 9e eeuw, of aan het begin van de 10e eeuw.

Fuller-broche, Angelsaksische cultuur, zilver, niëllo, diam.: 11,4 cm. Londen,

The British Museum, inv. OA 144.

Boeket van stenen

eerste kwart 14e eeuw

De ‘schat van Colmar’ werd ontdekt in een woning in de vroegere joodse

wijk van de gelijknamige stad. Het gaat om een vijftigtal stukken edelsmeedwerk

en zo’n driehonderd muntstukken. Wellicht werd de schat

verborgen ten tijde van de pestepidemie die Europa trof in het midden

van de 14e eeuw en die leidde tot vervolging van de joodse gemeenschap,

die verantwoordelijk werd geacht voor de Zwarte Dood. Deze

sluiting, in de vorm van een vierblad, is rijkelijk versierd met saffieren,

robijnen, granaten en parels. Samen vormen die een ‘boeket van stenen’,

zoals je dat vaak zag op juwelen in de 13e en 14e eeuw.

Siersluiting uit de ‘schat van Colmar’, Frankrijk, saffier, robijn, granaat en parel,

3,7 x 3,7 cm. Parijs, Musée de Cluny, inv. Cl. 20672.

Symbool van Cupido

ca. 1610-1620

Net als ringen waren met een hart versierde broches een bijzonder populair

cadeau in de 17e eeuw, als teken van liefde. Het centrale motief bestaat uit

een in goud gevatte robijn, in de vorm van een hart en omringd door een

hart van diamant, doorboord door twee pijlen, waarin eveneens diamanten

verwerkt zijn. Dit verwijst naar de attributen van Cupido, de zoon van

Venus die geblinddoekt pijlen afschiet op mensen die ongevraagd plots

verliefd worden. Op de achterkant van het juweel bevindt zich een met

olieverf geschilderd miniatuurportret van een man.

Broche met hart, Praag, goud, robijn, smaragd, diamant, diam.: 6,3 cm. Londen,

The Victoria and Albert Museum, inv. M. 461-1936.

72


In zwang

18e eeuw

In de 18e eeuw beleefde de juwelierskunst

een gouden periode. De welvaart die zijn

intrede deed in de eeuw van de Verlichting

leidde tot een sterke belangstelling

voor juwelen, die niet langer beperkt bleef

tot aristocraten, hoogwaardigheidsbekleders

en andere welgestelden. Door de

thematiek en de gebruikte materialen

getuigt deze broche van de verbluffende

juwelierskunst uit die tijd. De rankversie-

ring is geïnspireerd op de toen modieuze

bloemmotieven, terwijl de in briljant- en

roosvorm geslepen diamanten typerend

zijn voor die tijd, vooral in combinatie

met gekleurde edelstenen, in dit geval

smaragden.

Broche, Frankrijk, goud, smaragd, in briljant- en

roosvorm geslepen diamant, hoogte: 8,5 cm. Parijs,

Musée des Arts Décoratifs, inv. 9912. © MAD, Parijs.

Foto: Jean Tholance.

Voor prinses Gracia

1962

Gevleugelde Lalique

ca. 1900

René Lalique (1860-1945) wordt beschouwd

als de uitvinder van het moderne

juweel. Hier laat hij zien hoe virtuoos hij

was. Hij durfde materialen te gebruiken

die in zijn tijd heel ongewoon waren, met

name een mix van email en halfedelstenen,

in dit geval aquamarijnen. De vleugels

van de libellen zien er opvallend licht uit

door het gebruik van email (plique-à-jourprocédé).

Deze broche is een prachtig

voorbeeld van hoe Lalique zich liet inspireren

door fauna en flora. Zijn juwelen

behoren dan ook tot de pronkstukken van

de art nouveau. Dit juweel getuigt van

zowel vindingrijkheid als nauwkeurigheid:

Lalique durfde

materialen te

gebruiken die

in zijn tijd heel

ongewoon waren.

de libellen zijn symmetrisch opgebouwd,

waarbij hun poten gracieus de twee aquamarijnen

optillen.

Broche ‘Quatre libellules’, René Lalique, geel en

roze goud, diamant, email (plique-à-jour), aquamarijn,

7,48 x 11,75 cm, gesigneerd op de zijkant.

Pescheteau-Badin, Parijs, 02-12-2020. © Pescheteau-Badin.

€ 230.000.

Georges Braque (1882-1963) begon zich

pas aan het einde van zijn leven te interesseren

voor juwelen, na zijn ontmoeting met

de Parijse edelsmid en diamantair Heger

de Löwenfeld, die modellen ontwierp naar

gouaches van de meester. Van 1952 tot

1963, toen de kunstenaar overleed, dienden

110 gouaches als basis voor juwelen. Behalve

figuren uit de Griekse mythologie waren

ook vliegende vogels een belangrijk thema.

Deze broche, met twee elkaar kruisende

vogels, werd ontworpen voor Grace Kelly,

naar een gouache getiteld Les Trois Grâces

(1962). De broche is te zien op een foto van

de prinses, die de Thalia draagt, in gezelschap

van de kunstschilder.

Broche ‘Thalia’, Georges Braque, New York, ruw

geelgoud, diamant, ed. 5/8, gegraveerd ‘bijoux de

G. Braque’, ca. 4 x 6 cm. © R.V.

73


Joost Caen met neo-gotisch paneel. Foto: J. Willems.

Betoverende

glaskunst

De collectie Joost Caen

Ooit was een gekleurd glasraam het mooiste, meest prestigieuze

cadeau dat je een ander kon schenken. Als misschien wel de meest

kwetsbare kunstvorm moest het glasraam later beeldenstormen en

modewissels doorstaan. Tegenwoordig worden de ramen die overbleven,

vaak getuigen van een verbluffend vakmanschap en een turbulente

geschiedenis, zorgvuldig beschermd en verzameld. Door prof. Joost Caen

bijvoorbeeld, wiens enorme collectie in april eindelijk aan het publiek

getoond wordt, in de kapel van het Klein Seminarie te Roeselare.

“Ik kom aan topstukken dankzij mijn expertise, niet dankzij mijn budget.”

TEKST: CELINE DE GEEST

Het jaar 2022 is het Jaar van het

Glas. Dat heeft de UNESCO

bepaald, en dat wordt eind april

ook duidelijk in Roeselare. Tijdens

In Vitris krijgen we de kans om een van

de belangrijkste private gebrandschilderde

glasramencollecties ter wereld in het echt

te zien. Het is de verzameling van glaskunstenaar,

-restaurator en -verzamelaar Joost

Caen. Zijn ramen uit de middeleeuwen, de

Gouden Eeuw en de moderne tijd weerspiegelen

hoe dit vakgebied, waarbij glas kleur

krijgt door het gebruik van metaaloxiden

zoals o.m. ijzer, kobalt, koper en mangaan,

al eeuwenlang zowel religieuze als wereldse

zielen beroert. Als emeritus-hoogleraar en

auteur van vele publicaties over gebrandschilderd

glas bezit Caen een zeldzame

expertise die internationaal erkend wordt.

74


‘In de 18e eeuw

raakte glasraamkunst

grotendeels uit

de mode maar de

technieken gingen

in de Lage Landen

niet verloren’

Al toen hij jong was verzamelde hij een

beetje van alles, in een oud schuurtje achter

het huis van zijn ouders. Een recent teruggevonden

filmrolletje toont hoe hij op

12-jarige leeftijd op schoolreis foto na foto

van glasramen schoot. Toen hij later tijdens

de opleiding Monumentale Kunsten aan de

Koninklijke Academie voor Schone Kunsten

Antwerpen als oefening een glasraam

maakte, schoot de vonk finaal over. Tien

jaar later, in 1988, stond Caen zelf aan de

wieg van een nieuwe opleiding conservatierestauratie

aan het toenmalige Nationaal

Hoger Instituut voor Schone Kunsten in

Antwerpen (tegenwoordig Universiteit

Antwerpen). “We stonden met de restauratietechnieken

van glaskunst toen nog lang

niet zo ver als die van bijvoorbeeld de schilderkunst”,

vertelt hij. “Om het academische

niveau omhoog te tillen hadden we oude

glaskunst nodig om nieuwe technieken

op uit te proberen. Zo ben ik aanvankelijk

bits and pieces beginnen verzamelen, uit

noodzaak. Al snel is het een verzamelpassie

geworden.”

Van het een kwam het ander, en van rommelmarkten

en antiekzaken ging Caen naar

veilinghuizen. In de antiekhandels vond hij

namelijk vooral 19e- en 20e-eeuws fragmenten

en panelen terug, terwijl ze in de

opleiding de volledige geschiedenis van de

glaskunst wilden behandelen. In het veilingwezen

verwierf hij ouder glas, voor relatief

lage prijzen want dikwijls flink beschadigd.

Perfect dus voor het oogmerk van dr. Caen.

“Er zijn heel weinig kenners, en de kenners

kennen elkaar”, vertelt hij. “Mijn collega en

co-auteur Cees Berserik en ik hebben contact

met enkele verzamelaars in Frankrijk,

Engeland en de VS, en we kennen elkaars

dada’s. We bellen elkaar om informatie uit

te wisselen en bieden binnen onze kring

meestal niet tegen elkaar op. De meest beschadigde

stukken komen dikwijls mijn kant

op. Ik heb het plezier om stukken te kunnen

restaureren van deplorabel naar museaal.

Het is een troef tegenover antiquairs, die er

tegenop zien om veel te moeten uitgeven

aan restauratie. Zij kopen liever representabele,

verkoopbare stukken. Zo heb ik onlangs

een heel mooi paneel van Pieter Coecke

van Aelst (1502-1550), dat in vreselijke staat

verkeerde, gekocht en gerestaureerd. Andere

exemplaren uit de reeks bevinden zich in het

Rijksmuseum, in de kerk van Bramley en in

het Victoria & Albert Museum. Veel andere

kartuizerpanelen bevinden zich in het

Verenigd Koninkrijk en de VS, onder andere

in het Metropolitan Museum of Art te New

York.”

TOPSTUKKEN

Caens oudste stukken dateren uit de late

dertiende eeuw. Ouder glas is heel zeldzaam,

vanwege de vele calamiteiten die

onze streken gekend hebben. De Nederlanden

waren immers vaak het slagveld van

Europa. Volledige middeleeuwse ramen

zijn erg zeldzaam. Caen: “Als we toch

ramen van voor 1400 tegenkomen, zijn

het vaak composietpanelen die bestaan

uit bij elkaar geplaatste middeleeuwse

fragmenten. Dat zijn zelden panelen uit

onze gewesten. De alleroudste ramen

komen uit het Italië van de 6e of 7e eeuw.

De oudste sporen van glasraamkunst in de

Benelux zijn teruggevonden in de abdij van

Stavelot; ze dateren van de 8e of 9e eeuw.

Het zijn archeologische fragmentjes van

glas en lood. Het oudste glasraam dat zich

nog in situ bevindt in de Benelux is dat van

de kerk van Zichem, te situeren rond 1380.

In het kasteel van Rumbeke, in Roeselare,

zit het oudste glasraam van het voormalige

Graafschap Vlaanderen, uit ca. 1470.”

Geen wonder dat Roeselare, eveneens Caens

geboorteplaats, het decor wordt van deze

eerste tentoonstelling over zijn collectie, die

tegenwoordig meer dan 2.500 panelen en

fragmenten telt, waaronder vijf die door de

Vlaamse overheid tot Topstuk zijn benoemd.

Maar wat maakt van een glasraam een

Vlaams Topstuk? “Het gaat in mijn collectie

om een aantal heel bijzondere gebrandschilderde

medaillons uit de 16e eeuw. Van

een ervan heb ik ook een ontwerptekening”,

vertelt Caen. “Ik heb me altijd vooral gericht

op medaillons, of op wat we noemen

‘Pseudo Ortkens’-groep, Triomf van de Kuisheid, Brussel, ca. 1525, grisailleverf en zilvergeel op getint

kroonglas, Ø 22,9 cm.

75


‘Het is een groot

plezier om stukken

te kunnen restaureren

van deplorabel naar

museaal’

Art deco glasraam uit het atelier Frans-David

Crickx, Brussel, 1931, vensterglas, structuurglas

en ‘Amerikaans’ opaliscent glas, in lood, 158,5 x

48 cm. Afkomstig uit het Convent van Bethlehem

in Duffel.

‘kleinglas’. Grote monumentale glasramen

verzamelen is moeilijk voor een particulier,

omdat je die niet opgesteld krijgt in

een woonhuis of atelier. Ik bezit wel wat

monumentaal glas, maar dat zit gewoon in

een kist of in een rek, in losse panelen. Kerkramen

zijn bijna uitsluitend religieus van

aard. Net in het kleinere formaat is de verscheidenheid

zeer groot, en dat zie je terug

in mijn verzameling. Tot de belangrijkste

panelen van de collectie behoren verder een

vijftiende-eeuws medaillon waarvan een

gelijksoortig ruitje, wellicht uit hetzelfde

atelier, zich in het Metropolitan Museum

bevindt; een 17e-eeuws paneel afkomstig

uit het Begijnhof Hasselt; waarvan het

Victoria & Albert Museum de andere twee

panelen bezit; en een 15e-eeuwse aartsbisschop,

met een bijbehorend paneel in het

Getty Museum.”

Het grootste deel van Caens collectie komt

echter uit de 16e en 17e eeuw. De belangrijkste

reden daarvoor is dat Antwerpen in

de 16e eeuw hét centrum voor de glasproductie

was, niet enkel voor de Nederlanden

maar voor de hele wereld. “16e-eeuwse

ramen van Antwerpse glaskunstenaren zijn

bijvoorbeeld te vinden in het King’s College

in Cambridge”, legt Caen uit. “De Engelse

koning vond de productie van glasschilders

uit Brabant superieur aan die van Londen.

Hij liet glasschilders overkomen, maar

die mochten zich van de lokale gilde niet

vestigen binnen de muren van de stad. De

koning heeft hen daarom een gebied toegewezen

buiten de stadsmuren. Ook in de

kathedraal van Granada in Spanje en in de

bibliotheek van de Basilica San Lorenzo in

Italië, een gebouw van Michelangelo, zitten

Antwerpse ramen.”

In de 18e eeuw raakte glasraamkunst grotendeels

uit de mode maar de technieken

gingen in de Lage Landen niet verloren.

Vanaf 1750 zijn veel ramen aan Engeland

verkocht, waar de romantiek toen al van

start ging. De nieuwe rijken wilden mooie

landhuizen bouwen in navolging van de

adel. Deze gothic castles werden versierd

met buitenlandse schatten, waaronder gedemodeerde

glasramen uit de Nederlanden.

Die tendens werd nog versterkt toen keizer

Jozef II de kloosters sloot rond 1780, en toen

alle kerkelijke gebouwen dicht moesten

tijdens de Franse Revolutie. “De inboedels

van die kloosters gingen onder de hamer,

en voor die veilingen werd ook in Londen

reclame gemaakt”, verklaart Caen. “De kentering

vindt pas plaats tijdens de vereniging

van de Nederlanden onder Koning Willem I,

in 1815. Hij wou de glorie van de Nederlanden

herstellen door middel van restauraties

en via zijn mecenaat. Hij stimuleerde

ook privécollecties naar het voorbeeld van

Engelse en Duitse verzamelingen. In het

onafhankelijke België kende de glaskunst

al snel een verdere bloei. In Nederland was

het wachten op de godsdienstvrijheid omstreeks

1860. Een belangrijk ontwerper was

Pierre Cuypers, de architect uit Roermond.

Hij werd een van de grote promotoren van

de neogotiek in Nederland, met gebouwen

zoals het Rijksmuseum.”

Op de glasramen in neostijlen werd aan het

einde van de negentiende eeuw sterk gereageerd

via het symbolisme, het sensualisme,

de art nouveau en alle bewegingen errond.

Na de eerste wereldoorlog kwam het zuivere

modernisme in de glasraamkunst,

sterk beïnvloed door De Stijl en Bauhaus.

Architecten als Huib Hoste en Eduard Van

Steenbergen ontwierpen toen glasramen in

Mondriaanstijl. Mondriaan zelf heeft ook

glasramen ontworpen, net als Van Doesburg

en Van Tongerlo. De collectie reikt tot

en met de mensen waarmee Joost Caen zelf

nog contact heeft gehad in zijn jonge jaren,

zoals Michel Martens uit Brugge. Zelf is

Caen ook actief als glaskunstenaar – zijn eigen

werk is op de tentoonstelling in Roeselare

te zien naast dat van zijn voorgangers.

ONBEKEND MAAKT ONBEMIND

“De bekendheid van glaskunst is zeer

beperkt”, verzucht Caen “Zowel bij het bredere

publiek als bij professionele kunsthistorici.”

In de middeleeuwen en in de 16e en

17e eeuw was een glasraam zowat het kostbaarste

geschenk dat men kon geven. Rijke

burgers, gildebroeders, bisschoppen en leden

van het hof schonken elkaar gekleurde

glasramen om indruk te maken. Het was

duurder dan een wandtapijt, een beeld of

een retabel, en pas helemaal onderaan de

lijst van geschenken stonden de schilderijen.

Caen: “In de late 18e eeuw en in de

loop van de 19e eeuw begonnen kunsthistorici

een onderscheid te maken tussen

schone kunsten en toegepaste kunsten.

Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur

werden belangrijker geacht, en het

glasraam raakte net als andere toegepaste

kunsten op het tweede plan. Onbekend

maakt onbemind: de historische waarde

van glasramen blijft onderbelicht.”

Dat zindert na tot op de dag van vandaag:

nu en dan moet Caen zelfs glasramen

redden van de glascontainer, omdat ze

niet meer in een hedendaags interieur van

76


Pieter Coecke van Aelst, Prior Jan Gay en patroonheilige Johannes de Evangelist, Antwerpen, ca. 1540, grisailleverf, zilvergeel en sanguine op getint en gekleurd

cilinderglas, 65,5 x 48 cm, opschrift: ‘Donavit Dominus Johannes Gaÿ, Prior domus Hollandiae Cartusiensium,’ (Eerwaarde Heer Jan Gaÿ, prior van het Hollandse

Huis van de Kartuizers, heeft dit geschonken). Mogelijk afkomstig uit het Kartuizerklooster van Lier. Links: voor conservatie-restauratie behandeling, rechts: na

conservatie-restauratiebehandeling.

een huis passen of de ruimte te donker

maken. Voor wie geen raad weet met de

oude glasramen van zijn of haar huis heeft

hij één gouden raad: gooi niets weg en

zoek er een waardig onderkomen voor.

Want wat vandaag waardeloos is wordt

morgen opnieuw waardevol. “Als kind had

ik interesse in Gallé- en Daum-glas, dat

toen soms op de rommelmarkt voor 20

Belgische frank verkocht werd. Van mijn

moeder mocht ik dat niet kopen omdat ze

het niet mooi vond, en ik betreur dat nog

steeds. In twintig jaar tijd kan de kunstmarkt

dus compleet veranderen. Maken

gebrandschilderde ramen integraal deel

uit van een gebouw, dan hebben ze altijd

een belangrijke erfgoedwaarde. De volgende

eigenaren van het huis zullen de ramen

misschien terug op hun plek willen. Wie

panelen zonder context tegenkomt nodig

ik graag uit om foto’s te nemen en die naar

mij te sturen. Ik zal snel kunnen zeggen of

ze van waarde zijn of niet.”

Ondertussen kan zijn collectie wedijveren

met die van de musea in de Benelux. “Maar

onze musea tonen relatief weinig glaskunst”,

‘Het is mijn droom om een glasstudie

en documentatiecentrum op te richten

in Antwerpen’

weet hij. “Het Rijksmuseum spant de kroon,

M Leuven heeft een mooie collectie maar

toont er maar een klein deeltje van, en ook

in de Bijloke in Gent is er na de verbouwingen

ook nog maar weinig te zien. Het is mijn

droom om een glasstudie en -documentatiecentrum

op te richten in Antwerpen, waar

mijn collectie in ondergebracht kan worden.

Jonge mensen wil ik de kans bieden om daar

onderzoek op uit te voeren, zowel natuurwetenschappelijk

als kunsthistorisch. Ik heb

al wat contacten en er is belangstelling vanuit

de overheden. Engeland, Duitsland en

Zwitserland hebben belangrijke glasraammusea,

in Frankrijk zijn er drie centra, maar

in de Benelux is er nog niets. Ik hoop dat ik

met mijn collectie de ultieme bijdrage aan

zo’n toekomstig centrum kan leveren.”

BEZOEKEN

In Vitris

Augustijnenkerk, Klein Seminarie College,

Roeselare

www.erfgoedkleinseminarie.be

22-04 t/m 29-05

CONTACT

Em. Prof. Joost Caen

jc@joostcaen.be

www.joostcaen.com

77


Veilingen

Wereldwijd

€ 85.120

Melchior de Hondecoeter, Hoenders in een landschap,

olieverf op doek, 120 x 100 cm. Herbette,

Doullens, 06-02. © Herbette.

