04.06.2022 Views

NFM 40-22

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

NUMMER <strong>40</strong> • ZOMER 20<strong>22</strong> | WWW.NEWFINANCIALFORUM.NL<br />

new<br />

FINANCIAL<br />

MAGAZINE<br />

GELD EN DIENSTVERLENING, ZO KAN HET OOK!<br />

JAN TERLOUW EN<br />

ANNETTE NOBUNTU MUL<br />

PAREL VOOR DE WERELD<br />

STEF BOS<br />

DE MOED OM MENS TE ZIJN<br />

COSMAS BLAAUW<br />

HET NIEUWE INVESTEREN<br />

THEMA<br />

Ubuntu<br />

Ik ben omdat wij zijn<br />

Wij zijn omdat<br />

de aarde is<br />

ALAN MCSMITH<br />

HOMMAGE AAN DE SAN<br />

NADINE MAARHUIS<br />

DEGROWTH ALS NORM<br />

KIM CRAMER<br />

STOP MET KOPEN!<br />

DAMARIS MATTHIJSEN<br />

VRIJ, GELIJK, SAMEN<br />

JACK COX • FRANK JAN DE GRAAF • JAAP HIDDINGA • KYON SOONS • IVO VALKENBURG


New Financial Forum<br />

Samen werken aan<br />

een nieuwe economie<br />

Missie<br />

De stichting New Financial Forum staat voor een nieuwe economie,<br />

dienstbaar aan de samenleving. Vanuit de kernwaarden:<br />

duurzaam, sociaal, inclusief en verantwoord.<br />

Visie<br />

De financiële sector is de bloedsomloop van de economie. Nu de<br />

oude economie niet langer de samenleving gezond houdt, dient<br />

de financiële sector een aanjagende rol te vervullen richting een<br />

nieuwe economie.<br />

Ambitie<br />

De stichting New Financial Forum bundelt krachten, ideeën, inspiratie<br />

en best practices van zowel financieel dienstverleners als innovatieve<br />

ondernemers en bedrijven om gezamenlijk die nieuwe<br />

economie versneld tot stand te brengen.<br />

De stichting New Financial<br />

Forum is opgericht in 2014 op<br />

initiatief van Willem Vreeswijk.<br />

Allianz, ARAG, a.s.r., Dazure,<br />

De Goudse, HDI Global<br />

Specialty, Lindenhaeghe,<br />

Nationale Waarborg, Turien<br />

& Co., Univé en Yellowtail zijn<br />

partners van de stichting.<br />

Dankzij hun support komt de<br />

missie van de stichting een<br />

stuk dichterbij: een nieuwe<br />

economie, dienstbaar aan de<br />

samenleving.<br />

Dit doen we met drie pijlers:<br />

• New Financial Inspiration biedt inspirerende praktijkvoorbeelden,<br />

visies en ontwikkelingen uit de nieuwe economie door<br />

middel van magazines, nieuwsbrieven, events, storytelling,<br />

films en dialoogsessies.<br />

• New Financial Activators is een netwerk dat vanuit haar sterke<br />

wortels in de financiële wereld haar expertise wil inzetten om<br />

ondernemers te helpen (verdere) stappen te zetten in de nieuwe<br />

economie.<br />

• New Financial Academy biedt opleidingen, trainingen en coaching<br />

die zelfontwikkeling en nieuw leiderschap stimuleren vanuit<br />

hart, hoofd en handen.<br />

Werk mee aan een nieuwe economie en meld je aan<br />

www.newfinancialforum.nl


VOORWOORD UBUNTU<br />

Ubuntu<br />

Ik ben omdat wij zijn, wij zijn omdat de aarde is. Dat<br />

is Ubuntu, het geschenk van Afrika aan de wereld en<br />

juist in deze verscheurde wereld is het nodig om dit geschenk<br />

ook ten volle te gaan omarmen en te integreren<br />

in onze wereld.<br />

Ubuntu geeft de wereld hoop op een betere toekomst.<br />

Uiteraard zit daar iets schrijnends in, zoals wordt gezegd<br />

in het interview met Annette Nobuntu Mul en Jan Terlouw.<br />

“Wij hebben Zuid-Afrika verscheurd met apartheid en<br />

nu kunnen wij juist van dit land leren wat universele verbondenheid<br />

betekent.” Ubuntu draagt ertoe bij dat we elkaar<br />

weer als mensen gaan zien, dat we op zoek gaan naar wat ons<br />

verbindt, juist door de kracht van het verschil. Ubuntu zorgt<br />

voor verbinding. Wie vanuit Ubuntu leeft, wordt vrij.<br />

Ubuntu vormde de basis van het succesvolle werk van de<br />

Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie na het<br />

afschaffen van de apartheid. Nelson Mandela en Desmond<br />

Tutu wisten dat een bloedige burgeroorlog<br />

nabij was en dat alleen met behulp van het<br />

eeuwenoude Zuid-Afrikaanse gedachtengoed<br />

Ubuntu er sprake kon zijn van een gezamenlijke<br />

toekomst. In Het boek van Vergeving schrijven<br />

Desmond en Mpho Tutu: “Ik wil twee simpele<br />

waarheden met je delen: er is niets dat<br />

niet vergeven kan worden, en er is niemand<br />

die niet dient vergeven te worden. Wanneer je<br />

inziet en begrijpt dat we allemaal met elkaar<br />

verbonden zijn – of dat nu is door geboorte<br />

of door omstandigheden, of simpelweg omdat<br />

we allemaal mens zijn – dan weet je dat<br />

dit waar is. Ik heb vaak gezegd dat Zuid-Afrika<br />

zonder vergeving geen toekomst zou hebben<br />

“GEZAMENLIJKE<br />

REIS NAAR<br />

GENEZING EN<br />

VRIJHEID”<br />

gehad. Onze woede en onze wraakzucht zouden ons tot de<br />

ondergang hebben gevoerd. Dat geldt voor ons individueel,<br />

maar ook voor de hele wereld. (…) Vergeving is de reis die we<br />

ondernemen om de kapotte delen te genezen. Het is de manier<br />

om weer heel te worden. (…) We helen de wereld al door<br />

onze harten te helen. Het is een simpel proces, maar gemakkelijk<br />

is het niet.”<br />

Dit themanummer neemt je mee op reis. Stef Bos, die in<br />

Zuid-Afrika woonachtig is, vertelt over wat Ubuntu voor hem<br />

en zijn liederen betekent. “Het wordt tijd om de tijd te veranderen”,<br />

zo is zijn stelligste overtuiging. En Ubuntu is daarbij<br />

de wegwijzer.<br />

Wildernisgids Alan McSmith brengt een ode aan de Sangemeenschap,<br />

een van de oudste volkeren ter wereld. Door<br />

verbinding met zichzelf, met de gemeenschap en met de natuur<br />

weten ze al <strong>40</strong>.000 jaar in harmonie te overleven. Dit verhaal<br />

is zowel een eerbetoon aan de San als aan Ubuntu.<br />

Wat kunnen we met al deze kennis? In<br />

deze editie onder meer voorbeelden van regeneratieve<br />

investeringen, die een nieuwe balans<br />

creëren tussen mens, ecologie en economie<br />

en heel veel concrete tips om zelf aan de<br />

slag te gaan.<br />

Uit de grond van mijn hart: lees de artikelen<br />

met aandacht, laat ze resoneren en vraag<br />

je af wat jij (meer) kunt doen. Het is een gezamenlijke<br />

reis op weg naar genezing en vrijheid.<br />

Heel veel inspiratie toegewenst! n<br />

WILLEM VREESWIJK<br />

willem@newfinancialforum.nl<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 3


COLOFON<br />

NEW FINANCIAL MAGAZINE HÉT PLATFORM<br />

VOOR DE NIEUWE ECONOMIE<br />

Een initiatief van Willem Vreeswijk<br />

Nummer <strong>40</strong> van het New Financial Magazine<br />

verschijnt in een oplage van 1500 exemplaren.<br />

UITGEVER/HOOFDREDACTEUR<br />

Willem Vreeswijk 06 10630149,<br />

willem@newfinancialforum.nl<br />

EINDREDACTEUR<br />

Bibi Smissaert, bibi@bluebottle.nu<br />

MEDEWERKERS<br />

Jack Cox, Kim Cramer, Frank Jan de Graaf,<br />

Nadine Maarhuis, Alan McSmith, Kyon Soons,<br />

Ivo Valkenburg<br />

12<br />

6<br />

TERLOUW EN MUL EEN PAREL STEF BOS DE MOED OM<br />

VOOR DE WERELD<br />

MENS TE ZIJN<br />

FOTOGRAFIE<br />

Peter Beemsterboer, Raphaël Drenth, Inge<br />

Kinet, Laure Nijenhuis, Sanne Schouwink,<br />

Suzanne Swar, Sanne Terlouw, Kim Vermaat<br />

UITGAVE VAN<br />

Stichting New Financial Forum,<br />

Wapendragervlinder 29, 3544 DL Utrecht<br />

BASISIONTWERP EN VORMGEVING<br />

Peter Beemsterboer, www.beemsfoto.nl<br />

ABONNEMENTEN<br />

Een jaarabonnement (vier nummers) op het<br />

New Financial Magazine kost € 44,95, excl<br />

btw. Bedrijfsabonnementen op aanvraag:<br />

willem@willemvreeswijk.com.<br />

REPRODUCTIE<br />

Overname van artikelen, tekeningen, foto’s<br />

e.d. is slechts mogelijk na schriftelijke<br />

toestemming van de Stichting New Financial<br />

Forum<br />

26 30<br />

DORINE VAN NORREN NIET-WESTERS ALAN MCSMITH ODE AAN<br />

PERSPECTIEF<br />

DE SAN<br />

REALISATIE<br />

Edicola Publishing bv<br />

Postbus 2013, 7420 AA Deventer<br />

info@edicola.nl / www.edicola.nl<br />

COÖRDINATIE<br />

Jolanda Leemhuis<br />

DRUKWERK<br />

Veldhuis Media, Raalte<br />

36 41<br />

KIM CRAMER STOP MET KOPEN! DAMARIS MATTHIJSEN VRIJ,<br />

GELIJK, SAMEN<br />

4 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


INHOUD<br />

THEMA UBUNTU<br />

18<br />

COSMAS BLAAUW HET NIEUWE<br />

INVESTEREN<br />

INTERVIEW<br />

6 Een parel voor de wereld | Annette Nobuntu Mul<br />

en Jan Terlouw<br />

12 We weten, maar we zijn vergeten dat we weten | Stef<br />

Bos<br />

26 Welzijn en ontwikkeling vanuit niet-westers perspectief<br />

| Onderzoeker en kunstenaar Dorine van Norren<br />

BEST PRACTICE<br />

18 Investeren vanuit het hart | Boerschappen, BD Grondbeheer,<br />

SharePeople, Aurora Art Museum en Pymwymic<br />

ESSAY<br />

30 Het rimpeleffect van gemeenschapsecologie | Wildernisgids<br />

Alan McSmith<br />

47 The Big Shrimp | Kyon Soons (a.s.r.)<br />

52 Wezenlijke vrijheid zonder illusies | Wetenschapper en<br />

auteur Jaap Hiddinga<br />

34<br />

NADINE MAARHUIS DEGROWTH<br />

ALS NORM<br />

47<br />

KYON SOONS THE BIG SHRINK<br />

NEW FINANCIAL FORUM<br />

58 Your 100 Year life | Voorvertoning nieuwe documentaire<br />

Theo Kocken bij a.s.r..<br />

BOEK<br />

41 Vrij, Gelijk, Samen | Damaris Matthijsen (Economy<br />

Transformers)<br />

COLUMN<br />

24 Het geschenk van Afrika aan de wereld! | Jack Cox<br />

(Econsenso)<br />

34 Degrowth als norm | Nadine Maarhuis (MaatschapWij)<br />

36 Mensen, stop met kopen! | Kim Cramer (BR-ND)<br />

ACTIVATOR AAN HET WOORD<br />

56 Zoek de menselijke maat in alles | Frank Jan de Graaf<br />

(lector Hogeschool Amsterdam)<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 5


UBUNTU<br />

ANNETTE NOBUNTU MUL<br />

EN JAN TERLOUW:<br />

“ZONDER ELKAAR EN ZONDER<br />

AARDE IS ER GEEN LEVEN.”<br />

6 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Combineer medemenselijkheid met zorg voor de aarde en je hebt het<br />

ideale fundament voor een duurzame en sociale samenleving. Deze ideale<br />

combinatie bevindt zich sinds kort ook letterlijk onder één dak. Jan<br />

Terlouw (90) en Annette Nobuntu Mul (62) verklaarden elkaar enkele<br />

jaren geleden de liefde en wonen inmiddels samen op het platteland<br />

van Twello, waar het gesprek plaatsvindt. Twee verliefde zielen met één<br />

krachtige en hoopvolle boodschap: ‘ik ben omdat wij zijn, wij zijn omdat<br />

de aarde is’. Dit is het wezen van Ubuntu: zonder aarde en zonder elkaar<br />

is er geen leven. Wie zo naar de wereld kijkt, zal anders handelen.<br />

Een parel voor<br />

de wereld<br />

TEKST WILLEM VREESWIJK | BEELD SANNE TERLOUW<br />

Annette Nobuntu Mul zet<br />

zich al jaren in voor meer<br />

medemenselijkheid. Dit<br />

doet ze als opleider, vertrouwenspersoon<br />

integriteit,<br />

supervisor, auteur en<br />

spreker. Zij is diep geraakt door het eeuwenoude<br />

Zuid-Afrikaanse gedachtengoed<br />

Ubuntu, dat de basis vormde van<br />

het succesvolle werk van de Zuid-Afrikaanse<br />

Waarheids- en Verzoeningscommissie<br />

na het afschaffen van de apartheid.<br />

Zij is oprichter van de Ubuntu<br />

Society en voorzitter van Stichting<br />

Ubuntu Nederland. Ieder jaar op 18<br />

juli – de geboortedag van Nelson Mandela<br />

– organiseert zij samen met het<br />

Herman van Veen Arts center de Mandeladag.<br />

Ook geeft zij op deze dag een<br />

boek uit. Zij vraagt dan 67 bijzonder gewone<br />

mensen uit Nederland om vanuit<br />

Ubuntu een ander mens met een anekdote<br />

in het zonnetje te zetten. Het getal<br />

67 is niet willekeurig gekozen. Mandela<br />

wijdde namelijk 67 jaar van zijn leven<br />

aan de mensenrechten wereldwijd. In<br />

2018 verschijnt haar indrukwekkende<br />

boek Opsoek naar Ubuntu, waarvan dit<br />

jaar de vierde druk is verschenen.<br />

Jan Terlouw behoeft nauwelijks introductie.<br />

Hij is voormalige kernfysicus,<br />

D66-leider, vicepremier, minister van<br />

Economische Zaken, Commissaris van<br />

de Koningin in Gelderland, Eerste Kamerlid<br />

en bekroond en veelgelezen kinderboekenschrijver.<br />

Zijn beroemdste<br />

“ONZE BELANGRIJKSTE<br />

OPDRACHT IS TE STOPPEN<br />

MET DE VERNIETIGING<br />

VAN DE NATUUR”<br />

boek is ongetwijfeld Oorlogswinter uit<br />

1972. Een boek als De Kloof uit 1983 is<br />

nog altijd bijzonder actueel. In dit boek<br />

beschrijft Terlouw hoe een aardbeving<br />

een diepe kloof veroorzaakt dwars door<br />

het land van Berg en Dal. Deze afscheiding<br />

zorgt voor een steeds welvarender<br />

Bergen en steeds armer wordend Dal.<br />

De ongelijkheid tussen de gebieden en<br />

de ongelijkheid in kansen neemt in vijfenveertig<br />

jaar tijd enorm toe. Uiteindelijk,<br />

na vele avonturen, weet de hoofdpersoon<br />

ervoor te zorgen dat er toch<br />

een brug wordt gebouwd en de kloof<br />

tussen de twee gebieden wordt gedicht.<br />

Op 85-jarige leeftijd maakte Terlouw<br />

nog grote indruk met een rede in het<br />

televisieprogramma De Wereld Draait<br />

Door. Hij raakte de kijkers vooral met<br />

zijn ‘verdwenen touwtje uit de brievenbus’<br />

als teken van het verloren gegane<br />

vertrouwen in elkaar. Hij was zestig<br />

jaar getrouwd met zijn geliefde Alexandra,<br />

maar vond op 88-jarige leeftijd opnieuw<br />

de liefde.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 7


UBUNTU<br />

ZELFVERNIETIGING<br />

Terlouw houdt zich inmiddels al vijftig<br />

jaar bezig met de grote vragen in de<br />

samenleving. Zijn pleidooien voor verbinding,<br />

vertrouwen en behoud van natuur<br />

vinden al decennia lang gehoor.<br />

Van oorsprong was hij wetenschapper<br />

en deed hij onderzoek naar kernfusie.<br />

Op zijn veertigste gooide hij het roer<br />

om en ging in de politiek. “Ik wilde bijdragen<br />

aan een betere samenleving en<br />

wist dat dit mij niet ging lukken vanuit<br />

een laboratorium.”<br />

De mensheid lijkt op dit moment<br />

in rap tempo haar eigen voortbestaan<br />

op het spel te zetten. Waar put een negentigjarige<br />

hoop uit? “De uitdagingen<br />

zijn enorm. Maar als we de geschiedenis<br />

van de mensheid in een breder perspectief<br />

plaatsen, dan is er wel degelijk<br />

sprake van morele vooruitgang. In die<br />

zin is er de laatste eeuwen veel ten goede<br />

gekeerd. De slavernij is afgeschaft, in<br />

onze samenleving worden mensen niet<br />

meer in gevangenissen gemarteld, er is<br />

een scheiding tussen kerk en staat, er<br />

zijn vrouwenrechten gekomen en homo’s<br />

worden bij wet niet meer gediscrimineerd.<br />

Deze morele vooruitgang<br />

biedt hoop. Het is onze taak dit scherp<br />

te houden en excessen te blijven uitbannen.”<br />

“Nu is het onze belangrijkste opdracht<br />

om te stoppen met de vernietiging<br />

van de natuur. Wij hebben de natuur<br />

tot slaaf gemaakt. Als we hier niet<br />

mee stoppen, dan zal de natuur ons<br />

vernietigen. Wij mensen zijn hard bezig<br />

om onszelf te vernietigen. Er zou<br />

een wereldwijde organisatie moeten<br />

komen die de belangen van de natuur<br />

dient en daarmee van de mensheid. Dat<br />

is uiteraard lastig want er zijn veel regimes<br />

en grote bedrijven die alleen oog<br />

hebben voor het eigenbelang op de korte<br />

termijn. Blijkbaar zijn er nog meer<br />

rampen nodig om de mensheid wakker<br />

te schudden. Helaas gaan deze rampen<br />

altijd ten koste van mensen die toch al<br />

het armst zijn en die de ramp zelf niet<br />

of nauwelijks hebben veroorzaakt. Zolang<br />

we de natuur uitbuiten, zijn we<br />

bezig met zelfvernietiging.”<br />

VERGEVING EN VERZOENING<br />

In 2018 verscheen het indrukwekkende<br />

boek Opsoek naar Ubuntu van Mul. In dit<br />

boek vertelt ze over hoe diep ze is geraakt<br />

door de filosofie van Ubuntu en<br />

de vergevingsrituelen die hieruit voortvloeien.<br />

Zij doet dit aan de hand van<br />

persoonlijke gesprekken. Zo spreekt ze<br />

in 2010 met Ntobeko Peni en Easy Nofemela,<br />

twee van de vier moordenaars<br />

van de in 1993 vermoordde Amerikaanse<br />

studente Amy Biehl. Een gesprek dat<br />

JAN TERLOUW: “ZOLANG<br />

WE DE NATUUR UITBUITEN,<br />

ZIJN WE BEZIG MET<br />

ZELFVERNIETIGING.”<br />

8 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

ANNETTE NOBUNTU MUL:<br />

“OOK IN NEDERLAND MOET<br />

ER EEN WAARHEIDS- EN<br />

VERZOENINGSCOMMISSIE<br />

KOMEN.”<br />

haar enorm heeft verward. “Je staat<br />

dan oog in oog met twee moordenaars,<br />

geeft ze een hand en gaat met ze in gesprek.<br />

Enorm confronterend.”<br />

Amy Biehl was een anti-apartheidsactiviste,<br />

die geloofde in gelijke kansen<br />

en rechten voor iedereen. Zij belandde<br />

op het verkeerde moment op een<br />

verkeerde plek en werd door een woedende<br />

zwarte menigte belaagd en vermoord.<br />

Haar ouders Peter en Linda vergaven<br />

de moordenaas en richtten in<br />

een township, volledig in lijn met het<br />

gedachtegoed van hun dochter, de Amy<br />

Foundation op. Ze vroegen de moordenaars<br />

hun verhaal te vertellen en boden<br />

hen aan te komen werken voor de stichting.<br />

Twee van hen namen het aanbod<br />

aan. Ze helpen nu al jaren met de opvang<br />

van dakloze jongeren en bij het<br />

ontwikkelen van hun talenten. Door<br />

vergeving en verzoening – de essentie<br />

van Ubuntu – hebben zij ertoe bijgedragen<br />

dat duizenden jongeren in staat<br />

zijn gesteld een eigen toekomst op te<br />

bouwen.<br />

“Het gesprek met deze twee moordenaars<br />

was cruciaal in mijn leven.<br />

Het confronteerde me met mijn eigen<br />

overtuigingen, opvattingen en angsten<br />

en liet me zien hoe een proces van vergeving<br />

en verzoening zoveel meer oplevert<br />

dan alleen het pad van schuld,<br />

straf en verwijdering. Uiteraard is het<br />

goed om een gemeenschap te beschermen<br />

tegen iemand die kwaad heeft berokkend,<br />

maar als er berouw is, helpen<br />

vergeving en verzoening diezelfde gemeenschap<br />

juist weer verder. Dat hebben<br />

de ouders van Amy laten zien. Het<br />

is, zoals ook Desmond Tutu zei, een absoluut<br />

schoolvoorbeeld van Ubuntu.”<br />

In het boek vertelt Mul ook hoe ze<br />

haar nieuwe naam kreeg. Ze is al acht<br />

jaar bevriend met de Zuid-Afrikaanse<br />

Lungi als zij in 2015 wordt gevraagd<br />

haar te bezoeken in haar township. In<br />

een ritueel wordt haar de Xhosa-naam<br />

Nobuntu (moeder van de menselijkheid)<br />

gegeven. Vanaf dat moment gaat<br />

ze zich Annette Nobuntu Mul noemen.<br />

“Een naam met een opdracht die ik met<br />

trots en verantwoordelijkheid wil dragen.<br />

Het betekende dat ik het pad van<br />

Ubuntu daadwerkelijk moest gaan volgen.<br />

Niet alleen met woorden, maar<br />

ook met daden.”<br />

Hoe kun je je met een moordenaar<br />

verzoenen? “Vergeven lukt misschien<br />

nog wel, omdat dit uiteindelijk<br />

een proces in jezelf is. Bij verzoening<br />

heb je echter twee partijen nodig: dader<br />

en slachtoffer. Een dader zou dan<br />

berouw moeten tonen en de pijn van<br />

het slachtoffer moeten erkennen. Sommige<br />

daders hebben dat nooit getoond.<br />

Bekend voorbeeld is Anders Breivik die<br />

in 2011 in totaal 77 mensen in koelen<br />

bloede vermoordde, maar daar geen<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 9


