NHA UITGELICHT juni 2022 / nummer 18

Juni 2022 / Nummer 18
UITGELICHT
10
Verbinden
als grote vaardigheid
Lieuwe Zoodsma kijkt terug op
zijn directeurschap.
24
Ieder woordje zocht ik op
Arbeidsmigranten vertellen
hun indrukwekkende verhalen.

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Annabelle Arntz, Christine Tinssen
Aan dit nummer werkten mee:
Hannah Goedbloed
Harco Gorter
Lise Koning
Jan Kruidhof
Anne Reitsma
Cato Thier
Vannessa Timmermans
Wim de Wagt
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
Druk:
Pantheon Drukkers, Velsen
Oplage:
1000
ISSN:
2352 - 0671
Voorzijde omslag:
Caert van Schoten, circa 1525-1550.
10
Meer van de mensen,
dan van het steen
Interview met scheidend NHA-directeur
Lieuwe Zoodsma.
24
De enige inburgering
was het werk
Het NHA verzamelt verhalen van eerste
generatie arbeidsmigranten.
32
Topstuk
Lieuwe Zoodsma koos maar liefst drie
topstukken, waaronder het pistool van
Hannie Schaft.
5
Uitgelicht
Een woord vooraf van hoofd communicatie
Annabelle Arntz.
18
Prikbord
Interessant nieuws.
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
38
Trots op het nieuwe
GeschiedenisLokaal023
De nieuwe website voor historisch onderzoek:
overzichtelijk en gebruiksvriendelijk.
6
Pareltjes
De schijnwerper op bijzondere objecten in
de collectie.
20
28 30
Herrie maken en
uitslapers plagen
Wonderlijke tradities rond luilak.
Collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Het project ‘Pauze’ van Anne Reitsma.
42
Nieuwe archieven en
aanwinsten
Aandacht voor nieuw binnengekomen archieven
en aanwinsten. Deze keer het archief van het
Kennemer Lyceum.
3

Uitgelicht ...
De enige
archiefdirecteur
in Nederland
met een wapenvergunning
Als iemand tegenwoordig aan een baan begint, is de verwachting doorgaans niet
dat diegene hier ongeveer drie decennia in blijft werken. Onze directeur Lieuwe
Zoodsma heeft dit met verve gedaan. Dit jaar is het zevenentwintig jaar geleden
dat hij zijn intrek nam in de Janskerk. Sindsdien heeft hij het verhaal van het
archief en de kerk met een niet-aflatend enthousiasme aan de vrouw en de man
gebracht. Zijn liefde voor kerken en geschiedenis zal daarbij ongetwijfeld niet in
de weg hebben gestaan. Hierover en nog veel meer vertelt hij in het interview met
Wim de Wagt, waarin hij terugkijkt op verbouwingen en innovaties
en tevens de blik vooruit richt. Bovendien hebben we hem gevraagd
om drie van zijn topstukken uit te kiezen. Wie hem kent, zal zijn
keuze niet verbazen. Alvast een tipje van de sluier: hij is de enige
archiefdirecteur in Nederland met een wapenvergunning.
Dat het archief zich onder zijn directeurschap steeds verder
heeft ontwikkeld, is ook aan deze uitgave van Uitgelicht te zien.
Collega Jan Kruidhof dook in de onlangs helemaal toegankelijk en
doorzoekbaar gemaakte collectie van Fotopersbureau De Boer en
legt het Noord-Hollands fenomeen ‘luilak’ uit. Lise Koning vertelt over
de doorontwikkeling van het GeschiedenisLokaal en gastschrijver
Cato Thier geeft een indruk van het Oral History-project, dat mede
voortkwam uit het Meerjarenbeleidsplan om meer verhalen van
inwoners van Noord-Holland met een migratieachtergrond aan onze collectie
toe te voegen. We kijken ook terug op die rare tijd waarin corona ons leven
beheerste met een prachtige fotoreeks van Anne Reitsma, die in gesprek ging met
theatermakers en hen voor ‘hun’ lege zalen fotografeerde.
Onze nieuwe directeur Willeke de Groot staat in de startblokken en zal vanaf juni
aan het roer van het NHA staan. Meer over haar koers is in de volgende uitgave
van ons magazine te lezen.
Voor nu wensen wij Lieuwe alle goeds met zijn welverdiend pensioen!
Annabelle Arntz
hoofd communicatie Noord-Hollands Archief
Strandleven in Zandvoort, Julia Giesberts.
5