£ 190.000 (€ 250.000)

Paar coupes met voetstuk, Chinese stijl, Engeland,

ca. 1730, verguld zilver, 38 cm hoog. Christie’s,

Londen, 08-02. © Christie’s Images Ltd.

€ 35.560

Frans Snijders, Stilleven met vrouw die een schaal draagt,

pen en bruine inkt op strepen van zwart potlood, 25 x

40 cm. Beaussant Lefèvre, Parijs, 10 & 11-02. © Beaussant

Lefèvre.

AFGELOPEN

Kippen leggen

Hondecoeter geen

windeieren in

Doullens

In de 17e eeuw speelden vogels

een belangrijke rol in de Nederlandse

stillevens. Door de

opkomst van de rariteitenkabinetten

en de encyclopedieën

ontdekten kunstenaars dierensoorten

van alle continenten

en konden ze van elke soort

de morfologische kenmerken

bestuderen, wat een onuitputtelijke

bron van inspiratie vormde.

Schilders als Frans Snijders,

Paul de Vos en Jan van Kessel

creëerden composities die

men ‘vogelconcerten’ noemde,

waarbij vogels samen zaten te

zingen rond een partituur, zoals

mensen dat zouden doen. Vooral

de diversiteit van het gevederde

volkje werd daarbij in de kijker

gezet. De volgende generaties

van schilders hebben dat thema

verder behandeld, maar dan

zonder de muzikale symboliek,

waarbij ze vooral focusten op

het realisme van de taferelen.

Melchior de Hondecoeter (1636-

1695) stamde uit een geslacht van

schilders uit Utrecht. Hij leerde

het vak van zijn vader Gijsbrecht

en zijn oom Jan Baptist Weenix.

Aan die laatste ontleende hij een

italianiserende schildertrant en

een decoratieve stijl. In 1658-1662

verbleef hij in Den Haag, waarna

hij naar Amsterdam verhuisde en

zich specialiseerde in stillevens

en schilderijen met vogels,

die hij centraal plaatste in een

landschap, met in het midden

vaak een muur of omheining,

zoals in het schilderij Hoenders

in een landschap dat op 6

februari onder de hamer ging in

veilinghuis Herbette, in Doullens

(Noord-Frankrijk). De zeer

gematigde richtprijs bedroeg

€ 20.000-30.000. Dit gezelschap

van hoenders, gedomineerd door

een prachtige haan, typerend

voor het geraffineerde oeuvre

van deze schilder, ging van de

hand voor € 85.120, ruim het

viervoudige van de laagste richtprijs.

Dat bedrag is min of meer

conform de marktwaarde van

deze Nederlandse schilder, die in

de lift zit. Vooral Noord-Europese

verzamelaars zijn geïnteresseerd

in zijn werk.

Chinoiserieën

verrassen bij

Christie’s

Op 8 februari kon men bij Christie’s,

in Londen, bieden op een

achthoekige Chinese coupe met

deksel, daterend van omstreeks

1730, vergezeld van een Engelse

kopie, en hun voetstukken van

verguld zilver. Het geheel werd

vervaardigd in Londen, in 1810,

door Paul Storr, een edelsmid

van het Hof. Beide objecten

zijn versierd in Chinese stijl met

vogels, dieren en bloemen, en

dragen het wapenschild van

Thomas Reynolds Moreton, de

vierde baron van Ducie, later de

eerste graaf van Ducie (1776-

1840), en zijn echtgenote Lady

Frances Herbert, de dochter van

Henry Herbert, de eerste graaf

van Carnarvon, met wie hij in 1797

in het huwelijk trad. De originele

coupe, typerend voor de mode

van de chinoiserieën, aangezwengeld

door de import via de

Britse Oost-Indische Compagnie,

is een zeldzaam staaltje van

geëxporteerd Chinees zilverwerk

uit de 18e eeuw. Het stuk maakte

eerst een omweg via het Spaanse

koloniale onderkoninkrijk Peru,

en belandde uiteindelijk in de

ateliers van de koninklijke edelsmeden

in Londen. Deskundigen

schatten de waarde van het paar

op £ 50.000 tot 80.000. Christie’s

presenteerde het op een onlineveiling.

De nieuwe eigenaar telde

er verrassend genoeg £ 190.000

(€ 250.000) voor neer.

Succes voor de

Ulmann-collectie

bij Beaussant

Lefèvre

De 18e eeuw was een gouden

periode wat de Franse tekenkunst

betreft, maar ook de tekeningen

van de Nederlandse en Vlaamse

scholen uit de 17e eeuw konden

rekenen op de bijzondere

interesse van Jacques (1917-2011)

en Colette Ulmann (1920-2021),

van wie de collectie op 10 en 11

februari in Drouot ter veiling werd

aangeboden door Beaussant

Lefèvre. De veilingcatalogus telde

een duizendtal tekeningen. De

meest bescheiden exemplaren

kon men al op de kop tikken voor

enkele honderden euro’s. Een van

de tekeningen waar het koperspubliek

de meeste belangstelling

voor toonde, was Stilleven met

vrouw die een schaal draagt van

Frans Snijders (1579-1657), een

voorbereidende tekening (met tal

van varianten) voor een schilderij

bewaard in de collectie van Fritz

Frey in Burgenstock, nabij Luzern.

Deze pentekening met bruine inkt

op potloodstrepen had een richtprijs

van € 15.000-20.000, maar

werd toegewezen voor € 35.560.

Een andere koper bood € 44.950

voor een ontwerp van Adriaen

Pietersz. van de Venne voor het

frontispice van de emblemata-

78


HKD 18.325.000 (€ 2.087.000)

Uiterst zeldzaam ensemble sieraden (collier dat men kan omvormen tot een

armband, oorhangers en ring), met cabochons van jadeïet (307.55 karaat) en

peervormige diamanten, gemonteerd op witgoud (18 karaat). Sotheby’s, Hongkong,

18-02. © Sotheby’s.

€ 26.250

Kees van Dongen, Conversation dans

la rue, ca. 1900, aquarel en zwarte

gewassen inkt, 27 x 21,5 cm. Rennes

Enchères OVV, Rennes, 24-02. © Rennes

Enchères.

€ 27.048

Jan I Borreman (toegeschr.), Annunciatie,

ca. 1480-1510, notenhout, hautreliëf,

42 x 26 cm. Coutau-Bégarie,

Parijs, 25-02. © Coutau-Bégarie.

bundel Sinne-en-Minnebeelden

van de Nederlandse dichter Jacob

Cats (1577-1660), gepubliceerd in

Nederland in 1618. In totaal bracht

de collectie van Jacques en Colette

Ulmann meer dan € 1 miljoen op.

Schitterende

sieraden

bij Sotheby’s

Een indrukwekkend ensemble

sieraden was dé blikvanger op

de juwelenveiling bij Sotheby’s

in Hongkong, op 18 februari. Dit

uiterst zeldzaam geheel bestaat

uit een collier dat men

kan omvormen tot armbanden,

oorhangers en een ring. Een en

ander is versierd met peervormige

diamanten en cabochons van

jadeïet, een steen die zeer geliefd

is in China, waar men gelooft dat

hij kwade geesten kan afweren.

Als keizerlijke steen is jadeïet een

symbool van macht, maar ook van

zuiverheid en elegantie. Hij was

voorbehouden aan keizerinnen,

onder wie de legendarische Ci Xi,

die er een indrukwekkende collectie

van bezat. De groene kleur,

die in de natuur niet vaak voorkomt,

is de meest geliefde. Zo’n

uitzonderlijk ensemble (307.35

karaat) verschijnt maar zelden op

de markt. Het ging dan ook vlot

de deur uit, en wel voor HKD 18,3

miljoen (€ 2 miljoen).

Van Dongen en Van

Orley in Rennes

Op 24 februari vond er in Rennes

(Bretagne) een boeiende veiling

plaats. Een van de blikvangers was

een Madonna met kind en engel,

geschilderd omstreeks 1540 in

het atelier van Bernard van Orley

(1488-1541). Dit schilderij op paneel

vertoont alle kenmerken van de

stijl van deze Brusselse kunstenaar,

die onder meer het portret

schilderde van Karel V, de keizer

van het Heilig Rooms-Duitse rijk

Ferdinand I en de Deense koningin

Isabella. In 1518 werd hij benoemd

tot hofschilder van Margaretha

van Oostenrijk, de landvoogdes

van de Nederlanden. Dit fraaie

schilderij van een Madonna met

kind en engel bracht € 56.250 op.

Een andere blikvanger was een

schilderij in waterverf en zwarte

gewassen inkt, van Kees van Dongen,

getiteld Conversation dans

la rue, gesigneerd links onderaan,

en blijkbaar daterend uit de jaren

1900. De nieuwe eigenaar mocht

het meenemen voor € 26.250.

Een Borreman bij

Coutau-Bégarie

De Borremans waren een geslacht

van Belgische beeldsnijders, vier

generaties, van 1460 tot 1590. De

beroemdste van hen was Jan II de

Oude (ca. 1460-1520), die in Brussel

was gevestigd. Ook zijn vader,

Jan I, was een beeldsnijder. Men

vermoedt dat de groep van de

Annunciatie gecreëerd in Brabant

omstreeks 1480-1510 van zijn hand

is. Dit haut-reliëf van notenhout,

dat wellicht ooit deel uitmaakte

van een retabel, werd op 25

februari ter veiling aangeboden in

Drouot door veilinghuis Coutau-

Bégarie. Het bracht € 27.048 op.

Records bij de vleet

in Londen

Begin maart boekten Christie’s

en Sotheby’s op twee veilingdagen

resultaten die meer dan ooit

bewijzen dat de internationale

veilingmarkt een heel aparte wereld

is, geenszins beïnvloed door

pakweg de oorlog in Oekraïne. Het

zou natuurlijk ook zijn zwanenzang

kunnen zijn … Hoe dan ook, op 1

maart hield Christie’s een marathonveiling.

Die begon in Shanghai

en werd vervolgd in Londen. De

totale omzet bedroeg £ 249 miljoen

(€ 297 miljoen). Dat was ongeveer

wat deskundigen hadden verwacht.

Zo’n 90 % van de lots ging

de deur uit. Het klapstuk van deze

marathonveiling was het olieverfschilderij

op doek De vossen van

de Duitse kunstenaar Franz Marc.

Dit prachtige kubistische werk, in

beslag genomen door de nazi’s,

werd onlangs door het museum

Kunstpalast in Düsseldorf terugbezorgd

aan de erfgenamen van

Kurt en Else Grawi. Het werk werd

afgehamerd op £ 42,7 miljoen (€ 51

miljoen). Dat is het dubbele van het

vorige record voor deze kunstenaar.

De dag erna werd het enthousiasme

van het koperspubliek voor

de grote namen van de moderne

kunst nog maar eens bevestigd bij

Sotheby’s. De twee veilingen van

moderne en hedendaagse kunst

brachten samen £ 221,4 miljoen

(€ 264,2 miljoen) in het laatje. Het

klapstuk van de veiling was Het rijk

der lichten van René Magritte. Het

werd van de hand gedaan door de

Brusselse verzamelaarster Anne-

Marie Gillion-Crowet. Sotheby’s

bood het ter veiling aan met een

waarborg. De nieuwe eigenaar,

een Aziatische verzamelaar, telde

er £ 59,4 miljoen (€ 71 miljoen) voor

neer. Dat is liefst drie keer zoveel

als het vorige record voor deze

surrealistische meester. Op 3 maart

en de dag erna werden bij Phillips,

in Londen, niet minder dan zeven

nieuwe wereldrecords gevestigd,

op een dubbelveiling van hedendaagse

kunst. Daar bedroeg de

totale omzet £ 41,9 miljoen (€ 50,7

miljoen). Een van de kunstenaars

die op de meeste belangstelling

van het koperspubliek konden

rekenen, was Caroline Walker. Haar

schilderij A Scattering (2011) ging

van de hand voor bijna het tienvoudige

van wat experts hadden

verwacht: £ 327.600 (€ 396.330).

79


Veilingen

Wereldwijd

£ 42.700.000

(€ 56.300.000)

Franz Marc, De vossen, 1913, olieverf

op doek, 88 x 66 cm. Christie’s, Londen,

01-03.© Christie’s Images Ltd.

£ 59.422.000 (€ 71.000.000)

René Magritte, Het rijk der lichten, 1961, olieverf op doek,

114,5 x 146 cm. Sotheby’s, Londen, 02-03. © Sotheby’s.

£ 327.600 (€ 396.330)

Caroline Walker, A Scattering, 2011, olieverf op doek, 166,7 x

199,8 cm. Phillips, Londen, 04-03. © Phillips.

Nieuw

wereldrecord voor

Line Vautrin bij

Christie’s

Op 8 maart, ter gelegenheid van

de Internationale Vrouwendag,

hield Christie’s in Parijs zijn eerste

live-veiling van het jaar, met als

titel Différents Éclats de Paradis

: Œuvres de Line Vautrin. De

opbrengst bedroeg € 3,3 miljoen.

De veiling lokte belangstellenden

uit 18 landen. Het werd een

mooie hommage aan Line Vautrin

en haar enkele dagen eerder

overleden dochter Marie-Louise

Bonnaud-Vautrin. Er werd een

nieuw wereldrecord gevestigd

voor een spiegel van Talosel,

versierd met bladeren van groen

glas. Het ging om een uniek

stuk, het enige bekende van dit

model. De nieuwe eigenaar bood

er € 491.400 voor, ruim het viervoudige

van de laagste richtprijs

(€ 120.000). In mei 2015 was er

al de succesvolle veiling van de

privécollectie van Marie-Louise

Bonnaud-Vautrin. Deze keer bestond

het aanbod uit een ruime

waaier van werken van Line Vautrin,

komende uit verschillende

privécollecties: spiegels, dozen,

juwelen en kostbare accessoires

die getuigen van het poëtische

universum en het raffinement

van deze elegante Parisienne.

Topstukken op deze veiling

waren onder meer de beroemde

spiegel Folie, van zwart Talosel,

toegewezen voor € 327.600,

meer dan het dubbele van de

richtprijs, en de spiegel Chardon,

die van de hand ging voor

€ 107.100, eveneens meer dan

het dubbele van de richtprijs. De

spiegel Sequins ging dan weer

de deur uit voor € 113.400. Ook

voor de dozen en accessoires was

er veel belangstelling. Zo bood

een koper € 40.320 voor een

poederdoos van verguld brons

uit 1940, versierd met de sterrenbeelden.

Dat was meer dan

het achtvoudige van de richtprijs!

Een doos van verguld brons

werd dan weer toegewezen voor

€ 27.720, het drievoudige van de

richtprijs. Diezelfde dag bracht

veilinghuis Gros & Delettrez

hulde aan een eeuw van vrouwelijke

creativiteit, aan de hand van

werken van Charlotte Perriand,

Sonia Delaunay, Line Vautrin,

Eileen Gray, Elizabeth Garouste

en tal van andere vrouwen, actief

in de schilderkunst, het design,

de meubelkunst, de beeldhouwkunst

en het ontwerp van

kunstjuwelen. Men kon onder

meer bieden op spiegels van Line

Vautrin en Marion de Crecy, en

op stoelen van Claude Lalanne.

Van de eerste ging een spiegel

van het model Romain, met een

frame van Talosel en ingelegde

plaatjes van glas, de deur uit voor

€ 52.000, een bod dat binnen de

richtprijzen bleef. Van de tweede

werd een rechthoekige spiegel

van geëmailleerde keramiek

toegewezen voor € 3.640 (kosten

inbegrepen), iets meer dan de

hoogste richtprijs. Van de laatste

ging een paar stoelen met ‘takken’,

van brons met verguld

patina en messing, de deur uit

voor € 104.000 (per exemplaar),

samen goed voor € 208.000

(exclusief kosten).

OP KOMST

De collectie

van Edric van

Vredenburgh bij

Sotheby’s

Op 13 april gaat bij Sotheby’s, in

Parijs, de collectie van Brusselaar

Edric van Vredenburgh onder de

hamer. Dit ensemble wijkt af van

de traditionele rariteitenkabinetten

die men in Europa kent sinds

de renaissance. Het biedt net een

heel andere kijk op kostbare en

originele werken. De vader van

Edric van Vredenburgh, die als

kind werd ingewijd in de geheimen

van de insectenkunde in het

British Museum, droeg die belangstelling

voor vreemde fenomenen

en dingen uit de natuur

over op zijn zoon. Tijdens het

opgroeien vatte die spontaan belangstelling

op voor sierkunst. Hij

was geboeid door de herkomst

van objecten, hun geschiedenis

en de culturele context waarin

ze het licht hadden gezien. Het

ensemble dat bij Sotheby’s

onder de hamer gaat, is de

privécollectie van Edric van Vredenburgh.

Het gaat om stukken

waarmee hij zich de laatste jaren

had omringd, vooral sinds hij in

een loft in het centrum van de

Belgische hoofdstad woonde. Ze

zijn de vrucht van niet-aflatend

reizen en speuren bij handelaars,

zowat overal ter wereld, en op

veilingen. Aanvankelijk werkte

hij in de antiquiteitenhandel van

zijn vader, later had hij een eigen

zaak. Edric van Vredenburgh kon

rekenen op de erkenning van

zijn collega’s en het vertrouwen

van de grootste verzamelaars en

instellingen. Het door hem bijeengezamelde

ensemble is een

fascinerende reis door de tijd en

de beschavingen. Het gaat onder

meer om objecten gehouwen

uit hardsteen, vazen en mortieren

van porfier, een Italiaanse

reliëf van marmer uit Porto Santo

waarop een leeuw is afgebeeld,

80


€ 491.400

Line Vautrin, spiegel, ca. 1960, uniek

stuk. Christie’s, Parijs, 08-03.

© Christie’s Images Ltd.

RICHTPRIJS: € 300.000-400.000

Keizerlijk zegel, China, Qing-dynastie, Qianlong-periode,

18e eeuw, nefriet. Beaussant Lefèvre, Parijs, 15-04.

© Beaussant Lefèvre.

RICHTPRIJS: $ 48.000.000 (€ 43.493.000)

Diamant De Beers Cullinan Blue, 15.10 karaat.

Sotheby’s, Hongkong, 28-04. © Sotheby’s.

uitgelezen objecten uit Alaska,

hoofdsteunen uit Midden- en

Zuid-Afrika, Japanse jumonjisperen

uit de Edo-periode, knotsen

uit Melanesië en Polynesië,

een prachtig kistje met inlegwerk

uit de Mogol-periode, en een

ongemeen mooi Hawaïaans

collier (lei niho), afkomstig uit

de collecite van Nathaniel Bright

Emerson. Liefhebbers kunnen

dus bieden op een bijzonder rijke

waaier van originele objecten,

voortgebracht door de mens, de

natuur en de tijd.

Een Chinees

keizerlijk zegel in

Drouot

Op 15 april houdt Beaussant

Lefèvre & Associés in Drouot een

veiling van Aziatische kunst. Men

kan er onder meer bieden op een

belangrijk keizerlijk zegel uit de

Qing-periode (1644-1912) dat ooit

toebehoorde aan keizer Qianlong

(1736-1795). Het zegel werd

door het veilinghuis ontdekt

bij een boedelbeschrijving. Het

komt uit een Franse privécollectie,

waar het al bijna een eeuw in

zat. Dit zeldzame stuk, vervaardigd

van spinaziegroen nefriet,

stelt een zittende leeuw voor die

speelt met een bal. Het is een

treffend staaltje van de schoonheid

en het culturele belang van

zegels ten tijde van de Qingdynastie.

Het zou € 300.000 tot

400.000 moeten opbrengen. Om

de Chinese zegelcultuur te begrijpen,

is het belangrijk te weten

dat een zegel drukken, bijvoorbeeld

op een document of een

werk, niet betekent dat men dat

als zijn eigendom ‘bestempelt’,

maar dat men er zijn goedkeuring

aan verleent. Soms ziet men

op één en hetzelfde werk de

zegelafdruk van opeenvolgende

keizers. De ontwikkeling van de

Chinese zegelcultuur bereikte

haar hoogtepunt onder de Mingen

Qing-dynastieën. De geletterden

streefden er immers naar

de kalligrafie, de schilderkunst

en de zegelkunst met elkaar te

combineren, om in hun artistieke

werken de perfectie te bereiken.