UBUNTU<br />

berouw over heeft en het zo weer opnieuw<br />

zou doen. Dat is extreem moeilijk.<br />

Het optreden van de toenmalige<br />

president van Noorwegen Jens Stoltenberg<br />

was echter bijzonder indrukwekkend.<br />

Volgens Mul een toonbeeld van<br />

Ubuntu: hij zei dat alle aandacht moest<br />

gaan naar de slachtoffers en hun familie<br />

en niet naar de dader. Vervolgens<br />

maakte hij duidelijk dat het geen daad<br />

was van een islamitische extremist en<br />

benadrukte dat alle inwoners van het<br />

land Noren zijn, ongeacht hun religie,<br />

iets wat hij onderstreepte door diezelfde<br />

dag negen moskeeën te bezoeken.<br />

Ten slotte riep hij iedereen op zijn of<br />

haar eigen verantwoordelijkheid te nemen<br />

en zich af te vragen hoe het mogelijk<br />

is dat in een samenleving mensen<br />

er getuige van zijn dat een ‘lone wolf’<br />

in alle eenzaamheid opgroeit, volledig<br />

kan ontsporen en tot zulke acties overgaat.<br />

Hij riep iedereen op er samen voor<br />

te zorgen dat dit nooit meer zou kunnen<br />

gebeuren.”<br />

KERN<br />

Voor Mul ligt hoop dicht bij geloof en<br />

overtuiging. “Voor mij begint het met<br />

het verlangen om hoop te hebben.”<br />

“Vaak hoor ik dat mensen iets voor<br />

een ander doen in de hoop dat diegene<br />

later dan ook iets goed terugdoet.<br />

Wie goed doet, goed ontmoet. Voor mij<br />

gaat het hier niet om. Je doet iets voor<br />

een ander, simpelweg omdat je een ander<br />

wilt helpen. Je kunt hooguit hopen<br />

dat dit vervolgens navolging vindt. Niet<br />

richting jezelf, maar richting iemand<br />

die het hard nodig heeft. Het gaat niet<br />

om geven en terug geven, maar om<br />

dóórgeven!”<br />

Woorden doen ertoe en bepalen<br />

mede ons gedrag, zeggen Terlouw en<br />

Mul. “Neem het woord ‘belasting’. Een<br />

woord met een negatieve lading. Wie<br />

wil er nu belast worden? Dat negatieve<br />

aspect zie je terug in woorden als ‘aangifte’<br />

en ‘aanslag’. Wie wil dat nou? Met<br />

woorden als ‘deelgever’ kun je ervoor<br />

zorgen dat mensen wel graag een bijdrage<br />

leveren aan de gemeenschap. Je<br />

bent dan deelgever aan onderwijs, ouderen-<br />

en ziekenzorg en aan onze infrastructuur”,<br />

zegt Mul.<br />

Terlouw is van mening dat er nu<br />

juist behoefte is aan nieuwe ideologieën.<br />

“Politieke partijen zijn allemaal losgeraakt<br />

van hun eigen ideologie. Dat<br />

is de reden dat ze het vertrouwen zijn<br />

10 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

kwijtgeraakt. De achterban van partijen<br />

als het CDA of de PvdA is verschrompeld,<br />

juist omdat ze hun kernwaarden<br />

niet meer omarmen. Voor het CDA was<br />

dat het rentmeesterschap en voor de<br />

PvdA de sociaaldemocratie. Door uit te<br />

gaan van je eigen waarden, hoef je ook<br />

niet voortdurend te reageren op de verhalen<br />

van anderen waar je het niet mee<br />

eens bent, maar kun je uitgaan van eigen<br />

kracht.”<br />

“ALS DE WAARHEID NIET<br />

WORDT GEWAARDEERD,<br />

ZAL HIJ OOK NOOIT<br />

BOVEN TAFEL KOMEN”<br />

UNIVERSELE BEHOEFTE<br />

“Van betekenis willen zijn, is een universele<br />

behoefte”, zegt Terlouw. “Iedereen<br />

wil ertoe doen. Belangrijk is wel dat<br />

we beseffen dat ‘ertoe doen’ ook plichten<br />

met zich meebrengt. “Ik zeg altijd:<br />

Het hebben van plichten is een recht!”<br />

Juist door je plicht te vervullen, draag<br />

je bij aan een samenleving, hoor je erbij.”<br />

Dit sluit nauw aan bij het bieden<br />

van perspectief. “Na de Tweede Wereldoorlog<br />

moest het land worden opgebouwd<br />

en wilden we dat onze kinderen<br />

een beter leven zouden krijgen. Al<br />

decennia ontbreekt een perspectief. We<br />

hebben het dogma economische groei<br />

omarmd en zien dat steeds meer mensen<br />

buiten de boot vallen. De kloof tussen<br />

arm en rijk, tussen mensen die toegang<br />

hebben tot kennis en zij die dat<br />

niet hebben, wordt alleen maar groter.<br />

Tegelijkertijd neemt de angst toe.<br />

We krijgen te maken met de ene na de<br />

andere crisis en zijn bang om ook ons<br />

laatste restje zekerheden te verliezen.<br />

We komen lijnrecht tegenover elkaar<br />

te staan. Een nieuw perspectief is nodig<br />

om ervoor te zorgen dat mensen weer<br />

voelen ertoe te doen en te kunnen bijdragen.<br />

Dat nieuwe perspectief moet<br />

uiteraard een gezonde aarde zijn, voor<br />

ons en voor onze kinderen.”<br />

Mul verwijst naar Pluk van de Petteflet<br />

van Annie M.G. Schmidt. “Pluk<br />

ontmoet de zeldzame vogel Krullevaar.<br />

Een museumdirecteur wil hem doden,<br />

opzetten en geld aan de dode vogel verdienen.<br />

Pluk krijgt een ingeving: Krullevaar<br />

is immers een vogel en zou toch<br />

moeten kunnen vliegen. Ze gaan oefenen,<br />

maar Krullevaar krabbelt terug.<br />

Hij heeft immers nooit gevlogen en<br />

heeft het ook nooit geleerd. Alle pogingen<br />

om te vliegen, mislukken ook.<br />

Dan wordt Pluk boos op de vogel. De vogel<br />

zegt dan in tranen: misschien kan<br />

ik wel vliegen maar ik zou niet weten<br />

waar ik dan heen zou moeten.”<br />

Perspectief is ongelooflijk belangrijk,<br />

zegt Mul. “Je moet weten waar je<br />

heen wilt vliegen, als individu, als familie<br />

en als gemeenschap. Bij alles wat<br />

je doet, dien je je af te vragen of het<br />

bijdraagt aan de samenleving en aan<br />

de gezondheid van de aarde. Vanuit<br />

Ubuntu bezien wordt dit het ‘baken’<br />

genoemd. Neem bijvoorbeeld de zorg.<br />

De zorg is nu geïndividualiseerd, gefragmenteerd,<br />

gedesintegreerd, geproblematiseerd<br />

en vercommercialiseerd.<br />

Juist door de zorg weer binnen de gemeenschap<br />

te plaatsen, krijgt het een<br />

ander perspectief. Dan verdwijnen bureaucratie,<br />

overbodige en dure managementlagen<br />

en overbodige wet- en regelgeving.<br />

Buurtzorg, een initiatief van<br />

Jos de Blok is daar een mooi voorbeeld<br />

van. Ook op scholen zou het Ubuntu-gedachtegoed<br />

een belangrijke rol kunnen<br />

spelen. Leer kinderen niet langer als<br />

eerste het woordje ‘ik’, maar het woordje<br />

‘boom’, om zodoende van kleins af<br />

aan het ecologisch perspectief centraal<br />

te stellen in plaats van de autonomie,<br />

de individuele ontplooiing. In opleidingen<br />

zou alle ruimte moeten zijn om<br />

de grote maatschappelijke thema’s te<br />

bespreken. En ook de rechtspraak zou<br />

anders ingericht moeten worden, met<br />

herstelrecht met een eigen- mede- en<br />

gezamenlijke verantwoordelijkheid in<br />

plaats van ‘schuld, boete en uitsluiting’<br />

als uitgangspunt. De vraag zou moeten<br />

zijn hoe mensen die een misstap hebben<br />

begaan en daar berouw over hebben<br />

weer zo goed mogelijk terug kunnen<br />

keren in de samenleving. We zullen<br />

de waarheid weer moeten leren<br />

waarderen. Als de waarheid niet wordt<br />

gewaardeerd, zal hij ook nooit boven<br />

tafel komen en kunnen we ons blijven<br />

verschuilen achter bijvoorbeeld het<br />

niet hebben van actieve herinneringen<br />

aan de waarheid. Daarom pleit ik voor<br />

een Waarheids- en Verzoeningscommissie<br />

in Nederland. Hamvraag is daarbij:<br />

hoe willen we met elkaar omgaan, welke<br />

samenleving willen we zijn, hoe ontfermen<br />

we ons over onze medemensen<br />

en hoe willen we omgaan met de natuur.”<br />

TOEKOMST<br />

Welke plannen zijn er? De negentigjarige<br />

Terlouw zou nog graag een poosje<br />

door willen gaan met het doorgeven<br />

van zijn gedachtengoed via spreekbeurten<br />

en lezingen. Hij geniet van zijn grote<br />

familie. Juist omdat ze zo op één lijn<br />

zitten, zou hij samen met zijn geliefde<br />

graag een keer naar Zuid-Afrika gaan.<br />

Of dat er nog inzit, is onzeker, want<br />

hoewel zijn geest nog vlijmscherp is,<br />

neemt zijn kracht uiteraard wel af.<br />

Mul is blij dat recent de vierde druk<br />

van Opsoek naar Ubuntu is uitgekomen.<br />

Ze wil focus aanbrengen in haar vele<br />

Ubuntu-activiteiten en is bezig met een<br />

boek over ‘Indaba’, een oud Zoeloegebruik,<br />

waarbij de mening van alle betrokkenen<br />

wordt gehoord om in een<br />

complexe zaak tot een gezamenlijk gedragen<br />

oplossing te komen zonder fundamenteel<br />

bezwaar. Het recht op medezeggenschap<br />

is gekoppeld aan de<br />

plicht tot medeverantwoordelijkheid<br />

en de kracht van de dialoog wordt boven<br />

de macht van de meerderheid gesteld.<br />

Deze methode werd onder andere<br />

zeer succesvol toegepast in 2015 op de<br />

Klimaattop van Parijs. n<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 11


UBUNTU<br />

STEF BOS: “DE RUIMTE<br />

IS ONEINDIG ALS JE JE<br />

GRENS VERLEGT.”<br />

12 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong><br />

FOTO: INGE KINET


UBUNTU<br />

Eerlijk gezegd ben ik met zanger en liedschrijver Stef Bos lange tijd niet verder<br />

gekomen dan ‘Papa, ik lijk steeds meer op jou’. Als ik even m’n tranen<br />

wilde laten vloeien, dan draaide ik dat nummer en kon ik voelen hoe ook ik<br />

steeds meer op mijn vader ben gaan lijken, zowel in positieve als in negatieve<br />

zin. Totdat ik enkele maanden geleden een appje ontving met het lied<br />

‘Onbereikbaar dichtbij’. Gevangen in mijn denken over de toekomst voelde ik<br />

me direct uit m’n hoofd naar m’n hart zakken. Alhoewel de woorden van zijn<br />

liederen van schoonheid getuigen, gaat het bij Stef Bos niet om de woorden<br />

alleen. De woorden zijn slechts een uitnodiging om de essentie van het leven<br />

te voelen. Binnen jezelf én in de verbinding met alles en iedereen.<br />

We weten, maar<br />

we zijn vergeten<br />

dat we weten<br />

TEKST IVO VALKENBURG | BEELD INGE KINET EN SUZANNE SWAR<br />

“Op het podium kom ik<br />

in een soort tijdloosheid<br />

terecht. De liedjes<br />

zijn niet van mij.<br />

Ze zijn van ons allemaal.<br />

Ik ben de gelukkigste<br />

mens als ik voel als die liedjes<br />

landen bij de mensen in de zaal. Als we<br />

met elkaar een verbinding ervaren die<br />

als het ware tijd en plaats overstijgt”,<br />

aldus Stef Bos voor wie zingen ‘geestelijk<br />

ademhalen’ is. We ontmoeten elkaar<br />

in de Goudse stadsschouwburg<br />

waar zijn eerste Nederlandse theatertour<br />

na corona tot een eindpunt is gekomen.<br />

Onze ontmoeting werd een dialoog<br />

over Ubuntu, het overbruggen van<br />

de schijnbare tegenstellingen in de wereld<br />

en de universele waarden van het<br />

‘mens-zijn’. “Het gaat er niet om wat je<br />

doet in het leven, maar hoe je het doet.<br />

Met bezieling of zielloos. Het gaat om<br />

echtheid, puurheid.”<br />

HET HIER EN NU ZOEKEN<br />

Bos is oprecht geïnteresseerd in m’n<br />

leven en het wonen in de bergen van<br />

Transsylvanië. Zelf woont hij met zijn<br />

gezin in Zuid-Afrika en al snel zien we<br />

“HET GAAT ER NIET OM WAT<br />

JE DOET IN HET LEVEN,<br />

MAAR HOE JE HET DOET”<br />

veel parallellen. “Je moet van twee kanten<br />

komen om elkaar te ontmoeten. Je<br />

moet eigenlijk toevallig onderweg zijn.<br />

Geen doel voor ogen hebben. Laten gebeuren<br />

waarvoor je bang bent. Probeer<br />

vooral niet alles te verklaren, want<br />

voordat je het weet verklaar je elkaar<br />

de oorlog.”<br />

Bos heeft nooit bedacht hoe zijn leven<br />

eruit zou moeten zien. Liever zoekt<br />

hij een weg ‘in het moment’. “Wie had<br />

ooit kunnen denken dat deze provinciaalse<br />

jongen uit Veenendaal als zanger<br />

en verhalenverteller de wereld zou<br />

over trekken. Het hier en nu zoeken…<br />

dat doe ik zo graag. Voor mij is dat het<br />

avontuur… het onbekende aangaan.”<br />

Zoals hij in alle openheid de dialoog<br />

met mij aangaat, zo zie ik hem<br />

dat op precies dezelfde manier doen<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 13


UBUNTU<br />

met een zaal vol mensen. Het is een<br />

rijke afwisseling van stukjes levensverhalen,<br />

doorspekt met humor en ernst,<br />

en liederen die het hart raken. Volledig<br />

zichzelf. “Dat heeft wel eventjes geduurd.<br />

Eén van m’n leermeesters, Boudewijn<br />

de Groot, vertelde me dat ik het<br />

beste gewoon kon zingen zoals ik ben.<br />

Hij voorspelde dat het wel twintig jaar<br />

zou duren om volledig mezelf te zijn<br />

op het podium. Hij had gelijk. Het is inderdaad<br />

een proces van jaren geweest.<br />

Toen ik jong was speelde ijdelheid een<br />

rol. Daarna leer je antennes voor het leven<br />

te openen, zonder vooroordelen. Ik<br />

ben steeds meer losgekomen van mezelf.<br />

Daarbij heb ik veel van Ramses<br />

Shaffy geleerd. Wat een echtheid die<br />

man. Hij durfde in de vrije val te gaan.<br />

Een soort sjamaan, die met zijn muziek<br />

de weg laat ervaren van het tijdloze,<br />

van de verbinding. Hij had zich losgeslagen<br />

van alles. Hij durfde zelfs een<br />

vriend van de vijand te zijn. Hij oversteeg<br />

het gezonde verstand. Terwijl er<br />

in de wereld veel waarde wordt gehecht<br />

aan de rationaliteit, het intellect van<br />

ons brein, liet Shaffy ons drinken uit<br />

de stroom van wat de Taoïsten ‘de weg’<br />

noemen.”<br />

NIEMAND<br />

”Als ik nu het podium op loop, laat<br />

ik mezelf achter in de coulissen. Als<br />

je jezelf uit de weg gaat, haal je de inspiratie<br />

uit het collectieve veld. Jung<br />

spreekt over het collectieve onbewuste.<br />

Het is een veld waarin alles met iedereen<br />

met elkaar is verbonden. Dat<br />

betekent Ubuntu ook voor mij. In alles<br />

ben ik op zoek naar dat veld, de lijn die<br />

door alle tijden loopt. Het staat haaks<br />

op het reguliere Westerse denken dat<br />

er nog steeds van uitgaat dat we het leven<br />

moeten beheersen en controleren<br />

en dat we van elkaar zijn afgescheiden.<br />

Met alle vervreemding als gevolg. Het<br />

ik-versus-jij-denken bepaalt dan de beleving<br />

en het handelen van mensen, bedrijven<br />

en organisaties. Ons individuele<br />

brein, ons intellect, speelt daarbij<br />

een hoofdrol. Maar wie of wat voert de<br />

regie over ons brein?”<br />

De mensen en de natuur in Zuid-<br />

Afrika hebben Bos laten ervaren dat alles<br />

en iedereen juist met elkaar in verbinding<br />

staan. Het leven is vol beweging<br />

en Bos zoekt die beweging in het<br />

avontuur. “Er is geen scheiding tussen<br />

binnen en buiten. Een ander ontmoeten,<br />

is jezelf ontmoeten. Hoe kleiner<br />

ik ben, hoe groter de ruimte. De mooiste<br />

liedjes schrijf ik niet zelf, ze schrijven<br />

zichzelf. Neem Witsand, dat lied<br />

is door de zee geschreven. De inspiratie<br />

komt dan uit het eindeloze, tijdloze<br />

veld. In dit geval de zee. Mijn kleine ik<br />

kan het niet beter. Om te kunnen putten<br />

uit het veld van inspiratie, intuï-<br />

“ALS WE BANG ZIJN VOOR DE DOOD,<br />

DAN ZIJN WE BANG VOOR HET LEVEN”<br />

14 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong><br />

FOTO: SUZANNE SWAR


UBUNTU<br />

tie, het echte weten, moet je eerst gaan<br />

ervaren dat we onderdeel zijn van iets<br />

veel groters dan alleen onszelf. Als we<br />

al ooit iemand dachten te zijn geworden,<br />

door wat we denken, te weten, dan<br />

weten we nu dat we niemand zijn geworden.”<br />

LUISTEREN<br />

“Wat is jouw verhaal?” is vaak het vertrekpunt<br />

van een ontmoeting tussen<br />

mensen in Zuid-Afrika. Bos vertelt me<br />

hoe de liefde voor zijn vrouw, de beeldend<br />

kunstenaar Varenka Paschke,<br />

hem in Zuid-Afrika heeft gebracht.<br />

“Zuid-Afrika is de hele wereld in het<br />

klein. Alle schoonheid, lelijkheid, chaos,<br />

ongelijkheid en menselijkheid komt<br />

daar bij elkaar. Ik heb daar kennisgemaakt<br />

met een lange traditie van het<br />

delen van levensverhalen, in gesprekken<br />

en in muziek. Het plaatst de wereld<br />

in een nieuw perspectief. Ik word er gelukkig<br />

van om te luisteren naar mensen,<br />

naar de natuur. Mens, dier en natuur<br />

zijn met elkaar verbonden. Mensen<br />

zijn maar blaadjes aan een boom.<br />

De blaadjes vergaan, maar de boom<br />

blijft. Neem de voormalig president Nyerere<br />

van Tanzania. Nadat hij de verkiezingen<br />

had verloren, keerde hij weer terug<br />

naar zijn hutje op het platteland.<br />

Hij had er geen moeite mee om zijn<br />

macht af te staan.”<br />

“Zuid-Afrika heb ik in eerste instantie<br />

leren kennen door de ogen van Johannes<br />

Kerkorrel, een Zuid-Afrikaanse<br />

zanger met wie ik ook op het podium<br />

heb samengewerkt. Hij heeft nooit een<br />

blad voor de mond genomen als het<br />

ging om de apartheid. Hij stak de draak<br />

met politici en hield blank Zuid-Afrika<br />

een pijnlijke spiegel voor. Hij gebruikte<br />

de muziek voor bewustwording, voor<br />

mensenrechten en menswaardigheid.<br />

Ik werd ook geconfronteerd met m’n eigen<br />

vooroordelen. Ik dacht bijvoorbeeld<br />

dat elke blanke een racist was. Vooral<br />

leerde ik een hele andere muziekcultuur<br />

kennen. De muziek werd gebruikt<br />

om mensen in een soort trance te brengen.<br />

Net zo lang tot iedereen in vuur<br />

en vlam stond. Alles stond in het teken<br />

“UBUNTU IS HET TAPPEN UIT<br />

HET SPIRITUELE ERFGOED<br />

VAN ONZE VOOROUDERS”<br />

om onze voorouders een stem te geven.<br />

Daar leerde ik zoveel meer te zijn dan<br />

m’n ikje. Ze tappen daar uit het spirituele<br />

erfgoed van de voorouders, van de<br />

evolutie van de mensheid. Dat betekent<br />

Ubuntu voor mij. Het collectieve overstijgt<br />

de culturele barrières van mensen<br />

en presenteert een gemeenschappelijkheid<br />

van alles en iedereen. Het gaat<br />

om universele ervaringen, zoals liefde,<br />

haat, angst, gevaar, pijn en noem maar<br />

op. Het laat ons zien dat we allemaal<br />

broers en zussen van elkaar zijn. We<br />

vormen een gemeenschap met elkaar.<br />

We gaan onze medemens dan echt als<br />

naaste ervaren. Misschien is daarom<br />

Narziss en Goldmund van Herman Hesse<br />

wel mijn meest favoriete boek. Het<br />

gaat over een bewogen en ongemakkelijke<br />

vriendschap tussen twee mannen<br />

die elkaars uitersten zijn. Een avontuurlijk<br />

verhaal over het innerlijke conflict<br />

tussen geest en lichaam, logos en<br />

eros. Eigenlijk ben ik in alles op zoek<br />

om de tegenstellingen van het leven te<br />

omarmen. Zuid-Afrika is hier een ideaal<br />

woonland voor. Schoonheid en drama<br />

gaan hand in hand. Ondanks of<br />

wellicht dankzij de chaos ben ik me er<br />

gaan thuisvoelen. De schoonheid van<br />

het leven zit in het aanvaarden van de<br />

chaos.”<br />

PARADOXEN<br />

De liederen van Bos zitten vol met de<br />

schijnbare tegenstellingen. In zijn teksten<br />

pendelt hij voortdurend tussen<br />

verschillende polen zoals liefde en<br />

haat, oorlog en vrede, licht en donker.<br />

Door die paradoxen van het leven telkens<br />

te benoemen, neemt hij ons – bewust<br />

of onbewust – mee in de erkenning<br />

van de dualiteit, maar helpt ons<br />

ook om eraan voorbij te gaan. Hij laat<br />

zien dat er heel wat grijstinten bestaan<br />

tussen zwart en wit. Vanuit het omarmen<br />

van die paradoxen, trekt hij vaak<br />

een derde punt, voorbij de dualiteit. Bijvoorbeeld<br />

als hij zingt:<br />

Hoe langer ik leef<br />

Hoe minder ik weet<br />

Hoe minder ik denk<br />

In goed en in kwaad<br />

In waarheid en leugen<br />

In liefde en haat<br />

Geef mij maar de wolken<br />

Geef mij maar de lucht<br />

Ik kan er uren naar kijken<br />

Misschien is dat het geluk<br />

Misschien ligt daar het geluk...<br />

Als ik luister naar Bos, één op één of<br />

in gesprek met zijn publiek, dan zie<br />

ik dat hij vooral oog heeft voor de eenheid<br />

voorbij onze onderlinge verschillen.<br />

Juist in coronatijd heeft dat verlangen<br />

naar eenheid een forse dreun gekregen.<br />

In de verdeeldheid tussen vóór<br />

en tegen miste hij de middenweg. Wat<br />

Bos betreft is het dan ook “tijd om de<br />

tijd te veranderen. Ik geloof in het midden.<br />

Wat voor de ene liefde is, is voor de<br />

ander haat. Alsof we zijn vergeten dat<br />

het midden bestaat. We zoeken naar<br />

een richting, maar we weten niet waarheen.<br />

We zijn te weinig samen, we zijn<br />

teveel alleen.”<br />

“Een tijdje geleden moest ik voor de<br />

Zuid-Afrikaanse autoriteiten invullen<br />

of ik een man, vrouw of transgender<br />

ben. Ook werd er gevraagd naar mijn<br />

ras. Ik word daar een beetje recalcitrant<br />

van. Volgens mij is het enige juiste antwoord<br />

dat we allemaal mens zijn. Hoe<br />

minder we de wereld begrijpen, hoe<br />

meer we de neiging hebben om op zoek<br />

te gaan naar onze eigen identiteit. Wat<br />

mij betreft is er maar één werkelijkheid:<br />

mens-zijn. Het vraagt soms heel<br />

wat moed om mens te durven zijn. Volledig<br />

jezelf. De zoektocht en gehechtheid<br />

aan identiteit groeit bij gebrek aan<br />

voldoening in het leven.”<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 15