Pareltjes
# 18 | Pareltjes
Tekst: Hannah Goedbloed / beeld: Noord-Hollands Archief
Pareltjes
In het depot van het archief staat opgeborgen tussen archiefdozen en boeken in groot
formaat, een klein boekje, bijna miniatuur, in een doosje. Met vetgedrukte, rode letters
staat op de doos: ‘Niet raadpleegbaar!’. Gelukkig hebben kundige mensen in een
eerder stadium dit kleinood al ter hand genomen en is het inmiddels gecatalogiseerd,
gerestaureerd, gefotografeerd, geëxposeerd en zelfs gefacsimileerd. Kortom, het is
een boekje dat we om reden van zijn kwetsbaarheid zo min mogelijk uit de doos willen
halen, maar vanwege zijn bijzondere inhoud toch veel aandacht willen geven.
Het oudst
bekende werk
over het boekbindproces
Rechts Het boekje, gebonden in een
perkamenten spitselband.
Rechterpagina Noodzakelijk gereedschap
voor een boekbinder, waaronder een
vouwbeen (a), kromme els (aa), lijmpot
(h) en een schaar (ll).
Het boekje – niet groter dan 10
bij 8,5 centimeter – bevat een
handgeschreven tekst op papier
met zestien geaquarelleerde tekeningetjes
over het proces van
het boekbinden. Op het titelblad
is met dezelfde hand het jaartal
1658 geschreven. Daaruit blijkt
dat dit handschriftje het oudst
bekende werk is over het boekbindproces
in de Nederlandse
taal.
De maker moet zelf zeer nauw
bij het boekbinden betrokken zijn
geweest, want de uitleg over het
proces is uitzonderlijk gedetailleerd,
maar ook praktisch van
aard. Naast de beschrijving van
het boekbinden wordt ook het
gereedschap van de binder opgesomd,
aangevuld met duidelijke
tekeningen, gebonden in een
perkamenten bandje. Een zeer
waardevolle bron voor (boek)
historici en boekrestauratoren.
Ongewassen
De schrijver gaat achtereenvolgens
in op het vouwen, naaien,
lijmen en snijden van de katernen.
Dan volgt een procedé over
het maken en bevestigen van de
boekband, met leer over houten
platten, dan wel perkament over
karton (bordpapier). Als laatste
een lijst met gereedschappen en
Bijschrift ...
6
7

# 18 | Pareltjes
Houtsnede met linksboven in het opengeslagen
boek het monogram DB [=Dirck
de Bray].
Rechterpagina De persoon links polijst
de boeksnede met een bruineertand
[=paardentand].
een latere toevoeging over het
vergulden van de snede.
In het boekje, dat uit 48 bladen
bestaat, staat een interessant
detail over het proces van het
bruineren (polijsten) van de
snede: ‘en dan salmen bruijneeren
en settent tusschen twee
borden in, de pars heel steijf toe
drajen en dan met een bruijnneertant,
dat is een paerde tant
in een stockjen vast gemaeckt
die tant sult geij in u baert ofte
in u haer wat wreijven en dan
hier mede vrijven op het boeck
dattet blinck’.
De boekbinder deed er dus goed
aan om voor deze klus zijn haren
en eventueel baard ongewassen
te laten!
Meesterproef
Het is wel duidelijk dat dit
boekje gebruikt kon worden als
handleiding. Er wordt ook wel
gesuggereerd dat het een direct
verslag zou zijn geweest van een
leerjongen die zich bekwaamde
in het boekbindersvak. Mogelijk
8
is het zelfs een meesterproef
geweest. Opmerkelijk is dat
de maker ervan ook goed kon
tekenen. En dat brengt ons bij de
kwestie wie dit bijzondere boekje
zou hebben vervaardigd.
In de achttiende eeuw werd het
boekje al toegeschreven aan
Dirck de Bray. Dit weten we door
een aantekening op het schutblad
van de eerdere bezitter Johannes
I Enschedé. Dirck de Bray
was afkomstig uit een Haarlemse
kunstenaarsfamilie. Zijn vader
Salomon en broer Jan waren de
bekendste kunstschilders uit de
familie. Ook van Dirck zijn een
aantal stillevens bekend, maar hij
Het oudst
bekende werk
over het boekbindproces
was vooral een zeer verdienstelijk
houtsnijder en etser.
Houtsnedes
In 1656 werd Dirck leerjongen in
het boekbindersvak bij Passchier (II)
van Wesbusch. Mogelijk maakte
hij het boekje toen hij daar in de
leer was. Later zien we dat hij
werkzaam was bij Abraham Casteleyn,
drukker van de Oprechte
Haerlemsche Courant. We vinden
geen werk van hem als binder,
maar wel houtsnedes met zijn
initialen en zelfs nog een origineel
houtblokje, gebruikt voor
het drukwerk van Casteleyn. De
inboedel van Casteleyns drukkerij,
en daarmee ook het houtblokje,
werd uiteindelijk weer overgenomen
door drukkerij Enschedé. Zo
is de aantekening van Johannes I
Enschedé over Dirck de Bray als
maker aannemelijk. •
Het boekje is digitaal te bekijken
en als facsimile in te zien op de
studiezaal aan de Jansstraat.
9