De vaklui experimenteerden met

zeer diverse materialen (nefriet,

steatiet, ivoor, bamboe, bergkristal

en brons) en uiteenlopende

vormen (vierkant, rond,

rechthoekig, ovaal, enz.). Door

al die experimenten ontstond

uiteindelijk ook een nieuw artistiek

expressiemiddel. De zowat

1.800 zegels die keizer Qianlong

bezat, bewijzen het belang van

die zegelcultuur. Op de veiling

in Drouot kan men ook bieden

op objecten gehouwen uit harde

steensoorten. De belangrijkste

zijn van nefriet. Zo is er een

schaal van zeegroen nefriet uit

de 18e eeuw, geschonken ter gelegenheid

van een huwelijk. Experts

verwachten een opbrengst

van € 40.000-60.000. Verder heb

je een bierpul met deksel van

donkerbruin nefriet, met een

richtprijs van € 30.000-40.000, en

een vis vervaardigd van aquamarijn,

met een richtprijs van

€ 6.000-8000.

Een blauwe

diamant bij

Sotheby’s

Op 28 april kan men bij Sotheby’s

in Honkong bieden op

een prachtige blauwe diamant

van 15.10 karaat, genaamd De

Beers Cullinan Blue. Het veilinghuis

speelt daarmee in op de

belangstelling voor gekleurde

diamanten (zie COLLECT AAA nr.

514, maart 2022). Dit wonder van

de natuur, geslepen uit een ruwe

diamant die werd ontdekt in

april 2021, is een van de kostbaarste

blauwe diamanten die

ooit ter veiling werden aangeboden.

Het is immers de grootste

helderblauwe diamant die ooit

onder de hamer ging en ook de

grootste helderblauwe diamant

in trap-slijpvorm zonder interne

onzuiverheden die ooit werd

geregistreerd bij het Gemological

Institute of America (GIA).

De blauwe diamanten behoren

tot de zeldzaamste gekleurde

diamanten. Ze zijn een speling

van de natuur. Hun blauwe kleur

is meestal te danken aan de

aanwezigheid van sporen van het

zeldzame borium in hun kristallen

structuur. Bovendien zijn

er weinig ontginningsplaatsen.

De meeste blauwe diamanten

komen uit de Cullinan-mijn, in

Zuid-Afrika. De Beers Cullinan

Blue is bovendien geklasseerd

als ‘Fancy Vivid Blue’, de hoogste

kleurgraad, en dus van een

uitzonderlijke helderheid. De diamant

staat te boek als ‘Internally

Flawless’ (zonder interne onzuiverheden).

Verwacht wordt dat hij

zo’n $ 48 miljoen (€ 43,5 miljoen)

zal opleveren.

81


€ 216.750

Verrassend afgehamerd

Parfum speelde een prominente

rol in de Chinese cultuur en werd

gebruikt bij elke belangrijke

gebeurtenis in het leven. In de

vele rituelen (taoïstisch, boeddhistisch of

confucianistisch), gebruikten de Chinezen

harsen en geurende houtsoorten om een

heilige ruimte of tijd af te bakenen. Alleen

al de aanwezigheid van de wierookbrander

was voldoende om een heilige plaats

aan te duiden of te definiëren. Voor de

welgestelde Chinezen (meer bepaald voor

de sociale categorie die bekend staat als

de literati) maakten aromatische stoffen

deel uit van het dagelijks leven, waarbij

het gebruik van veel verfijnde voorwerpen,

zoals de wierookbrander, getuigden van de

rang van de eigenaar. Op 10-03 werd een

uitzonderlijk exemplaar aangeboden door

het veilinghuis Coronari Auctions. Deze

bronzen wierookbrander weegt bijna 60

kilo en is versierd met draken en vlammende

parels, terugkerende motieven in

de Chinese kunst, waarbij de parel staat

voor het bereiken van wijsheid, macht of

onsterfelijkheid. Dit stuk, gemaakt tijdens

de Qing-dynastie, onder het prestigieuze

bewind van de keizer Qianlong (1735-1796),

is afkomstig uit een particuliere verzameling

in Antwerpen. De eigenaar had het

in de tweede helft van de 20e eeuw op

de Londense markt gekocht. Voorzicht

geschat op 2.000 tot 4.000 euro, lijkt dit

stuk, traditioneel in zijn vorm ondanks het

ontbreken van een deksel, veel belangrijker

te zijn geweest dan de experts in de zaal

dachten, want één bieder aarzelde niet om

het bieden op te drijven tot een waanzinnig

bedrag van 216.750 euro!

Bijzondere wierookbrander, China, Qing-dynastie,

Qianlong regeerperiode, 18e eeuw, brons, hoogte:

46,5 cm, 60 kg. Coronari Auctions, Nazareth, 10-03.

Coronari Auctions.

82


Veilingen

België

Collect-1/2pQ-avril.qxp_320 8/03/22 17:15 Page3

OPENBARE VEILING

26 & 27 APRIL om 18u30

€ 22.500

Line Vautrin (1913-1997), Mirroir Soleil XII,

ca. 1955, resine en glas, 11,18 x 1,97 cm. Flanders

Auctions, 09-02. © Flanders Auctions.

€ 22.000

Constantin Meunier, Le buste du

puddleur, 1890, bruin gepatineerd

brons met marmeren

sokkel. Vanderkindere, 16-02.

© Vanderkindere.

Platina Art Deco broche bezet met een centrale diamant

van +/- 0,60 karaat en diamanten voor een totaal van +/- 5 karaat.

Omstreeks 1920-1930

Afmeting: +/- 5,5x3,2 cm. Totaal gewicht: +/- 20,8 gr.

AFGELOPEN

Flanders Auctions

veilt Vautrin

Op 9 en 10 februari veilde

Flanders Auctions een Soleil

XII-spiegel van Line Vautrin (1913-

1997) voor € 22.000, opnieuw

een topresultaat voor de Franse

spiegelmaakster. Een uitzonderlijk

beeld gemaakt uit witte

Carraramarmer, met beeltenis

van een dame met haar kind

en een satyr, ving een bod van

€ 11.250. Ook een beeld van

de Franse beeldhouwer Adrien

Etienne Gaudez (1845-1902) deed

het goed. Gaudez studeerde aan

de École des Beaux-Arts in Parijs

en maakte zijn debuut op het

Parijse Salon in 1864. Hij werkte

bijna uitsluitend in brons en hield

zich bezig met genreonderwerpen,

militaire en patriottische

thema’s. Zijn bronzen beeld van

een meisje met een gitaar werd

geveild voor € 10.625. Een 18eeeuwse

calvarie van meer dan

twee meter hoog, opgemaakt uit

een gekruisigde Jezus Christus en

twee rouwende figuren, werd geveild

voor € 8.750. Bij de hedendaagse

kunst kon een werk van

de Mechelse kunstenaar Jef van

Tuerenhout (1926-2006) bekoren.

Van Tuerenhouts expressionistische

stijl evolueerde in de jaren

zestig naar een licht erotische,

sensuele stijl die aan magisch realisme

doet denken. Deel van die

stijl was zijn steeds terugkerende

muze, een mystieke, exotische

vrouw. Zo ook in dit portret, getiteld

Met haar ogen vol schaduw,

geveild voor € 8.125.

Vanderkindere

veilt Lalanne

Een tafellamp van het model Pigeon

ontworpen door de Franse

kunstenaar François-Xavier

Lalanne (1927–2008) was een van

de hoogvliegers op de veiling

van 16 februari bij Vanderkindere.

Lalanne, die samen met

zijn echtgenote Claude Lalanne

het duo Les Lalanne vormde,

bekend om hun surrealistische

beelden van dieren en vegetatie,

ontwierp de vogellamp in 1992.

Hij werd afgehamerd op € 39.000

(richtprijs: € 20.000-30.000). Een

groot stilleven toegeschreven

aan de Zuid-Nederlands kunstschilder

Alexander Adriaenssen

(1587-1661) verraste op de veiling.

Veel van Adriaenssens stillevens

waren relatief kleine en goedkope

werken, en zijn specialiteit was

rauwe vis. Dat maakt van deze

voorstelling van een kreeft en

fruit omringd door verschillende

Olieverf op parket koper "Landschap met waterval, vissen, fruit

en dieren". Toegeschreven aan het atelier van Jan van Kessel

Op de manier van Brueghel de Velours. Vlaamse school

Periode: XVIIe Afm.: +/-26,5x39cm

TENTOONSTELLING

22, 23 EN 24 APRIL

VAN 10 TOT 18 U

HOTEL DE VENTES VANDERKINDERE S.A.

685-687 ALSEMBERGSESTEENWEG - 1180 B RUSSEL

PRIVÉ PARKING • TEL. 02 344 54 46

info@vanderkindere.com

w w w . v a n d e r k i n d e r e . c o m

83


Veilingen

België

€ 16.000

Slingerklok toegewezen aan Pierre-Philippe

Thomire (1751-1843) met afbeelding van Bacchus,

geciseleerd en verguld brons, ca. 1805. Galerie

Moderne, 20 & 21-02. © Galerie Moderne.

€ 12.000

Gustave Van De Woestyne, Portret

van Félicien Brys, olieverf op doek,

70 x 50 cm. Horta, 21-02. © Horta.

€ 24.000

Bruno Catalano, Voyageur,

2014, gepatineerd

brons, hoogte: 61 cm.

Horta, 21-02. © Horta.

€ 6.500

Firmin Baes (1874-1945), Meisje met

fuschia’s, olieverf op doek, gesigneerd, 60

x 48 cm. Maison Jules, 26-02.

© Maison Jules.

dieren, waaronder papegaaien,

een aap, een eekhoorn en een

kat, een relatief uitzonderlijk

stuk. Het stilleven werd geveild

voor € 32.000 (richtprijs: € 8.000-

12.000). Ook Constantin Meunier

(1831-1905) verscheen op veiling

met een buste van een ijzerarbeider

(‘puddleur’) uit 1890. Het

bronzen beeld met bruine patina

had een richtprijs van € 7.000-

10.000 en werd geveild voor

€ 22.000. Uit het atelier van David

Teniers de Jongere (1610-1690)

ten slotte, kwam het paneel Le

Philosophe. Het kleine werkje

was geschat op € 600-800 maar

verraste de zaal toen het geveild

werd voor € 20.000.

Galerie Moderne

veilt Maurice

Wyckaert

Op 21 en 20 februari gingen bij

Galerie Moderne onder meer

twee slingerklokken uit de collectie

van de baron en barones

Duesberg aan hoge bedragen

onder de hamer. De eerste was

een klok uit 1805 toegewezen aan

de Franse neoclassicist Pierre-

Philippe Thomire (1751-1843),

met afbeelding van de god

Bacchus. De pendule had een

richtprijs van € 7.000-8.000 maar

werd afgehamerd aan € 16.000.

De tweede klok was er één van

Claude Galle (1759-1815), een

belangrijke bronsgieter aan

het einde van de 18e eeuw die

monturen voor meubels, klokken

en andere voorwerpen in verguld

brons creëerde voor de paleizen

van Fontainebleau, Versailles,

Saint-Cloud en Compiègne. Op

zijn grote klok in empirestijl zitten

twee jonge vrouwen, eentje die

leest en een andere die een kaart

bestudeert. Deze pendule had

een richtprijs van € 7.000-8.000

maar werd geveild voor € 8.200.

Bij de asiatica werd een groot

rond bord met decoratie van

twee draken rond een parel in

rode en gouden email met groot

succes geveild. Het bord met

Guangxu-merk, uit de periode

(1875-1908), had een richtprijs

van € 3.000-4.000 maar haalde

een bod van € 15.000 binnen.Tot

slot ging een Maurice Wyckaert

(1923-1996) uit 1985 onder de

hamer voor € 14.000 (richtprijs:

€ 8.000-12.000).

Bruno Catalano

bij Horta

Horta had op 21 februari een

Voyageur van de Franse beeldhouwer

Bruno Catalano (°1960)

te veil, gemaakt in 2014. Het

bronzen beeld was goed voor

een bod van € 24.000. Bij de

juwelen viel een witgouden ring

met een diamant van +/- 4,53

op. De ring verliet het veilinghuis

voor € 16.000. Gustave Van De

Woestyne werd op de veiling vertegenwoordigd

door een portret

van Félicien Brys, moeder van

de Belgische reder en politicus

Arthur Brys. Een koper had er

€ 12.000 voor over. Een albasten

sculptuur van de graflegging,

wellicht van Duitse makelij en te

dateren aan het begin van de 18e

eeuw, werd op de kop getikt voor

€ 12.000, terwijl een potloodtekening

van een tweemaster

in een storm, gemaakt door de

Russische schilder Ivan Constantinovich

Aivazovsky (1817-1900)

een bod van € 10.000 ving.

Maison Jules

veilt Firmin Baes

De eerste veiling van Maison Jules

in de kerk aan het Heilig kruisplein

in Sint-Amandsberg leverde

enkele mooie resultaten op. Een

Meisje met fuschia’s van Firmin

Baes (1874-1945) met een richtprijs

van € 2.000-3.000 bijvoorbeeld,

behaalde uiteindelijk € 6.500.

Twee marmeren beelden van de

Belgische beeldhouwster Hilde

Van Sumere (1932-2013), elk met

als richtprijs € 3.000-5.000, behaalden

€ 8.000. Beide beelden

dragen haar kenmerkende sobere

stijl en zijn volledig uit wit Carraramarmer

gemaakt. Een werk

van Joseph Willaert, de Belgische

schilder die we kennen van zijn

kleurrijke, kinderlijke schilderijen

van het Vlaamse dorp en dorpsleven,

werd aangeboden met een

richtprijs van € 3.000-4.000. De

Deur van een paardenstal is een

bijzonder driedimensionaal werk,

met een opengeklapte houten

staldeur die op het schilderij bevestigd

is. Een verzamelaar deed

een bod van € 7.000 en mocht het

werk mee naar huis nemen. Een

pasteltekening van de Gentse

impressioniste Anna De Weert

(1867-1950) ten slotte, stond in de

catalogus met een richtprijs van

€ 1.600-2.400. De boomgaard

verleidde iemand tot een bod van

€ 5.000.

Europese collecties

bij FW Auctions

FW Auctions veilde op 27 februari

uit enkele Europese collecties

onder meer een rond miniatuurportretje

van Olympe Desmaisieres

(1766-1851), de dochter van

François Morin d’Arfeuille, een

Franse officier, en de echtgenote

van Charles-François-Paulin

84


Grotesteenweg

Anno 1897

Antiek, kunst

& designveiling

WOENSDAG 20 APRIL 2022

DONDERDAG 21 APRIL 2022

catalogus & info:

www.flandersauctions.be

+32 50 39 00 84

Moderne kunstveiling

20 april 2022

expo 09.04.2022 – 17.04.2022, alle dagen van 10u tot 18u

Catalogus online: www.campocampo.be

Grotesteenweg 19-21 - 2600 Antwerpen-Berchem - Tel 03 218 47 77 - guy@campocampo.be

MJV SOUDANT

Collect 95x132mm.indd 1 14/03/2022 13:05

Salle de ventes aux enchères d’antiquités

VERKOOP XIV :

Zondag 1 mei om 13.00 uur.

400 lots waaronder de verzameling van de heer Jacques Peltzer,

zoon van de industrieel Georges Peltzer uit Verviers en mevrouw

Hélène le Tonnelier de Breteuil. Kleinzoon van Prinses Elisabeth

Chavchavadze, geboren Ridgway.

André-Antoine LARDIN

(1724 - 1790),

Parijse meubelmaker ontving

meester op 1 juli 1750.

Herkomst: Gravin van Hélène

de Breteuil.

Familieverzameling Jacques

Peltzer: Gravin Hélène de Breteuil

dan Château Peltzer.

Speedy GRAPHITO (1961)

Mediterraan Constructivisme of Boten

die terugkeren naar de haven. Olieverf

op doek gemonogrammeerd, gedateerd

1990, mede-ondertekend en getiteld op de

achterzijde, 65 x 54 cm. Herkomst: Polaris

Gallery Parijs. Privécollectie Parijs.

Privécollectie van moderne kunst en straatkunst

Jacques Peltzer.

De 150 kavels met betrekking tot de familie Peltzer-de Breteuil

omvatten :

- Meubels en sierkunst uit de 18e, 19e en 20e eeuw die toebehoorden

aan de leden van deze illustere familie of die hun

prestigieuze eigendommen (Château Breteuil, Château Peltzer,

het paleis van Polignac in Venetië, eigendommen in Deauville of

aan de Avenue de Bellechasse in Parijs) hebben ingericht

- De verzameling hedendaagse kunst van de heer Peltzer

(werken van Yves Zurstrassen, Zender, Miguel Berrocal, Speddy

Graphito, Ludo, André Lhote, Patrick Hugues, Ender, Quick,

Britto, Chris Tap etc etc).

- Luxe lederwaren.

Kijkdagen: donderdag 28 tot zaterdag 30 april van 10 tot 18 uur.

Hermes, Gucci, Louis Vuitton.

60 rue de Bertransart, 6280 Gerpinnes | Tel. +32 71 50 59 95 | +32 495 25 16 20 | info@mjvsoudant.be | www.mjvsoudant.be


Veilingen

België

€ 5.000

Georges Lavroff (1750-1835),

La Nuit, verguld brons, 77 x 57

x 14 cm. FW Auctions, 27-02.

© FW Auctions.

James Ensor, Christus calme la tempête, 1886, ets op Japans

papier, ingekleurd door de kunstenaar, onderaan en achteraan

ondertekend, 15,3 x 23 cm. Lhomme, 09-04. © Lhomme.

RICHTPRIJS: € 30.000-

50.000

Floris Jespers, Het Paar, olieverf op

doek. Campo & Campo, 20-04.

© Campo & Campo.

RICHTPRIJS: € 8.000-

12.000

Joseph Lacasse, Compositie

met blauw. Campo & Campo,

20-04. © Campo & Campo.

Desmaisieres, landheer van het

Franse Monchaux. Eén van hun

zonen was Léandre Desmaisieres

(1794-1864), Belgisch staatsman,

parlementariër, minister van

Financiën en gouverneur van

Oost-Vlaanderen. Het delicate

miniatuurportret is een kostbare

getuigenis van de vroege carrière

van Augustin Ritt, geboren in

St. Petersburg maar opgeleid in

Antwerpen, in het atelier van de

portrettist Andréas Bernardus de

Quertemont (1750-1835). Het portretje

werd geveild voor € 6.000.

Van de Russische animalier

Georges Lavroff werd uitzonderlijk

een beeld dat geen dier

voorstelt geveild voor € 5.000. Het

vergulde bronzen beeld toont een

jonge vrouw die naar de maan

reikt, steunend op een marmeren

voet. Van de Pools-Franse schilder

Simon Mondzain (1890-1979) tot

slot, werd een zicht op de waterval

van het Oostenrijkse kuuroord

Bad Gastein geveild voor € 3.000.

KOMENDE

Drukwerk

bij Lhomme

De komende veiling bij Lhomme

is gepland voor zaterdag 9 april.

In de sectie Schone Kunsten zal

een tekening van Jean Delville te

koop zijn, naast schilderijen van

Léon Wuidar, Ernest Marneffe,

Auguste Donnay, Albert Raty, Edgar

Scauflaire, Auguste Mambour

en Gaston Bogaert en etsen van

James Ensor, Sam Francis, Pierre

Alechinsky en Henri Michaux. Er

zijn ook verschillende originele tekeningen

van Léonard Defrance,

een mooie verzameling Japanse

prenten, en een belangrijke verzameling

tekeningen en gravures

van Félicien Rops. Bij de strips zal

een mooie collectie eerste edities

van Kuifje de fans van het werk

van Hergé zeker bevallen. De

veiling wordt aangevuld met een

aanbod van oude affiches. Ook

opmerkelijk is een brief met de

handtekening van Catharina de

Medici en een stel bronzen beelden,

waaronder een prachtige

David van Antonin Mercié.

Floris Jespers bij

Campo & Campo

De blikvanger op de veiling van

moderne en hedendaagse kunst

bij Campo & Campo op 20 april

is een prachtig olie op doek van

Floris Jespers. Het paar (richtprijs:

€ 30.000-50.000) behoorde ooit

tot de collectie van de dichter

Paul Van Ostaijen. Samen met

een eglomisé (€ 5.000-8.000)

wordt er nog een hele reeks

andere werken ven deze schilder

geveild. Ook een topstuk is een

borduurwerk van de Italiaanse

conceptuele artiest Alighiero

Boetti, Cinque x cinque venticinque

(€ 25.000-35.000 euro).

Andere loten van internationale

kunstenaars zijn onder andere

een houtskooltekening van Ernst

Ludwig Kirchner (€ 6.000-8.000

euro), een werk op papier van

de Colombiaanse artiest Luis

Caballero (€ 3.000-5.000), een

bijzondere collage Reading, the

Communist ideal van de Brit Nick

Banks (€ 4.000-6.000) en een

abstract werk Technicolore van

de Oostenrijkse artiest Thierry

Feuz (€ 10.000-15.000). Natuurlijk

passeren ook nog heel wat

bekende Belgische kunstenaars

de revue. Zo wordt er een hele

collectie werken van Eugeen

Van Mieghem geveild, met als

hoogtepunt een pastel van een

rustende man met pijp langs

de waterkant (€ 3.000-5.000).