UBUNTU<br />

“HET VRAAGT SOMS HEEL<br />

WAT MOED OM MENS TE<br />

DURVEN ZIJN”<br />

FOTO: SUZANNE SWAR<br />

Het denken van de ander<br />

Als een gevaar bestempelen<br />

Betekent alleen maar<br />

Dat je twijfelt aan je eigen gelijk<br />

Als je overtuigd bent<br />

Van wat je denkt<br />

Heb je geen tegenstander nodig<br />

Om dat bevestigd te zien<br />

Stef Bos (Achtbaan)<br />

KANTELPUNT<br />

“Ik ben altijd op zoek naar evenwicht.<br />

In de chaos van onze wereld, weten we<br />

niet meer wat waar is. Het maakt niet<br />

uit welk nieuws we lezen, mainstream<br />

of alternatief. Het is volgens mij de tijd<br />

om weer terug te keren naar ons buikgevoel,<br />

onze intuïtie, onze ziel, de plek binnen<br />

onszelf die het wél weet. We zijn vergeten<br />

dat we het van binnen wél weten.<br />

Het is een tijd van veel vragen stellen,<br />

zoeken. Alle informatie zit al miljoenen<br />

jaren in ons opgeslagen. De geboorte<br />

van m’n dochter heeft me dat nog eens<br />

duidelijk doen inzien. Toen ik op de laatste<br />

avond van m’n recente theatershow<br />

het podium opliep, zag ik opeens het<br />

thema voor me van de volgende solo. We<br />

weten, maar we zijn vergeten dat we weten.<br />

We hoeven daarvoor niet nog meer<br />

boeken te lezen. Een baby heeft ook nog<br />

geen boek gelezen, maar weet feilloos de<br />

weg naar de borst te vinden.”<br />

“Voor mij was de coronacrisis een<br />

kantelpunt. De momenten dat je een<br />

‘catharsis’ meemaakt, het niet goed<br />

met je gaat, je vastloopt, geliefden om<br />

je heen dood gaan, zijn achteraf vaak<br />

de beste momenten. Tenminste, als je<br />

er iets mee doet. Het is tijd om de tijd<br />

te veranderen. Het is tijd dat we het<br />

heft in eigen handen nemen. Op zoek<br />

naar de menselijkheid, verbinding en<br />

compassie. Onze kinderen vragen het<br />

van ons. Ze vragen zich af waar het<br />

met deze wereld naartoe gaat. Als we<br />

zo doorgaan, geven we hun toekomst<br />

uit handen. De aarde warmt op. De zeespiegel<br />

stijgt. De minderheid schreeuwt<br />

en de meerderheid zwijgt. En we denken<br />

weer in wij en zij. We bouwen weer<br />

muren rondom landen. We volgen een<br />

richting, maar we gaan nergens heen.<br />

We vertrouwen op een stuurman die de<br />

sterren niet leest. Varen al jaren verloren<br />

op zee. Deze maalstroom houdt ons<br />

gevangen. Het wordt tijd om de tijd te<br />

veranderen.”<br />

“Als we bang zijn voor de dood, dan<br />

zijn we bang voor het leven. Laten we<br />

kiezen voor het leven. De keuze is dan<br />

aan jou en mij. Gaan we iets toevoegen<br />

of afpakken? Bouwen of slopen? Geven<br />

of nemen? De wereld is duaal. Er is altijd<br />

licht en donker, maar we kunnen<br />

wel keuzes maken. Onbekende wegen<br />

bewandelen. Je ziet meer langs een weg<br />

die je niet kent.” n<br />

IVO VALKENBURG<br />

Ivo Valkenburg is meer dan dertig<br />

jaar actief in de wereld van financiële<br />

dienstverlening. Eerst als financieel<br />

adviseur, later als facilitator<br />

van vernieuwingsprocessen<br />

binnen ondernemingen. Hij woont<br />

met zijn gezin in de bergen van<br />

Transsylvanië en verbindt mensen<br />

en mogelijkheden in transitie<br />

naar een duurzame economie voor<br />

mens, natuur en samenleving. Hij<br />

schreef verscheidene boeken waaronder<br />

Niet gezwicht voor de wereld –<br />

Transitie in de voetsporen van Kahlil Gibran,<br />

waarvoor hij in gesprek ging<br />

met 45 mensen en organisaties die<br />

aanjagers zijn van vakinhoudelijke<br />

beroepsvernieuwing en maatschappelijke<br />

transities. Meer informatie:<br />

www.ivovalkenburg.nl<br />

16 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Praktijkvoorbeelden regeneratieve investeringen<br />

Investeren<br />

vanuit het hart<br />

TEKST IVO VALKENBURG<br />

In je eentje ben je nergens. Sterker nog: je bent mens, dankzij alles wat leeft om je heen.<br />

Regeneratief investeren legt de relatie tussen deze Ubuntu-gedachte en de omgang met<br />

geld. Regeneratieve investeerders zetten bewust hun geld in om een nieuwe balans te creëren<br />

tussen menselijkheid, ecologie en economie. Het gaat om investeren vanuit het hart.<br />

Het New Financial Magazine schijnt haar licht op een serie praktijkvoorbeelden.<br />

Investeren in pure<br />

voedselketen – Boerschappen<br />

Boerschappen Coöperatie haalde begin<br />

dit jaar in vier dagen tijd 4 miljoen<br />

euro op bij 2.532 investeerders,<br />

klanten en boeren (leveranciers). In<br />

2021 boekte het bedrijf van Stijn Markusse<br />

en Stéphanie Vellekoop ruim 7,3<br />

miljoen euro omzet met seizoensproducten<br />

van lokale boeren. Voor de verdere<br />

ontwikkeling van de onderneming<br />

werd niet gekozen voor de traditionele<br />

geldverstrekkers uit de financiële sector.<br />

In plaats daarvan besloten Markusse en<br />

Vellekoop hun onderneming te transformeren<br />

naar een coöperatie. Ze gingen<br />

vervolgens op zoek naar aandeelhouders<br />

‘die niet enkel een commercieel<br />

belang hebben, maar de wereld ook<br />

een stukje mooier willen maken én achterlaten’.<br />

De ondernemers kozen voor<br />

equity crowdfunding via Sharefunders<br />

te ’s-Hertogenbosch. Dat is een platform<br />

waarmee biologische wijnhandel Neleman<br />

vorig jaar al een paar miljoen euro<br />

aan groeikapitaal ophaalde door het<br />

digitaliseren van aandelen, gebaseerd<br />

op de techniek van Eyevestor, een initiatief<br />

van New Financial Activator Gijs<br />

Daalen Meurs. Met behulp van dit platform<br />

worden investeerders mede-eigenaar<br />

van bedrijven die bouwen aan een<br />

duurzame toekomst.<br />

“In 2013 zijn we begonnen met<br />

Boerschappen omdat we wilden weten<br />

waar ons eten vandaan kwam. We wilden<br />

verser, puurder en gezonder eten<br />

en bovenal zonder onnodige toevoegingen.<br />

Al heel snel hadden we door dat<br />

we niet de enigen waren. Meer mensen<br />

sloten zich aan. Al snel reed er een<br />

grote bus langs alle boeren. Boerschappen<br />

werd een echt bedrijf. We hebben<br />

inmiddels duizenden klanten. Samen<br />

met ons team van zo’n zestig collega’s<br />

en 150 boeren zorgen we er dagelijks<br />

voor dat gezonde producten in de keukens<br />

door heel Nederland komen te liggen”,<br />

aldus Markusse en Vellekoop.<br />

Ongeveer 65 procent van de omzet<br />

wordt bij de boeren besteed. Met<br />

de snelgroeiende omzet (meer dan 500<br />

procent groei in afgelopen twee jaar)<br />

wordt er actief bijgedragen aan de transitie<br />

richting een natuurinclusieve<br />

landbouw, waarbij de boeren worden<br />

18 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

geholpen bij de realisatie van een gezond<br />

verdienmodel. “Impact komt met<br />

volume. En dáárom is groei voor ons belangrijk.<br />

Want hoe meer Boerschappers<br />

met ons mee eten, hoe meer bijzondere<br />

boeren we kunnen aansluiten. Zo eten<br />

we ons land een beetje mooier. Boer<br />

blij. Klant blij. Wij blij.”<br />

Voor deze community gedreven financiering<br />

is Boerschappen praktisch<br />

ondersteund door de Solid Finance<br />

Group, Holla Advocaten, Eyevestor,<br />

Sharefunders, De Beer Accountants en<br />

Belastingadviseurs en Leenders Fiscaal<br />

Advies.<br />

Stéphanie Vellekoop en Stijn Markusse: “Boer blij. Klant blij. Wij blij.”<br />

Meer informatie: www.boerschappen.nl,<br />

www.sharefunders.nl, www.eyevestor.com<br />

Investeren in duurzame<br />

landbouw – BD Grondbeheer<br />

Stichting Grondbeheer Biologisch<br />

Dynamische Landbouw, kortweg BD<br />

Grondbeheer uit Driebergen werd veertig<br />

jaar geleden opgericht met als doel<br />

om landbouwgrond te verwerven en<br />

deze in eigendom te houden en duurzaam<br />

te verpachten aan nieuwe voedselinitiatieven<br />

en boerenbedrijven die (de<br />

omschakeling naar) biologisch dynamische,<br />

biologische of natuurvriendelijke<br />

landbouw realiseren. Inmiddels heeft<br />

BD Grondbeheer meer dan 5<strong>40</strong> hectare<br />

grond onder beheer ten behoeve van natuurvriendelijke<br />

landbouw. BD Grondbeheer<br />

is een stichting met een ANBI-status<br />

(Algemeen Nut Beogende Instelling)<br />

en wil de transitie naar een duurzaam<br />

voedsel- en landbouwsysteem versnellen<br />

door naast donaties ook andere financieringsinstrumenten<br />

te ontwikkelen<br />

om daarmee meer grond te kunnen<br />

aankopen en verpachten.<br />

Begin dit jaar werd ruim 2,8 miljoen<br />

euro opgehaald bij zo’n 250 investeerders.<br />

De financiering vond plaats<br />

via de uitgifte van een obligatielening<br />

met een looptijd van vijftien jaar en een<br />

jaarlijkse rentevergoeding van 1,3 procent.<br />

Met deze opbrengst wordt nieuwe<br />

grond aangekocht ten behoeve van vijf<br />

initiatieven die met hun bedrijfsvoering<br />

een bijdrage leveren aan de transitie<br />

naar een natuurvriendelijke land-<br />

“Aardpeer verbindt boeren en burgers.”<br />

en tuinbouw. De vijf spelers die worden<br />

voorzien van ‘gezonde grond’ zijn: Herenboerderij<br />

Aan den Drecht (Leimuiden,<br />

ZH), De Kleine Aarde (Boxtel, NB),<br />

Tuinderij De Bosmantel (Andijk, NH),<br />

Fruitweelde (Ingen, GL) en CSA-tuinderij<br />

Ús Hôf (Sibrandabuorren, FR).<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 19


UBUNTU<br />

Evenals bij Boerschappen schuilt de<br />

kracht van het succes in een hechte<br />

samenwerking tussen gelijkgestemde<br />

mensen en organisaties. In dit geval<br />

wordt samengewerkt met ‘Aardpeer,<br />

samen voor grond’, een initiatief dat<br />

boeren en burgers met elkaar verbindt.<br />

Met praktische plannen en aanstekelijke<br />

verhalen groeit Aardpeer steeds<br />

meer uit tot een brede beweging. Iedereen<br />

die wil bijdragen aan een vitale<br />

bodem, gezond eten en grotere soortenrijkendom<br />

én die wil helpen om dat<br />

voor de komende zeven generaties zo te<br />

houden, is welkom. Deze financieringsronde<br />

is mede tot stand gekomen in samenwerking<br />

met Stichting Herenboeren,<br />

Stichting Wij.land en Triodos Regenerative<br />

Money Centre.<br />

Naast deze campagne biedt de Stichting<br />

BD Grondbeheer tevens de mogelijkheid<br />

om in te schrijven voor eeuwigdurende<br />

obligaties. Deze obligaties bieden<br />

een rente van 1,5 procent, iedere<br />

vijf jaar te indexeren tot een maximum<br />

van vier procent.<br />

Meer informatie: www.bdgrondbeheer.<br />

nl, www.aardpeer.nl, www.herenboeren.nl,<br />

www.wij.land, www.triodos.com/regenerative-money-centre<br />

Investeren in onderling<br />

verzekeren – SharePeople<br />

SharePeople Coöperatie werd in 2019<br />

opgericht door Cosmas Blaauw<br />

(CEO), Rutger Abbink (CFO/COO) en<br />

Ernst Nolte (CTO) met als doel om voor<br />

zelfstandige ondernemers een eerlijk,<br />

solidair en betaalbaar vangnet te creëren<br />

bij arbeidsongeschiktheid of langdurige<br />

ziekte. Er wordt gewerkt op basis<br />

van het principe van ‘crowdsurance’,<br />

waarbij het risico onderling wordt verdeeld.<br />

“Bij ons is de premie exact even<br />

hoog als het schadebedrag en dat bedrag<br />

doneren we direct aan leden die<br />

tijdelijk arbeidsongeschikt zijn. Er zit<br />

geen marge tussen”, aldus Blaauw.<br />

SharePeople telt zo’n 7.500 deelnemers,<br />

waarvan er zo’n 750 tevens mede-eigenaar<br />

(aandeelhouder) zijn van<br />

de coöperatie. “We willen heel graag<br />

een échte onderlinge zijn. Om met elkaar<br />

zieke ondernemers te ondersteunen.<br />

Het zou dan ook gek zijn als het<br />

bedrijf in handen zou blijven van alleen<br />

de oprichters. Het is veel logischer<br />

dat SharePeople van ons allemaal is.<br />

Natuurlijk hadden we voor de verdere<br />

ontwikkeling van onze onderneming<br />

bij een bank of klassieke geldverstrekker<br />

kunnen aankloppen, maar wat is<br />

er mooier als onze deelnemers zelf volledig<br />

eigenaar zijn en blijven. Onze onderneming<br />

is van mensen die zich betrokken<br />

voelen bij onze missie om het<br />

traditionele verzekeren op de kop te<br />

zetten. Het is een vorm van regeneratief<br />

investeren, want met je aandelen<br />

draag je direct bij aan de transitie van<br />

de financiële sector. Zonder bonussen,<br />

gegraai en kleine lettertjes. Je transformeert<br />

een stukje van de sector naar<br />

een échte onderlinge: eerlijk, solidair<br />

en eigentijds.”<br />

SharePeople is tevens een sociale<br />

onderneming die primair onderneemt<br />

vanuit een maatschappelijke missie. De<br />

onderneming wil een positieve impact<br />

Cosmas Blaauw: “Eerlijk, solidair en eigentijds.”<br />

maken op de kwaliteit van het leven<br />

van ondernemers, ziet winst als middel<br />

en niet als doel en is transparant en fair<br />

naar alle betrokkenen.<br />

Deelnemers bepalen zelf binnen een<br />

bandbreedte van 1.000 tot 3.000 euro<br />

per maand hoeveel inkomen ze willen<br />

ontvangen bij arbeidsongeschiktheid.<br />

“Als je voor 1.000 euro per maand meedoet<br />

en het ziektepercentage is 1 procent,<br />

dan doneer je per maand een tientje.<br />

Doe je voor 3.000 euro mee, dan doneer<br />

je gemiddeld 30 euro.”<br />

20 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Voor de aankoop en het beheer van de<br />

aandelen maakt ook SharePeople gebruik<br />

van Eyevestor. In april 20<strong>22</strong> is de<br />

zevende ronde van start gegaan met als<br />

doel om 300.000 euro op te halen en<br />

het aantal leden van de coöperatie uit<br />

te breiden tot zo’n 8.000. De eerste financieringsronde<br />

uit oktober 2019 was<br />

in 36 uur uitverkocht en . Deze trend<br />

heeft zich voortgezet in alle volgende<br />

rondes. Met de laatste financieringsronde<br />

wordt een volwaardige arbeidsongeschiktheidsverzekering<br />

ontwikkeld (tot<br />

de AOW-leeftijd), tevens op basis van<br />

crowdsurance. SharePeople introduceert<br />

deze per 1 juli 20<strong>22</strong>. Ook wordt<br />

er hard gewerkt aan de ontwikkeling<br />

van een eigen ‘arbodienst voor zzp’ers’<br />

(SharePeople Crowdability).<br />

Meer informatie: www.sharepeople.nl<br />

Investeren in bezield<br />

leven – Aurora Art Museum<br />

In de toenemende chaos van de wereld,<br />

zijn steeds meer mensen op zoek<br />

naar antwoorden op levensvragen. Onder<br />

(jonge) mensen groeit de behoefte<br />

aan zingeving en spiritualiteit. Het Aurora<br />

Art Museum is geboren vanuit het<br />

idee om mensen nieuw perspectief te<br />

bieden door het beleven van kunst. Het<br />

wil twee- en driedimensionale beelden<br />

tonen die harmoniëren met de essentie<br />

van het bestaan: een plek die kunst laat<br />

zien voorbij de huidige eenzijdige materialistische<br />

en technisch-wetenschappelijke<br />

opvattingen. Een plek waar inspiratie<br />

wordt gedeeld met de ziel van<br />

de beschouwer. De ziel als het stukje oneindig<br />

bewustzijn binnen elk mens.<br />

Het Aurora Art Museum is voortgekomen<br />

uit een kring van kunstenaars die<br />

vaak al decennia lang verbonden zijn<br />

aan Aurora Productions, een uitgever<br />

van kunstkaarten, posters en boeken.<br />

Oprichters Jan Willem en Jonne Bakker<br />

organiseren al bijna tien jaar exposities<br />

in eigen huis. Nu is de tijd aangebroken<br />

om deze werken te laten zien<br />

in een groter onderkomen. “Het Aurora<br />

Art Museum gaat over licht. Licht is<br />

essentieel, zeker in deze donkere tijden.<br />

Bezielde kunst straalt licht uit.<br />

Met het Aurora Art Museum willen we<br />

een plek creëren waar hart en hoofd<br />

weer samenkomen”, aldus Jan Willem<br />

Bakker.<br />

De basis van de kunstcollectie bestaat<br />

momenteel uit een selectie werken van<br />

kunstenaars die al jaren in de belangstelling<br />

staan van Aurora Productions,<br />

zoals Jos van Wunnik (schilderijen), Pieter<br />

Dirk Torensma (schilderijen), Juke Hudig<br />

(pastels), Roelien de Lange (textielkunst),<br />

Ruud Jaspers (houtsculpturen), Yolanda<br />

Eveleens (etsen), Herman Smith (schilderijen),<br />

Herman Smorenburg (schilderijen)<br />

Marja de Lange (schilderijen) en vele anderen.<br />

De kunst wordt verkregen doordat<br />

de kunstenaars, collectioneurs of<br />

erfgenamen hun werk schenken of in<br />

bruikleen geven en als het mogelijk is<br />

door actieve aankoop.<br />

Op dit moment wordt gezocht naar<br />

een geschikte locatie voor het museum.<br />

Zodra deze is gevonden, zal er een<br />

crowdfunding worden opgezet teneinde<br />

het museum praktisch mogelijk te<br />

maken. Ook is het denkbaar dat voor<br />

grotere investeringsbedragen er een<br />

obligatie wordt uitgeschreven, dan wel<br />

een aandeel kan worden gekocht in<br />

de exploitatie van het museum. Op de<br />

website van New Financial Activators<br />

zal deze financieringscampagne worden<br />

ondersteund. Het wordt vaak vergeten,<br />

maar een gezond cultureel en geestelijk<br />

leven draagt ook substantieel bij<br />

aan een gezonde economie.<br />

Yolanda Evelleens – Atman, ets 26,7 x 35,3 cm (2005).<br />

Meer informatie: www.aurora-productions.<br />

com, www.aurora-art.com<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 21


UBUNTU<br />

Investeren in de<br />

betekeniseconomie – Pymwymic<br />

Put your money where your mouth is.<br />

PRAKTIJKVOORBEELDEN PYMWYMIC<br />

Enkele voorbeeldondernemingen uit de beleggingsportefeuille van Pymwymic:<br />

Fairphone (www.fairphone.com) is een Nederlands initiatief om een zo eerlijk<br />

mogelijke mobiele telefoon te produceren. Veel mobieltjes zijn allesbehalve<br />

eerlijk, omdat er aan de productie veel vervuiling en slechte werkomstandigheden<br />

kleven. Via de ontwikkeling en productie van een eigen smartphone<br />

laat Fairphone zien dat het anders kan. Zo wordt er gekozen voor een<br />

duurzamer ontwerp en worden materialen gebruikt die niet vervuilend zijn.<br />

Niet op de laatste plaats wordt ervoor gekozen om de mens centraal te plaatsen<br />

in het productieproces. Dat wil zeggen: geen kinderarbeid en goede<br />

werkomstandigheden. Dat klinkt logisch, maar het is meestal niet de praktijk.<br />

Fairphone is er voor iedereen die met een schoon geweten wil bellen.<br />

Ceradis (www.ceradis.com) is opgericht als een spin-off bedrijf van Wageningen<br />

University & Research. Het ontwikkelt milieuvriendelijke fungiciden voor<br />

de landbouwmarkt. Fungiciden zijn schimmelbestrijders die de milieubelasting<br />

drastisch verminderen. Op deze manier helpt Ceradis boeren wereldwijd om de<br />

slag te kunnen maken naar natuurvriendelijke gewasbescherming.<br />

Yooji (www.yooji.fr) is een Franse onderneming op het gebied van natuurlijke<br />

babyvoeding. Yooji wil de babyvoedingsmarkt opschudden met de ontwikkeling<br />

en productie van gezonde voeding die ook nog eens lekker smaakt als huisgemaakt<br />

eten. Alle voeding is biologisch. Ook wordt er actief gekeken om het gehele<br />

productieproces zo duurzaam mogelijk in te richten. Yooji streeft ernaar<br />

om hun ecologische voetafdruk zo klein mogelijk te houden. Er is dan ook volop<br />

aandacht voor het steeds verder verminderen van afval, duurzame verpakkingen,<br />

en er wordt gewerkt met 100 procent schone energie.<br />

Pymwymic is de ‘Put Your Money<br />

Where Your Meaning Is Community’<br />

van impact investors: een Europese<br />

community van families, filantropisten<br />

en individuele investeerders die for-profit<br />

bedrijven ondersteunen die duurzame<br />

oplossingen creëren.<br />

“Geen woorden, maar daden, dat is<br />

waarvoor we gaan”, aldus Sophie Pickering,<br />

Investment Associate bij Pymwymic.<br />

Ze is gepassioneerd om met haar<br />

financiële kennis en ervaring – ze werkte<br />

zeven jaar in de wereld van corporate<br />

finance in Londen – ondernemingen<br />

te helpen met een positieve impact op<br />

de samenleving. Fundament van Pymwymic<br />

is ‘de kracht van samen’. “We<br />

brengen families en individuele investeerders<br />

samen om duurzame bedrijven<br />

aan kapitaal te helpen. Daarbij gaat<br />

het altijd om het investeren in bedrijven<br />

die een dubbel rendement hebben,<br />

te weten een financieel rendement én<br />

een positieve impact op de wereld.”<br />

“Pymwymic is 25 jaar geleden begonnen<br />

als een vriendenclub die vond<br />

dat er iets moest veranderen. Inmiddels<br />

zijn we uitgegroeid tot een organisatie<br />

van duurzame beleggers die is ingericht<br />

als een coöperatie, waarbij alle investeerders<br />

het eigendom delen. Er zijn<br />

thans zo’n honderd leden en er blijven<br />

families en individuen bijkomen. Een<br />

rijke diversiteit aan mensen, van jong<br />

tot oud, van iemand die recentelijk zijn<br />

bedrijf heeft verkocht tot aan families<br />

die al drie generaties geleden hun familiebedrijf<br />

van de hand deden.”<br />

In Nederland behoorde Pymwymic<br />

tot de eerste B Corporation, een keurmerk<br />

dat niet het product, maar de gehele bedrijfsvoering<br />

certificeert. Je moet daarvoor<br />

laten zien dat je structureel naast<br />

winst ook mens, milieu en maatschappij<br />

in het hoogste vandaal hebt staan.<br />

Bedrijven worden toegelaten aan de<br />

hand van vijf criteria: duurzaamheid,<br />

arbeidsrechten, transparantie, klantbelang<br />

en de (lokale) gemeenschap. Nederland<br />

kent ruim 90 B Corp-bedrijven,<br />

waaronder Dopper, Tony’s Chocolonely,<br />

Triodos Bank, WeTransfer, Yoni, Moyee<br />

Coffee, BR-ND, Mud Jeans en Snappcar.<br />

Wereldwijd zijn er zo’n 3.600 bedrijven<br />

B Corp-gecertificeerd. n<br />

Meer informatie: www.pymwymic.com<br />

<strong>22</strong> | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


COLUMN<br />

“NIETS IS MOGELIJK<br />

ZONDER DE ANDER”<br />

24 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


COLUMN<br />

Het geschenk van Afrika<br />

aan de wereld<br />

Een antropoloog stelde aan een groep Afrikaanse kinderen<br />

een spelletje voor. Hij zette een mandje met snoep aan de<br />

voet van een boom. De kinderen moesten op honderd meter<br />

afstand gaan staan. Degene die als eerste bij het mandje<br />

was, mocht al het lekkers hebben. Na het startsein pakten<br />

de kinderen elkaars hand vast, renden gezamenlijk naar<br />

de boom en verdeelden de snoepjes eerlijk onder elkaar.<br />

Op de vraag waarom ze dit deden, antwoorden ze in koor:<br />

“Ubuntu”. Vrij vertaald: “Hoe kan iemand gelukkig zijn als<br />

alle anderen verdrietig zijn?”<br />

TEKST JACK COX<br />

Je bent mens dankzij anderen. Dit is de essentie van<br />

de Afrikaanse filosofie Ubuntu. Deze levensleer<br />

vindt zijn oorsprong in Zuidelijk Afrika en gaat ervan<br />

uit dat mensen onlosmakelijk met elkaar zijn<br />

verbonden. Een mens is een mens, omdat er anderen<br />

zijn. Anders gezegd: “ik ben, omdat wij zijn”. Het<br />

leert ons dat een mens niet in eerste instantie een individu is,<br />

maar altijd onderdeel van een gemeenschap. We kunnen ons<br />

leven gewoonweg niet leidden zonder anderen. Alles in onze<br />

samenleving wordt mede mogelijk gemaakt door anderen.<br />

Het eten dat je eet, het bed waarin je slaapt, de auto waarin<br />

je rijdt. Niets is mogelijk zonder de ander. Meningsverschillen<br />

met de ander, conflicterende opvattingen en verschillende<br />

achtergronden zorgen ervoor dat we ons kunnen vormen.<br />

Je hoeft deze niet te ontwijken of te veroordelen. Het is volgens<br />

de Ubuntu-wijsheid juist iets om dankbaar voor te zijn.<br />

Volgens de vorig jaar overleden aartsbisschop Desmond<br />

Tutu is de essentie van Ubuntu het openstaan voor anderen<br />

en zich niet bedreigd voelen door het kunnen van anderen.<br />

Als mens put je zelfvertrouwen uit de wetenschap dat je onderdeel<br />

bent van een groter geheel en krimp je ineen wanneer<br />

anderen worden vernederd of wanneer anderen onrecht<br />

wordt aangedaan.<br />

De eerste echte kennismaking door de Westerse wereld<br />

met de praktijk van de Ubuntufilosofie kwam na de vrijlating<br />

van Nelson Mandela op 11 februari 1990 na een gevangenschap<br />

van maar liefst zevenentwintig jaar. Dit betekende<br />

een ommekeer voor het decennialang verdeelde Zuid-Afrika.<br />

Velen waren bang voor een alles verwoestende burgeroorlog.<br />

Die kwam er gelukkig niet. De uitgangspunten van Ubuntu<br />

werden gevolgd en het resultaat hiervan inspireerde velen in<br />

de westerse wereld.<br />

SPOORBOEKJE<br />

Als we kijken naar het voorbeeld van de Afrikaanse kinderen<br />

die heel bewust de inhoud van het snoepmandje met elkaar<br />

delen dan zien we daarin een enorm verschil met onze westerse<br />

economische opvattingen. Wij groeien namelijk steeds<br />

meer toe naar een samenleving waarin het principe van ‘the<br />

winner takes all’ de leidraad is. Begin augustus 2018 bereikte<br />

Apple een beurswaarde van meer dan 1000 miljard dollar en<br />

het concern brak begin van het jaar zelfs door de grens van<br />

3000 miljard dollar. Apple mocht zich als eerste bedrijf ooit<br />

een ‘trillion dollar company’ noemen. Inmiddels verkeren er wereldwijd<br />

vijf ondernemingen in dit illustere rijtje en is het<br />

slechts een kwestie van tijd voordat meer bedrijven de beurswaarde<br />

van één biljoen dollar overschrijden. Hoe machtig<br />

zijn dit soort bedrijven nu eigenlijk? Wordt het spoorboekje<br />

van onze samenleving bepaald door democratische principes<br />

of meer en meer door deze machtige bedrijven die een<br />

steeds grotere vinger in de pap krijgen en op de achtergrond<br />

invloed op onze samenleving uitoefenen voor hun eigen economische<br />

gewin?<br />

GESCHENK<br />

De balans lijkt steeds meer door te slaan naar het laatste.<br />

Want hoe is het anders mogelijk dat we met elkaar toestaan<br />

dat we meer verdelen dan dat er is. Onze drang naar het principe<br />

‘the winner takes all’ maakt ons zo creatief dat we continu<br />

een voorschot weten te nemen op onze toekomst, of eigenlijk<br />

de toekomst van nieuwe generaties, onze kinderen en<br />

kleinkinderen.<br />

Hoogste tijd om de uitgangspunten van Ubuntu te integreren<br />

in ons economisch bestel en zorgen voor een duurzame<br />

toekomst voor onze kinderen en kleinkinderen. Ubuntu<br />

is dan ook een groot geschenk van Afrika aan de wereld. n<br />

Jack Cox is directeur van Forza Asset Management en auteur van<br />

Vlindereconomie.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 25


UBUNTU<br />

DORINE VAN NORREN:<br />

‘IN DE SDG’S ONTBREEKT<br />

HET PERSPECTIEF VAN<br />

HET MONDIALE ZUIDEN.’<br />

26 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Van het Afrikaanse Ubuntu tot het inheemse Buen Vivir en het Bruto<br />

Nationaal Geluk in Bhutan: in de filosofieën van het mondiale Zuiden<br />

staat de wederkerige relatie tussen mens en natuur én tussen mensen<br />

onderling centraal. Onderzoeker en kunstenaar Dorine van Norren<br />

pleit voor een wereld waarin we deze wijsheden altijd en overal<br />

meenemen: “Door enkel vanuit een westers perspectief naar welzijn<br />

en ontwikkeling te kijken, zien we ongelooflijk veel waardevolle inzichten<br />

en oplossingen over het hoofd.”<br />

Welzijn en ontwikkeling<br />

vanuit niet-westers<br />

perspectief<br />

TEKST NADINE MAARHUIS, MAATSCHAPWIJ | BEELD KIM VERMAAT<br />

Van het beëindigen van armoede<br />

en honger tot het<br />

creëren van duurzame ecosystemen:<br />

op het eerste gezicht<br />

lijkt er op de Sustainable<br />

Development Goals (SDG’s)<br />

van de Verenigde Naties weinig aan te<br />

merken. Maar wie verder kijkt, ziet dat<br />

deze doelen grotendeels voortborduren<br />

op het westerse antropocentrische<br />

én conventioneel economische denken.<br />

En laat dat gedachtegoed nu precies de<br />

veroorzaker zijn van vrijwel alle problemen<br />

die de doelen trachten te adresseren.<br />

Het perspectief van het mondiale<br />

Zuiden ontbreekt en inheemse wereldbeelden<br />

zijn niet of nauwelijks in de<br />

doelen meegenomen.<br />

“Het gaat nog steeds over de scheiding<br />

tussen mens en natuur. Over het<br />

gebruik maken van natuurlijke hulpbronnen,<br />

in plaats van het respecteren<br />

van hun intrinsieke waarden. En<br />

economische groei – weliswaar duurzaam<br />

– wordt nog steeds gezien als motor<br />

voor welzijn”, vertelt onderzoekster<br />

Dorine van Norren, die promoveerde<br />

op niet-westerse welzijnsbegrippen en<br />

hun doorwerking in beleid, het recht<br />

en de SDG’s. “We vinden het heel normaal<br />

dat het mondiale Zuiden dingen<br />

uit het Westen overneemt. Nu is het tijd<br />

dat wij dat andersom ook gaan doen.”<br />

“UBUNTU STAAT<br />

VOOR GELIJKHEID,<br />

INCLUSIVITEIT EN<br />

VERANTWOORDELIJKHEID”<br />

IK BEN OMDAT WIJ ZIJN<br />

In 1994 – het jaar dat anti-apartheidsactivist<br />

Nelson Mandela president wordt –<br />

loopt Dorine tijdens een studie-uitwisseling<br />

door de townships van Zuid-Afrika.<br />

Wanneer het woord ‘Ubuntu’ valt, en ze<br />

zich hardop afvraagt wat dat betekent,<br />

gebeurt er iets bijzonders. “Er kwam een<br />

hele groep mensen in een cirkel om me<br />

heen staan. Eén voor één vertelden ze<br />

me wat Ubuntu voor hen betekende. Namelijk:<br />

gelijkheid, inclusiviteit en verantwoordelijkheid.<br />

Jouw bijdrage aan<br />

de samenleving: ik ben, omdat wij zijn.”<br />

Sindsdien laten de manieren waarop<br />

mensen in het mondiale Zuiden naar<br />

welzijn kijken Dorine niet meer los.<br />

Tijdens omzwervingen voor haar werk<br />

als diplomaat komt ze in Sri Lanka in<br />

aanraking met het Boeddhisme, en in<br />

Bhutan leert ze over het Bruto Nationaal<br />

Geluk. “In Bhutan is al het beleid<br />

gebaseerd op het boeddhistische principe<br />

van het middenpad bewandelen. Zij<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 27


UBUNTU<br />

zeggen: de pilaren van de maatschappij<br />

zijn cultuur, sociaaleconomische behoeften,<br />

natuur en goed bestuur. Om<br />

een gelukkige maatschappij te creëren,<br />

moeten die vier elementen met elkaar<br />

in balans zijn. En het behoud van<br />

cultuur staat voorop”, legt Dorine uit.<br />

“Maar voor Bhutanezen betekent geluk<br />

iets anders dan het voor ons betekent.<br />

Namelijk: innerlijke rust en balans. Gematigdheid<br />

is daarbij essentieel. Nemen<br />

wat je nodig hebt, en niet meer<br />

dan dat.”<br />

Dorine van Norren promoveerde<br />

op niet-westerse<br />

welzijnsbegrippen en hun<br />

doorwerking in beleid,<br />

het recht en de SDG’s.<br />

DE AARDE VOOROP<br />

Na kennis opgedaan te hebben over<br />

Ubuntu en het Boeddhisme, vertrekt<br />

Dorine voor haar proefschrift naar<br />

Ecuador. Daar duikt ze in de wereld<br />

van Buen Vivir: een samensmelting<br />

van ideeën over ‘human development’<br />

en het inheemse bio-centrische wereldbeeld<br />

van de Quecha ‘Sumak Kawsay’,<br />

waarin de Aarde leidend is. “Vanuit het<br />

bewustzijn dat de Aarde ons voedt, en<br />

dat wij zelf onderdeel zijn van de natuur,<br />

worden alle systemen – of het nu<br />

economisch of juridisch is – binnen<br />

Buen Vivir aangepast op de systemen<br />

van de Aarde”, vertelt Dorine. “In 2008<br />

hebben de overheden van Ecuador en<br />

Het Bruto Natonaal Geluk in Bhutan.<br />

Bolivia Buen Vivir doorgevoerd in de<br />

grondwet en al het beleid. Nu valt hier<br />

in de praktijk nog van alles op aan te<br />

merken. Maar het heeft er wel voor gezorgd<br />

dat bedrijven die de Aarde schade<br />

berokkenen namens de natuur door<br />

iedereen aangeklaagd kunnen worden.<br />

Ook door mensen die zelf geen schade<br />

hebben ondervonden en níet in dat natuurgebied<br />

wonen.”<br />

Binnen Buen Vivir staat integraliteit<br />

centraal: alles is met alles verbonden.<br />

Wederkerigheid speelt hierdoor<br />

een cruciale rol. “Volgens Buen Vivir<br />

moeten mensen niet alleen onderling<br />

leren geven en nemen, maar ook met de<br />

natuur”, legt Dorine uit. “Als inheemse<br />

volken bijvoorbeeld iets drinken, is het<br />

heel normaal dat ze vooraf een klein<br />

beetje water op de grond gooien. Zodat<br />

je moeder Aarde ook iets te drinken<br />

geeft. Het bewustzijn dat niets wat we<br />

van de natuur krijgen vanzelfsprekend<br />

is, en dat wij de bewaarders van die natuur<br />

zijn, is alomtegenwoordig.”<br />

LESSEN<br />

Ubuntu, het Boeddhistische Bruto Nationaal<br />

Geluk en Buen Vivir: drie waardevolle<br />

wereldbeelden waarvan de belangrijkste<br />

principes in de SDG’s nauwelijks<br />

terugkomen. In haar proefschrift laat<br />

Dorine zien hoe Zuid-Afrika, Bhutan en<br />

Ecuador deze welzijnsbegrippen in hun<br />

beleid en rechtspraak hebben verwerkt.<br />

Om zo aan te tonen dat deze zienswijzen<br />

waardevolle raamwerken zijn die<br />

we concreet kunnen maken in de dagelijkse<br />

realiteit. Niet alleen ‘daar’, maar<br />

ook ‘hier’. Dorine: “Als we in het Westen<br />

net zo open zouden staan voor het mondiale<br />

Zuiden als zij voor ons, kunnen<br />

we een wereld creëren waarin we van elkaars<br />

ideeën leren en meer in harmonie<br />

28 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Buen Vivir: de Aarde is leidend.<br />

“VANUIT HET BEWUSTZIJN DAT DE AARDE ONS VOEDT,<br />

EN DAT WIJ ZELF ONDERDEEL ZIJN VAN DE NATUUR,<br />

WORDEN ALLE SYSTEMEN BINNEN BUEN VIVIR<br />

AANGEPAST OP DE SYSTEMEN VAN DE AARDE”<br />

met de natuur en elkaar samenleven.<br />

Een wereld waarin actiegerichte masculiniteit<br />

gemitigeerd wordt door feminiene<br />

compassie en empathie, zorg en aandacht<br />

voor dialoog centraal staan. Dat<br />

moet toch lukken?”<br />

NADINE MAARHUIS<br />

Nadine Maarhuis is journalist,<br />

schrijver, videograaf, afgestudeerd<br />

socioloog en hoofdredacteur van<br />

MaatschapWij. De afgelopen vijf jaar<br />

vertelde ze de verhalen van honderden<br />

ecologische helden, betekenisvolle<br />

ondernemers en maatschappij<br />

vernieuwers. Haar favoriete thema’s:<br />

het herstellen van ecosystemen, ‘alternatieve’<br />

woonvormen, regeneratieve<br />

voeding, de welzijnseconomie<br />

en het (her)ontdekken van onze connectie<br />

met elkaar en Moeder Aarde.<br />

Haar artikelen en video’s zijn onder<br />

andere gepubliceerd door MaatschapWij,<br />

BrightVibes en Follow<br />

the Money. Samen met Kees Klomp<br />

schreef ze het boek Pioniers van de<br />

nieuwe welvaart.<br />

WAT KAN JIJ DOEN<br />

Eerlijk is eerlijk: de meeste van ons<br />

hebben geen invloed op de formulering<br />

van internationale doelen zoals<br />

de SDG’s. Toch kunnen we de lessen uit<br />

Ubuntu, het Bruto Nationaal Geluk en<br />

Buen Vivir in ons dagelijks leven vormgeven.<br />

Namelijk zo:<br />

De menselijke gemeenschap bestaat<br />

volgens Ubuntu niet alleen uit de mensen<br />

die nu leven, maar ook uit je voorouders<br />

en de generaties die nog geboren<br />

moeten worden. Vanuit dit perspectief<br />

is het ons verontschuldigen voor<br />

de slavernij of het verkleinen van onze<br />

ecologische voetafdruk dus een hele logische<br />

stap.<br />

Balans en harmonie staan centraal<br />

in het Boeddhisme. Een sterk contrast<br />

met de westerse maatschappij waarin<br />

consumentisme en prestatiedruk hoogtij<br />

vieren. Probeer dus op zoek te gaan<br />

naar de gulden middenweg en vraag jezelf<br />

af: wat heb ik écht nodig? Minimalisme,<br />

consuminderen en mindfulness<br />

kunnen je hierbij helpen.<br />

Wist je dat veel inheemse volken in<br />

alles wat ze doen zeven generaties vooruit<br />

denken? En dat ze zich bij iedere<br />

keuze afvragen wat de consequenties<br />

van hun acties voor de Aarde zijn? Door<br />

dit bio-centrische perspectief te adopteren,<br />

kunnen we het Antropoceen – het<br />

tijdperk waarin we onszelf boven de natuur<br />

hebben gesteld – voor eens en voor<br />

altijd afsluiten. n<br />

De oorspronkelijke versie van dit artikel verscheen<br />

op www.maatschapwij.nu: hét inspiratieplatform<br />

voor een socialer, duurzamer<br />

en vitaler Nederland.<br />

TOEVOEGING VAN DE AUTEUR<br />

In dit artikel gebruik ik de termen<br />

‘niet-westers’ en ‘het mondiale Zuiden’<br />

door elkaar heen. In beide gevallen<br />

doel ik op samenlevingen die<br />

zich niet in Europa, Noord-Amerika<br />

of Oceanië bevinden. Ik ben me ervan<br />

bewust dat deze termen de lading<br />

misschien niet altijd volledig<br />

dekken, of voor sommigen zelfs beledigend<br />

zouden kunnen zijn.<br />

Heb je een tip of betere suggestie?<br />

Laat het me weten via nadine@<br />

maatschapwij.nu<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 29


UBUNTU<br />

“Het is van grote betekenis om een<br />

hommage te brengen aan de San in<br />

ieder van ons”<br />

“Elke persoon is een essentieel<br />

onderdeel van het geheel.”<br />

30 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

– e s s a y –<br />

Leren van het verleden<br />

Het rimpeleffect van<br />

gemeenschapsecologie<br />

De Ju/Hansi Bosjesmannen uit de Kalahari woestijn van Botswana en het oosten<br />

van Namibië, ook wel de San genoemd, is de oudste overlevende cultuur ter wereld.<br />

Al zo’n <strong>40</strong>.000 jaar is hun cultuur onveranderd gebleven. San-kunstenaars<br />

en verhalenvertellers hebben met hun rotskunst grotten en heuvels in zuidelijk<br />

Afrika versierd en bieden ons inzicht in hun diep fascinerende levensstijl.<br />