Jakob Smits is vertegenwoordigd

met een portret van een meisje

(€ 15.000-25.000). Een ander portret

van de hand van Théo Van

Rysselberghe wordt geschat tussen

de 8.000 en 12.000 euro. Er

worden enkele werken van Paul

Joostens geveild waaronder een

prachtig doek uit 1937 (€ 4.000-

6.000 euro). Deze lijst kunnen

we nog verder aanvullen met

werken van Belgische abstracte

kunstenaars, waaronder een werk

van Maurice Wyckaert (€ 8.000-

12.000 euro) en twee prachtige

composities van Joseph Lacasse.

Van de compositie met blauw

wordt een resultaat verwacht van

8.000 à 12.000 euro. Ook zullen

verschillende weken van Bram

Bogart geveild worden met als

hoogtepunt een materieschilderij

uit 1964 (€ 10.000-15.000). De kers

op de taart zijn de zes abstracte

werken van Guy Vandenbranden

niet in dit lijstje ontbreken.

Verder worden ook sculpturen en

design aangeboden.

Grote collectie

Steiff Studio

Animals bij Flanders

Auctions

Een goedgevulde catalogus met

kunst, design en antiek vormt de

basis voor de veiling op 20 en 21

april bij Flanders Auctions. Het

veilinghuis pakt ditmaal onder

andere uit met een grote collectie

‘Steiff Studio Animals’. Het wereldberoemde

bedrijf Steiff, vooral

bekend van de kleinere teddyberen

en andere pluche huisdieren,

ontwerpt en produceert al meer

dan 100 jaar realistische knuffels

van hoge kwaliteit. Ze worden

vooral gebruikt als centrale

eycatcher op filmsets, interieurs

en themafeesten. De collectie

die geveild wordt bij Flanders

86


Medusa-Auctioneers – Breda

Hèt veilinghuis voor Nederland en Vlaanderen

Maiden Spring Auction

KUNST – ANTIEK – EN VERZAMELGOEDEREN

Bieden vanaf 11 april

Live-online veiling vanaf 10 mei

WWW.MEDUSA-AUCTIONEERS.NL


Veilingen

België

RICHTPRIJS: € 800-1.200

Bruine beer uit de collectie Steiff Studio Animals.

Flanders Auctions, 20 & 21-04.

© Flanders Auctions.

RICHTPRIJS: € 8.000-12.000

Slingerklok van verguld brons in de

vorm van de kathedraal van Reims.

Flanders Auctions, 20 & 21-04.

© Flanders Auctions.

André Lanskoy, Cortège par Pierre

Lecuire, olieverf op doek. Damien

Voglaire, 22 & 23-04.

© Damien Voglaire.

RICHTPRIJS: € 50.000-

60.000

Andy Warhol, Mick Jagger, 1975,

print, kleurenzeefdruk op papier,

gesigneerd in de plaat: Mick

Jagger en buiten de plaat: Andy

Warhol, proof of print 127/250,

110 x 73 cm. Horta, 25 & 26-04.

© Horta.

Auctions bevat zowel bruine beren

(richtprijs: € 800-1.200), giraffen

(240 cm hoog, richtprijs: € 800-

1.200), een tijger, een leeuwin en

huskies, als een antieke levensechte

teddybeer. Deze laatste

werd gemaakt als decoratie voor

de kinderafdeling van verschillende

Inno-vestigingen in België

en wordt tegenwoordig gezien als

een echt verzamelobject. Naast de

Steiff-collectie worden ook nog

werken van onder andere Charles

Catteau geveild (richtprijs: € 1.500-

2.500), een impressionante klok

in de vorm van de kathedraal van

Reims (€ 8.000-12.000), verschillende

werken van de Antwerpse

schilder Pol Mara (o.a. Ladies,

richtprijs: € 1.000-2.000) en nog

veel meer.

Kunstenaars

en schrijvers bij

Damien Voglaire

De voorjaarsveiling die op 22 en 23

april in de veilingzaal van Damien

Voglaire wordt georganiseerd staat

in het teken van enkele grote kunstenaars

en schrijvers. Le Voyage

d’Urien van André Gide was het

eerste boek dat door Maurice Denis

werd geïllustreerd en het enige

waarvoor hij litho’s graveerde. Het

markeert het begin van de Nabisbeweging,

die door Maurice Denis

in augustus 1890 voor het eerst

werd omschreven in het tijdschrift

Art et Critique. We blijven in de 19e

eeuw met een mooie en zeldzame

proefdruk over Japan van James

Ensor, La Bataille des Éperons d’or

(1895), gedateerd en gesigneerd

in potlood, een mooie uitgave van

Notre-Dame de Paris, geïllustreerd

met tien etsen van Luc-Olivier

Merson en gebonden door Henri

Blanchetière (met een door Victor

Hugo gesigneerde aantekening)

en het Spaanse grammaticaboek

dat toebehoorde aan Arthur Rimbaud,

met de handtekening en het

adres van de dichter. ‘L’homme à

la grammaire espagnole’ was de

naam die Delahaye aan Rimbaud

gaf in een brief aan Verlaine.

Rimbaud, wellicht beïnvloed

door Verlaines Hispanofiele kant,

wilde Spaans leren en had lijsten

gemaakt met woorden en vervoegingstabellen

in het Castiliaans.

Hij was waarschijnlijk van plan zijn

vriend te vergezellen naar Spanje

en zich vrijwillig aan te melden

voor de Republikeinen. Het tragische

lot van beide mannen heeft

dit verhinderd. We gaan over naar

de moderniteit en de avant-garde

met Cortège (1959), een boek van

Pierre Lecuire geïllustreerd met 24

stencils van André Lanskoy, in een

prachtige band van Devauchelle.

We gaan verder met een mooie

collectie affiches, eerste edities en

uitnodigingskaarten van Marcel

Broodthaers. Van bijzonder belang

is de uitnodigingskaart voor de

allereerste tentoonstelling van de

kunstenaar in de Galerie Saint-

Laurent in Brussel, van 10 tot 25

april 1964, gedrukt op tijdschriftpapier

waardoor elk exemplaar

uniek is. Er zijn ook heel wat edities

geïllustreerd door Derain, Picasso,

Buffet, Villon, Maillol, Masson

en Dalí. Er is ook een rijk aanbod

schilderijen, waaronder zeven

werken van Guillaume Vogels, met

inbegrip van het prachtige schilderij

L’Inondation à Anderlecht, en

zes africanistische schilderijen van

Guilherme Marques. Bijzonder

is ook een uniek fotografisch

panorama van de Belgische kust,

bestaande uit 67 panelen waarop

honderden foto’s zijn geplakt die

de hele kustlijn van De Panne tot

Le Zoute voorstellen.

Andy Warhol

bij Horta

De traditionele maandelijkse

catalogusveiling van Salle Horta

vindt plaats op 25 en 26 april.

Op het menu staat onder meer

een prent van Andy Warhol, een

kleurenzeefdruk op papier met

een voorstelling van Mick Jagger

(1975), geschat op 50.000 à 60.000

euro. Onder de meer klassieke

werken zien we twee pastorale

werken gesigneerd door Eugène

Verboeckhoven, een paar kittens

door Henriette Ronner, een 17e

eeuws werk uit de Nederlandse

school, een Duits werk van rond

1600, een panoramisch uitzicht op

Dinant door James Webb (richtprijs:

€ 13.000-15.000), een Phryne

uit ivoor en onyx gemaakt door

Charles Samuel (€ 6.000-8.000),

Camille Lemonnier op bezoek in

de tuin door Isidore Verheyden

(€ 15.000-25.000), alsook enkele

ringen, waaronder een witgouden

ring met een 10,53 karaat

toermalijn en briljantgeslepen

diamanten (€ 11.000-12.000) en

een platina ring met een 7,15 karaat

saffier en triljantgeslepen en

briljantgeslepen diamanten van

1,80 karaat (€ 8.000-10.000).

88


ABACA

Association Brussels Art & Culture Auctions

BOOKS & PRINTS

LIVE AUCTION : SATURDAY 14 MAY 2022

Session I : 9.30 A.M. / Session II : 2.00 P.M.

VIEWING : by appointment : 2 - 7 MAY

9 - 13 MAY : 10.00 A.M. - 6.00 P.M.

Contact : Armelle Gasquet

+32 468 46 51 28

info@abaca.auction

Live bidding

Online catalogue : www.abaca.auction (starting : 14 April 2022)

Printed catalogue available on request

325 Bld Emile Bockstael – 1020 Brussels – Belgium


Veilingen

België

Guglielmo Della Porta (toegewezen aan), Christus aan het kruis

op een kruisbeeld, Italië, 16e-17e eeuw, verguld brons, zwartgeblakerd

hout, hoogte: 123,5 cm. Vanderkindere, 26 & 27-04.

© Vanderkindere.

RICHTPRIJS: € 600-800

Serie famille rose borden met pauwendecor, Qinglongperiode

(1711–1799). Jordaens, 26 & 27-04. © Jordaens.

RICHTPRIJS: ???

Jean Brusselmans, Femme

écrivant, gemengde techniek op

papier. DVC, 30-04 t/m 02-05.

© DVC.

Diverse collecties

bij Haynault

Haynault organiseert een

tweedelige veiling op 26 april.

Het numismatische gedeelte

van de veiling zal een belangrijke

verzameling Belgische en

buitenlandse medailles omvatten

die een Antwerpse verzamelaar

gedurende verschillende decennia

heeft opgebouwd. Uit een

andere collectie zullen Belgische

herdenkingsmedailles van de

Belgische revolutie van 1830 tot

de periode van de Eerste Wereldoorlog

worden aangeboden.

Ook stripboeken komen aan bod,

waaronder een twaalftal Kuifjealbums

in uitzonderlijke staat. De

jonge eigenaar heeft zijn albums,

die hij tussen 1941 en 1950 van

zijn ouders had gekregen, in

kraftpapier bewaard. De kleuren

van de omslagen zijn dus zo

goed als nieuw: een belangrijke

ontdekking voor geïnformeerde

Kuifje-fans. Verder zien we

documenten en oude aandelen

die getuigen van het roemrijke

industriële verleden van België,

en foto’s uit de archieven van

een Belgische wetenschapper

die tussen 1925 en 1950 in China

verbleef, en van een andere Belg

die deelnam aan de Libische

veldtocht onder leiding van veldmaarschalk

Montgomery tijdens

de Tweede Wereldoorlog. Tot slot

ook nog textiel en oude tapijten,

en een belangrijke collectie

pijpen, opgebouwd over twee

generaties.

Een Christus aan

het kruis na Pasen

bij Vanderkindere

Guglielmo Della Porta (1510-

1577) werd geboren in een

vooraanstaande familie van

beeldhouwers uit de omgeving

van de Lombardische meren.

Hij vestigde zijn naam in Rome

dankzij Michelangelo en de

Farneses en stichtte een van de

meest kosmopolitische ateliers

van de stad. Hij was actief aan

het einde van de renaissance

en zijn stijl werd vooral beïnvloed

door het maniërisme. De

deskundigen van Vanderkindere

menen een maniëristische

Christus aan het Kruis in verguld

brons aan Della Porta te kunnen

toeschrijven. Het beeld dateert

van de 16e eeuw, en omvat een

groot kruisbeeld van gezwart

hout bezet met bergkristal, aangebracht

op een achtergrond van

rode stof, versierd met zilveren

plaatjes. De armen van het kruis

zijn afgewerkt met vergulde

bronzen cherubijnenkopjes. Dit

Italiaanse werk uit de 17e eeuw

zal het hoogtepunt zijn van deze

maandelijkse veiling.

Chinees porselein

bij Jordaens

Op de veilingen van 26 en 27

april bij Jordaens worden een

aantal mooie inboedels van de

hand gedaan. Onder meer schil-

KUNST- EN

ANTIEKVEILINGEN

JORDAENS NV

VEILINGEN

DINSDAG 26 EN WOENSDAG 27 APRIL

VANAF 19 UUR.

KIJKDAGEN

VRIJDAG 22 EN ZATERDAG 23 APRIL

VAN 10 TOT 17 UUR.

Drabstraat 74 I 2640 Mortsel I info@jordaens.eu

03 449 44 30 I Catalogi en livestream: www.jordaens.eu

90


RICHTPRIJS:

€ 15.000-20.000

Francis Bacon, Study from the

human body, 1987, aquatint in

kleuren, gesigneerd en genummerd

64/90, 160 x 130 cm. Cornette,

Brussel, 01-05. © Cornette.

derijen van oude en romantische

meesters verschijnen in de

catalogus, net als meubilair en DVC Gent veilt Jean

Chinees en Japans porselein uit

Brusselmans

de achttiende eeuw. Een kleine

serie famille rose borden met De veiling van 30 april tot 2 mei

pauwendecor uit de Qinglongperiode

kreeg een richtprijs van bestaat uit een dag Klassieke

bij het Gentse veilinghuis DVC

600 à 800 euro.

kunst & Antiek en een dag Moderne

kunst & Design. Eén van de

200X132 ok flamand.qxp_Mise en page 1 14/03/2022 12:55 Page1

sterren van de veiling is een werk

van Jean Brusselmans (1884-1953),

met als schatting 1.000 à 5.000

euro. Het werk in gemengde

techniek met pastel op papier

heet Femme écrivant en komt uit

een Antwerpse collectie. Uit dezelfde

collectie komt een werk van

Victor Mahu (17e eeuw) geschat

op 3.000 à 7.000 euro. Daarnaast

verschijnt ook een unieke

late sculptuur van George Minne

(1866-1941) in marmer, geschat op

5.000 à 8.000 euro. Voorts enkele

mooie private collecties antiek uit

Knokke en Gent, een aantal schilderijen

uit het Kapucijnenklooster

te Antwerpen en een verzameling

surrealistische kunst.

Beperkte oplages

bij Cornette

Op 1 mei organiseert veilinghuis

Cornette de Saint Cyr in Brussel

een veiling van moderne en

hedendaagse kunstwerken in

beperkte oplage, gevarieerd en

van hoge kwaliteit. Francis Bacon

(1909-1992), een schilder hors

catégorie met een complexe

persoonlijkheid, zal worden

vertegenwoordigd door prints

op groot formaat. Daarnaast

verschijnen andere lithografieën,

zeefdrukken, houtsneden

en etsen in beperkte oplage,

gesigneerd door kunstenaars als

Ensor, Picasso, Delaunay, Mirò,

Dalí, Klein, Poliakoff, Vasarely,

Kentridge, Beckman, Stella,

Lewitt, Alechinsky, Baselitz, Kapoor

en Banksy. Ook nationale

kunstenaars zoals Magritte en

Folon zullen aan bod komen. Het

veilinghuis zal tevens multiples

aanbieden, zoals beeldhouwwerken

van César, Arman en

Arp, objecten van Klein, Raveel

en Venet, en een mooie groep

werken van Berrocal. Deze veiling

is een duidelijke illustratie van

hoe grote namen in de kunst de

multiple hebben omarmd. Voor

de veeleisende verzamelaar en

kunstliefhebber zal er veel zijn

om van te genieten.




VEILING ONLINE : www.liveauctioneers.com

www.drouotlive.com - www.invaluable.com

www.drouotonline.com - www.auction.fr

KOMENDE ONLINE OPENBARE VERKOOP MET GESLOTEN DEUREN BRUSSEL

ZATERDAG 2 APRIL 2022 - 14:00 UUR

STREET ART - HEDENDAAGSE KUNST - SCHILDERIJEN EN BEELDHOUWWERKEN -

LITHOGRAFIEËN









CLAIRE ROTHÄRMEL








TENTOONSTELLINGEN :

ZICHTBARE KUNSTWERKEN OP AFSPRAAK

91


De plastische

kracht van taal

Christian Dotremont

Een multitalent. De schilder Christian

Dotremont was ook graficus, dichter

en schrijver, en nauw betrokken bij Co-

BrA. Zijn geboorte in 1922 vieren de Koninklijke

Musea voor Schone Kunsten

van België een eeuw later met een

bijzondere tentoonstelling. Een goed

moment om de marktwaarde van deze

belangrijke kunstenaar uit de tweede

helft van de 20e eeuw eens onder de

loep te nemen.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

A bleu mentir qui vient de près, 1978, Chinese inkt en potlood op papier, 21 x 27,5 cm.

© Koning Boudewijn Stichting.

Christian Dotremont (1922-1979)

was een van de eersten die het

schrift opwaardeerden tot beeldende

kunst. Zo pakte hij uit

met ‘logogrammen’, spontaan gecreëerde

penseelschilderingen die een poëtische

sfeer, een inval of een roes in schrift vertaalden.

Zijn intuïtief op papier aangebrachte

woorden waren vervormd, in een bijzonder

expressieve compositie. Schrift en schilderkunst

werden één, in een voortdurende

vernieuwing. Met de zwartste Oost-Indische

inkt vulde de kunstenaar de witte ruimte

met tekens, in een denkbeeldig schrift dat

doet denken aan Chinese of Arabische

schrifttekens. De Belgische schilder Joseph

Noiret, een tijdgenoot, zei over Dotremont:

“Hij speelt met het materiële aspect van het

schrijven, begrijpt de sturende rol van de

hand, waarbij het gewicht van het actieve lichaam

doorweegt tot in de punt van de pen.”

De creatieve handeling en het geformaliseerde

schrift dienden om zowel betekenis

te verlenen als de scheppende impuls weer

te geven, de directheid van het gedicht duidelijk

te maken, het anekdotische te weren

en uiteindelijk de taal zelf uit te wissen.

92


Dans la plénitude de mes moyens, qui sont aussi les vôtres, 1977, Chinese inkt en potlood op papier, 21,2 x

27,5 cm. © Koning Boudewijn Stichting.

Voor Dotremont

dienden woorden

niet alleen om dingen

en hun betekenis

weer te geven: ze

vormen een heel eigen

werkelijkheid.

TAALEXPERIMENTEN

In 1940 ontdekte Christian Dotremont

het surrealistische tijdschrift L’Invention

Collective. Toen hij gedichten instuurde,

nam hij meteen ook contact op met de

beweging. Hij was gefascineerd door de

combinatie van woorden en schilderkunst.

Met name ging zijn interesse uit naar het

oeuvre van René Magritte en de ambiguïteit

van de banden tussen woorden, dingen

en beelden. Dotremont wilde echter verder

gaan in zijn experimenten. Van woorden

wilde hij de materiële dimensie uitbeelden.

Voor hem dienden woorden niet louter om

dingen en hun betekenis weer te geven,

ze vormden een heel eigen werkelijkheid.

Voortdurend experimenteerde hij met het

plastische potentieel van woorden, tussen

de surrealistische experimenten door.

In november 1948 speelde hij een cruciale

rol in de oprichting van de beweging

CoBrA en ook in de verdere organisatie

ervan. Sommige van zijn experimenten

deed hij samen met de Deense kunstenaar

Asger Jorn. Samen creëerden ze de eerste

‘woordschilderijen’. Later zou hij hiervoor

ook samenwerken met andere CoBrA-kunstenaars,

zoals Appel en Corneille. In 1949

kwam Dotremont in contact met Pierre

Alechinsky, waardoor hij meteen ook de

schilder in zichzelf ontdekte. In 1962 bereikte

hij eindelijk zijn doel, toen zijn ‘logogrammen’

het licht zagen. Zijn hele verdere

leven zou hij daarmee bezig zijn. Volgens

Dotremont moest je die niet kunnen lezen,

je moest ze eerder zien in hun grafische,

materiële dimensie. Meestal stond de tekst

onderaan, in potlood, in regelmatig schrift.

Daardoor begrijp je na lezing ook de betekenis

ervan. Zijn logogrammen zouden

te zien zijn op verschillende tentoonstellingen.

De eerste keer was dat in 1969, in de

Brusselse Galerie Maya.

EEN KRAPPE MARKT

Gezien zijn boeiende carrière hoeft het

niet te verwonderen dat de werken van

Christian Dotremont, die de grenzen van de

artistieke genres overschrijden, zeer gewild

zijn. Zijn logogrammen, gedichten om te

bekijken en te lezen, vormen een van de

belangrijkste plastische ontdekkingen van

de tweede helft van de 20e eeuw. Een en ander

verklaart waarom er weinig werken van

hem te vinden zijn op de markt en waarom

ze zo gewild zijn. Na de dood van de kunstenaar

werden zijn archief, documenten,

grafische werken, briefwisseling en biblio-

theek ondergebracht in een fonds, beheerd

door zijn broer Guy. In 2011 vertrouwde die

het grootste deel ervan toe aan de Koning

Boudewijnstichting.

In 2018 ging de rest van zijn nalatenschap

naar de Samuel Vanhoegaerden Gallery

in Knokke-Heist, die nu het gros van een

sterk schommelende en erg krappe markt

controleert. De werken van Dotremont gaan

dan ook niet zelden van de hand voor forse

bedragen. Zo werd in mei 2019 bij Christie’s,

in Parijs, € 28.000 geboden voor een logogram.

Het wereldrecord staat nog altijd op

naam van de Parijse vestiging van Cornette

de Saint Cyr, waar in oktober 2010 een belangrijk

logogram uit 1971 werd afgehamerd

op € 61.000. Ook het Deense veilinghuis

Bruun Rasmussen boekte sterke resultaten

(€ 43.000 in oktober 2003 en december

2020). In België is de markt verdeeld tussen

Cornette de Saint Cyr en De Vuyst. Volgens

Artprice is de marktwaarde van Dotremont

de laatste jaren gedaald, maar tijdens het

laatste decennium was er toch een mooie

stijging van 175 procent. Los van de gebruikte

techniek kost een gemiddeld werk van

deze kunstenaar nu € 1.000 tot 5.000.

BEZOEKEN

Christian Dotremont – Schilder-schrijver

Koninklijke Musea voor Schone Kunsten

van België

Brussel

www.fine-arts-museum.be

28-04 t/m 07-08

Christian Dotremont in 1951. © R.V.

93


Contemporary

Art Fair

28.04 — 01.05.2022

Tour & Taxis

by EASYFAIRS

Follow us

www.artbrussels.com

Main partner


BRUSSELS EXPO

11 > 15 MAY 2022

TWENTYARTFAIR.BE


Het geheime wapen

van Jacques Billen

Jacques Billen is internationaal

bekend als tophandelaar in

Egyptische antiquiteiten. Maar in

alle stilte verzamelt hij al 25 jaar

wapens uit Centraal-Afrika. Hij

maakte er een prachtig kijkboek

over, samen met specialist Bruno

Claessens. Een dubbelinterview in

de privécollectie. “Je moet leren

geduldig te wachten tot het juiste

stuk je pad kruist.”

TEKST: THIJS DEMEULEMEESTER

FOTO’S: KAREL DUERINCKX

Jacques Billen en Bruno Claessens. Op de voorgrond een Vidri-werpmes uit de Centraal Afrikaanse

Republiek (1880-1920).

‘Le Violon d’Ingres’ is de prachtige

Franse uitdrukking voor iemands

geheime passie. Die van de

Franse schilder Jean-Auguste-

Dominique Ingres was viool spelen. Die

van Jacques Billen – de Brusselse expert én

handelaar in Egyptische antiquiteiten – is

Afrikaanse wapens. Een verrassing toch

wel. Zeker als je weet dat hij in alle stilte de

voorbije 25 jaar een tweehonderdtal wapens

van verschillende culturen verzamelde. Zijn

collectie was zo discreet dat zelfs Bruno

Claessens, een van de Belgische topexperten

in Afrikaanse kunst, er nooit van gehoord

had. Maar Claessens had tien jaar geleden al

een expositie samengesteld rond Afrikaanse

wapens uit de collectie van de Gentse Universiteit.

Dus toen de twee elkaar vorig jaar

voor het eerst ontmoetten, was er meteen

gesprekstof in overvloed. Ze besloten samen

een boek te maken rond Afrikaanse wapens

en de onderbelichte collectie van Billen:

UNÛ - Prestigious African Weapons. “Er bestaan

al heel wat didactische boeken over

het onderwerp, met vooral veel tekst. Maar

wij wilden het eerste luxueuze kijkboek maken

over het domein”, zegt Claessens. “Het

maakt voor de kijker niet uit of een werpmes

nu van de Ngbaka, Zande of Zaghawa komt.

96


Wapens uit Centraal-

Afrika staan het

hoogst aangeschreven

omwille van hun

exquise smeedwerk.

Onze bedoeling is dat je eerst naar de esthetiek

en het vakmanschap kijkt en pas daarna

de tekst leest. We willen de schoonheid van

die wapens in de verf zetten. Daarom staan

er ook QR-codes bij sommige stukken. Scan

je die, dan kun je die wapens in 3D bekijken.”

Opmerkelijk: eerst wou Jacques Billen zijn

naam niet op dat boek zien. Hij verkoos zijn

verzameling onder de radar te houden. Maar

daar stapte hij – gelukkig – vanaf. “Als je als

handelaar een kunstobject verkoopt, laat dat

relatief weinig sporen na”, zegt hij. “Maar als

je een boek maakt over een collectie laat je

wél iets achter. Een publicatie helpt de wetenschap

verder. Als een object in een boek

staat, bestaat het. Het boek is er om stukken

die nog niet gepubliceerd zijn ter beschikking

te stellen voor later. Maar het moet vooral

dienen om mensen die nog niet vertrouwd

zijn met wapens een introductie te geven in

een onderbelicht gebied van de Afrikaanse

kunst.”

GEDULD

Eigenlijk mag het een wonder heten dat Billen

in het domein van de Afrikaanse wapens

belandde. Alles begon 25 jaar geleden, toen

een man zijn galerie Harmakhis binnenwandelde.

Jan Elsen was zijn naam. “Ik kende

hem niet. Maar hij zei dat hij ‘ooit een Egyptische

sarcofaag in zijn collectie zou willen’.

We maakten verder kennis en hij nodigde

me uit om zijn collectie te komen bekijken.

Een ongelofelijke ontdekking, want Elsen

had een sublieme collectie Afrikaanse wapens.

En hij was eveneens de grootste expert

in dat vakgebied: hij schreef er al een tiental

boeken over”, zegt Billen. “Elsen had in 1992

in Brussel de tentoonstelling Dodelijk mooi

/ Beauté fatale georganiseerd. Hij gaf me de

tentoonstellingscatalogus en die las ik van

A tot Z. Wapens waren een compleet nieuw

domein voor mij. Tot dan toe dacht ik dat

het maar roestige voorwerpen zonder esthetische

meerwaarde waren. Maar dankzij

Elsen droomde ik al snel om zulke stukken

in mijn verzameling te hebben. Na mijn

eerste werpmes, gekocht van de befaamde

(Van links naar rechts) Kuba mes (1850-1900), Kuba mes, D.R. Congo (1850-1900), Kuba zwaard (1880-1920),

Kuba mes, D.R. Congo (1850-1900), Kuba zwaard (1880-1920): allen D.R. Congo.

verzamelaar René Vanderstraete, kreeg ik

de smaak helemaal te pakken. Of zoals ze in

het Frans zeggen: ‘L’appétit vient en mangeant’.

Jan Elsen werd een goeie vriend én een

adviseur, want in het begin wou ik natuurlijk

alles kopen wat ik tegenkwam. Een grote

fout, want je moet leren geduldig te wachten

tot het juiste stuk je pad passeert.”

BELGIË AAN DE WERELDTOP

Op enkele uitzonderingen na dateren de

stukken uit de collectie van Jacques Billen uit

de periode tussen 1850 en 1920, algemeen

aangenomen als de beste periode in de productie

van Afrikaanse wapens. “Die objecten

zijn verzameld aan het begin van de kolonisatie.

Veel ouder zal je geen wapens vinden”,

weet Claessens. “Het is niet zoals bij Europese

wapens, waarvan harnassen of zwaarden

soms afkomstig zijn uit de middeleeuwen.”

Elsen is de man die Afrikaanse wapens als

verzameldomein op de wereldkaart zette.

De markt kende in de jaren negentig een

piekmoment, dankzij tentoonstellingen en

publicaties. “Sowieso is België nog steeds het

land met de meeste Afrikaanse wapenverzamelaars

ter wereld”, vertelt Claessens. Net als

Elsen focust Billen zijn verzameling vooral op

stukken uit Congo, Gabon en Centraal-Afrika.

Maar hij heeft ook enkele heel bijzondere

gekalligrafeerde wapens uit Soedan. “Vooral

omdat Soedan in het verlengde ligt van het

oude Egypte”, legt hij uit. “Soedan heeft heel

geavanceerde beschavingen gekend, die

eveneens piramides bouwden. Bovendien

grenst Soedan in het zuiden aan Congo. Op

dat grensgebied leven bijvoorbeeld de Zande,

een volk waarvan ik best wat stukken heb.”

97


Goed nieuws

voor beginnende

verzamelaars: de

markt voor Afrikaanse

wapens is nog

ondergewaardeerd.

SMEEDWERK VOOR

HOOGGEPLAATSTEN

Wapens uit Centraal-Afrika staan het hoogst

aangeschreven, omwille van hun exquise

smeedwerk. In die regio werd namelijk koper-

en ijzererts ontgonnen, vandaar dat de

smeedkunst er zo geavanceerd was. “Zelfs

een hedendaagse smid zou moeite hebben

met de details die ambachtslui uit die regio

konden realiseren”, zegt Claessens. Billen:

“Wat bewaard is en verzameld wordt zijn

vaak ceremoniële wapens. Die prestigestukken

zijn nooit echt gebruikt om mee te

vechten. Ze behoorden toe aan belangrijke

chefs en koningen. Gewone mensen hadden

ook wel dolken, sikkels, en messen, maar die

waren veel minder geraffineerd versierd. Die

wapens werden later hersmolten. Wat nu

nog overblijft is de crème de la crème van de

wapenkunst. De meest prestigieuze stukken

werden bij die Afrikaanse volken vaak van

generatie op generatie overgedragen. Als

symbool van machtsoverdracht.”

De topstukken uit Billens collectie waren

eigendom van hooggeplaatsten in de hiërarchische

samenleving van deze Afrikaanse

volkeren. Zij hadden vaak houtsnijders,

smeden en ivoorbewerkers van topniveau

in dienst, die exclusief voor hen prestigieuze

wapens of kunstobjecten maakten.

“Veel van die wapens zijn gepersonaliseerd,

bijvoorbeeld met antropomorfe handvaten,

bepaalde decoraties, of inlegwerk in koper”,

vertelt Claessens. “Wie een dolk met een

handvat in ivoor had was gelieerd aan de

koning, want die had het monopolie op

ivoor. Het was een visitekaartje voor je positie

binnen de maatschappij. Die machtssymbolen

werden soms opzichtig gedragen:

dolken hingen aan een riem en bijlen losjes

over de schouder. We hebben hier te maken

met de pracht en praal van de elite.”

In het begin van de 20e eeuw hadden kolonialen

thuis vaak een Congolese kamer met

een muur vol wapens en schilden. “Die stukken

kwamen meestal via militairen uit de kolonies

bij ons terecht”, zegt hij. Logisch, want

soldaten brachten liefst iets mee wat ze kenden:

geen sculpturen, maar wapens. En dan

nog liefst de mooist versierde. Het was ook

propaganda voor hun civilisatieopdracht.

Claessens: “In de zin van: ‘Kijk, wij hebben de

beschaving gebracht bij die Afrikaanse stammen,

want ze hebben hun wapens niet meer

nodig. Er heerst nu orde, recht en discipline

dankzij de koloniale bezetter.’”

Hij vertelt dat op de eerste tentoonstellingen

van Afrikaanse kunstobjecten, rond

1900, heel vaak muren vol wapens waren

te zien. “Soms zelfs met de waarschuwing

dat mensen ze niet mochten aanraken,

omdat er nog gif aan kleefde.”

Detail van een Mbuun mes, D.R. Congo (1880-1920), voorheen in de collectie Alexis Van Opstal.

DOORGAANS LAGE PRIJZEN

Hoe zijn Afrikaanse wapens gepositioneerd

binnen de wereld van de Afrikaanse kunst?

Zijn ze het ondergeschoven kindje ten

opzichte van maskers en sculpturen, die

in musea veel meer getoond worden dan

wapens? Is het een onderbelichte niche

voor specialisten, zoals Afrikaanse muziekinstrumenten?

“Het is zeker een niche,

waarin ik drie types verzamelaars onderscheid”,

antwoordt Claessens. “Het eerste is

de ‘postzegelverzamelaar’, die van elk type

één exemplaar wil. Het tweede is degene

die koopt op esthetiek en kwaliteit, zoals

Jacques. En het derde type is de occasionele

koper, die decoratieve stukken wenst om te

combineren in het interieur.”

Eenvoudige maar zeldzame mesjes kosten

een paar 1.000 euro. Wapens uit het topsegment

zie je sporadisch op belangrijke veilingen

en op beurzen als TEFAF of BRAFA

opduiken. Ze kunnen makkelijk 25.000 euro

kosten. Al zijn er af en toe prijsuitschieters.

Zo verkocht Christie’s in 2014 een uitzonderlijk

mooie Luba-bijl voor 163.000 euro. En bij

Sotheby’s is in 2011 een Songye-bijl verkocht

98


Mangbetu mes, D.R. Congo (1900-1920).

Jacques Billen en Bruno Claessens. Op de voorgrond een Vidri werpmes uit de Centraal Afrikaanse

Republiek (1880-1920) en een werpmes van de Zaghawa uit Tsjaad (1850-1900).

‘Ik ben voorstander van het teruggeven

van gestolen goederen, maar heb problemen

met de generalisatie om meteen alles kortweg

als roofkunst te classificeren’

voor 384.750 euro, al was dat marktonconforme

bedrag louter het gevolg van een biedingsoorlog

tussen kopers met onbeperkt

budget. Zelfs die hoge prijzen zijn nog steeds

peanuts ten opzichte van bedragen voor

topmaskers of sculpturen van die kwaliteit.

Met andere woorden: de markt voor Afrikaanse

wapens is nog ondergewaardeerd.

“Af en toe komen nog marktfrisse stukken

naar boven”, zegt Billen. “Meestal duiken

zulke objecten op in oude collecties, die na

een sterfgeval verkocht worden. Maar als je

geluk hebt, kun je zelfs op de rommelmarkt

een ontdekking doen. Ik heb er onlangs nog

een mooi Kuba-mes gekocht voor 100 euro.”

Dat is vooral goed nieuws voor beginnende

verzamelaars: met een beetje kennis kun je

dus met relatief weinig geld een mooie collectie

beginnen. Afrikaanse wapens zijn niet

erg zeldzaam. Dus de kans dat de markt

opdroogt, is klein. “Het is ook omdat die

stukken een financiële waarde hebben, dat

ze worden bewaard, geëxposeerd, getoond

en verzameld. Anders zouden ze gewoon

verroesten.”

RESTITUTIES

We kunnen Claessens en Billen uiteraard

niet laten gaan zonder naar het restitutiedebat

te polsen. Als specialisten in Afrikaanse

kunst en Egyptische oudheid hebben zij

daar vaak mee te maken. Billen: “Het woord

restitutie alleen al is problematisch: het

betekent dat je iemand iets teruggeeft dat

gestolen is geweest. Ik ben voorstander van

het teruggeven van gestolen goederen, maar

heb problemen met de generalisatie om

meteen alles kortweg als roofkunst te classificeren.

Een museum in Denemarken wilde

enkele kunstwerken teruggeven aan Nigeria,

maar daar vonden ze die stukken net ideale

buitenlandse ambassadeurs van hun trots

verleden. Hetzelfde geldt voor Ensors De

intrede van Christus in Brussel in het J.P. Getty

Museum in Los Angeles. Daar is het de beste

ambassadeur van ons land. Waarom zouden

de Brueghels uit het Kunsthistorisches Museum

in Wenen terug moeten komen naar

ons land? Breughel was niet eens een Belg,

want België bestond toen nog niet. Het is een

complexe discussie. Wat voor mij van belang

is: wat is de toekomst en de bewaringsgarantie

van die kunstvoorwerpen? Of een kunstwerk

zich nu in Tokio, Sydney of Antwerpen

bevindt maakt me niet uit. Waar ik wel

moeite mee heb: het museum van Tervuren

wordt nu afgeschilderd als hét instituut dat

ons vreselijke koloniale verleden symboliseert.

Voor mij is dat een wetenschappelijke

instelling die een essentiële bijdrage levert

aan onze kennis over Congo en zijn kunst.

De meeste mensen kennen de verzamelgeschiedenis

van hun etnografische collecties

niet goed, waardoor er te vaak ongenuanceerde

conclusies getrokken worden.”

“We leven in een periode van koloniaal

schuldgevoel, maar door meteen alle

kunstschatten terug te geven is dat niet

goedgepraat”, zegt Claessens. “Elke nuance

ontbreekt in het debat. En die discussie

wordt vaak gehouden boven de hoofden van

de betrokkenen. Wie het luidste schreeuwt

krijgt de meeste aandacht, maar heeft niet

noodzakelijk de meeste kennis van zaken.”

LEZEN

‘UNÛ: Prestigious African Weapons’,

Jacques Billen en Bruno Claessens, met 171

illustraties van 106 wapens op 202 pagina’s,

in eigen beheer uitgegeven.

Verkrijgbaar bij Galerie Harmakhis in Brussel

(www.harmakhis.be) of via info@harmakhis.be

99


Van volksambacht

tot museumstuk

Dat een draagtasje uit Anatolië

via Antwerpen zijn weg heeft

gevonden naar het prestigieuze

Musée du Quai Branly in Parijs

heeft alles te maken met de

expertise en de wereldwijde

bekendheid van tapijthandel

N. Vrouyr in Antwerpen.

Een klein dubbel draagtasje uit Anatolië

(Turkije) van rond de vorige

eeuwwisseling trok de aandacht

van de curatoren in Parijs. De

bijzondere iconografie ervan kreeg door

het opzoekwerk bij familiebedrijf N.Vrouyr

stap voor stap een verhaal en context. “Hier

zijn we begonnen met het zoeken naar een

aanknopingspunt tussen de plek waar het

object is gemaakt en wat erop staat”, vertelt

kunsthandelaar Naïry Vrouyr. “Wat opviel

waren Latijnse letters in plaats van Arabisch

schrift, zoals eerder te verwachten

zou zijn. Ook het personage op het paard

leek meer Europees en christen te zijn dan

oosters. Boeken, online surfen, jarenlange

expertise en ook soms goed geluk spelen bij

dergelijk documenteren een grote rol. We

kennen ook onze beperkingen en weten

bij welke collega’s we aan de deur kunnen

kloppen om extra hulp of meer expertise te

vragen. Hoewel het in dit geval niet nodig

was kan zoiets weleens voorkomen.”

Het tasje dateert van rond de vorige

eeuwwisseling en het tafereel erop zou

Sint-Joris zijn. Het is niet verwonderlijk

dat deze heilige wordt afgebeeld, omdat

in de kuststreek van Anatolië eeuwenlang

veel christenen leefden. Vanaf eind 19e

en begin 20e eeuw tot de verwoesting van

Smyrna (nu Izmir) verbleven er eveneens

veel Italianen, Fransen en Engelsen in het

land, de zogenaamde Levantijnen. Dit

verklaart ook het gebruik van de initialen

met het Latijns alfabet. Deze Levantijnen

bestelden vaak tapijten en handarbeid bij

de lokale bevolking.

CURIOSUM MET DUBBELE BODEM

Vrouyr: “Het tasje in geknoopte wol met

een symmetrische knoop en lederen

hechtstukjes is zeer goed bewaard geble-

‘Samenwerken

met musea verschilt

bij ons niet

van het contact

met particulieren’

NAÏRY VROUYR

ven. Het vormt een curiosum omdat de

beelden kunnen worden geïnterpreteerd

op basis van zowel westerse als oosterse

iconografie. Zo verwijst de meermin op de

kleinere vlakken naar een lokale legende en

tegelijkertijd naar een westers verhaal dat

vele vormen kent. In het oosterse verhaal

is Shahmaran (Perzisch voor ‘meesteres

van de slangen’) half vrouw en half draak.

Meestal is ze afgebeeld op amuletten met

een vissenstaart, aangezien zij zou beschikken

over beschermende krachten. Volgens

de westerse interpretatie gaat het hier om

de fee Melusine, de aartsmoeder van het

geslacht van Lusignan, nauw verwant met

de Franse koningen. Over haar gedaante

doen verschillende verhalen de ronde, met

als terugkerend beeld dat zij de gedaante

aanneemt van een meermin. Guy de Lusignan

vertrok in de 12e eeuw op kruistocht

en wordt door zijn huwelijk koning

van Cyprus en Armenië. Het zogenaamde

Klein-Armenië lag aan zuidoostkust van

Klein-Azië; het is niet uit te sluiten dat de

afbeelding van de westerse Melusine bij de

plaatselijke bevolking van dat gebied nog

steeds tot de verbeelding spreekt. Maar

zoals het in de geschiedenis soms gaat, zijn

Shamaran en Melusine in de volkse mythologie

stilaan versmolten tot één en dezelfde

gedaante. Sint-Joris was dan weer een

100


Handgeknoopt, dubbel tasje uit Anatolië, begin 20e eeuw.

‘De meermin op het tasje kan verwijzen

naar een lokale legende of naar een westers

verhaal dat vele vormen kent’

ling van de collectie Midden-Oosten.” Een

vlotte werkwijze die enkel kan gebaseerd

zijn op de goede naam van de kunsthandel

en het vertrouwen in hun expertise.