TEKST ALAN MCSMITH<br />

Vandaag de dag, vanuit de hectische samenleving<br />

waarin we leven, zou het van onschatbare waarde<br />

zijn om deze cultuur te erkennen voor wat ze is: de<br />

verbinding met onze oorsprong en ons genetisch<br />

verleden. Het zou van grote betekenis zijn om een<br />

hommage te brengen aan de San in ieder van ons<br />

én aan het landschap van Afrika als het landschap van de menselijke<br />

ziel. Dit is onze bron. Juist deze oude cultuur – nu helaas<br />

beperkt tot slechts een aantal kleine geïsoleerde gemeenschappen<br />

in de uitgestrekte leegten van de Kalahari woestijn –<br />

kan zoveel betekenen voor de wereld waarin wij nu leven. Een<br />

wereld, eerlijk is eerlijk, die dringend behoefte heeft aan genezing<br />

en inspiratie. Sta even stil bij het volgende.<br />

GEMEENSCHAPSGERICHT<br />

Bij de San gebeurt heel weinig dat niet gemeenschapsgericht<br />

is. Spel, dans, zang en rituelen vormen het weefsel van saamhorigheid<br />

en teamwork. Wedstrijden zoals wij die nu kennen,<br />

bestaan daar niet. De snelste renner en de beste muzikant,<br />

danser en genezer worden door iedereen omarmd vanwege<br />

de talenten die ze hebben. Zonder afgunst, omdat iedereen<br />

ten diepste beseft dat deze talenten het fundament van de gemeenschap<br />

versterken.<br />

Deze oude levenswijze heeft er duizenden jaren lang voor gezorgd<br />

dat de San-samenleving een hechte samenleving bleef<br />

waar iedereen ertoe doet, er voor iedereen, voor elke persoon<br />

en voor elke persoonlijkheid, een plek is en waar niemand<br />

wordt uitgesloten. Als gevolg hiervan was er ook geen voedingsbodem<br />

voor conflicten, sociale spanningen of persoonlijke<br />

agenda’s. Met empathie werden ze onschadelijk gemaakt.<br />

De San staan bekend als spoorzoekers, jagers en verzamelaars.<br />

Om in uiterst barre omstandigheden te overleven dienen<br />

de San te beschikken over enorm veel kennis, vaardigheid<br />

en vindingrijkheid. Jagers delen bijvoorbeeld automatisch<br />

hun kennis en informatie en boogmakers, pijlmakers of<br />

vezelspinners zoeken elkaar op om hun kennis te delen zodat<br />

ze samen beter in hun vak kunnen worden. De jacht in zo’n<br />

onherbergzaam land staat of valt met het geheel. Elk teamlid<br />

is essentieel voor het eindresultaat.<br />

Misschien wel de meest ingewikkelde en tijdrovende vaardigheid<br />

is het maken van giftige pijlen uit het gif van keverlarven.<br />

De San weten precies wanneer en waar zij de kevers<br />

kunnen vinden, weten hoe ze het gif uit de kever moeten halen<br />

en weten precies welke doses van het gif ze in hun pijlen<br />

moeten stoppen. Dit illustreert de magistrale kennis van onze<br />

voorouders.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 31


UBUNTU<br />

VERBONDEN EENVOUD<br />

De San-samenleving is een geavanceerd systeem van complexe<br />

kennis, kracht en support, van mededogen en vastberadenheid<br />

en van authenticiteit. Belangrijkste is echter dat<br />

iedereen binnen de gemeenschap volledig zichzelf kan zijn.<br />

Onzekerheden of gevoelens van schuld of tekortschieten, bestaan<br />

er niet. Dit noem ik verbonden eenvoud.<br />

Voor mij is dit het fundament van de San-samenleving.<br />

Het verklaart waarom ze als cultuur duizenden jaren hebben<br />

weten te overleven. Individuen kunnen sterk zijn vanwege<br />

hun talenten, gaven en/of vindingrijkheid. Echte kracht ontstaat<br />

pas als indiviuen gaan samenwerken.<br />

Veerkacht is wellicht het toverwoord om te kunnen overleven<br />

in barre omstandigheden. En dat geldt net zo zeer voor<br />

wereld van vandaag. We leven niet meer als onze voorouders,<br />

maar ook in onze hectische en complexe wereld zijn we nog<br />

altijd verzamelaars, speurzoekers, verzorgers en ambachtslieden.<br />

Ondanks al ons comfort, al onze luxe en al onze technologische<br />

verworvenheden is onze huidige wereld veel meer<br />

sinister en veel gevaarlijker dan die in de Kalahari-woestijn.<br />

ONTDEKKINGSTOCHT<br />

Om betekenisvol en met gratie door onze wereld te kunnen<br />

navigeren, moeten we ontdekken hoe de Bosjesmannen dit<br />

doen in hun wereld. Hoe gaan zij om met onzekerheid en<br />

hoe blijven zij veerkrachtig in onvoorziene omstandigheden?<br />

Kern van veerkracht is het vermogen om intrinsiek gemotiveerd<br />

en sterk te zijn en blijven, ook als je wordt geconfronteerd<br />

met angst en onzekerheid. Hoe blijf je trouw aan jezelf<br />

en gemotiveerd als de systemen, de structuren en/of je omgeving<br />

ongevoelig lijken voor verandering terwijl elke cel in je<br />

lichaam om verandering schreeuwt?<br />

In onze huidige samenleving zoeken we vaak oplossingen<br />

die slechts kort helpen, zoals stressmanagement, verdovende<br />

middelen, medicijnen, etc. De enorme groei van stressgerelateerde<br />

ziekten en de enorme toename van medicatie in de<br />

wereld lijken een weerspiegeling te zijn van ons onvermogen<br />

om op een natuurlijke manier met tegenslag en chaos om te<br />

gaan. Duurzame veerkracht komt alleen van binnenuit.<br />

DRIE PRINCIPES<br />

Een mogelijke oplossing is te vinden in de ecologie. Onder<br />

ecologie versta ik het standaard besturingssysteem van het<br />

universum. Er zijn enkele basiswetten die alles regelen en dus<br />

ook van toepassing zijn op onze huidige samenleving en ons<br />

persoonlijke leven.<br />

– Ten eerste zijn onze natuurlijke hulpbronnen eindig en<br />

dus dienen we minder te consumeren;<br />

– Ten tweede herinnert de wet van onderlinge verbondenheid<br />

ons eraan dat we allemaal persoonlijk verantwoordelijk<br />

zijn voor onze impact op de natuur, op onze omgeving<br />

en op de aarde als geheel. Of wel: we zijn verantwoordelijk<br />

voor onze erfenis;<br />

Alan McSmith is dertig jaar wildernisgids en natuurbeschermer.<br />

Hij woont in Zuid-Afrika en faciliteert wilderniservaringen<br />

en transformationele leiderschapstrajecten<br />

in verschillende Afrikaanse landen. In de wildernis<br />

laat hij het belang en de betekenis van natuur diep ervaren,<br />

evenals de urgentie om ons natuurlijk erfgoed te behouden<br />

en te herstellen. Het liefst begeeft hij zich temidden<br />

van kuddes olifanten.<br />

Alan is tevens een inspirerend spreker en auteur. Tussen<br />

23 mei en 3 juni 20<strong>22</strong> deelde hij zijn weergaloze wilderniskennis<br />

tijdens de Holland Speaking Tour, een initiatief<br />

van Thrive Instute. Voor het New Financial Magazine<br />

schrijft Alan over zijn wilderniservaringen.<br />

Meer informatie: www.alanmcmsmith.com<br />

– Ten derde herinnert de wet van biodiversiteit ons eraan<br />

dat hoe diverser een ecosysteem is, hoe levendiger, productiever<br />

en veerkrachtiger het is.<br />

Hoewel deze basiswetten direct van toepassing zijn op de impact<br />

van de mens op de natuur en onze natuurlijke hulpbronnen,<br />

denk ik ook dat ze van toepassing zijn op de eisen die we<br />

aan onszelf stellen, aan onze familie, onze vrienden, collega’s<br />

en aan de samenleving. De San leren ons dat de prioriteit bij<br />

het individu moeten liggen en dat elk persoon uniek is en<br />

een essentieel onderdeel is van het ecosystem. Dit is alleen<br />

mogelijk zonder ego, arrogantie of zelfgenoegzaamheid. Hoe<br />

meer je op één lijn bent met jezelf, hoe meer positieve impact<br />

je hebt op het geheel. En hoe meer tradities, rituelen, overgangsrituelen<br />

en bijgeloof worden behouden, hoe groter de<br />

kans op een succesvolle en harmonieuze gemeenschap.<br />

GEMEENSCHAPSECOLOGIE<br />

Dit kunnen we ‘gemeenschapsecologie’ noemen en die<br />

stroomt van nature letterlijk in en uit ons. Net als rimpelin-<br />

32 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

gen in een vijver. De impact van authentieke intuïtieve individuen<br />

is de steen die in het water wordt geworpen. Net als<br />

de rimpelingen in het water vormt elke bewuste gedachte of<br />

daad van een individu het geheel. En is het niet zo dat het bewustzijn<br />

van een samenleving wordt bepaald door de mensen<br />

in die samenleving en niet door de samenleving zelf?<br />

De economie van de San-samenleving is hierop gebaseerd:<br />

alles draait om de verbinding van individuen die goed zijn<br />

voor zichzelf en hun omgeving. De jacht werd – en wordt nog<br />

steeds – beschouwd als doorslaggevend in dit proces. De hitte<br />

en deonbegaanbaarheid van de Kalahari-woestijn testen het<br />

fysieke en het mentale uithoudingsvermogen van de jagers<br />

om grenzen te doorbreken. Een jacht gaat niet alleen over<br />

eten, maar is ook een ritueel waarbij de deelnemers in een<br />

staat van tijdloosheid komen. Dit gaf hen niet alleen betekenis,<br />

maar bovenal verstevigden ze hiermee hun onderlinge relaties<br />

en daarmee hun gemeenschap.<br />

Een traditionele jacht heeft een enorm belangrijke spirituele<br />

betekenis voor de gemeenschap. Om te overleven, gaan<br />

jagers ook de strijd aan met roofdieren, zoals leeuwen, luipaarden<br />

en cheeta’s. Als de jacht is geslaagd, brengen ze niet<br />

alleen een ode aan hun voorouders, maar ook aan de geesten<br />

van de steenbok, eland, koedoe of lentehaas die zij hadden geschoten.<br />

De jacht is voor hen noodzakelijk om te overleven. Ze<br />

weten ook dat ze de natuurwet niet overtreden, mits het gedaan<br />

wordt met respect. En dan doen ze. Dieren worden nooit<br />

respectloos of onnodig gedood. Als deze natuurwet zou worden<br />

overtreden, zou de gemeenschap namelijk enorme risico’s<br />

lopen. Regens zouden uitblijven, de jacht zou mislukken<br />

en ziektes en conflicten zouden de overhand krijgen. Moeder<br />

Aarde zou niet meer voor hen zorgen.<br />

Tegenwoordig overtreden we tal van natuurwetten. Het<br />

doden van dieren is niet langer gerelateerd aan noodzakelijk<br />

voedsel, maar aan winst maken, aan de groei van de economie,<br />

aan bezit, status en macht en aan oorlogen om meer<br />

grond. Hebben we de grote wet van de gemeenschapsecologie<br />

aan onze laars gelapt?<br />

De San in de Kalahari-woestijn maken ons dit duidelijk. Het<br />

is een verhelderende reis, een natuurlijke stap in het verleden<br />

en een blik in de rokerige spiegel van de tijd. In die spiegel herkende<br />

ik niet alleen mezelf, maar ook mijn afkomst en voelde ik<br />

me weer verbonden met het landschap van onze oorsprong. n<br />

LEADERSHIP TRAIL<br />

Alan McSmith en de stichting New Financial Forum zijn<br />

voornemens een meerdaagse Leadership Trail te organiseren<br />

naar de Okavanga Delta in Botswana. Meer informatie?<br />

Mail dan naar willem@newfinancialforum.nl.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 33


COLUMN<br />

“SINDS 12 APRIL LEVEN<br />

WE OP DE POF BIJ<br />

TOEKOMSTIGE GENERATIES”<br />

Degrowth als<br />

nieuwe norm<br />

Elke keer als we aan de Aarde geven, geven we<br />

aan onszelf. Toch lijken we dit te zijn vergeten,<br />

met als gevolg: algehele uitputting van mens en<br />

planeet. De oplossing? Degrowth. Want zodra we<br />

niet langer op groei, maar op ‘ontgroeien’ focussen,<br />

komen we weer in verbinding.<br />

TEKST NADINE MAARHUIS | BEELD LAURA NIJENHUIS<br />

Stel je een wereld zonder snelle consumptie voor. In<br />

plaats van continu te verlangen naar meer, nemen<br />

we genoegen met genoeg. We denken niet dat groene<br />

groei of duurzame consumptie de weg vooruit is,<br />

maar kiezen voor minder. Minder spullen, minder<br />

energieverbruik, minder afleiding. Om zo ruimte te<br />

creëren voor wat er echt toedoet: verbinding met onszelf, anderen<br />

en de Aarde.<br />

Zoveel mogelijk welzijn creëren voor al het leven met zo<br />

min mogelijk consumptie, dat is de essentie van degrowth<br />

- ook wel ‘ontgroei’ genoemd. Alhoewel dit mij (en vele anderen)<br />

als muziek in de oren klinkt, maakt een gesprek over<br />

dit onderwerp nogal wat los. Mensen zetten het weg als links<br />

wensdenken of zijn bang voor de gevolgen van een stop op<br />

economische groei. Bang dat ‘het systeem’ instort. Terwijl we<br />

34 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


COLUMN<br />

ons vooral zorgen zouden moeten maken over wat er gebeurt<br />

als de economie blijft groeien… Earth Overshoot Day viel dit<br />

jaar in Nederland immers al op 12 april. De rest van het jaar<br />

leven we op de pof bij toekomstige generaties.<br />

Maar niet alleen de Aarde raakt op dankzij onze verslaving<br />

aan groei, ook wijzelf. We zijn chronisch druk, overprikkeld,<br />

overwerkt en afgeleid. Wat als we het zouden aandurven<br />

om economische groei los te laten, en ontgroei te omarmen?<br />

Zouden we dan weer dichterbij de essentie van het bestaan<br />

kunnen komen?<br />

WEDERZIJDSE AFHANKELIJKHEID<br />

Volgens veel niet-westerse wijsheden, zoals het Zuid-Afrikaanse<br />

Ubuntu, is die essentie: ‘Ik ben omdat wij zijn. En wij zijn<br />

omdat de Aarde is.’ Oftewel: al het leven is verbonden en wederzijds<br />

van elkaar afhankelijk. Als je op die manier naar de<br />

wereld kijkt, zie je geen afgescheiden natuur die er is om ons<br />

te dienen. Dan zie je geen ‘hulpbronnen’, die wij aan de planeet<br />

mogen ‘onttrekken’. In plaats daarvan zie je een levend<br />

ecosysteem dat zichzelf op prachtige wijze in balans houdt en<br />

waaraan je deelgever wilt zijn. Omdat je weet: als ik de Aarde<br />

herstel, herstel ik mezelf.<br />

Nu is de vraag: hoe kunnen we dit levens-centrische perspectief<br />

in het Westen, waarin het universum lijkt te draaien<br />

om economische groei ten koste van alles, weer verinnerlijken?<br />

Volgens mij kan degrowth daar enorm bij helpen. Omdat<br />

het alle dingen die er niet toe doen laag voor laag afpelt.<br />

Minder status, geld en spullen. Meer tijd, verbinding en regeneratie.<br />

Minder globaal, meer lokaal. Minder ongelijkheid en<br />

individualisme, meer bestaanszekerheid en samenredzaamheid.<br />

ONTGROEI<br />

Om van ontgroei de norm te maken, zijn grootschalige systeemveranderingen<br />

nodig. Zoals een belastingsysteem dat<br />

niet arbeid, maar hulpbronnen belast, en dat ervoor zorgt dat<br />

de allerrijksten van deze wereld gewoon netjes hun deel betalen.<br />

Maar ook: overheidsbeleid omtrent een vierdaagse werkweek,<br />

wetgeving die ecocide verbiedt en subsidies die lokale<br />

regeneratieve voedselproductie stimuleren.<br />

Toch kunnen we ook zelf aan de slag. Vandaag nog. Doe je<br />

mee? Samen creëren we een wereld waarin welzijn centraal<br />

staat. Samen komen we weer in verbinding met Ubuntu:<br />

• koop minimaal een maand lang helemaal niks, schrijf<br />

je uit van alle marketing-gerelateerde nieuwsbrieven,<br />

omarm de natuurlijke schoonheid van je lijf, voorkom<br />

voedselverspilling, beperk je afval en ga aan de slag met<br />

ontspullen. Zo word je in de eerste plaats weer mens, in<br />

plaats van consument;<br />

• ontdek hoe je samen met jouw gemeenschap kunt bouwen<br />

aan een wereld waarin niet welvaart, maar welzijn<br />

centraal staat. Bijvoorbeeld door je aan te sluiten bij een<br />

NADINE MAARHUIS: “GA ZELF AAN<br />

DE SLAG MET ONTGROEIEN.”<br />

voedselbos, regeneratieve boerderij of energiecoöperatie<br />

op fietsafstand;<br />

• wees dankbaar voor alles dat je nu al hebt, in plaats van te<br />

verlangen naar meer. Dit geldt niet alleen voor materiële<br />

zaken, maar juist ook voor immateriële zaken zoals persoonlijke<br />

groei. Soms is even stilstaan de grootst mogelijke<br />

vooruitgang;<br />

• Zoek je rijkdom niet in spullen, geld en status, maar in de<br />

natuur en je geliefden. Daar vind je ware overvloed. n<br />

Nadine Maarhuis is journalist, schrijver, videograaf, afgestudeerd socioloog<br />

en hoofdredacteur van MaatschapWij.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 35


COLUMN<br />

“PRODUCEER ALLEEN<br />

WAT WE NODIG HEBBEN”<br />

36 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


COLUMN<br />

Mensen, stop<br />

met kopen!<br />

In de weekenden werk ik als vrijwilliger in het registratiecentrum voor Oekraïners in Den<br />

Haag. Dat is schrijnend, prachtig, confronterend, dankbaar, verdrietig en hoopvol tegelijk.<br />

Het hele scala aan menselijke emoties komt voorbij. Het is leerzaam en gek genoeg ook<br />

mooi om te ervaren. Maar bovenal is het fijn om deze mensen, die hun hele hebben en<br />

houden hebben achtergelaten in een kapot land, een heel klein beetje te kunnen helpen.<br />

TEKST KIM CRAMER<br />

Inzichten komen op de meest onverwachte momenten,<br />

dus terwijl ik zo aan het werk was, werd één simpel<br />

ding me duidelijk: we kopen teveel spullen. Niet dat ik<br />

dat nooit eerder had bedacht – ik ben een zeer bewuste<br />

consument en streef ernaar geen nieuwe, maar tweedehands<br />

spullen aan te schaffen, of mijn spullen te repareren<br />

– maar nu stapelden de inzichten zich voor mijn ogen<br />

op. Letterlijk.<br />

Want wat was mijn taak? Het leek eigenlijk nog het meest<br />

op het bemannen van kraampjes op een rommelmarkt, maar<br />

dan zonder te hoeven onderhandelen over de prijs. Alle mensen<br />

die daar komen, mogen zoveel ze willen gratis meenemen.<br />

Sommigen komen zich na aankomst in Den Haag officieel<br />

registreren, waarna voor hen een plek ergens in Nederland<br />

wordt gezocht (de regio is vol) en zij de rest van de dag<br />

wachten op vervoer. Anderen die al in de eerste weken van de<br />

oorlog hier zijn aangekomen, hebben voorlopige huisvesting<br />

gekregen in de Haagse regio en mogen onbeperkt aanwaaien<br />

voor een praatje, een kop koffie, een hulpvraag aan de professionele<br />

crew, een ontmoeting met landgenoten en nog wat gratis<br />

‘shoppen’. Hoe dan ook, aan aanbod is geen gebrek. Veel<br />

lieve mensen komen doneren: schoenen, kleding, ondergoed,<br />

sokken, tassen, riemen, kinderwagens, brillen, potten en pannen,<br />

boeken, speelgoed en knuffels. Allemaal heel fijn en veel<br />

vluchtelingen hebben er iets aan. Een outfit om te kunnen blijven<br />

sporten, dat betekent veel. Een buggy voor een moeder die<br />

haar baby dagenlang heeft gedragen, letterlijk een last minder.<br />

En gewoon een spijkerbroek. Dan voel je je iets meer jezelf.<br />

OVERSCHOT<br />

De andere kant van deze liefdadigheid is het enorme overschot<br />

aan afgedankte spullen. Vorige week was de grens bereikt.<br />

Er was teveel. De kraampjes raakten overvol en er was<br />

geen ruimte om nog meer kinderkleding, jurken, jasjes en<br />

overhemden neer te leggen of op te hangen. En dat lag niet<br />

aan de ruimte, die was groot genoeg. Er was gewoon TE VEEL.<br />

En er kwam maar steeds meer bij. Afgelopen zaterdag stopten<br />

we met uitpakken. Het voegde niets meer toe. En zondag verzamelden<br />

we dozen, zakken, tassen en kratten vol met spullen<br />

om te laten ophalen door het Leger des Heils. Die er waarschijnlijk<br />

ook eigenlijk al genoeg van hebben. Daar kun je<br />

niet tegenop remaken of recyclen. Het moest overigens, want<br />

de brandweer begon te klagen. Er was veel te veel brandgevaarlijk<br />

spul aanwezig.<br />

TEVEEL<br />

Ik probeerde van de stapels schoenen die onoverzichtelijk op<br />

een hoop lagen een beetje een aantrekkelijk ogend aanbod te<br />

maken. En ik moet zeggen, ik was best een beetje trots op het<br />

resultaat… Maar bovenal overheerste het gevoel: het is veel teveel.<br />

Waarom produceren we zoveel spullen? Waarom kopen<br />

we zoveel spullen? En waarom danken we het weer zo makkelijk<br />

af? Wie is daar uiteindelijk mee gebaat? We weten dat het<br />

schadelijk is voor de planeet en dat is erg genoeg, maar daarbij,<br />

wat levert het ons op? Wat is de meerwaarde?<br />

Prompt hoorde ik op de radio een gesprek over duurzaamheid.<br />

Over hoe de Club van Rome in 1972 het rapport De Gren-<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 37


COLUMN<br />

zen aan de Groei uitbracht, waarmee zij aandacht vroeg voor<br />

de relatie tussen economische groei en de gevolgen voor het<br />

milieu. Het rapport, dat een negatief beeld schetste over het<br />

grondstof- en voedselverbruik in de komende decennia, landde<br />

goed op de golf van de oliecrisis. Bovendien leefden we<br />

in een tijd dat vervuiling heel merkbaar was door stank en<br />

vuil uit fabrieken. Na de oliecrisis en nadat technologische<br />

ontwikkeling had gezorgd voor filtering van de zichtbare(!)<br />

vervuiling was er plaats voor ontnuchtering en kritiek. Wat<br />

meespeelde was het oorspronkelijke ontzag voor de computermodellen<br />

die de prognoses berekenden, wat later - toen de<br />

‘waarheid’ van computers in twijfel werd getrokken - omsloeg<br />

in de perceptie van ongefundeerde doemscenario’s. Kloppend<br />

of niet, we weten nu dat de waarschuwing die van het<br />

rapport uitging, terecht was. We hoeven maar een blik te werpen<br />

op de recent verschenen IPCC rapporten om te beseffen<br />

dat we decennia te laat in actie komen.<br />

In het radio-interview werd ook gesproken over een voorstel<br />

in datzelfde tijdsframe om alleen nog overheidsinvesteringen<br />

te doen en het kapitaal fiscaal te motiveren alleen<br />

KIM CRAMER<br />

Kim Cramer is oprichter en eigenaar van BR-ND People,<br />

een impact branding consultancy voor organisaties in<br />

duurzame transformatie. BR-ND People is B Corp gecertificeerd<br />

en onderdeel van The B Corp Way, een kleine<br />

groep consultants, die door B Lab zijn geselecteerd om<br />

middelgrote en grote organisaties te begeleiden bij hun<br />

duurzaamheidsambities.<br />

nog geld te stoppen in dingen die we echt nodig hebben. Dat<br />

brengt me terug bij de gedachte dat we met ons allen toch<br />

echt moeten stoppen met het kopen van dingen die we niet<br />

nodig hebben. Of koop tweedehands. Of koop, als je het per<br />

se nieuw wilt, de duurzame variant. Ik weet, het is makkelijk<br />

om de verantwoordelijkheid bij de consument te leggen, terwijl<br />

het aanbod de vraag bepaalt. Het begint bij de producent<br />

en zijn marketing. Dus: produceer alleen wat we nodig hebben.<br />

Minder. En duurzamer.<br />

MONEY<br />

Maar: it’s all about the money. Zolang de financiële prikkel er<br />

nog voor zorgt dat we bereid zijn eindige grondstoffen door<br />

kinderen uit de grond te laten halen, om er producten van te<br />

maken die we na gebruik weggooien, zodat andere kinderen<br />

op vuilnisbelten moeten leven, heb ik weinig hoop. De financiële<br />

wereld speelt een cruciale rol bij het verduurzamen van<br />

ons productie- en consumptiegedrag. Bij de grote corporates<br />

zie ik veel mooie beloftes en startende initiatieven. Tegelijk<br />

ben ik zoals zovelen sceptisch en denk ik: eerst zien dan geloven.<br />

En eerst de beloningssystemen koppelen aan duurzaamheidsdoelstellingen.<br />

Meer vertrouwen heb ik in ondernemers<br />

in de financiële industrie die vanuit intrinsieke motivatie het<br />

goede willen doen, zoals de New Financial Activators.<br />

Daarnaast kunnen producenten van grote merken een<br />

enorme impact maken. Vooral als zij in hun businessmodel<br />

ook de pre en post consumptiefase duurzaam gaan inrichten<br />

en hun klanten gaan uitleggen wat zij na gebruik met<br />

de producten kunnen doen. Wat de fashion industrie betreft<br />

zijn die grote partijen afgedankte kleding dan hopelijk verleden<br />

tijd. n<br />

38 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

Dertien jaar geleden ging Damaris Matthijsen van start met Economy<br />

Transformers, broedplaats voor een nieuwe economie. Samen met<br />

Jac Hielema geeft ze sinds 2015 invulling aan wat zij noemen de vrijgelijk-samenleving,<br />

een combinatie van individuele ontwikkeling en<br />

gezamenlijke zorg voor mens, dier, plant en planeet. Lang voor het<br />

boek de Donut Economie van Kate Rahworth verscheen, brachten<br />

zij de uitgangspunten van vrij, gelijk en samen al in praktijk. Zij leven<br />

het voor en inspireren met workshops, coaching, acties en leefvormen.<br />

Haar boek Vrij, Gelijk en Samen is een wegwijzer voor een<br />

nieuwe samenleving die recht doet aan mens én planeet.<br />

Vrij, Gelijk<br />

en Samen<br />

SAMENSTELLING WILLEM VREESWIJK | BEELD SANNE SCHOUWINK<br />

Damaris en Jac waren in 2016<br />

een van de eerste bewoners<br />

van ecowijk Oosterwold in<br />

Almere. De bewoners kunnen<br />

zelf bepalen hoe zij hun<br />

huizen bouwen, mits er voldoende<br />

ruimte blijft voor landbouw en<br />

natuur. Groen en duurzaam staan centraal<br />

en de bewoners zijn zelf verantwoordelijk<br />

voor wegen en riolering. Een<br />

aantal bewoners is bijvoorbeeld een eigen<br />

school gestart, waarbij natuur en de<br />

talenten van de kinderen het uitgangspunt<br />

zijn. Deze omgeving sluit naadloos<br />

aan bij het gedachtegoed van Damaris<br />

en Jac. “Alles wat we denken en<br />

doen, draagt ertoe bij dat de innerlijke<br />

mens en de uiterlijke samenlevings- en/<br />

of samenwerkingsvormen de principes<br />

van liefde en leven mogelijk maken. Als<br />

we weten wie we zijn, waar we vandaan<br />

komen en ons onderdeel voelen van de<br />

natuur, dan besef je dat het onnatuurlijk<br />

is hoe wij met eigendom omgaan,<br />

de toewijzing ervan en het gebruik van<br />

grond, arbeid en kapitaal.”<br />

De vrij-gelijk-samenleving is een samenlevingsvorm<br />

waaraan het beeld<br />

van een liefdevolle en mededogende<br />

mens ten grondslag ligt. “Uiteraard zijn<br />

we allen nog leerlingen in deze samenleving.<br />

Wel spreken we de intentie uit<br />

om elkaar te helpen op weg naar een<br />

"WE ZIJN ALLEN<br />

LEERLINGEN IN DE<br />

NIEUWE SAMENLEVING"<br />

vrij-gelijk-samenleving. We gaan het<br />

met elkaar aan, vanuit het besef dat we<br />

er samen in zitten en er ook samen uit<br />

zullen moeten komen.”<br />

Dit vraagt volgens Damaris dat we<br />

eerst moeten onderzoeken wie we zijn<br />

en wat onze unieke bijdrage aan de wereld<br />

is. Ieder zal eerst zijn eigen individuele<br />

ster moeten zien te vinden of<br />

zelfs creëren. Maar dat vraagt wel om<br />

structuren, eigendomsverhoudingen,<br />

geldsystemen en samenwerkingsvormen<br />

die deze innerlijke ontwikkeling<br />

mogelijk maken.”<br />

Volgens Damaris is de vrij-gelijk-samenleving<br />

bepaald geen kant en klare<br />

samenlevingsvorm die je zomaar even<br />

kunt kopiëren. “Het vergt inzet, nieuwe<br />

vaardigheden en de bereidheid om<br />

diep naar jezelf te kijken, Iedereen die<br />

bereid is te reflecteren op het eigen<br />

denken en handelen, die het verlan-<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 41