HEDENDAAGSE CREATIES

Het actief contacteren van musea behoort

niet tot de hoofddoelstellingen

van N.Vrouyr. Enerzijds omdat dergelijke

verkopen in aantallen een minderheid

vormen maar ook omdat de activiteiten

uitgebreid en intensief zijn. Naïry Vrouyr:

“De kijk op tapijtkunst is in de loop van de

jaren niet veel geëvolueerd. Min of meer

recent is de belangstelling voor ontwerpen

van levende kunstenaars. Zo verkochten

wij onlangs een in Nepal geknoopt tapijt

van Walter Van Beirendonck aan het Textielmuseum

van Tilburg. Bij dergelijke moderne

tapijten zitten we dan samen met

kunstenaars die een werk willen maken in

textiel en op zoek zijn naar de juiste expertise.

Zij leggen ons een tekening van een

tapijt voor, of van een schets waarvan zij

denken dat het een tapijt zou kunnen worden.

Met enige aanpassingen kunnen wij

christen en Romeinse soldaat (4e eeuw)

uit Cappadocië. In Lydda doodt hij een

zekere Nahfr, de leider van een roverbende.

Nahfr betekent ‘draak’ of ‘slang’. Op deze

afbeelding zou het dus kunnen gaan om

Nahfr in menselijke gedaante die verslagen

wordt door Sint Joris.”

Het stuk is jaren geleden verworven door

Christian Vrouyr uit een privécollectie en is

nu gekocht door Musée du Quai Branly in

Parijs. “Wij hebben in de loop der jaren nooit

zelf werken voorgesteld aan musea”, zegt

Naïry Vrouyr. “Zij contacteerden ons zelf,

wellicht na het bekijken van onze website

waar al onze stukken op staan of via beurzen.

Samenwerken met musea verschilt bij

ons niet van het contact met particulieren.”

Het lijstje van musea is alleszins opmerkelijk.

Zo voegden het Tapijtenmuseum in

Teheran, het Rubenshuis en het Museum

Plantin-Moretus in Antwerpen, het Rijksmuseum

in Amsterdam, en het Textielmuseum

in Tilburg dankzij het familiebedrijf

stukken aan hun collectie toe.

En nu dus ook het Musée du Quai Branly

in Parijs. “De verantwoordelijke curator

van Noord-Afrika en het Nabije Oosten

schreef ons hier aan om zijn interesse te

tonen”, vertelt ze. “Na het doorsturen van

de nodige informatie en foto’s werd de aankoop

voorgelegd aan een commissie. De

goedkeuring verliep vervolgens zonder verdere

onderhandeling met ons. De stukken

vormen volgens het museum een aanvuldeze

ideeën voor hen laten realiseren en

komen wij tot nieuwe producties. Zo heeft

KRJST ook via ons tapijten laten maken.”

Bij het knopen van tapijten is veel knowhow

nodig. Naïry Vrouyr legt uit dat deze

stukken in opzet meestal bedoeld zijn als

gebruiksvoorwerpen, waarin veel werk

en tijd is gestoken. “Vaak zijn ze ontstaan

in een volksambachtelijke context. Dat

dit dan tot zulke prachtige stukken heeft

geleid is voor mij nog steeds het meest

fascinerende aan mijn werk als kunsthandelaar.

Verkopen aan een museum vormt

uiteraard een referentie. Musea kopen met

kennis van zaken en het is meestal een

commissie die moet beslissen op basis van

de nodige verzamelde informatie. Die bewuste

en gedragen afweging zorgt ervoor

dat de verkoop aan een museum een extra

voldoening en een erkenning is.”

SURFEN

www.vrouyr.com

www.rocad.be

101


Auction calendar

APRIL / MAY 2022

Belgium

APRIL

1-17 Jordaens

Kunst en antiek MORTSEL

1-5 Rops

Kunst en antiek NAMEN

1-4 Maison des Huissiers de

Justice

Deurwaarderstukken BRUSSEL

2 Louiza Auctions

tableaux et sculptures

contemporain, steet art,

grafiti BRUSSEL

2 Campo & Campo

Grafiekveiling ANTWERPEN

2 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

2-3 Cnock

Juwelen en inboedels KNOKKE

4 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

4 Pictura

Inboedel, kunst en antiek

GENT

7 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

7-9 Sylvie’s Wine Auction

Lenteveiling ANTWERPEN

8 Maison des Huissiers de

Justice

Deurwaarderstukken BRUSSEL

9 Lhomme

Boeken, prenten, tekeningen,

schilderijen

LUIK

9 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

10 FW Auctions

Vente de bijoux, montres et

pierres précieuses NAMEN

11 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

16 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

16-18 Maison des Huissiers

de Justice

Deurwaarderstukken

BRUSSEL

18 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

20 Campo & Campo

Moderne en hedendaagse

veiling ANTWERPEN

20-21 Flanders Auctions

Kunst, antiek, en design

WINGENE

22-23 Damien Voglaire

Boeken en schilderijen

BRUSSEL

22-25 Maison des Huissiers de

Justice

Deurwaarderstukken BRUSSEL

23 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

24 Millon

Cave d’amateurs (Drouot)

PARIS

25 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

25 Uccle Saint Job

Kunst en antiek UKKEL

25-26 Horta

Kunst en antiek BRUSSEL

25-26 Elysée Liège

Kunst en antiek LUIK

25-26 Galerie Moderne

Kunst en antiek BRUSSEL

26 Haynault

Numismatiek, medailles, etc

BRUSSEL

26-27 Galerie Athena

Kunst en antiek BRUSSEL

26-27 Berg van

Barmhartigheid

Bijzondere verkoop keramiek,

glas en kristal BRUSSEL

26-27 Vanderkindere

Kunst en antiek UKKEL

28-3 Infinitas

Kunst, antiek, oude

bouwmaterialen, antiek

tuinmeubilair PLOEGSTEERT

28 Legros

Kunst en antiek VERVIERS

29 Phoenix Auctions

Art Contemporain WAVRE

29-1 Maison des Huissiers

de Justice

Deurwaarderstukken

BRUSSEL

30 DVC

Klassieke veiling GENT

30 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

30 Maison Jules

Kunst, antiek en design

GENT

30 ABACA-Auction

Boeken, prenten, tekeningen

BRUSSEL

MAY

1 Cornette de Saint Cyr

Editions limitées

BRUSSEL

1 Soudant

Kunst en antiek GERPINNES

1 DVC

Modern, hedendaags en

design GENT

2 Cornette de Saint Cyr

Art belge et contemporain

BRUSSEL

2 DVC

Schatten op zolder GENT

2 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

3 Berg van Barmhartigheid

Juwelen BRUSSEL

7 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

8 Soudant

Kunst en antiek GERPINNES

9 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

10 Berg van Barmhartigheid

Muziekinstrumenten en

juwelen BRUSSEL

The Netherlands

APRIL

28-4 Veilinghuis Korendijk

Kunst en antiek MIDDELBURG

1-4 BVA Auctions

Kunst en antiek AMSTERDAM

7-9 Twents veilinghuis

Kunst en antiek TWENTHE

11 Derksen

Kunst en antiek

ARNHEM

11-13 Schulman

Numismatiek AMSTERDAM

11-15 Korst Vander Hoeff

Kunst en antiek KEMPTEN

15-25 Notarishuis Arnhem

Online Klassieke Veiling

ARNHEM

24 Veilinghuis Peerdeman

Kunst, antiek, design,

sieraden en zilver MÜNCHEN

25-29 Van Spengen

Kunst en antiek HILVERSUM

26-28 Omnia

Kunst en antiek GRONINGEN

MAY

1-4 Botterweg

Voorjaarsveiling AMSTERDAM

France

APRIL

1 Drouot Estimations

Important Bijoux (Drouot)

PARIS

1 Tessier & Sarrou et Associés

Tableaux Mobilier (Drouot)

PARIS

1 Binoche et Giquello

Mobilier et objets d’art

(Drouot) PARIS

1-14 Artprecium

Egyptian Modern Art ONLINE

2-9 Sotheby’s

Living Contemporary PARIS

3 Osenat

Art Russe VERSAILLES

3 Lombrail Teucquam

Arts Premiers LA VARENNE-

SAINT-HILAIRE

4 Yann Le Mouel

Bijoux Anciens (Drouot) PARIS

5 Aguttes

Les Collections Aristophil

NEUILLY

5 Maison R&C

Bijoux et Montres (Drouot)

PARIS

5 Coutau Begarie

Bijoux, objets de vitrine,

orfèvrerie (Drouot)

PARIS

5 Lucien Paris

Paris Mon Amour (Drouot)

PARIS

5 Cornette de Saint Cyr

Art Contemporain PARIS

5 Tajan

Objets de Lettrés, Trésors de

l’art en Asie PARIS

5 Artcurial

More PARIS

5 Rouillac

Cartes Postales TOURS

5 Cannes Enchères

Vente Courante CANNES

5-21 Aguttes

Online only: montres de

poche et goussets NEUILLY

6 De Baecque & Associés

Poupees, jouets LYON

6 Tajan

Bijoux PARIS

6 Boisgirard Antonini

Presse-papiers - opalines -

verrerie PARIS

6 Cornette de Saint Cyr

Design Moderne et

Contemporain PARIS

7 Rouillac

Dessinsde Costumes TOURS

7 Artcurial

Bijoux Online PARIS

7 Alde

Bibliothèque d’un amateur

PARIS

7 Cornette de Saint Cyr

Editions Limitées PARIS

8 Tessier & Sarrou et Associés

Tableaux, mobilier & objets

d’art (Drouot) PARIS

8 Binoche et Giquello

Livres anciens et modernes

(Drouot) PARIS

8 Ferri & Associés

Art Populaire (Drouot) PARIS

8 Aguttes

Arts d’Asie NEUILLY

8 Ader

Collection d’Estampes autoir

de Bonnard PARIS

102


Auction calendar

APRIL / MAY 2022

8 Cornette de Saint Cyr

Art Moderne et

Contemporain PARIS

10 Mercier Art

Grande Vente d’Art Classique

10 Osenat

La Royauté à Versailles

VERSAILLES

11 Mercier Art

Belle Vente de Bijoux

12 Lucien Paris

Une Vente Evénement PARIS

12 Cannes Enchères

Vente de timbres CANNES

12 Nice Enchères

Collections niçoises NICE

12 Artcurial

Design Italien PARIS

13 Piasa

Céramique française

moderne, Brazilian design

PARIS

13 Cornette de Saint Cyr

Haute Couture PARIS

13-27 Aguttes

Online only: design NEUILLY

14 De Baecque & Associés

Autographes &

Photographies LYON

14 Tajan

Livres & Manuscrits PARIS

14 Ader

Livres Anciens et Modernes

PARIS

14 Piasa

Aboudramane: Chambre

à part, Art contemporain &

photographie PARIS

14 Bonhams

Paul Scheurich, l’avant garde

en céramique PARIS

14 Lucien Paris

Tableaux, dessins, objets

d’art et de bel ameublement

NOGENT

14-26 Aguttes

Online only: bijoux anciens &

modernes NEUILLY

15 Piasa

Editions et bijoux d’artistes

PARIS

17 Besch

Tableaux Modernes & Art

Contemporain CANNES

18 Besch

Haute Joaillerie CANNES

20 Aguttes

Art Impressionniste &

Moderne NEUILLY

20 Artcurial

Mobilier & Objets d’Art

Online PARIS

21 Artcurial

Bandes Dessinées PARIS

21 Boisgirard Antonini

Tableaux Modernes PARIS

22 Cannes Enchères

Litographies CANNES

22 Ader

Dessins PARIS

22 Alde

Livres de voyage PARIS

23 Osenat

Montres de Collection &

Horlogerie VERSAILLES

23 Cannes Enchères

Art Moderne CANNES

24 Osenat

Les Ecrins de Fontainebleau

VERSAILLES

24 Cannes Enchères

Art Contemporain CANNES

26 Tajan

Estampes PARIS

27 Piasa

DESIGN, RUCTIC REVIVAL

PARIS

27 Boisgirard Antonini

Bijoux, tableaux, objets d’Art

PARIS

28 Aguttes

Art Contemporain: de l’Après

Guerre à nos jours NEUILLY

28 Bonhams

Art Moderne & Contemporain

Africain PARIS

28 Tajan

Art Urbain PARIS

28 De Baecque & Associés

Arts d’Asie LYON

28 Boisgirard Antonini

Bijoux, livres anciens PARIS

28 Lucien Paris

Collection de Madame V

NOGENT

28-19 Aguttes

Online only: un printemps

moderne NEUILLY

29 Lombrail Teucquam

Bijoux, monnaies LA VARENNE-

SAINT-HILAIRE

29 Ader

Polonica, Art Russe PARIS

30 Osenat

Mobilier & Objets d’Art

VERSAILLES

MAY

1 Osenat

Les Intérieurs de Versailles

VERSAILLES

1 Aguttes

Un premier Mai à Cassel

CASSEL

12 Nice Enchères

Vente listée NICE

3 Artcurial

Modern & Vintage Watches

Onlin PARIS

4 Artcurial

Bibliothèque Maurice

Houdayer - Part 3 PARIS

4-5 Cornette de Saint Cyr

Bibliotheque d’un Grand

Amateur PARIS

6 Coutau Begarie

Tableaux, mobilier et objets

d’Art PARIS

6 Ader

Orfèvrerie & Art de la table

PARIS

7 Mercier Art

Vente d’Art du Xxème Siècle

7 Rouillac

Collection Arsicaud de Coiffes

Tourangelles TOURS

9 Lucien Paris

Deux collections Parisiennes

NOGENT

9 May Associés

Livres & Manuscrits

10 Tajan

Mobilier et Objets d’Art PARIS

10 Cannes Enchères

Vente Courante CANNES

United Kingdom

APRIL

1-6 Christie’s

Meteorites from the

collection of Michael Farmer

LONDON

1-6 Sotheby’s

Sladmore: Life in Bronze

LONDON

1-6 Sotheby’s

Old Master Paintings LONDON

4-13 Sotheby’s

History in Manuscript LONDON

4-14 Sotheby’s

Easter Feast LONDON

6 Bonhams

Knightsbridge Jewels

(Knightsbridge) LONDON

7 Phillips

Design LONDON

7 Bonhams

Impressionist & Modern Art

(New Bond) LONDON

13 Bonhams

Modern British and Irish Art

(Knightsbridge) LONDON

20-26 Sotheby’s

Banksy LONDON

22-28 Sotheby’s

Contemporary Curated

LONDON

27 Bonhams

London Jewels, The Library

of an English Collector (New

Bond) LONDON

27 Bonhams

Prints and Multiples, The

Marine Sale (Knightsbridge)

LONDON

27-28 Christie’s

Finest and Rarest Wines

LONDON

28 Phillips

New Now LONDON

28 Bonhams

Fine & Rare Wines, Design

(New Bond) LONDON

MAY

4 Bonhams

Rock, Pop & Film

(Knightsbridge) LONDON

4 Modern Art Online

Contemporary Curated

LONDON

9-10 Bonhams

Asian Art (Knightsbridge)

LONDON

Germany

APRIL

31-1 Hampel

Frühjahrs - Auktionen

MÜNCHEN

1 Jens Schölz

Auktion 73 KÖLN

1 Köller

Alte Grafik, Zeichnungen

Alter Meister, Gemälde Alter

Meister ZÜRICH

5-6 Koller

Online Only ONLINE

5-7 Bassenge

Wertvolle Bücher BERLIN

7 Lempertz

Preußen KÖLN

8 Jens Schölz

Auktion 73 KÖLN

9 Auktion Ruetten

Antiquitäten, Kunst,

Raritäten, Schöne MÜNCHEN

27 Karl und Faber

Spring Prints & Editions

MÜNCHEN

29 Jeschke Van Vliet

Wertvolle Bücher und Alte

Kunst BERLIN

103


Een werk in het atelier. © D. R. (credits?)

60

Zijn nieuwe tentoonstelling heet

Bestiarium en de gelijknamige

catalogus is verschenen. Wij zien

reikhalzend uit naar het recente

keramische werk van Johan Creten.

Kunst is magie, zo leren we. Al

in zijn jeugd maakte hij hiermee

kennis door die magie ter plekke

toe te passen. Een gesprek over

dromen, zwerven, engagement en

scheppingsdrang.

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

iemand is profeet in zijn eigen

land, zegt een oud spreekwoord.

Johan Creten is daar een perfect

voorbeeld van. Is er één Belgische

kunstenaar die in het buitenland zo

veel erkenning geniet en tegelijk in eigen

land zo weinig? Tenminste, wat de instellingen

betreft. Kenners daarentegen hebben

zijn talent altijd bewonderd.

Als beeldend kunstenaar staat Johan Creten

(Sint-Truiden, 1963) bekend om zijn

werken van geëmailleerd terracotta en

brons. Hij geldt algemeen als de drijvende

kracht achter de vernieuwing in de hedendaagse

keramiek. Toen hij in de jaren

tachtig de onbeperkte mogelijkheden

van keramiek begon te verkennen, keken

de trendsetters op die discipline neer als

zijnde minderwaardig. De lange, eenzame

strijd die Creten voerde werd uiteindelijk

met succes bekroond. De hedendaagse keramiek

staat nu volop in de belangstelling.

Ta dolupta eatis cum quam fugia as pro del ipsundicid

quae nonsed que nim quias

Een tentoonstelling, georganiseerd in samenwerking

met de Almine Rech Gallery,

presenteert een ensemble van zeventien

nooit eerder tentoongestelde sculpturen

van terracotta van de kunstenaar. Het gaat

om dieren (Beasts) die hij de laatste drie

jaar heeft gecreëerd. Zo zijn daar een everzwijn

dat vastzit in bloederige modder,

een ingedommelde vlieg en een pelikaan

die ten prooi is gevallen aan onpeilbare

droefenis. Deze ‘harde kern’ bestaat verder

uit de zeer bekende werken C’est dans ma

nature (2001) en De Vleermuis (2015-2019).

Het eerste bestaat uit een ensemble van

tien metamorfe bas-reliëfs. Het tweede is

een reusachtige vleermuis. Die vergelijking

tussen recente en oudere werken laat

meteen ook zien hoe coherent zijn oeuvre

altijd is geweest. In de geest van George

Orwell en Jean de La Fontaine laat Creten

dieren spreken over onze samenleving en

hoe die verandert: over politieke wantoestanden,

conflicten en berusting, maar

ook over vreugde, troost en hoop.

De Vleermuis, 2014-2019, 1/3, ed. 3 + 1 E.A., gepatineerd brons, gegoten m.b.v. de verlorenwastechniek,

gesigneerd, getiteld, ‘arend’-stempel, 385 x 230 x 240 cm (1265 kg). © Creten Studio, met toestemming van

Galerie Emmanuel Perrotin, Parijs. Foto: Peter Lennby

SPELEN MET AARDE EN VUUR

Tijdens een boeiend gesprek met Johan

Creten gaat het onder meer over de

fundamenten van zijn oeuvre, maar ook

de dingen waarvan hij geniet, zijn strijd

en de vele keuzes die hij als hedendaagse

kunstenaar dient te maken. Hij vertelt

over hoe het voor hem allemaal begonnen

is, met name de dag toen hij de magische

kracht van de materie begreep. De eerste

anekdote die hij ter sprake brengt, zegt

veel over de man, maar meer nog over de

kunstenaar: “Als ik kind was ik lid van de

Chiro-jeugdbeweging. Omdat ik een beetje

speciaal was, werd ik geregeld gepest. Tot

op een dag ik een jongen die me had aangevallen

zelf bedreigde. Ik greep een stuk

materie, een stuk brood of aarde, maakte

61

MAN is a living energy that can sometimes stay inert, or it can “wake up” in certain circumstances.

And what exactly can activate that “force” no one knows, or it might be different for everyone.

I allow myself to tell my little story about how I began this performance (500 oil paintings, small

format). I began, but I myself don’t know how I began! There, accidentally, without wanting,

without thinking, without planning.

One, two, three, and the wheel started moving… like drops falling down from a glass that’s being

filled. Further on, the paintings made determine the destiny of the process. Together with the

paintings I, too, was born, while the pandemic raged on the outside. Human life was like a bundle

of wheat being mercilessly reaped by the pandemic. Even the most cordial people became

strangers. The global man began fearing the global shadow of death. Thus, I was closed up in my

studio, as a prehistoric man in his dark cave.

The only dialogue I had was with the scattered papers, paints, and paintbrushes, and the little

pools on the floor warned me of the uncertainty of life. I simply painted, painted, painted so as not

to wake the dream dreaming inside of me. And thus it happened.