UBUNTU<br />

DAMARIS MATTHIJSEN:<br />

“FUNDAMENTELE<br />

VERNIEUWING VAN<br />

ECONOMIE EN<br />

SAMENLEVING.”<br />

42 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

gen heeft naar een menswaardige samenleving<br />

en die samen met anderen<br />

de voorwaarden wil creëren om alles te<br />

vragen, te onderzoeken en te doen wat<br />

nodig is om zo’n samenleving te scheppen,<br />

brengt de vrij-gelijk-samenleving<br />

dichterbij.”<br />

DE REIS<br />

In 2009 begon het avontuur met Economy<br />

Transformers als beweging voor<br />

fundamentele vernieuwing van economie<br />

en samenleving. In haar nieuwe<br />

boek Vrij, Gelijk en Samen schetst Damaris<br />

deze reis. “Na jarenlang zwerven<br />

– studie, burn-out, bedrijfsleven en<br />

ngo’s – kon ik op mijn 38 e – zwanger<br />

van mijn eerste kind –eindelijk mijn<br />

diepe verlangen vormgeven en werken<br />

aan een nieuwe economie. Tineke Lambooy,<br />

hoogleraar Nyenrode, introduceerde<br />

me in het bestuur van de Club<br />

van Rome en was daarmee mijn springplank<br />

naar een netwerk van voornamelijk<br />

wetenschappers. Onder de werktitel<br />

Economie Herijkt! ging ik de boer op,<br />

op zoek naar medestanders. Toen al geschreven<br />

vanuit de gedachte dat we anders<br />

om moeten gaan met het beheer<br />

van grond, arbeid en kapitaal.”<br />

Met als beschermheer Herman<br />

Wijffels organiseerde Damaris in 2011<br />

met een groep van dertig mensen met<br />

uiteenlopende achtergronden een tiental<br />

dialoogsessies. “Dit mondde uit in<br />

onze eerste Basecamp. We onderzochten<br />

bedrijven die het radicaal over een<br />

andere boeg gooiden, zoals MyWheels,<br />

het door Henry Mentink opgezette auto-deelbedrijf),<br />

supermarktcoöperatie<br />

Odin/Estafette en landbouwschool Warmonderhof.<br />

Doel was hun motieven te<br />

leren kennen en te ontdekken hoe zij<br />

hun bedrijf nu precies in de praktijk<br />

hadden vormgegeven. We wilden weten<br />

welke elementen bij hen overeenkwamen.<br />

Zo ontdekten we de zes sleutels<br />

voor transformatie. Dit gaf mij vleugels.<br />

Tot die tijd liep ik met het vrij-gelijk-samen-verhaal<br />

onder mijn arm als<br />

een te groot en ongrijpbaar idee dat ik<br />

niet met een paar antroposofen wilde<br />

uitvogelen, maar naar de wereld wilde<br />

“DAADWERKELIJKE<br />

TRANSFORMATIE IS ALLEEN<br />

MOGELIJK ALS JE ALLE ZES<br />

DE SLEUTELS TOEPAST”<br />

brengen. Ik kreeg er geen voeten mee<br />

aan de grond. De zes sleutels zijn tastbaar<br />

en praktisch, voor iedereen direct<br />

te begrijpen en ze komen uit de praktijk.<br />

Ik wist dat het altijd zou moeten<br />

gaan over alle zes de sleutels: Ik ben,<br />

Waarde, Eigendom, Organisatie, Relatie<br />

en Aarde.”<br />

De volgende stap was het verdiepen<br />

van de zes sleutels. “Op elke sleutel is<br />

een transformatie waar te nemen, waar<br />

gaat dat dan precies over? Wat betekent<br />

het om eigendomsverhoudingen te vernieuwen,<br />

de besluitvorming en onze relatie<br />

met klanten?”<br />

EIGENDOM<br />

In 2013 volgde een tweede werkconferentie,<br />

Midcamp met heel veel nieuwe<br />

ideeën en daaraan gekoppelde acties.<br />

“Voor mij werd steeds duidelijker dat<br />

de zes sleutels de absolute kern vormde<br />

van wie en wat ik ben. Ik besloot bij<br />

mijn kern te blijven en gaf vorm aan<br />

een nieuw Economy Transformers. “In<br />

2013 mocht ik voor Boer Burger Bankier<br />

– een jaarlijks zomercollege geleid<br />

door Felix Rottenberg en gehost door<br />

de biologisch-dynamische boerderij<br />

"ANDERS DENKEN<br />

OVER GROND, ARBEID<br />

EN KAPITAAL"<br />

de Zonnehoeve – een verhaal vertellen<br />

over de zes sleutels. In de zaal zaten Jos<br />

Verheul van Rijkswaterstaat en Jac Hielema,<br />

die mijn geliefde werd. Met Jos<br />

ben ik het langjarig traject ‘Eigentijds<br />

Eigendom van Grond’ gestart. Voor mij<br />

was dat een belangrijke aanloop naar<br />

het ontwikkelen en uitdragen van nieuwe<br />

vormen van eigenaarschap. Inmiddels<br />

is eigendom niet meer weg te denken<br />

uit het maatschappelijke gesprek,<br />

hoe we met de Aarde omgaan en dat<br />

de kloof tussen arm en rijk groeit, stuit<br />

steeds meer mensen tegen de borst. Al<br />

ons werk richt zich voor een groot deel<br />

op het vernieuwen van de uitwisseling<br />

en de toewijzing van grond, arbeid en<br />

kapitaal. We geven er trainingen over,<br />

ontwikkelen nieuwe concepten en begeleiden<br />

bedrijven bij de toepassing<br />

daarvan.”<br />

In 2015 ging Jac Hielema van start<br />

met de Economy Transformers Academy.<br />

“Hij sleurde me mee in het vak<br />

van lesgeven. Een heel nieuwe ervaring.<br />

Door dit lesgeven in vrij-gelijk-samen<br />

en de zes sleutels kon ik mijn eigen inzichten<br />

verdiepen.”<br />

DEELGENOTEN<br />

Damaris en Jac zijn in contact gebleven<br />

met Henry Mentink, initiatiefnemer<br />

van onder meer het Veerhuis in Varik,<br />

doe- en kennishuis voor een nieuwe<br />

economie. Mentink had zijn oog op het<br />

pand aan de Waal laten vallen vanwege<br />

de geschiedenis met kunstenaar Pieter<br />

Kooistra, de uitvinder van de kunstuitleen.<br />

Henry viel de naam DeelGenootschap<br />

in. “Toen hij daarvan een ruwe<br />

schets presenteerde, vielen bij mij alle<br />

kwartjes van wat er nodig was aan minimale<br />

structuur om horizontaal te<br />

organiseren, met een juridische entiteit<br />

als brug. Toen wij het DeelGenootschap<br />

als term ook in de wereld gingen<br />

gebruiken, merkten wij hoe blij de pioniers<br />

in ons netwerk daarvan werden,<br />

hoeveel mooie antwoorden erin besloten<br />

liggen, waar pioniers door gevoed<br />

worden. Dit stimuleerde mij om dit gedachtegoed<br />

door te ontwikkelen op basis<br />

van de mij zo geliefde uitgangspun-<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 43


UBUNTU<br />

"EEN BUSINESS<br />

SCHOOL DIE ONDER-<br />

NEMERS HANDVATTEN<br />

GEEFT OM TE BOUWEN<br />

AAN DE VRIJ-GELIJK-<br />

SAMENLEVING"<br />

ten, liefde en vertrouwen, vrij-gelijk-samen,<br />

zo-binnen-zo-buiten, uitgewerkt<br />

binnen de zes sleutels voor transformatie.<br />

Dit alles leidde tot de terugkerende<br />

trainingen die ik ben gaan geven en de<br />

ervaringen die ik daar ook weer in opdeed.”<br />

Op dit moment ontwikkelt Economy<br />

Transformers zich door tot business<br />

school om ondernemers handvatten<br />

te geven om met hun onderneming te<br />

bouwen aan de vrij-gelijk-samenleving.<br />

“Dat voelt als een voorlopig eindstation<br />

van onze eigen ‘Ik ben’-sleutel, want<br />

hier zijn we nog wel even mee bezig.”<br />

In haar boek Vrij, Gelijk en Samen:<br />

wegwijzer voor mensen die vanuit vertrouwen<br />

willen meebouwen aan een mens- en<br />

Aardewaardigesamenleving maakt zij de<br />

lezer deelgenoot van haar kennis, inspirerende<br />

visie en praktijkervaring van<br />

een economie gebaseerd op natuurlijke<br />

grondbeginselen van grond arbeid en<br />

kapitaal. n<br />

DAMARIS MATTHIJSEN<br />

Damaris Matthijsen (1971) is veelgevraagd (key note) spreker. Op 21 september<br />

is zij een van de sprekers tijdens het lustrum van de Positive Finance Day van<br />

de stichting New Financial Forum en Dazure. Dan zal ze met haar trom en zang<br />

verrassend een ontroerend en stevig gesprek openen over de samenleving waarnaar<br />

we verlangen.<br />

Damaris en Jac verzorgen tevens de tweejarige opleiding ‘Samenlevenskunst’<br />

die vrijdag 30 september 20<strong>22</strong> voor de zevende keer van start gaat in het<br />

Veerhuis in Varik. Daarnaast geven zij trainingen in korte modules met onderwerpen<br />

als balanslezen in de nieuwe economie, organiseren in een Deelgenootschap,<br />

nieuwe vormen van eigendom van grond en kapitaal e.d. Ook begeleiden<br />

en adviseren zij ondernemers en hun bedrijven en woon/werk projecten bij opvolgings-<br />

en organisatievraagstukken<br />

Zij willen deze bedrijven graag doorverwijzen naar bij hen passende specialisten<br />

zoals financieel adviseurs, rentmeesters, juristen, fiscalisten en accountants.<br />

Liefst streven zij naar een landelijk dekkend netwerk. Deze specialisten omarmen<br />

het gedachtegoed van Economy Transformers en vormen een praktisch netwerk<br />

in een nieuwe samenleving.<br />

Damaris en Jac schrijven om beurten columns voor het New Financial Magazine.<br />

Meer informatie: www.economytransformers.nl.<br />

44 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

– e s s a y –<br />

The Big Shrink<br />

Duurzaamheid lijkt bijna ‘mainstream’ en de urgentie van de klimaatcrisis dringt zich nadrukkelijk<br />

(inmiddels zelfs zichtbaar) aan. Toch blijft het paradigma van eindeloze economische<br />

groei helaas ook mainstream. Het lijkt alsof onze (flegmatieke) ijver om dingen ‘duurzamer’<br />

te doen vaak verhulde manieren zijn om gewoon ‘meer’ te doen. Meer te produceren<br />

(maar duurzamer), meer te verbruiken (maar efficiënt en circulair), meer te ontwikkelen<br />

(want innovatief en toekomstgericht), betere verdeling van welvaart in de wereld (maar niet<br />

per saldo minder dan we al hebben). Kortom, meer meer meer duurzaamheid.<br />

TEKST KYON SOONS, ADVISEUR ETHIEK A.S.R. | BEELD RAPHAËL DRENT<br />

Dit reflecteert de notie van duurzaamheid als<br />

houdbaarheid. Het doen van (bestaande en nieuwe)<br />

dingen op een ‘houdbare’ wijze voor de wereld<br />

en toekomstige generaties. Echter eindigt de<br />

houdbaarheid van eindeloze economische groei<br />

alleen maar in een paradox met de eindige grenzen<br />

van onze fysieke leefwereld. Soms dienen zich alternatieve<br />

modellen aan. Zoals de donut economie van Kate Raworth;<br />

met ondergrenzen voor sociale rechtvaardigheid en inclusie<br />

en planetaire bovengrenzen die verbruik van grondstoffen,<br />

energie en uitstoot beperken.<br />

Toch groeit de totale reële economie alleen maar door.<br />

Terwijl onze natuur, gezondheid en mentale welzijn langzaam<br />

verbrokkelt. Al Gore noemde de klimaatcrisis ooit al<br />

een ‘inconvenient truth’ en die ongemakkelijkheid is eigenlijk<br />

precies wat ons parten speelt. Het is ongemakkelijk dat de<br />

wereld stuk gaat omdat we steeds meer willen produceren en<br />

verbruiken. Het is ongemakkelijk dat we zijn vastgeroest in<br />

economische groei als ultieme maatstaf voor collectieve welvaart.<br />

Het is ongemakkelijk dat de enige uitweg uit deze crisis<br />

een krimp van de economie lijkt te zijn. En die krimp is<br />

precies wat we met onze huidige ongemakkelijke menselijke<br />

ijver en ambitie koste wat kost proberen te vermijden.<br />

Krimp brengt geen hogere winsten en hogere salarissen.<br />

Krimp laat volgens de status quo niet zien dat je succesvol<br />

bent (in tegendeel). Mensen die krimp bepleiten lijken een<br />

beetje op zeepkisten te staan, als dorpsgekken die je liever<br />

negeert omdat je toch graag een nieuwe iPhone of auto wil<br />

kopen. Nu de oorlog in Oekraïne ineens een reëel scenario<br />

van energiearmoede in Nederland schetst, is onze eerste reflex<br />

het heroverwegen van gas uit Groningen. Duurzaamheid<br />

en sociale rechtvaardigheid vinden we allemaal heel belangrijk,<br />

totdat het licht uitgaat en de economische groei wordt<br />

gehinderd.<br />

“DE MENSHEID ZAL ALS EEN TRAGISCH<br />

KAARSJE UITGAAN TERWIJL WE DE<br />

MIDDELEN BINNEN HANDBEREIK<br />

HEBBEN OM DAT TE VOORKOMEN”<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 47


UBUNTU<br />

“BIG SHRINK REQUIRES<br />

A BIG THINK”<br />

48 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

DEGROWTH<br />

Erin Remblance schreef afgelopen jaar een indringende blog<br />

over de enige oplossing voor onze problemen waar de meesten<br />

het niet over willen hebben; een ‘Degrowth Economy’. Of<br />

om het in iets dramatischere eigen woorden te formuleren,<br />

‘The Big Shrink’..<br />

Al sinds de Tweede Wereldoorlog is economische groei bepalend<br />

voor ‘welvaart’. Terwijl de gewone burger al sinds de<br />

jaren 70 niet meer meelift op dat eindeloos groeiende succes<br />

van bedrijven en landen. Nog los van de verwoesting van de<br />

natuur die ermee gepaard gaat. Zoals JFK al in de jaren 60 stelde<br />

meet BNP feitelijk niets van wat het leven kleur en waarde<br />

geeft. Dingen zoals relaties, plezier, onderwijs, spel, cultuur,<br />

integriteit en compassie.<br />

Als we op deze voet doorgaan zal de reële economie zo’n<br />

30 procent groeien vóór 2030, terwijl onze ‘Paris proof’ doelstellingen<br />

vragen om een 75 procent reductie in totale uitstoot.<br />

Dat lijkt een onmogelijke oefening in verduurzamen<br />

met de kraan open. De exponentiele uitputting van onze aarde<br />

nadert zelfs veel rapper dan je je kunt voorstellen. Met de<br />

huidige groei van gemiddeld 3 procent per jaar zal de economie<br />

elke 23 jaar verdubbelen. Terwijl we nu al ieder jaar rond<br />

juli de helft van onze natuurlijke planetaire grenzen overschrijden<br />

(de schrikbarende maar blijkbaar niet zo indrukwekkende<br />

Earth Overshoot Days). Op dit tempo zijn we nog<br />

maar 30 jaar verwijderd van complete planetaire uitputting<br />

in ieder jaar voordat de zomer begint.<br />

Een krimp in de wereldwijde economie is dus duidelijk<br />

noodzakelijk. Maar of de rijkste 10 procent mensen van deze<br />

wereld (die meer dan 50 procent van alle uitstoot voor rekening<br />

nemen) bereid zijn hun levensstijl te veranderen zodat<br />

ook de armste 50 procent mensen (die 7 procent van de uitstoot<br />

veroorzaken) mee kunnen in een nieuw, gelijkwaardig<br />

en sociaal rechtvaardig paradigma, is twijfelachtig.<br />

Maar genoeg doom en gloom. Laat ik de rest van deze column<br />

wijden aan het stimuleren van ons collectieve voorstellingsvermogen<br />

om een betere wereld te realiseren. Ook als<br />

broodnodige oefening in persoonlijke zelfregulering, omdat<br />

ik me eerlijk gezegd heel moeilijk kan voorstellen hoe ik mijn<br />

eigen leven zal ervaren zonder (vrij ongebreideld) consumentisme<br />

en een levensstandaard die koninklijk te noemen is vergeleken<br />

met die van de armste mensen op aarde.<br />

CONTOUREN BIG SHRINK<br />

Het opgeven van gevestigde patronen, verwachtingen, consumentengedrag<br />

en materiële zaken is een moeilijke stap voor<br />

onze kapitalistische cultuur. Toch biedt het schijnbaar een<br />

scala aan kansen om ons leven een stuk aangenamer en menselijker<br />

te maken. Door ons meer bezig te houden met elkaar,<br />

de planeet, gemeenschappelijk geluk, plezier en het kunnen<br />

verwezenlijken van persoonlijke en collectieve dromen en<br />

ambities. Om deze omschakeling in denken en handelen te<br />

“MENSEN ZULLEN DE KRACHTEN<br />

VAN DE NATUUR NOOIT DAADWERKELIJK<br />

KUNNEN TEMMEN”<br />

realiseren schetst Erin Remblance voor ons een aantal positieve<br />

(welhaast utopische) kenmerken van zo’n Big Shrink:<br />

• Kortere werkweken en minder reizen, zodat er meer tijd is<br />

voor dingen die er écht toe doen: De dingen die ons leven<br />

van kleur en geluk voorzien.<br />

• Minder bezit en eigenaarschap en meer delen van collectieve<br />

voorzieningen, zodat we op een duurzamere en circulaire<br />

wijze allemaal onze gewenste activiteiten kunnen<br />

ondernemen.<br />

• Minder private schulden en meer collectieve voorzieningen<br />

die de overheid op rechtvaardige, gelijkwaardige en<br />

inclusieve wijze ter beschikking kan stellen aan al haar<br />

burgers en inwoners.<br />

• Een focus op community, verbinding en wederzijds begrip.<br />

Om individualisme te bestrijden en ons niet meer zo<br />

nadrukkelijk te richten op persoonlijke aankopen, successen<br />

en ervaringen.<br />

• Klimaat en natuur verwoestende activiteiten en grondstof-intensieve<br />

sectoren worden afgeschaald richting een<br />

circulair en (daadwerkelijk) houdbaar model, zodat mensen<br />

ruimte krijgen om voor elkaar en voor de planeet te<br />

zorgen.<br />

• Waarde en succes wordt niet langer bepaald door meer<br />

rijkdom, of het realiseren van persoonlijke (soms zelfzuchtige)<br />

ambities en doelstellingen. In plaats daarvan<br />

scheppen we waarde en succes in gelijkwaardige en gemeenschappelijke<br />

zin, als bron van gedeeld collectief welzijn.<br />

• Een herijking én verrijking van het leven door het ‘inleveren’<br />

van onze levensstijl. Voor een nieuwe wereld waarin<br />

gedeelde waarden, gemeenschapszin en gezamenlijk geluk<br />

centraal staan.<br />

Is dat een wereld waarin wij willen en kunnen leven als mensen?<br />

OMSLAG<br />

Hoe komen we samen uit het huidige fatale paradigma van<br />

eindeloze groei voordat het onszelf en onze leefwereld onherroepelijk<br />

vernietigt? Hoe maken we die omslag van het<br />

uitbuiten en uitputten van onze wereld naar een harmonieuze<br />

balans tussen mens en natuur, waarin het wederzijdse<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 49


UBUNTU<br />

KYON SOONS:<br />

“VERDUURZAMEN MET<br />

DE KRAAN OPEN”<br />

welzijn van mens en natuur als ultieme meetlat voor succes<br />

wordt beschouwd?<br />

Oplossingen liggen gedeeltelijk in politieke keuzes, door<br />

te stemmen voor een betere planeet en verbeterde noties van<br />

menselijk welzijn, op een gelijkwaardige en inclusieve basis.<br />

Wat we daarnaast meestal over het hoofd zien is dat de economie<br />

niet meer dan een menselijk construct is. Dat betekent<br />

dat de moeilijke keuzes voor ander soort idealen, gedrag<br />

en duurzame randvoorwaarden aan het kapitalisme binnen<br />

onze invloedssfeer liggen. In schrille tegenstelling tot de onvoorstelbare<br />

krachten van de natuur, die zelfs de ingenieuze<br />

mens uiteindelijk nooit daadwerkelijk zal kunnen temmen.<br />

Het uitstellen van die stappen naar een andere soort wereld<br />

kent alleen maar verliezers. We zullen de prachtige natuur<br />

die ons gegeven is, vernietigen en de mensheid zal als<br />

een tragisch kaarsje uitgaan terwijl we de middelen binnen<br />

handbereik hebben om dat te voorkomen. Het krachtigste wapen<br />

dat we allemaal kunnen inzetten voor een betere wereld<br />

is ons voorstellingsvermogen. Duurzame dromen en gedeelde<br />

menselijke waarden zijn in het scheppen van dat nieuwe collectieve<br />

verhaal onmisbaar.<br />

De benodigde krimp is enkel die van een fatale fantasie,<br />

een achterhaald sprookje van oneindige economische groei<br />

dat ons weerhoudt van nóg grotere gemeenschappelijke<br />

bloei. Een wederzijds versterkende relatie tussen mens en natuur<br />

die we alleen samen bereiken. A ‘Big Shrink’ requires a<br />

‘Big Think’...<br />

Denken jullie ook mee? n<br />

50 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

“OOK IN EEN ‘VRIJE’ WERELD<br />

ZITTEN WE GEVANGEN IN EEN<br />

MAATSCHAPPIJVORM DIE<br />

ONS VAN ALLES OPLEGT.”<br />

52 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


UBUNTU<br />

– e s s a y –<br />

Wezenlijke vrijheid<br />

zonder illusies<br />

“We leven in een vrij land”, wordt weleens beweerd. Alles kan en alles mag. Het<br />

land is niet bezet door een vijandige mogendheid en de mensen zijn vrij om te<br />

doen wat zij willen. Als men kijkt hoe het er in andere landen aan toe gaat, is<br />

het inderdaad zo dat in Nederland een bepaalde vorm van vrijheid aanwezig is.<br />

Maar is een dergelijke vrijheid ook hetzelfde als werkelijk vrij zijn?<br />

TEKST JAAP HIDDINGA<br />

Als we goed gaan kijken wat werkelijke vrijheid zou<br />

kunnen zijn, ontdekken we dat de zogenaamde<br />

vrijheid die we denken te hebben een grote illusie<br />

is. Ook in een ‘vrije’ wereld zitten we gevangen in<br />

een maatschappijvorm die ons van alles oplegt.<br />

Belastingen, zorgverzekeringen, wetten en regels<br />

ervaren we bijvoorbeeld als een beperking die ons leven beïnvloedt.<br />

Ook beïnvloeding door media, religie, opvoeding, onderwijs<br />

en de opinies en oordelen van anderen maken dat wij<br />

vaak niet echt in staat zijn ‘vrij’ te denken.<br />

We hebben snel een bepaalde mening over iets dat gekleurd<br />

is door beïnvloeding van buitenaf. Dat werd extra duidelijk<br />

in de coronaperiode. We zien dit ook sterk terug in hoe<br />

wij omgaan met mensen en groepen die een andere religie<br />

of denkwijze hebben. In plaats van werkelijk openstaan voor<br />

wat die ander misschien denkt en voelt, komen vooroordelen<br />

al snel op de proppen. Dit proces vindt ook plaats in de politiek.<br />

Werkelijk vrij denken en ook die ander daarin vrij laten<br />

zonder oordeel, blijkt heel moeilijk te zijn. In die zin leven<br />

we in een illusie van vrijheid. Laten we eerst eens gaan kijken<br />

wat het betekent om in die illusie te leven.<br />

LEVEN IN ILLUSIE<br />

Veel mensen verwarren de betekenis van het woord illusie<br />

met iets dat niet waar of onwerkelijk zou zijn. Dat is niet zo.<br />

De omgeving waarin men woont, werkt, leeft, liefheeft, is er<br />

wel degelijk. Alles wat men op aarde denkt te hebben of denkt<br />

waar te nemen en te ervaren, bestaat. De illusie begint pas<br />

duidelijk te worden op het moment dat we bewust worden<br />

van alles om ons heen en wie wij werkelijk zijn. We gaan dan<br />

zien dat vrijwel alles wat wij voor waar en werkelijk aannemen<br />

in feite door onszelf bedacht wordt.<br />

Het woord illusie betekent dat iets wel waargenomen<br />

wordt maar dat de betekenis ervan anders is dan men aanvankelijk<br />

dacht. Een illusionist of goochelaar laat illusies<br />

zien. De waarnemer denkt iets te zien, maar de werkelijkheid<br />

achter die waarneming is iets anders. Onze hersenen<br />

nemen door opvoeding, cultuur, onderwijs, vooroordelen en<br />

opinies waar wat we verwachten te zien maar niet wat er<br />

werkelijk is.<br />

In een experiment legt een proefpersoon een arm op een<br />

tafel en aan de ander kant van de tafel ligt een kunstarm.<br />

De proefpersoon wordt verzocht om naar beide armen te kijken<br />

en plotseling slaat de onderzoeker met een hamer op de<br />

kunstarm. De proefpersoon voelt de pijn van de hamerslag<br />

terwijl hij in werkelijkheid niet wordt geraakt. Het experiment<br />

laat zien dat er in werkelijkheid geen verbinding bestaat<br />

tussen zien, waarnemen en voelen. Het neurologisch systeem<br />

vult het idee in zonder te beseffen dat het om een illusie<br />

gaat.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 53


UBUNTU<br />

DOORZIEN VAN ILLUSIES<br />

Het voorbeeld laat zien dat mensen niet goed in staat zijn om<br />

waar te nemen wat er werkelijk is. Wij zien belangrijke of onverwachte<br />

dingen niet. Dit zie je in alles terug. In hoe we kijken<br />

naar mensen, de maatschappij, de politiek, de economie,<br />

het geldverkeer, enzovoorts.<br />

Indien we een illusie willen herkennen, zal onze waarneming<br />

moeten veranderen en zullen we open moeten staan<br />

voor het onbekende. Dat betekent dat we open moeten staan<br />

voor datgene wat we misschien niet graag willen zien.<br />

Het doorzien van illusies is vaak lastig. We kunnen bijvoorbeeld<br />

verliefd worden op iemand die eigenlijk niet bij<br />

ons past. Vaak blijkt dat anderen dit al veel langer inzagen,<br />

terwijl we dit zelf niet wilden zien. Tot de schellen ons van<br />

de ogen vallen.<br />

EENVOUDIGE STAP<br />

Het is bijna onmogelijk je van illusies los te maken. Je ziet in<br />

dat ons leven gebouwd is op ideeën die ons het gevoel geven<br />

dat er inhoud is juist daar waar er geen inhoud is.<br />

Wanneer men zich een andere vorm van waarnemen meester<br />

maakt, begint er een gevoel van werkelijke vrijheid te komen.<br />

Het gevoel dat alle nutteloze zaken in het leven er niet toe<br />

doen. Het is bevrijdend om te voelen wat wel belangrijk is en<br />

wat wel echte waarde heeft, namelijk licht en liefde.<br />

Meest belangrijke is dat deze stap zo eenvoudig is. Er is<br />

geen lange weg van processen, workshops, intensieve weekenden<br />

en cursussen nodig, maar het vraagt om heel helder en<br />

eerlijk te kijken naar wat is, om zonder gedachten en oordelen<br />

te kijken wat het leven, de natuur, de mens eigenlijk doet<br />

op aarde en wat het resultaat is van datgene wat men doet.<br />

Kijken naar wat er is zonder te denken, is de enige weg<br />

naar vrijheid. Juist de eenvoud van deze stap maakt het zo<br />

vreemd dat de illusies van het leven zo hardnekkig blijven<br />

voortbestaan. Het lijkt wel of het grootste deel van de mensheid<br />

dit nodig heeft omdat men anders vertwijfeld de weg<br />

kwijtraakt. Illusies worden dan als een houvast ervaren.<br />

JAAP HIDDINGA<br />

Jaap Hiddinga studeerde kwantumnatuurkunde en chemie.<br />

Hij kreeg in 1993 een openbaring die zijn leven en<br />

denken totaal veranderde. Hij houdt zich bezig met het<br />

schrijven van boeken en het geven van consulten. Daarnaast<br />

geeft hij adviezen over duurzame energiebronnen.<br />

Hij heeft vele boeken geschreven. In het BRES-fonds verschenen:<br />

Voorbij de illusie; Visioenen vanuit de bron; Boeddha<br />

en de uil; De verwarde mens; De levensbron; Bronnen van inspiratie;<br />

Verzamelde wijsheid; Man, vrouw en zielenbewustzijn,<br />

een herziene versie van De laatste stap naar bewustzijn en<br />

een herziene versie van Transformatie naar nieuw leven. Ook<br />

schreef hij twee boeken over Schotland: Historisch Schotland<br />

en Natuur in Schotland.<br />

Meer informatie: jaap.hiddinga@btopenworld.com<br />

VRIJ ZIJN<br />

De mens heeft op aarde een maatschappij gecreëerd met regels,<br />

wetten, ideeën en oordelen. In die maatschappij leven<br />

we op een manier waarvan we denken dat die goed voor ons<br />

is. Naarmate we ons bewuster worden van een diepere waarheid<br />

gaan we ons afvragen of de manier van leven ook werkelijk<br />

goed voor ons is.<br />

“VRIJWEL ALLES WAT WIJ VOOR WAAR<br />

EN WERKELIJK AANNEMEN, IS IN FEITE<br />

DOOR ONS BEDACHT.”<br />

Op dat moment aangekomen, kunnen we eerlijk kijken naar<br />

wat is en naar wat men denkt te zijn vanuit alle vooringenomen<br />

gedachtes, religieuze en spirituele dogma’s en aardse<br />

wetten, maatschappelijke en financiële regels en culturele<br />

patronen. We kunnen dan ook kijken naar alle relatievormen<br />

die niet op waarachtig samenwerken, vriendschap of echte<br />

liefde gebaseerd zijn en alles wat de mens zelf in hoogmoed<br />

en ijdelheid bedenkt.<br />

Dan kan men zich realiseren dat men volledig vrij kan<br />

zijn. Als we vanuit die vrijheid het licht en de liefde laten stromen,<br />

zonder verwachtingen, zonder een bepaalde uitkomst<br />

te verlangen en vrij van ego, dan kan alles in het leven ten<br />

goede veranderen. n<br />

54 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


ACTIVATORS<br />

Activators over de waarde(n) van de financiële sector<br />

Zoek de menselijke<br />

maat in alles<br />

TEKST FRANK JAN DE GRAAF<br />

Het New Financial Magazine<br />

stelt in iedere editie een Activator<br />

een aantal vragen over<br />

de waarde(n) van de financiële<br />

sector. Wat gaat goed, wat kan<br />

beter en hoe verhogen we de<br />

niet-financiële waarde van de<br />

sector? Ditmaal Frank Jan de<br />

Graaf, lector aan de Hogeschool<br />

van Amsterdam.<br />

Hoe ziet de dienstverlening in de financiële<br />

dienstverlening er idealiter uit?<br />

Een ideale financiële dienstverlening<br />

is bescheiden en gebaseerd op vormen<br />

van onderlinge financiële solidariteit.<br />

Het gaat om economische transacties<br />

en daarbij past zakelijkheid. Dit wil<br />

niet zeggen dat sociale waarden niet<br />

belangrijk zijn. Sterker nog, duurzame<br />

economische transacties zijn alleen<br />

mogelijk bij goede menselijke relaties.<br />

Voor een gemeenschapseconomie<br />

zijn drie zaken nodig. Het vraagt mensen<br />

die verantwoordelijkheid kunnen<br />

nemen voor zichzelf, voor elkaar en de<br />

maatschappij en het vraagt een goede<br />

organisatie waarbij bedrijfsdoelen worden<br />

gekoppeld aan individuele belangen.<br />

Ten derde – en dit wordt vaak vergeten<br />

– moet een gemeenschapseconomie<br />

de dagelijkse beleving van mensen<br />

verbeteren en geworteld zijn in de dagelijkse<br />

praktijk. We zijn nu te veel met<br />

abstracties en beleid bezig, terwijl we<br />

de menselijke relaties vergeten.<br />

“EEN NIEUWE MANIER VAN<br />

KIJKEN NAAR FINANCIËLE<br />

DIENSTVERLENING”<br />

Wat is de rol van innovatie en verantwoordelijkheid<br />

in de financiële dienstverlening?<br />

Innovatie is een economische activiteit<br />

dichter bij mensen brengen en eenvoudiger<br />

maken. Een voorbeeld van hoe<br />

het niet moet is de Rabobank. Twintig<br />

jaar geleden sprak ik met de risicomanager<br />

van de Rabobank die zei dat ze<br />

het beste risicomanagementsysteem<br />

hadden dat er bestond. In de dorpen<br />

waar ze actief waren, letten mensen op<br />

elkaar en daarmee ook op hun spaargedrag<br />

en de resultaten van hun bank. Als<br />

ik dan nu hoor dat de Rabobank erover<br />

denkt om compliance-activiteiten te organiseren<br />

in Polen, dan denk ik dat de<br />

bank compleet de weg kwijt is en ontworteld<br />

in de maatschappij staat.<br />

Verantwoordelijkheid vraagt om<br />

menselijke relaties. Nieuwe initiatieven<br />

zoals Buurtzorg en veel andere organisaties<br />

laten zien dat we niet in grote<br />

bureaucratische structuren hoeven<br />

te functioneren om een goede samenleving<br />

gaande te houden. Nu worden<br />

globalisering, regulering en IT-ontwikkelingen<br />

vaak genoemd als argument<br />

voor schaalvergroting. Dat is maar gedeeltelijk<br />

correct. De platformeconomie<br />

laat zien dat mensen gezamenlijk<br />

zaken kunnen organiseren. Taxichauffeurs<br />

kunnen zich met een eigen platform<br />

verenigen tegenover Uber, hoteliers<br />

tegenover Booking. Eenzelfde<br />

ontwikkeling betekende honderd jaar<br />

geleden het ontstaan van coöperatieve<br />

banken en zuivelfabieken.<br />

Wat zijn de belangrijkste kernwaarden<br />

van de verzekeringssector?<br />

De verzekeringssector is ontstaan uit<br />

‘onderlingen’. Dit gedachtengoed is<br />

helemaal weggeorganiseerd en gejuridiseerd.<br />

De uitdaging wordt deze vormen<br />

van menselijke relaties weer terug<br />

te brengen op een nuchtere en praktische<br />

wijze.<br />

Is een financiële sector mogelijk met<br />

rendement voor zowel aandeelhouders,<br />

medewerkers, klanten als de samenleving?<br />

De Nederlandse financiële sector bestaat<br />

op basis van samenwerking tussen<br />

klanten, medewerkers, aandeelhouders<br />

en de samenleving. Het is een<br />

56 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


ACTIVATORS<br />

historisch onjuiste misvatting om te<br />

denken dat alles om het geld van aandeelhouders<br />

gaat, zo heb ik in mijn<br />

proefschrift uit 2005 laten zien.<br />

Is verjonging noodzakelijk om in de financiële<br />

sector te vernieuwen en in hoeverre<br />

zie je dit terug?<br />

Natuurlijk is verjonging nodig. Dat<br />

gaat voor een deel vanzelf. Wij leiden<br />

elke dag nieuwe professionals op. Verder<br />

zijn er belangrijke marktontwikkelingen<br />

die de sector veranderen. Zo verandert<br />

de financiering van MKB-bedrijven<br />

structureel. Er zijn inmiddels meer<br />

dan 200 aanbieders naast de zich steeds<br />

verder terugtrekkende banken.<br />

Zijn er initiatieven die je waardeert in<br />

de financiële sector?<br />

De Stichting MKB Financiering probeert<br />

nieuwe standaarden te creëren<br />

op het gebied van MKB-financiering. De<br />

Hogeschool van Amsterdam heeft daar<br />

mede aan de basis van gestaan. Het gaat<br />

om een nieuwe manier van kijken naar<br />

financiële dienstverlening. Nieuwe digitale<br />

mogelijkheden zijn daarbij vaak<br />

erg belangrijk. Ik denk dat op de MKBfinancieringsmarkt<br />

de komende jaren<br />

nog veel fout zal gaan, maar de stichting<br />

is wel de start van een maatschappelijk<br />

verantwoord antwoord op de<br />

nieuwe uitdagingen.<br />

Op termijn kunnen ook broodfondsen<br />

en kredietunies succes worden. Er<br />

ontstaan steeds meer vormen van zelforganisaties,<br />

ondanks een dominante<br />

overheid die met geld strooit.<br />

Welke boodschap zou je de financiële<br />

sector graag meegeven?<br />

Zoek de menselijke maat in alles. Grote<br />

organisaties kennen belangrijke schaalnadelen,<br />

zeker als ze regelgeving voorop<br />

zetten. Regelgeving is natuurlijk<br />

heel belangrijk, maar kan nooit een primair<br />

proces zijn. Het gaat om mensen<br />

helpen, mensen een dienst bewijzen.<br />

Wat draag je zelf bij aan een betere financiële<br />

sector?<br />

Wij leiden jonge mensen op voor de financiële<br />

sector en doen onderzoek. Verder<br />

doen we innovatieve onderzoeksprojecten<br />

vanuit het Center for Economic<br />

Transformation (CET) en het<br />

Center for Financial Innovation (CFI).<br />

Duurzaamheid en digitalisering maken<br />

we concreet voor bedrijven en andere<br />

organisaties.<br />

Wat is de belangrijkste les die je in het<br />

afgelopen jaar hebt geleerd?<br />

Er is veel kennis beschikbaar. Om het te<br />

gebruiken, moeten we leren samenwerken<br />

en leren voortbouwen op de kennis<br />

“EEN VOORBEELD<br />

VAN HOE HET NIET MOET<br />

IS DE RABOBANK”<br />

die er al is. Modieuze begrippen als de<br />

betekeniseconomie, gemeenschapseconomie,<br />

duurzaamheid en digitalisering<br />

zijn al langer bekend en we weten ook<br />

hoe we ze concreet kunnen maken. De<br />

kunst is een gezamenlijke ontwikkelproces<br />

– dit heet ook wel onderzoek –<br />

in te gaan om onze doelen werkelijk te<br />

maken. n<br />

Frank Jan de Graaf is lector Corporate Governance<br />

& Leadership aan de Hogeschool van<br />

Amsterdam.<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 57


YOUR 100 YEAR LIFE<br />

Oudedagsarmoede<br />

als tikkende tijdbom<br />

Wat gebeurt er als wereldwijd mensen steeds langer in goede gezondheid<br />

leven en langer aanspraak maken op een pensioen, terwijl<br />

er tegelijkertijd steeds minder mensen aan het werk zijn en<br />

minder jonge mensen instromen. Dan is er sprake van een tikkende<br />

tijdbom. De nieuwe documentaire Your 100 Year Life van hoogleraar<br />

Theo Kocken maakt de kijker bewust van deze tijdbom en geeft<br />

aan hoe we anders tegen ouderen en tegen pensioen zullen moeten<br />

gaan aankijken. “Je kunt het niet maken om mensen misschien wel<br />

dertig jaar lang een verplichte en permanente lockdown op te leggen”,<br />

aldus Kocken.<br />

Dit waren de ingrediënten<br />

van de voorvertoning op<br />

18 mei 20<strong>22</strong> van deze documentaire,<br />

mogelijk gemaakt<br />

door de stichting<br />

New Financial Forum met<br />

als gastheer a.s.r.. Honderd bezoekers<br />

TEKST WILLEM VREEWIJK<br />

bekeken deze belangwekkende documentaire<br />

en gingen na afloop onder<br />

leiding van dagvoorzitter Boudewijn<br />

van Uden van a.s.r. met Theo Kocken<br />

de dialoog aan op welke manier deze<br />

tijdbom onschadelijk kan worden gemaakt.<br />

Kocken zou persoonlijk aanwezig<br />

zijn tijdens de vertoning, maar zat<br />

vast op Tenerife: zijn vlucht terug naar<br />

Nederland werd tot twee keer toe geannuleerd.<br />

Met een videoverbinding kon<br />

de dialoog toch plaatsvinden.<br />

Kocken maakte eerder de documentaire<br />

Boom Bust Boom, geproduceerd<br />

met Terry Jones, over de vele opeenvolgende<br />

financiële crises in de wereld en<br />

het onvermogen van de mens om hiervan<br />

iets te leren. Ook deze documentaire<br />

werd – in 2015 – vertoond door het<br />

New Financial Forum bij a.s.r. De nieuwe<br />

documentaire geeft vanuit het perspectief<br />

van Japan, Ghana, Duitsland,<br />

Engeland en de VS stof tot nadenken en<br />

inspirerende voorbeelden hoe beter om<br />

te gaan met onze ‘eeuw aan leven’.<br />

58 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


YOUR 100 YEAR LIFE<br />

Dat de oudedagsarmoede een tikkende<br />

tijdbom is, maakt de documentaire<br />

heel goed duidelijk. In Duitsland bijvoorbeeld<br />

gaat inmiddels al 10 procent<br />

van de ouderen naar een voedselbank.<br />

In totaal zijn er in Duitsland inmiddels<br />

900 voedselbanken. De pensioenkloof<br />

tussen mannen en vrouwen groeit<br />

hard, ook al is die er altijd wel geweest.<br />

In de Verenigde Staten belanden steeds<br />

meer ouderen op straat. Pensioenfondsen<br />

kennen daar inmiddels een tekort<br />

van 34 biljoen dollar. Doordat er steeds<br />

meer ouderen langer leven en er steeds<br />

minder jongeren zijn, klapt het pensioensysteem<br />

in elkaar, overal ter wereld.<br />

Jongeren hebben de grootste kans op<br />

oudedagsarmoede.<br />

In landen waar dat mogelijk is,<br />

krijgen mensen het advies om vroeg<br />

te beginnen met het sparen voor de<br />

oude dag. Maar helaas hebben veruit<br />

de meeste mensen geen empathie met<br />

hun toekomstige ik. Ons brein is niet<br />

toegerust om plannen te maken voor later.<br />

Wat wel kan helpen, is anders aankijken<br />

tegen pensioen. Dit onder het<br />

motto: ‘stuur pensioen met pensioen’.<br />

Pas als we anders gaan kijken naar ouderen,<br />

ze op waarde gaan inschatten,<br />

ze ook op oudere leeftijd laten participeren<br />

in de samenleving, ze de keuze<br />

laten of ze willen stoppen met werken<br />

of niet en ze omarmen als deel van de<br />

oplossing en niet als een probleem, pas<br />

“STUUR PENSIOEN<br />

MET PENSIOEN”<br />

dan kunnen we de tijdbom gaan ontmantelen.<br />

Belangrijkste voor mensen,<br />

oud of jong, is van betekenis kunnen<br />

zijn. En dat kan eventueel ook tegen<br />

een lager inkomen.<br />

ZELFSTANDIGEN<br />

Groot probleem wereldwijd is het<br />

groeiend aantal zelfstandigen dat niet<br />

of nauwelijks pensioen opbouwt. Afrika<br />

telt de meeste zelfstandigen. In Ghana<br />

gaat het zelfs om zo’n 90 procent<br />

van de beroepsbevolking Dit wordt de<br />

informele sector genoemd. Niemand<br />

heeft de mogelijkheid voor later te sparen,<br />

simpelweg omdat er niet gespaard<br />

kan worden van het beetje geld dat<br />

wordt verdiend. Wel worden er steeds<br />

meer bijeenkomsten voor vrouwen georganiseerd,<br />

omdat vrouwen vaker<br />

meer verantwoordelijkheid nemen dan<br />

mannen. De overheid kan een belangrijke<br />

rol hebben in het stimuleren van<br />

sparen. Als ondernemers in de cacaoindustrie<br />

bijvoorbeeld maandelijks tien<br />

procent van hun inkomen opzij leggen<br />

voor de oude dag, dan wordt dit bedrag<br />

door de overheid verdubbeld.<br />

Bijna overal ter wereld vinden mensen<br />

ouder dan vijftig of zestig jaar niet of<br />

nauwelijks nog werk. Werkgevers vinden<br />

hen te oud en denken dat ze niet<br />

fit zijn, te duur of niet flexibel genoeg.<br />

De boodschap richting ouderen is dan<br />

in feite: je doet er niet meer toe. Werkgevers<br />

zullen de voordelen van ouderen<br />

moeten gaan inzien. Dat begint met bewustwording.<br />

Teams met gemixte leeftijden<br />

presteren beter, ouderen kunnen<br />

met hun ervaring en wijsheid prima<br />

een coachingsrol vervullen en ouderen<br />

kunnen bijgeschoold worden en andere<br />

rollen krijgen binnen een bedrijf. In<br />

de documentaire worden voorbeelden<br />

aangehaald van bedrijven die juist wel<br />

ouderen in dienst nemen en daar wel<br />

bij varen.<br />

Mensen willen blijven werken omdat<br />

het hen waarde geeft, ze van betekenis<br />

blijven. Door van nut te zijn voor<br />

de samenleving, raken ouderen ook<br />

niet in een isolement. Door in beweging<br />

te zijn, onderdeel te zijn van een<br />

gemeenschap, blijven mensen ook gezonder,<br />

zowel lichamelijk als geestelijk.<br />

Verzekeraars weten heel goed dat mensen<br />

die vroeg met pensioen gaan, vaak<br />

snel sterven. In Japan en de Verenigde<br />

Staten ontstaan steeds meer communities<br />

voor ouderen. Zij werken en/of leven<br />

samen en dragen zo bij aan het geheel.<br />

Een 98-jarige Japanse vrouw gaat<br />

bijvoorbeeld graag naar haar werk, ook<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 59