Kiro Urdin, April 2021

Wednesday, Thursday & Friday, 10:00 – 12:30 & 15:00 – 18:00

Saturday & Sunday, 10:30 – 18:00 or by appointment

Cour de la Place du jeu de Balle, 68 – 1000 Brussels

JUNI 2021

NR. 507 € 5,90 Nederlandstalige editie

AAA-Cover1-4-4mm-104p.indd 1 11/05/21 16:51

Fair calendar

APRIL / MAY 2022

Belgium

APRIL

26-12/6 Knokke

FOTO KNOKKE-HEIST

28-1/5 Brussels

ART BRUSSELS

28-1/5 Brussels

SOLO PROJECT

MAY

11-15 Brussels

TWENTY

7-10 Amsterdam

ART AFFAIR

9-10 Utrecht

VERZAMELJAARBEURS

9-11 Amsterdam

THE DAAF

13-18 Amsterdam

KUNSTRAI

MAY

8-15 Breda

ART BREDA

Germany

APRIL

28-1/5 Stuttgart

KUNST & ANTIQUITÄTEN TAGE

United Kingdom

APRIL

31-3/4 Bath

BATH DECORATIVE ANTIQUES FAIR

7-10 London

CERALMIC ART LONDON

Austria

APRIL

9-18 Salzburg

ART & ANTIQUE

23-1/5 Wien

WIKAM

Italy

APRIL

1-3 Milano

MIART

USA

APRIL

31-3/4 Los Angeles

THE OTHER ART FAIR

6-10 New York

TEFAF NEW YORK

14-12/6 Andenne

CERAMIC ART ANDENNE

The Netherlands

APRIL

30-03/4 Nooitgedacht

KUNST AAN HET HOF

2-3 Amsterdam

DESIGN ICONS

France

APRIL

5-10 Paris

HOTEL LA LOUISIANE

5-10 Paris

PAD

7-10 Paris

ART PARIS

MAY

4-8 London

SPRING FAIR

Portugal

APRIL

30-8/5 Lisboa

LAAF

23-1/5 Assisi

ASSISI ANTIQUARIATO

28-1/5 Milano

MILAN IMAGE ART FAIR

Sweden

APRIL

1-3 Brösarp

ANTIKMÄSSAN I BRÖSARP

De wonderlijke

kracht van het object

Johan Creten

N

Johan Creten geldt als de drijvende kracht

achter de vernieuwing in de hedendaagse

keramiek.

Kiro URDIN

COVID TIMES PERFORMANCE

AAA / COLLECT JUNI 2021 / NR. 507

MAANDBLAD verschijnt niet in januari, juli en augustus - € 5,90 - Nr. 507 - P608061

Wat koopt het Museum

Portefeuille van Elsene

Gedrukte kunst

Technieken op een rijtje

Maria van Oosterwyck

Stilleven gesublimeerd

21.05.21 – 13.06.21

Jonge antiekhandelaars

Nieuwe garde is strijdvaardig

Collectible

Designwalhalla

Jean-Henri Riesener

18e-eeuwse top meubilair

Kunst aan zet

Kunst kopen op lening

Booming kunst

Vrouwen uit Afrikaanse diaspora

€ 49,50 voor 9 nummers

of € 25 digitaal

www.collectaaa.be


Museum calendar

APRIL / MAY 2022

Belgium

ANTWERPEN

FOMU

△ Max Pinckers

t/m 13-04

M HKA

△ Mash Up - Anthea

Hamilton

t/m 15-05

BINCHE

Musée du Carnaval

et du Masque

△ Bouffons !

j. 11-09

BRUGGE

Adornesdomein

△ Simply - Willy Vynck

t/m 6-04

Musea Brugge

△ Verhalen uit de

ondergrond. Brugge in

het jaar 1000.

t/m 27-10-2023

BRUSSELS

Art et marges musée

△ Haute tension

j. 16-06

Cinematek

△ contro-corrente - Op

het pad van Pier Paolo

Pasolini door Chantal Vey

j. 18-04

CIVA

△ Expo: le logis-floréal -

un project coopératif

j. 26-06

Design Museum

Brussels

△ Charlotte Perriand.

Comment voulonsnous

vivre? Politique du

photomontage

01-04 au 28-08

Fondation A Stichting

△ One, two, Three, More

- Helen Levitt

j. 10-04

Jewish Museum of

Belgium

△ Sol Lewitt. Wall

Drawings, Works on paper,

Structures (1968-2002)

j. 01-05

△ Works on Paper.

Gallila’s collection

j. 17-04

KBR

△ Toots 100. The sound

of a Belgian Legend

22-04 au 31-08

La Centrale

△ This is what you came

for. Els Dietvorst

28-04 au 02-10

Mima

△ Mima reload

j. 29-05

Musée de la bande

dessinée

△ Bulles de Louvre -

vingt auteurs de Bande

Dessinée propose de

découvrir le Louvre

j. 11-09

Musee Mode et

Dentelle

△ Brussels Touch

j. 22-05

Musées roayxu

des Beaux-Arts de

Belgique

△ Omar Ba - Christian

Dotremont. Peintre de

l’écriture - Tanya Goel

01-04 au 07-08

Museum Kunst &

Geschiedenis

△ Before Time Began

t/m 29-05

Villa Empain

△ Michel Polak

07-04 au 21-08

△ Portrait of a Lady

j. 04-09

CHARLEROI

BPS22

△ Teen Spirit

j. 22-05

Musée de la

Photographie

Charleroi

△ Michel Vanden

Eeckhoudt

j. 15-05

△ Soleil Noir - Gaëlle

Henkens et Roger Job

j. 15-05

△ Arbres-Troncs - Zoé

Van der Haegen

j. 15-05

△ Melanie De Biasio

j. 15-05

△ Danielle Rombaut

j. 15-05

DEINZE

Museum van Deinze

en de Leiestreek

△ Marcase. Aspects of

the image

t/m 03-04

GENT

Museum Dr. Guislain

△ Circonstances. Fernand

Deligny

t/m 29-05

S.M.A.K.

△ POPART van Warhol

tot Panamarenko Uit de

Collectie Matthys-Colle

& S.M.A.K.

t/m 08-05

HASSELT

Cultuurcentrum

Hasselt

△ En toch is ook de nacht

niet uitzichtloos zolang

er sneeuw ligt

t/m 22-05

△ Genre ZERO - Diana

Herz

t/m 22-05

△ Self-Portraits, Dated,

Untitled - Mies Cosemans

& Joke Timmermans

t/m 22-05

HORNU

CID Grand Hornu

△ Bricks beyond Walls

j. 05-06

MACS

△ Gaillard & Claude. A

Certain Decade - Aline

Bouvy. Cruising Bye

j. 18-09

KNOKKE-HEIST

Cultuurcentrum

Scharpoord

△ Foto Knokke-Heist

- Frieke Janssens &

Servaas Van Belle

t/m 12-06

LA HULPE

Fondation Folon

△ Tomi Ungerer. Enfant

terrible

j. 26-06

LA LOUVIÈRE

Keramis - Centre de

la Céramique de la

Fédération Wallonie-

Bruxelles (asbl)

△ Les collections de

Verviers à Keramis

j. 28-08

LEUVEN

Museum M

△ Prendre le temps

t/m 23-04-2023

△ Dry Culture Wet

Culture - Wael Shawky

t/m 28-08

LIÈGE

Maison des Métiers

d’Art

△ Upcycling - Recycler

avec style

j. 25-06

MECHELEN

Kazerne Dossin

△ Universal Human

Rights. Why they matter

t/m 11-12

MONS

Beaux-Arts Mons

△ Anto-Carte. De terre

et de ciel

j. 21-08

△ Souviens-toi -

Emelyne Duval

j. 29-05

MORLANWELZ

Musée Royal de

Mariemont

△ La Chine au féminin.

Une aventure moderne

02-04 au 23-10

△ Le Mysthère Mithra.

Plongée au coeur d’un

culte romain

j. 17-04

OOSTENDE

Mu.Zee

België-Argentinië.

Trans-Atlantische

modernismen, 1910-1958

t/m 12-06

Fort Napoleon

△ De Grote Ridder Muis

- Doe-expo

t/m 18-04

PUURS-SINT-AMANDS

Emile Verhaeren

Museum

△ La Ville abandannée -

Koen Broucke

t/m 22-05

SINT-MARTENS LATEM

Museum Dhondt-

Dhaenens

△ Blindsight – Manon

de Boer in dialoog met

Latifa Laâbissi en Laszlo

Umbreit

t/m 22-05

△ Time, and time again

– Werk uit de collectie

Vermeire-Notebaert

t/m 22-05

△ Yvan Derwéduwé -

Antichambre

t/m 22-05

△ untitled 2018 (the

infinite dimensions

of smallness) - Rirkrit

Tiravanija

t/m 31-05

SINT-NIKLAAS

Mercatormuseum

△ Kaarten aan de wand

- (Her)ontdek oldschool

platen en kaarten

t/m 01-05

SINT-PIETERS-

WOLUWE

Museum van de

Boekkunsten en de

Boekband

△ Touching, Moving,

Reading Books

j. 22-05

TOURNAI

Musée des Beaux-

Arts de Tournai

△ Toute une histoire,

regard sur les collections

#3

j. 02-2023

△ Open Field - Raffaella

Crispi

105


Gallery calendar

APRIL / MAY 2022

Belgium

AALST

Netwerk Aalst

△ Rewinding

Internationalism

t/m 01-05

ANTWERPEN

De Zwarte Panter

△ Tabula Rasa - Kiro Urdin

t/m 10-04

△ Alles stroomt - Frieda

Van Dun

t/m 10-04

Everyday Gallery

△ Beliefs, Apples and

Machines - Victor

Delestre

t/m 17-04

△ Venus and Adonis -

Magda Kirk

t/m 17-04

△ Newtro - Gao Hang,

Ahn Tae Won, Botond

Keresztesi

t/m 17-04

Gallery FIFTY ONE

△ ON & ONE - Eamonn

Doyle

t/m 16-04

△ Portraits - Jacques

Sonck

t/m 16-04

Tim Van Laere Gallery

△ Riding the Waves -

Leiko Ikemura

t/m 02-04

Zeno X Gallery

△ Le jour se lève -

Pélagie Gbaguidi

t/m 30-04

BEERSEL

LKFF Art Projects

△ Bij mijn venster -

A ma fenêtre -

At my window

t/m 02-04

BRASSCHAAT

Keteleer Gallery

△ A Short Trip - Floris

Van Look

t/m 17-04

BRUSSELS

A. Galerie

△ Elements - Terra

Abstracta - Benoît Feron

j. 09-04

Almine Rech

△ Otis Kwame Kye

Quaicoe

j. 16-04

△ Brian Calvin

27-04 au 28-05

△ Peter Peri

27-04 au 28-05

△ BLACK RODEO:

Cowboys of the 21st

Century - Otis Kwame

Kye Quaicoe

j. 16-04

Arthus Gallery

△ “Materia” group

exhibition - Alvina

Jakobssen,

Virginie de Limbourg,

Joao Manardù

j. 30-04

Association

du patrimoine

artistique

△ La révolte de la

couleur. Le Fauvisme

belge 1904-1918

j. 23-04

Atomium

△ View from my window

j. 29-05-2023

Baronian

△ Eric Poitevin

27-04 au 04-06

△ Olivier Mosset

j. 14-05

BE CULTURE

△ New Horizons in

Painting

01-04 au 28-05

Bernier/Eliades

△ Softly and Forever -

Romain Cadilhon

j. 14-04

Bruno Matthys

Gallery

△ Silences -

Eric Herrman,

Véronique Melotto

j. 09-04

Brussels Expo

△ Antoine de Saint-

Exupéry. Le Petit Prince

parmi les Hommes

j. 30-06

Centre d’art

Chapelle

de Boondael

△ Nature sacrée,

nature enchantée –

Geneviève Levivier

j. 10-04

CLEARING

△ Pandemic

Pandemonium - Neïl

Beloufa

j. 10-04

Contretype

△ Hernie & Plume -

Katherine Longly

j. 22-05

△ Retour à

La Louvière - Pauline

Vanden Neste

j. 22-05

△ D’ici là - Jérôme

Hubert

j. 22-05

Dauwens &

Beernaert Gallery

△ 1 x 4 = 5 -

Loïc Van Zeebroek,

Toon Boeckmans,

Isa De Leener,

Charlotte

Vandenbroucke

j. 01-05

Deodato Arte -

Brussels

△ Editions - Mr.

Brainwash

j. 24-06

Dvir Gallery

△ Haletant et éclatant -

Sigalit Landau

j. 16-04

Eleven Steens

△ Matières Premières

- Pauline Bonnet,

Yoshikazu Goulven

Le Maître, BeCraft,

La Gadoue, Réjean

Peytavin

j. 10-04

Esther Verhaeghe

Art Concepts

△ Jacqy duVal

j. 10-04

Fondation Thalie

△ Inner Bodies - Kiki

Smith

j. 01-05

Frédérick Mouraux

Gallery

△ Naphta Tribes &

Impermanence

j. 30-04

Galerie ABC

△ Quentin Smolders

j. 07-05

Galerie Aliénor

Prouvost

△ Figures anonymes -

Bryan Ley

j. 28-04

Galerie Baronian

△ The Last Cowboy

Songs - Olivier Mosset

j. 14-05

Galerie de la

Béraudière

△ Germaine Richier & La

Couleur

j. 29-04

Galerie Deletaille

△ Natures Mortes -

Living Country

j. 02-04

Galerie Dys

△ Carnaval. Peintures

et travaux sur papier -

Yasemin Senel

j. 03-04

Galerie Horta

△ Frida Khalo - The life of

an icon

j. 14-05

Galerie La Forest

Divonne

△ L’Oeuvre au coprs. Un

rencontre ente les arts et

le goût

19-05 au 18-06

△ Catherine François

j. 14-05

△ Singularités -

Catherine François

j. 15-05

Galerie Marie-Ange

Boucher

△ Noëlle Koning

j. 02-04

△ Philippe Desomberg

j. 02-04

Galerie

Nathalie Obadia

△ Foolhardy Boarding

A Lost State of Mind -

Joris Van de Moortel

j. 07-05

Galerie Templon

Bruxelles

△ Présences - Jeanne

Vicéral

j. 23-04

Galerie The Palm

Beach

△ Eikonoklastes - JNG,

Jean-Noël Guillemain

j. 24-04

Galleria

Anna Marra

△ Roshambo - Perino &

Vele, Túlio Pinto

j. 15-04

Gallery Sofie Van den

Bussche

△ New Memories -

Joke Raes & Jonas

Vansteenkiste

t/m 10-04

Grand-Place

△ Pop Masters

j. 29-05

Horst

△ The Act of Breathing

12-05 au 31-07

Huberty & Breyne

△ Olivier Ledroit

08-04 au14-05

△ Michel Vaillant Art

Strips - Jean Graton

j. 02-04

Husk Gallery

△ Enclosure undone -

Akiko Ueda

j. 30-04

Irène Laub Gallery

△ Meta-morphosis -

Tatiana Wolska

j. 09-04

KULT XL

△ Hypnagogie -

Robberto & Milena Atzori

21-04 au 22-05

Kusseneers Gallery

△ Dancing in the Dark -

Laurent Impeduglia

j. 02-04

L’Enfant Sauvage

△ Primitiv Acid - Thomas

Valere Gosset

j. 16-04

△ Comme une sorte de

respiration - Toinette

Chaudron

j. 16-04

La patinoire Royale,

Galerie Valérie Bach

△ Illimités - Sahar

Saâdaoui

j. 07-05

△ Au gré de ses

“déplacements” -

Marthe Wéry

j. 07-05

△ Au gré de ses

“déplacements” -

Marthe Wéry

j. 07-05

△ Illimités - Sahar

Saâdaoui

j.07-05

Laurentin Galerie

Bruxelles

△ Prints - Geneviève

Asse

j. 16-04

Le Botanique

△ Ce débris dont rien

n’est venu à bout - Alix

Dussart

j. 03-04

△ SARA TM - Void

Collective

j. 17-04

le salon d’art

△ arbo-naissance -

Simon Outers

j. 14-05

Lee-Bauwens Gallery

△ The Earth of Memory -

a collective exhibition

j. 30-04

Librairie Galerie

Chapitre XII

△ Reborn - Stephen Sack

j. 23-04

Maison Commune à

Ixelles

△ Bers Grandsinge

& Friends. Avis de

recherche

j. 20-05

Maison de l’Histoire

européenne

△ Quand les murs

parlent !

30-04 au 13-11

Maison des Arts

△ En quelques mots … -

In enkele woorden ...

j. 30-04

Marc Minjauw Gallery

△ Recent Works - Luis

Salazar

j. 03-04

Marie-Laure Fleisch

△ Sculptures of Stones -

Ronny Delrue

j. 16-04

Mathilde

Hatzenberger

Gallery

△ Old Farts ?! - Pierre

Dessons, Richard

Meitner

j. 02-04

Melissa Ansel

△ Devenir l’estran

- Alexane Sanchez,

Hadrien Loumaye,

Julia Renaudot

j. 08-05

106


Gallery calendar

APRIL / MAY 2022

Mendes Wood DM

△ Neïl Beloufa

j. 10-04

Michel Rein

△ Rubber soul - Edgar

Sarin

j. 16-04

Michèle Schoonjans

Gallery

△ Danielle Kwaaitaal. Still

Water

j. 30-04

Modern Shapes

Gallery

△ Simon Oud,

Andrew Clausen,

Enric Mestre

j. 30-04

Modesti Perdriolle

Gallery

△ The Color of Light -

Joël Denot

j. 23-04

Montoro12 Gallery

△ Ochre Yellow - Simone

Cametti

j. 16-04

△ I Saw a Blue Sphere

Falling - Emmanuele de

Ruvo

j. 16-04

NICC & The

Aprognostic Temple

△ Zebedee Armstrong

02-04 au 01-05

Nino Mier Gallery

△ Good Morning -

Monica Subidé

j. 16-04

Odradek

△ De la matière -

Fabienne Claesen &

Christine Nicaise

j. 30-04

Pierre Marie Giraud

△ Michaël Verheyden

j. 21-04

Rodolphe Janssen

△ Sausage Party -

exposition de groupe

j. 30-04

Rossicontemporary

△ Matrix Verbatim -

Charlotte Flamand

j. 07-05

Sophie Carrée

△ I’ve Lost My Head -

Nathalie Campion

j. 16-04

Spazio Nobile Gallery

△ Arbre de Vie - Bela

Silva & Vera Vermeersch,

duo show

01-04 au 15-05

△ Serendipity - Kiki van

Eijk & Joost van Bleisjwijk,

Duo show

17-05 au 04-09

Stems Gallery

△ I’ll Tell You Later -

Susumu Kamijo

j. 09-04

Super Dakota

△ Snowballing - Alex Clarke

j. 16-04

Xavier Hufkens

△ Keyhole - Josh Smith

j. 16-04

Zedes Art Gallery

△ The Lissitzky Case -

Igor Tishin

j. 23-04

CHARLEROI

Galerie Jacques

Cerami

△ La prière du coeur -

Philippe Herbet

j. 23-04

GENT

Tatjana Pieters

△ Yawn Holding Fields -

Indrikis Gelzis

t/m 17-04

△ Il faut cultiver son

jardin - curated by Fleur

De Roeck

t/m 17-04

GRIMBERGEN

Cultuurcentrum

Strombeek

△ Open Source - Noah

Latif Lamp

t/m 01-05

△ Sunny Afternoon -

Rirkrit Tiravanija

t/m 30-04

HASSELT

Z33

△ Charging Myths - On-

Trade-Off

t/m 21-08

HINGENE

Den Heeck

△ Wim Maes -

eenmanstentoonstelling

t/m 10-04

HINGENE-BORNEM

Den Heeck

△ Eenmanstentoonstelling

- Wim

Maes

t/m 10-04

JAMBES

Galerie Detour

△ Alain Janssens. Le

palabre des choses

j. 30-04

KNOKKE

Baronian

△ Max Frintrop

j. 15-05

KORTRIJK

Be-Part

△ Black Sun - Ruben

Bellinkx

t/m 05-06

LA LOUVIÈRE

Centre Daily-Bul & Co

△ Cactus inébralable

s’expose

j. 17-04

Galerie Nardone

△ Carlo Galfione

j. 23-04

LIÈGE

Europaexpo - Gare

de Liège Guillemins

△ I LOVE JAPAN

j. 31-08

Les Brasseurs art

contemporain

△ S!NGULIER - Andrea

Radermacher-

Mennicken

j. 09-04

Les Brasseurs art

contemporain

△ LUIK : panel that can

be placed in front of

a window - Maikel De

Greve

j. 09-04

LINKEBEEK

Huize Lismonde

△ Gaandeweg - Anne

Marie Finné

t/m 22-05

LOUVAIN-LA-NEUVE

Espace 001

△ Virginie de Limbourg

j. 10-04

NAMUR

Galerie Ronny Van de

Velde

△ Perspectives minimales

en Belgique

j. 17-04

OOSTEEKLO

Galerie William

Wauters

△ Wim Biewenga

10-04 t/m 15-05

△ Christian Verhelst

10-04 t/m 15-05

△ Marcase

t/m 03-04

TERVUREN

Art Gallery van

Lorreinen

△ Joy of Life - Carla De

Boeck

t/m 03-04

Spazio Nobile At

Home

△ Inner Landscapes

j. 29-05

VERVIERS

ABC&Design

△ Jacques Maréchal-

Muller, Jenny Verplanke

j. 09-04

WAREGEM

Be-Part

△ Hips don’t lie -

Hadassah Emmerich

t/m 22-05

WIJNEGEM

Axel Vervoordt

△ Shiro Tsujimura

t/m 07-05

△ Shen Chen

t/m 07-05

△ Chaos & Order -

Group exhibition

t/m 21-05

107


Koninklijke Belgisch – Luxemburgse

kamer van veilingzalen

Veilingmeesters-Taxateurs, Makelaars en Deskundigen V.z.w. Opgericht In 1936

Louizalaan 500, 1000 Brussel

Tel. 0475-62 71 85

Fax 02-741 60 70

www.auctions-in-belgium.be

info@auctions-in-belgium.be

Uittreksel ledenlijst (Volledige lijst gratis verkrijgbaar op secretariaat hierboven)

ANTWERPEN 2000

Amberes b.v.b.a

(Dir. Rik Dupain - Marc

Royer)

Terninckstraat 6-8-10

T.03/226.99.69 -

F.03/227.03.89

www.amberes.be.