YOUR 100 YEAR LIFE<br />

al moet ze met het openbaar vervoer<br />

komen en moet ze twee keer overstappen.<br />

Ze zegt: “Ik ga pas met pensioen<br />

als ze zeggen dat ik met pensioen moet.<br />

Niet eerder.”<br />

“WAT HEB JE AAN EEN GOED<br />

PENSIOEN ALS JE IN EEN<br />

ZWART GAT VALT?”<br />

THEO KOCKEN<br />

Theo Kocken (1964) is hoogleraar risicomanagement aan de VU en oprichter<br />

(2000) van de Engels-Nederlandse risico- en pensioenspecialist Cardano. Hij studeerde<br />

Bedrijfskunde (Eindhoven) en Econometrie (Tilburg) en promoveerde aan<br />

de VU (Amsterdam) en was van 1990 tot 2000 verantwoordelijk voor risicomanagement<br />

bij onder andere ING en Rabobank International. Hij richtte Cardano<br />

op vanuit de overtuiging dat in een onzekere wereld iedereen moet kunnen rekenen<br />

op een rechtvaardig pensioen. Destijds was de schijnzekerheid van wiskundige<br />

modellen allesbepalend in de financiële wereld.<br />

Tegen de stroom en de tijdgeest in bleef de Cardano-oprichter vasthouden<br />

aan het gegeven dat de toekomst onvoorspelbaar is en dat risicomanagement gebaseerd<br />

moet zijn op het vermogen om je snel aan te passen in verschillende scenario’s.<br />

Dit gedachtegoed is inmiddels gemeengoed geworden. Cardano is onder<br />

leiding van Theo Kocken in twintig jaar tijd uitgegroeid tot een onderneming<br />

met 350 medewerkers, verspreid over drie kantoren in Nederland en het Verenigd<br />

Koninkrijk. De organisatie beschermt voor vijftig pensioenfondsen en verzekeraars<br />

ruim 120 miljard euro aan beleggingen en verplichtingen, adviseert<br />

over 450 miljard euro en beheert 30 miljard euro aan vermogen.<br />

In 2021 verliet Kocken Cardano. Momenteel is hij voorzitter van de RvC van<br />

Stichting Cardano Development, dat zich richt op betere financial inclusion en<br />

een stabieler financieel systeem in ontwikkelingslanden.<br />

OPLOSSINGEN<br />

In de dialoog na afloop van de documentaire<br />

ging het vooral over oplossingsrichtingen.<br />

Zo zal de pensioensystematiek<br />

moeten worden aangepast<br />

en zullen flexibele pensioenen en demotie<br />

tot de mogelijkheden moeten<br />

gaan behoren. Zo verzuchtte in de documentaire<br />

een gepensioneerde man<br />

dat hij zo blij was geen manager meer<br />

te hoeven zijn, maar dat hij nu het échte<br />

werk kon doen, waar hij wel energie<br />

van kreeg, ook al was dat tegen een lager<br />

inkomen. “Verplicht ouderen in<br />

dienst nemen, zal niet werken, meer<br />

bewustzijn wel. Dat gaat echter stap<br />

voor stap”, aldus Kocken<br />

Volgens Kocken kan de financiële<br />

sector hier een hele belangrijke rol in<br />

spelen. “Pensioenen zijn sowieso geen<br />

zekerheid, niemand kan voorspellen<br />

hoe de wereld er over dertig jaar uitziet.<br />

Pensioenfondsen en -verzekeraars<br />

moeten het niet alleen maar over bedragen<br />

hebben. Belangrijker is wat<br />

mensen met hun leven willen doen.<br />

Wat zijn je talenten, wat kan en wil je<br />

bijdragen, waar word je blij van? Die<br />

coachingsrol past bij uitstek bij de financiële<br />

sector. Met deze vragen kun<br />

je niet vroeg genoeg beginnen. Om te<br />

beginnen op scholen, in opleidingen,<br />

maar uiteraard ook binnen bedrijven<br />

en organisaties zelf. Ontdek wat mensen<br />

kunnen en wat ze bij willen dragen<br />

en maak daar met elkaar plannen<br />

voor. Mensen hebben vaak veel meer<br />

talenten dan werkgevers denken. Mensen<br />

willen van betekenis zijn en blijven.<br />

Wat heb je immers aan een goed pensioen,<br />

als je na je werkzame leven in een<br />

zwart gat valt?”<br />

Kocken zei positief te staan tegenover<br />

de invoering van een basisinkomen,<br />

ook al zou dit niet het hele probleem<br />

oplossen. “Er is veel kritiek op<br />

het basisinkomen omdat de veronderstelling<br />

is dat mensen er lui van worden.<br />

Daar ben ik het niet meer eens.<br />

Mensen willen hoe dan ook graag bijdragen<br />

en van betekenis zijn. Maar<br />

naast een inkomen zul je mensen ook<br />

een gezond en actief sociaal leven moeten<br />

aanbieden.”<br />

Kocken was het eens met de constatering<br />

dat het pensioenstelsel in feite<br />

oneerlijk systeem is, omdat lagere inkomens<br />

– doorgaans mensen met zwaardere<br />

beroepen, met een ongezondere levensstijl<br />

en een grotere kans op eerder<br />

dood gaan – de hogere inkomens – die<br />

vaak minder zwaar fysiek werk doen,<br />

gezonder leven en in gezondere buurten<br />

wonen en dus ook langer leven –<br />

subsidiëren. “In die zin kun je de AOW<br />

een oneerlijk instituut noemen.” n<br />

60 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


AMBASSADEURS<br />

Activators van het<br />

• Dick-Jan Abbringh | Purpose<br />

Newfinancialforum.nl/dick-jan-abbringh<br />

• Kim van den Anker | MeerwAarde<br />

Newfinancialforum.nl/kim-van-den-anker<br />

• Roy van den Anker | Heilbron<br />

Newfinancialforum.nl/roy-van-den-anker<br />

• Erica Argelo | Circle of Art<br />

Newfinancialforum.nl/erica-argelo<br />

• Jeroen Bais | Next Step Factory<br />

Newfinancialforum.nl/jeroen-bais<br />

• Femke Bakker | AnsvarIdéa<br />

Newfinancialforum.nl/femke-bakker<br />

• Pieter van den Ban | Univé<br />

Newfinancialforum.nl/pieter-van-den-ban<br />

• Jelle Bartels | Next Step Factory<br />

Newfinancialforum.nl/jelle-bartels<br />

• Ewald Bary | Lindenhaeghe<br />

Newfinancialforum.nl/ewald-bary<br />

• Ron Bavelaar | Univé<br />

Newfinancialforum.nl/ron-bavelaar<br />

• Lambert Becks | Qees<br />

Newfinancialforum.nl/lambert-becks<br />

• Robin van Beem | Polis Advocaten<br />

Newfinancialforum.nl/robin-van-beem<br />

• Ted van den Bergh | Transitiecoalitie Voedsel<br />

Newfinancialforum.nl/ted-van-den-bergh<br />

• Toon Berendsen | VVP<br />

Newfinancialforum.nl/toon-berendsen<br />

• Cees Bol / BOL-Advies<br />

Newfinancialforum.nl/cees-bol<br />

• Olette Bollen | Connect4Value<br />

Newfinancialforum.nl/olette-bollen<br />

• Thom Boot | Thomorrow LifePlanning<br />

Newfinancialforum.nl/thom-boot<br />

• Mark Boskamp | Dukers & Baelemans<br />

Newfinancialforum.nl/mark-boskamp<br />

• Robin Bouman | Yellowtail<br />

Newfinancialforum.nl/robin-bouman<br />

• Jules Brader | De Goudse<br />

Newfinancialforum.nl/jules-brader<br />

• Nanda Bramer | MY Organization<br />

Newfinancialforum.nl/nanda-bramer<br />

• Michiel Brandt | SVC Brandt Advies<br />

Newfinancialforum.nl/michiel-brandt<br />

• Wilma de Bruijn | Eurapco<br />

Newfinancialforum.nl/wilma-de-bruijn<br />

• Paul Burger | AnsvarIdéa<br />

Newfinancialforum.nl/paul-burger<br />

• Christel van Capelleveen | a.s.r.<br />

Newfinancialforum.nl/christel-van-capelleveen<br />

• Urjan Claassen | C-Profile<br />

Newfinancialforum.nl/urjan-claassen<br />

• Jos Claessens | result-is<br />

Newfinancialforum.nl/jos-claessens<br />

• Marcel Coopman | Next Step Factory<br />

Newfinancialforum.nl/marcel-coopman<br />

• Jack Cox | Econsenso<br />

Newfinancialforum.nl/jack-cox<br />

• Kim Cramer | Emotone<br />

Newfinancialforum.nl/kim-cramer<br />

• Gijs Dalen Meurs | Eyevestor.com<br />

Newfinancialforum.nl/gijs-dalen-meurs<br />

• Ralph van Dam | Centraal Beheer Achmea<br />

Newfinancialforum.nl/ralph-van-dam<br />

• Gary Damen | Paradigma Groep<br />

Newfinancialforum.nl/gary-damen<br />

• Chris Das | Taurus Financiële Belevingen<br />

Newfinancialforum.nl/chris-Das<br />

• Michiel Dietvorst / Pridea<br />

Newfinancialforum.nl/michiel-dietvorst<br />

• Douwe Dijkstra<br />

Newfinancialforum.nl/douwe-dijkstra<br />

• Jan Donselaar | DMA<br />

Newfinancialforum.nl/jan-donselaar<br />

• Joram van Doorn / Site Online<br />

Newfinancialforum.nl/joram-van-doorn<br />

• Peter Dussel | Figlo<br />

Newfinancialforum.nl/peter-dussel<br />

• Patrick Eppink | Turner<br />

Newfinancialforum.nl/patrick-eppink<br />

• Erik Friedeberg<br />

Newfinancialforum.nl/erik-friedeberg<br />

• Indra Frishert | Dazure<br />

Newfinancialforum.nl/indra-frishert<br />

• Annemarie Gerritsma | GAPP<br />

Newfinancialforum.nl/annemarie-gerritsma<br />

• Peter van Geijtenbeek | Turien & Co<br />

Newfinancialforum.nl/peter-van-geijtenbeek<br />

• Frank Jan de Graaf | Hogeschool van Amsterdam<br />

Newfinancialforum.nl/frank-jan-de-graaf<br />

• Roger Hagen | Rebels in Finance<br />

Newfinancialforum.nl/roger-hagen<br />

• Jan Hamburger | Turien & Co<br />

Newfinancialforum.nl/jan-hamburger<br />

• Aloys Harmsen | Pensioen Support Nederland<br />

Newfinancialforum.nl/aloys-harmsen<br />

• Kees Haverkamp | Newest Industry<br />

Newfinancialforum.nl/kees-haverkamp<br />

• Maurice van den Hemel | All-Insure<br />

Newfinancialforum.nl/maurice-van-den-hemel<br />

• Robin Heuten | VLPN<br />

Newfinancialforum.nl/robin-heuten<br />

• Eline Hesse | Circular IQ<br />

Newfinancialforum.nl/eline-hesse<br />

• Jaap Hiddinga | Jaap Hiddinga<br />

Newfinancialforum.nl/jaap-hiddinga<br />

• Jac Hielema | Economy Transformers<br />

Newfinancialforum.nl/jac-hielema<br />

• Marco Hoekstra<br />

Newfinancialforum.nl/marco-hoekstra<br />

• Liesbeth Hogervorst | Energizer<br />

Newfinancialforum.nl/liesbeth-hogervorst<br />

• Jack Hommel | Centraal Beheer Achmea<br />

Newfinancialforum.nl/jack-hommel<br />

• Ton van Hooft | Kompas Financiën<br />

Newfinancialforum.nl/ton-van-hooft<br />

• Fred Huibers | Hogeschool van Amsterdam<br />

New Financial Forum/fred-huibers<br />

• Arno Groot Koerkamp | Future of Finance<br />

Newfinancialforum.nl/arno-groot-koerkamp<br />

• Chantal Inen | The Punchy Pack<br />

Newfinancialforum.nl/chantal-inen<br />

• Sylvia Janssen | Onkar Compliance<br />

Newfinancialforum.nl/sylvia-janssen<br />

• Femke de Jong<br />

Newfinancialforum.nl/femke-de-jong<br />

• Gert de Jong | Hogeschool van Amsterdam<br />

New Financial Forum/gert-de-jong<br />

• Antoinette Kalkman | Nationale Waarborg<br />

Newfinancialforum.nl/antoinette-kalkman<br />

• Ron van Kesteren | Stv<br />

Newfinancialforum.nl/ron-van-kesteren<br />

• Mark Klabbers | AS Support<br />

Newfinancialforum.nl/mark-klabbers<br />

• Pepijn van Kleef | MoneyView Research<br />

Newfinancialforum.nl/pepijn-van-kleef<br />

• Kees Klomp | Karmanomics<br />

Newfinancialforum.nl/kees-klomp<br />

• Theo Kocken | Cardano Group<br />

Newfinancialforum.nl/theo-kocken<br />

• Alexander Koene | BR-ND<br />

Newfinancialforum.nl/alexander-koene<br />

• Dirk Kooiman | Kooiman Advies<br />

Newfinancialforum.nl/dirk-kooiman<br />

• Stef Kuypers | Happonomy<br />

Newfinancialforum.nl/stef-kuypers<br />

• Sjoerd Laarberg | Allianz Nederland<br />

Newfinancialforum.nl/sjoerd-laarberg<br />

• Heidi Leenaarts | United Economy<br />

Newfinancialforum.nl/heidi-leenaarts<br />

62 | <strong>NFM</strong> ZOMER 20<strong>22</strong>


AMBASSADEURS<br />

New Financial Forum<br />

• Juri Leissner | Leissner & Van der Molen<br />

Newfinancialforum.nl/juri-leissner<br />

• Peter Paul Leutscher | RedZebra Group<br />

Newfinancialforum.nl/peter-paul-leutscher<br />

• Joke Lodewijk | Urban Knowmads<br />

Newfinancialforum.nl/joke-lodewijk<br />

• Nicolette Loonen | Fidet Finance Professionals<br />

Newfinancialforum.nl/nicolette-loonen<br />

• Nadine Maarhuis | VMaatschapWij<br />

Newfinancialforum.nl/nadine-maarhuis<br />

• Michael Mackaaij | Verne Business Excellence<br />

Newfinancialforum.nl/michael-mackaaij<br />

• Thom Mallant | Allianz Nederland<br />

Newfinancialforum.nl/thom-mallanT<br />

• Damaris Matthijsen | Economy Transformers<br />

Newfinancialforum.nl/damaris-matthijsen<br />

• Gilbert Mattu | a.s.r.<br />

Newfinancialforum.nl/gilbert-mattu<br />

• Maria Mazarakis | Maria Mazarakis Levensverhaal<br />

Inzicht<br />

Newfinancialforum.nl/maria-mazarakis<br />

• Jaap van der Meer | VLPN<br />

Newfinancialforum.nl/jaap-van-der-meer<br />

• Hubrien Meijaard | Hubrien financieel advies 2.0<br />

Newfinancialforum.nl/hubrien-meijaard<br />

• Patrick Meijn<br />

Newfinancialforum.nl/patrick-meijn<br />

• Richard Meinders | SVC Groep<br />

Newfinancialforum.nl/richard-meinders<br />

• Saskia Michels | W’aarde controlling<br />

Newfinancialforum.nl/saskia-michels<br />

• Roeland van der Molen | Leissner & Van der Molen<br />

Newfinancialforum.nl/roeland-van-der-molen<br />

• Matthijs Mons | Yellowtail<br />

Newfinancialforum.nl/matthijs-mons<br />

• Marc de Moor | Sandstreet Consultants<br />

Newfinancialforum.nl/marc-de-moor<br />

• Kaj Morel | De Zaak van Betekenis<br />

Newfinancialforum.nl/kaj-morel<br />

• Carla Muters | NHG<br />

Newfinancialforum.nl/carla-muters<br />

• Natasja Naron | Garbriël Financiële Bescherming<br />

Newfinancialforum.nl/natasja-naron<br />

• Maarten Nijman | ONE<br />

Newfinancialforum.nl/maarten-nijman<br />

• Harrie-Jan van Nunen | De Financiële Makelaar<br />

Newfinancialforum.nl/harrie-jan-van-nunen<br />

• Thera van Osch | OQ consulting<br />

Newfinancialforum.nl/thera-van-osch<br />

• Jeroen Oversteegen | Nationale Hypotheekbond<br />

Newfinancialforum.nl/jeroen-oversteegen<br />

• Li An Phoa | Drinkable Rivers<br />

Newfinancialforum.nl/li-an-phoa<br />

• Gilbert Pluym | Onderlinge ‘s-Gravenhage<br />

Newfinancialforum.nl/gilbert-pluym<br />

• Karin Polman | Florius<br />

Newfinancialforum.nl/karin-polman<br />

• Peter Post | MoneyView Research<br />

Newfinancialforum.nl/peter-post<br />

• Richard Qaiser | HDI Global Specialty<br />

Newfinancialforum.nl/richard-qaiser<br />

• Cindy Ras | Fontys<br />

Newfinancialforum.nl/cindy-ras<br />

• Mundo Resink | Astronauts on Earth<br />

Newfinancialforum.nl/mundo-resink<br />

• Paul Rijns | a.s.r.<br />

Newfinancialforum.nl/paul-rijns<br />

• Tim Rijvers | DAK Intermediairscollectief<br />

Newfinancialforum.nl/tim-rijvers<br />

• Bert Rorije<br />

Newfinancialforum.nl/bert-rorije<br />

• Han de Ruiter<br />

Newfinancialforum.nl/han-de-ruiter<br />

• Faisal Setoe | HDI<br />

Newfinancialforum.nl/faisal-setoe<br />

• Kyon Soons | a.s.r.<br />

Newfinancialforum.nl/kyon-soons<br />

• Ellen Steijvers | Senvy Consulting<br />

Newfinancialforum.nl/ellen-steijvers<br />

• Pieter van Stratum | FIDIB<br />

Newfinancialforum.nl/pieter-van-stratum<br />

• Bira Thanabalasingam | Yellowtail<br />

Newfinancialforum.nl/bira-thanabalasingam<br />

• Fred Toussaint | Human Capital Services<br />

Newfinancialforum.nl/fred-toussaint<br />

• Boudewijn van Uden | a.s.r.<br />

Newfinancialforum.nl/boudewijn-van-uden<br />

• Ivo Valkenburg | Valkenburg bv<br />

Newfinancialforum.nl/ivo-valkenburg<br />

• Gert Vasse | Ockto<br />

Newfinancialforum.nl/gert-vasse<br />

• Christiaan van der Ven | Budlr.<br />

Newfinancialforum.nl/christiaan-van-der-ven<br />

• Ben Venneman / Onderboven<br />

Newfinancialforum.nl/ben-venneman<br />

• Cas Verhage | Nh 1816 Verzekeringen<br />

Newfinancialforum.nl/cas-verhage<br />

• Jan Verstegen | Eerste stap.nl<br />

Newfinancialforum.nl/jan-verstegen<br />

• Valentina Visser | Havelaar & Van Stolk<br />

Newfinancialforum.nl/valentina-visser<br />

• Jack Vos<br />

Newfinancialforum.nl/jack-vos<br />

• Willem Vreeswijk | NFF/VVP<br />

Newfinancialforum.nl/willem-vreeswijk<br />

• Owen de Vries | Heartful Banking<br />

Newfinancialforum.nl/owen-de-vries<br />

• Michiel van Vugt | NNEK<br />

Newfinancialforum.nl/michiel-van-vugt<br />

• Esther Vuijsters | Lindenhaeghe<br />

Newfinancialforum.nl/esther-vuijsters<br />

• Ozewald Wanrooij | Rendement van Geluk<br />

Newfinancialforum.nl/ozewald-wanrooij<br />

• Rinus van Warven | Uitgeverij Van Warven<br />

Newfinancialforum.nl/rinus-van-warven<br />

• Judith Webber | Pure Human<br />

Newfinancialforum.nl/judith-webber<br />

• Carolien Wegener | Wire Group<br />

Newfinancialforum.nl/carolien-wegener<br />

• Johan Wempe | VU/FEWEB<br />

Newfinancialforum.nl/johan-wempe<br />

• Richard Weurding | Verbond van Verzekeraars<br />

Newfinancialforum.nl/richard-weurding<br />

• Angelo Wiegmans | Bedrijf Plus<br />

Newfinancialforum.nl/angelo-wiegmans<br />

• Enno Wiertsema | Adfiz<br />

Newfinancialforum.nl/enno-wiertsema<br />

• Carola Wijkamp-Hermsen | ARAG<br />

Newfinancialforum.nl/carola-wijkamp-hermsen<br />

• Marc Wilhelmus | Life Design Coaching<br />

Newfinancialforum.nl/marc-wilhelmus<br />

• Robert Witteveen / First Day Advisory Group<br />

Newfinancialforum.nl/robert-witteveen<br />

• Max Wohlgemuth Kitslaar / Maxmundo<br />

Newfinancialforum.nl/max-wohlgemuth-kitslaar<br />

• Peter Wormskamp | Helder Beheerd<br />

Newfinancialforum.nl/peter-wormskamp<br />

• Patricia Wouda | Patricia Wouda<br />

Newfinancialforum.nl/patricia-wouda<br />

• Amba Zeggen | Risk & Goverance<br />

New financial forum.nl/amba-zeggen<br />

• Marieke van Zuien | BNP Paribas Cardif<br />

Newfinancialforum.nl/marieke-van-zuien<br />

ZOMER 20<strong>22</strong> <strong>NFM</strong> | 63


NEW FINANCIAL MAGAZINE<br />

Het meest inspirerende en vooruitstrevende<br />

magazine voor financieel dienstverleners<br />

Boordevol Crazy Ones, Young Ones, Innovatie,<br />

Diversiteit, Leiderschap, Taboes, Betekenis,<br />

Rendement en Pure winst<br />

Het magazine is een van de uitingen van de stichting New Financial Forum.<br />

De stichting bundelt krachten, ideeën, inspiratie en best practices van positief<br />

ingestelde mensen die gezamenlijk een bijdrage leveren aan een gezonde en<br />

gerespecteerde financiële sector. Het Forum organiseert bijeenkomsten, workshops,<br />

faciliteert dialogen, is aanjager van vernieuwing, voegt betekenis toe<br />

en is de stem van een innovatieve en betrokken financiële sector.<br />

WEES VERZEKERD VAN PURE INSPIRATIE EN BEST PRACTICES EN<br />

MELD JE AAN OP WWW.NEWFINANCIALFORUM.NL

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!