Gecatalogeerde kunstveilingen,

schattingen voor nalatenschappen

en verzekering.

Geïllustreerde catalogus.

Wekelijkse burgerveilingen.

Meer dan 35.000 loten

toegewezen per jaar

Bernaerts Kunstveilingen

(Dir. Ch. & P. Bernaerts)

Verlatstraat 16-22

T.03/248.19.21

info@bernaerts.be

www.bernaerts.be

LIVE & ONLINE VEILINGEN

Oude, Romantische &

Moderne Meesters.

Antiek, Toegepaste kunsten,

Design, Werk op papier.

Expertises voor verdeling en

verzekering

Campo & Campo

(Dir. Guy Campo)

Grote Steenweg 19-21 - 2600

Berchem

T.03/218.47.77

F.03/218.53.63

guy@campocampo.be

www.campocampo.be - 5

Gecatalogeerde kunst- en

antiekveilingen - schilderijen

- grafiek - beeldhouwkunstmeubelen

- porselein - zilverwerk

- tapijten - wijnen

e.a.

DVC

(Dir. D. Van Cappel)

Ellermanstraat 36-38 - 2060

Antwerpen

T.03/232.36.64

F.03/234.22.14

Gecatalogiseerde kunst- en

antiekveilingen schattingen

en expertises van nalatenschappen

en verzekeringen

e-mail: dvc@dvc.be

www.dvc.be

Jordaens N.V.

Drabstraat 74 - 2640 Mortsel

T.03/449.44.30

e-mail: info@jordaens.eu

www.jordaens.eu

Openbare verkopingen van

kunst, antiek, juwelen, wijn,

collecties en inboedels.

Taxatie voor verdeling en

verzekering

BRUGGE 8000

Carlo Bonte Auctions

Kardinaal Mercierstraat 20,

8000 Brugge

www.carlobonte.be

info@carlobonte.be

T. 050 33 23 55

Internationale ONLINE

Kunst- en Antiekveilingen.

Asian Art, Western Art,

Antiques, Design. Advies bij

verkoop - expertise - schattingen

Van de Wiele Auctions

Groeninge 34

T.050 49 07 69

auctions.vandewiele@proximus.be

www.marcvandewiele.com

Zeldzame drukken en handschriften,

oude kaarten, atlassen,

grafiek en schilderijen.

Schattingen voor verzekeringen

en nalatenschap.

BRUSSEL 1000

Arenberg Auctions

(dir. Johan Devroe § Henri

Godts)

Wolstraat 19 bus 2 - 1000

Brussel

T. 02-5441055

info@arenbergauctions.com

www.arenbergauctions.com

Veilingen van zeldzame

atlassen, boeken, prenten

en tekeningen. Ook gehele

bibliotheken, archieven en

zeldzame manuscripten.

Salle de Ventes du

Beguinage s.p.r.l.

(Olivier Bolens - David Libotte)

Rue Haute 161 (1000)

T.02/218.17.42

0475/87.06.77

F.02/218.86.50

www.salledeventesdubeguinage.be

s.v.b@hotmail.be

Online via Drouot digital

Haynault Kunstveilingen

(dir. Rodolphe de

Maleingreau d’Hembise)

Stallestraat 9 - 1180 Brussel

T.02/842.42.43

www.haynault.be

info@haynault.be

Negen gespecialiseerde veilingen

per jaar: juwelen, goud

en zilverwerk (3x); munten

penningen, verzamelingen

en historische souvenirs (2x);

schilderijen, kuntwerken uit

Europa en Azië (4x)

Lempertz 1798

(dir. Henri Moretus Plantijn)

Grote Hertstraat 6, 1000

Brussel / Rue du Grand Cerf

6, 1000 Bruxelles

T. 02 514 05 86

F. 02 511 48 24

brussel@lempertz.com

www.lempertz.com

Schattingen en expertises

van maandag tot vrijdag

van 9:00 – 13:00 uur en van

14:00 uur -17:00 uur.

Hôtel de Ventes Horta

(Dir. Dominique de Villegas)

70/74 Avenue de

Roodebeek (1030)

T.02/741.60.60

F.02/741.60.70

www.horta.be

info@horta.be

‘Ventes mensuelles cataloguées

d’antiquitées, oeuvres

d’art, bijoux et vins’

Brussels Art Auctions

Dir. Ph Serck & Is. Maenaut

Rue Ernest Allardstraat 7-9 /

Sablon - Zavel (1000).

F. 02/503.62.10

www.ba-auctions.com

info@ba-auctions.com

T.02/511.53.24

Vente d’art et antiquités.

Spécialiste en art Belge classique

et moderne

Galerie Moderne

(Dir. David & Jérôme Devadder)

Rue du Parnasse 3 (1050) -

T.02/511.54.15 - F.02/511.99.40

www.galeriemoderne.be -

info@galeriemoderne.be

11 Ventes mensuelles cataloguées

GENT 9000

DVC

(Dir. D. Van Cappel)

Zandlopersstraat 10 - 9030

Mariakerke

T.09/224.14.40

F.09/225.04.14

e-mail: dvc@dvc.be -

www.dvc.be

Gecatalogiseerde Kunst- en

Antiekveilingen

Schattingen en expertises

voor nalatenschappen en

verzekeringen

Galerie en Veilingzaal

Pictura b.v.b.a.

Brusselsesteenweg 656

9050 Gentbrugge

T.0475/74.49.25

henk.vervondel@telenet.be

www.pictura.be

Loeckx

auctioneers Belgium

(Dir. Cécile La Pipe,

Peter en Natan Loeckx)

Ingelandgat 4

T.09/223.37.93

F.09/233.76.71

www.loeckx.be

info@loeckx.be

International art & antiques

auctions. Expertises

LIEGE 4000

Hôtel des Ventes Elysée

(Dir. Fairon)

Boulevard Cuivre et Zinc 28

T.04/221.09.09

F. 04/221.15.05

www.ventes-elysee.be

info@ventes-elysee.be

Ventes publiques mensuelles

d’antiquités et objets

d’art, Vintage, Maroquinerie,

Bijoux. Expertises et accueil

du lundi au vendredi de

9h00 à 12h00 et de 13h00 à

17h00. Fermé le mercredi

Légia – Auction

(Dir. Bruno de Wasseige

& Vincent de Lange)

Rue de Cras-Avernas, 12

4280 Hannut

Tél. : 019/63.55.59

0495/87.99.01 - 0475/27.73.87

www.legia-auction.com contact@legia-auction.com

Ventes publiques d’Arts et

d’Antiquités, tapis, mobiliers,

bijoux, tableaux, Art d’Asie,…

Expertises gratuites sur rendez-vous.

Librairie LHomme

(Dir. David Lhomme)

Rue des Carmes 9

T.04/223.24.63

F.04/222.24.19

www.michel-lhomme.com

librairie@michel-lhomme.com

Livres anciens et modernes

de qualité - Gravures -

Tableaux - Curiosités

Hôtel des Ventes Mosan

(Dir. Maxence Nagant de

Deuxchaisnes)

Rue du Nord belge 9 (4020)

T.04/344.91.70 - F.04/341.39.19

www.hvm.be - Expertises

gratuites tous les vendredi

de 9h à 12h30 et de 14h à 18h

LOKEREN 9160

De Vuyst

(Dir. Guy De Vuyst &

Pascale Philips)

Kerkstraat 22-54, 9160

Lokeren

T.09/348.54.40

F.09/348.92.18

www.de-vuyst.com

info@de-vuyst.com

Internationale Kunstveilingen

en Tentoonstellingen van

17de eeuw tot hedendaagse

kunst.

Schattingen en expertises

van nalatenschappen en verzekeringen

MONS - MAISIERES 7020

Monsantic

(Dir: Daniel Otten)

Rue Grande 193b,

7020 Maisières (Mons)

T.065/73.94.00

F.065/73.94.09

otten@monsantic.com

www.monsantic.com

Ventes publiques cataloguées

Expertises le

mercredi, le samedi ou sur

rendez vous - déplacement

gratuit à domicile

NAMUR 5000

Salle de Ventes ROPS

(Dir. B. de Sauvage)

Avenue d’Ecolys 2, 5020

Suarlée (Namur)

T.081/74.99.88

F.081/74.99.86

www.rops.be /

www.rops-online.be

Ventes publiques mensuelles

d’antiquités et ventes bourgeoises.

Expertises gratuites

à domicile sur rendez-vous

ou à la salle tous les jours

de 9h à 12h, sauf les lundis

et jeudis

VERVIERS 4800

Hôtel des Ventes Legros

(Dir. Benoît Legros)

Rue Peltzer de Clermont 41

4800 Verviers

T. 087/33.01.00 - F.087.30.19.00

www.venteslegros.com

benoit.legros@euronet.be.

Ventes régulières d’antiquités

et objets d’art

108


Aanbevolen

adressen

Zoekers

Verzekeringen

INVICTA ART INSURANCE

‘Verzekeren ten dienste van de kunst’

Eeckman Jean-Pierre & Eeckman

Isabelle

67-69 Bd.Reyerslaan – 1030 Brussel

Tel : 02/735 55 92 - Fax: 02/734 92 30

Eeckman.jpe@portima.be,

Eeckman.ie@portima.be

invicta.belgium@portima.be

Musea – Privé coll. —Tentoonstellingen

– Particuliere en beroepsstichtingen–

verblijven – Transport

www.invicta-art.com

Restauratie

METAALRESTAURATIE

Restauratie van antieke metalen

objecten, fototoestellen, projectoren,

microscopen, automaten,…

Specialisatie : klokken en horloges.

Aanmaak van presentatiesystemen

Geert Schumeth, GeertSchumeth@

hotmail.com

www.metaalrestauratie.com

RESTAURATIEATELIER TEMPERA

Tempera bvba, Aalst - Aurel

Uytterhaegen & zoon

Restauratie van schilderijen op doek en

paneel en gepolychromeerde beelden.

Voor vrijblijvende deskundige beoordeling:

tempera@telenet.be of 0494

47 60 32

www.temperarestauratie.be

Inlijstingen

VAN THIENEN CVBA

Aanbeeldstraat 28, 1210 Brussel

T. 02 230 27 16

Artisanale productie van moderne,

hedendaagse en oude kaders. Meer

dan 600 modellen, gemaakt met de

hand. Restauratie van oude en moderne

kaders. Bladgoudvergulden.

Uniek model op bestelling.

www.van-thienen.be

Art Handling

Zolderopruiming

BROCANTE -

ZOLDEROPRUIMING

Snuisterijen en leuke voorwerpen

voor brocante gezocht. Prijs samen

overeen te komen.

Huis volledig leegmaken is ook

mogelijk.

Evrard de Villenfagne:

evrard@haveso.be - 0032 476 410 916.

Museum

MEM - MUSEUM VAN EROTIEK

EN MYTHOLOGIE

Dit museum in een mooi huis van

de Zavel geeft een historisch overzicht

van de erotische kunst in de

loop der tijden sinds de oudheid tot

hedendaags. Deze private collectie,

één van de mooiste van Europa,

toont zeldzame voorwerpen van allerlei

aard : ivoren, schilderijen, skulpturen,

griekse en romeinse antikwiteiten,

japanse etsen, tekeningen ,

litho’s, werken van Belgische artiesten

en andere curiosa.

Sint-Annastraat, 32 (Zavel)

1000 Brussel

T: +32(0)2/514.03.53

E-Mail : info@m-e-m.be

www.m-e-m.be

Aangeboden

Te koop: Eugene Laermans, de voorbijganger

uit 1918. Olieverf op doek,

Kleurrijk. Afmeting doek 63 x 44 cm

met originele lijst 78 x 58 cm. In zeer

goede staat. Info +32 478 375 285

Revues ‘Médecine de France’

met interessante kunstbijdragen.

Nummers van 1948 tot en met 1958.

GRATIS. Info 0498/50 76 44

Particulier verkoopt: uitgaves Hart (nr

106-194), Art Press (nr 116-194), Beaux-

Arts (1990-1998), Museart (1992-1998).

Tel. 02/4283260

Te koop wegens plaatsgebrek: 17de

eeuwse eiken zit/haardbank met kofferruimte.

Afmetingen: H 135 B 120 D

53. Zithoogte 48 cm. Zitdiepte 38 cm.

Foto op vraag. vdheydhi@gmail.com

0474906979.

Gezocht

Cultuurregio Leie Schelde (www.

polsregio.be) startte dit najaar met

het samenstellen van het archief

rond kunstenaar Martin Wallaert.

Kunstschilder Martin Wallaert (www.

martinwallaert.be) is geboren in

Deinze en nu werkzaam in Machelenaan-de-Leie.

Hij woonde en werkte

zowel in België als in het buitenland.

Hierdoor raakte het archief rond de

kunstenaar en zijn werken versnipperd.

We zijn dan ook op zoek naar

foto’s, brieven, werken, kortom alles

waar een verhaal aan verbonden

is, om dit archief te vervolledigen

en digitaal te verwerken. Kan u ons

helpen? Laat ons iets weten via toerisme@zulte.be

of via het nummer 09

243 14 24.

Verzamelaar zoekt strips en jeugdweekbladen

voor zijn collectie. Ik ben

uitsluitend op zoek naar uitzonderlijke

en/of zeldzame items van vóór

1970 in perfecte of heel mooie staat,

bijvoorbeeld Kuifje/Tintin, Nero,

Suske en Wiske, Dupuis, Lombard

en weekbladen zoals ‘Ons volkske’,

‘t Kapoentje’, ‘Robbedoes’, ‘Heroic’,

‘Petit Vingtieme’ enzovoort.

Hoge prijzen voor topstaten.

E-mail: jeanpaul.vonck@hotmail.com

of tel. 0486.71.11.88

Gezocht: Werken (schilderijen,

tekeningen) en gegevens (krantenartikels,

brieven, foto’s, ...) over

het leven van de Belgische schilder

Albert Dupuis (1923-2010) voor

een tentoonstelling en catalogus

in het Charlier Museum. Contact:

Michèle Schoonjans van de stichting

F.A.D. - gsm: 0478 71 62 96 of e-mail

michele@micheleschoonjans.be of

mailto:fondation.albert.dupuis.2010@

gmail.com

Te koop gevraagd werk van: L.W.R.

Wenckebach. Tekeningen, schilderijen

en aquarellen. Tel. 0653751408.

Ter voorbereiding van een tentoonstelling

door het Yper Museum in Ieper

in 2022 n.a.v. de honderdste sterfdag

van de kunstenares Louise De Hem

zouden wij eigenaars van werk van /

documenten over deze kunstenares willen

vragen om conservator Jan Dewilde

te contacteren (jan.dewilde@ieper.be /

057/239.450). Alle informatie wordt met

de nodige discretie behandeld.

Guy Poelvoorde zoekt schilderijen

van Brugse schilders, Ierse schilders,

Paul Permeke, Paul Klein, Gaston

Bogaert, honden en paarden. tel 0475

393498 www.guyart.com

Bent u in het bezit van een doek of

tekening van Renée Demeester? De

familie van de kunstenaar is op zoek

naar werken afkomstig uit privécollecties,

om zijn volgende monografische

catalogus te illustreren. Neem dan

contact op met zijn neef Paul Gonze

via e-mail paul.gonze@gmail.com of

via gsm: 0484 59 71 01

ART ON THE MOVE

Henri-Joseph Genessestraat 1, 1070

BrusselTél. : 02 333 2411

georges.merz@art-onthemove.be &

stephane.merz@art-onthemove.be

Gespecialiseerde en inclusieve dienstverlening:

voor, gedurende en na

het transport. Ophangen/hangen,

bescherming & verpakking, beveiligde

opslag, verzekering, nationaal &

internationaal transport/verzending,

douaneformaliteiten, enz...

www.art-onthemove.be

GRATIS ZOEKERTJES

Wenst u iets te plaatsen bij onze gratis zoekertjes?

Breng ons op de hoogte via collect@ips.be

Wij bieden een gratis platform voor particulieren die iets willen aanbieden

of op zoek zijn naar (informatie over) kunst of antiek.

109


VEILINGHUIS MAISON JULES

VEILING KUNST, ANTIEK & VINTAGE

ZATERDAG 7 &

ZONDAG 8 MEI om 10u

O N L I N E V E I L I N G : 2 8 / 0 3 - 0 3 / 0 4

i n f i n i t a s - a n t i q u e s . c o m

t h e - s a l e r o o m . c o m

l o t - t i s s i m o . c o m

Open donderdag en zaterdag

Liersesteenweg 199 - 2220 Heist-op-den-Berg

CHARLES CATTEAU

GASPARD POUSSIN

CONSTANT PERMEKE

+32 470 85 69 17│www.infinitas-antiques.com│info@infinitas-antiques.com

OPGELET!

NIEUWE LOCATIE

HEILIG-KRUISPLEIN,

ST.-AMANDSBERG (GENT)

vlot bereikbaar, nabij R4 (afrit Oostakker)

ruime parking voor de deur

Kijkdagen:

VRIJDAG 29/04 –10 tot 18.00

ZATERDAG 30/04 –10 tot 18.00

ZONDAG 01/05 –10 tot 18.00

VRIJDAG 06/05 –10 tot 18.00

MAANDAG 02/05 t/m.

DONDERDAG 05/05 –14 tot 18.00

ONLINE BIDDING MOGELIJK

www.maisonjules.be

info@maisonjules.be - Tel. 0485/45 86 23 & 0478/84 30 58

Chsée de St-Job n° 638 - 1180 Bxl Tel : 02/372 92 19 - salledeventesaintjob@gmail.com

G.Bogaert

A.Dupagne

DESIGN, KUNST & ANTIEK

VEILINGEN DESIGN

VEILING

16 MEI

WENDINGEN

Deluxe hardcover edition

Volume IV, Number 11

1921

Charles Leickert (1816-1907)

KUNST

& ANTIEK

VEILING

17 MEI

KIJKDAGEN: 13,14 EN 15 MEI

(ONLINE RESERVEREN)

Dim: 58

x 89 cm

G.Bogaert

010 - 411 85 44

WWW.VENDUROTTERDAM.NL


Théo Van Rysselberghe (Ghent 1862-1926 Le Lavandou),

La Baie de Saint-Clair, 1923.

Oil on canvas. 65 × 92 cm. Dated “juin 1923”.

DESKUNDIGHEID • COMPETENTIE • PROFESSIONALISME

De ROCAD – Belgian Royal Chamber of Art Dealers – opgericht in 1919,

is de Belgische professionele vereniging van kunsthandelaars. Zij telt 110 leden

die erkend zijn om hun expertise in de diverse disciplines van de kunsthandel.

De ROCAD is uw partner om een kunstwerk te evalueren, te (ver)kopen met

strikte eerbiediging van een ethische code. Alle info op rocad.be

Belgian Royal Chamber of Art Dealers

Ernest Allardstraat 32, 1000 Brussel

T +32 2 548 00 00 – info@rocad.be – www.rocad.be


Albert

Pepermans

Ça suffit?

Notre Dame, 200 x 150 cm, aquarel and ink on paper, 1987

28.04-01.05

Art Brussels

Booth A87

Schönfeld Gallery

Rivoli building

690, Chaussée de Waterloo

1180 Brussels

www.schonfeldgallery.com