# 18 | Meer van de mensen, dan van het steen
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Anne Reitsma en Noord-Hollands Archief
Meer van de mensen,
dan van het steen
Vanuit zijn huiskamer kijkt hij uit op de landerijen en velden van De Glip, het oude
buurtschap in het zuiden van Heemstede. Lieuwe Zoodsma, geboren en getogen
in Friesland, vertelt enthousiast over het ooievaarsnest op een hoge paal in de
verte, het wandelpad langs de vaart achter zijn huis, de buurtbewoners met hun
eigenaardigheden.
Het is zó
belangrijk om
goed te
netwerken
Boven Verjaardag van Haarlem 2021 in
de Janskerk.
Rechterpagina Lieuwe Zoodsma in de
Commandeurszaal.
10
Het tekent de afscheidnemende
directeur van het NHA. Een man
met belangstelling voor de grote
én kleine geschiedenis. Voor de
werking van politiek-bestuurlijke
processen én persoonlijke
verhoudingen. Een liefhebber
van de stad en haar cultuur,
maar tegelijk een zelfverklaard
Geert Mak-adept naar aanleiding
van diens boek Hoe God
verdween uit Jorwerd.
In de 27 jaar van zijn directeurschap
heeft hij het NHA behendig
door tal van veranderingen
gelaveerd. Correctie: toen hij op
1 januari 1995 in dienst trad
als stadsarchivaris, bestond het
NHA nog niet eens. Om een paar
ijkpunten van zijn directoraat
te noemen: de vorming van de
Archiefdienst voor Kennemerland
en de evolutie tot Noord-
Hollands Archief. De overdracht
van grote, bijzondere collecties,
zoals die van Fotopersbureau
De Boer en de firma Enschedé.
De professionalisering van de
organisatie, de digitalisering. De
verbouwingen van de Janskerk
en het archiefcomplex aan de
Kleine Houtweg.
Bouwheer
Voor zijn komst naar Haarlem
was hij plaatsvervangend rijksarchivaris
van het Rijksarchief
in Zeeland in Middelburg. Had
hij ooit verwacht in Haarlem een
groot deel van zijn tijd ‘bouwheer’
te zijn?
‘Nee,’ antwoordt hij lachend.
‘Eigenlijk niet.’ Maar dat had
dan ook een lange aanloop, die

# 18 | Meer van de mensen, dan van het steen
Lieuwe Zoodsma in 1998.
Rechterpagina Opening zomertentoonstelling
over Fotopersbureau de Boer.
Lieuwe Zoodsma met Poppe de Boer,
2016.
begon met de door de provincie
Noord-Holland aangestuurde
vorming van regionale archieven.
Haarlem moest uitgroeien tot
het centrale archief voor de regio
Zuid- en Midden-Kennemerland,
maar dit ging niet zonder slag of
stoot. ‘Hoe verder de gemeente
van Haarlem lag, hoe gemakkelijker
het ging,’ weet hij nog. ‘Hoe
dichterbij, hoe moeilijker.’
‘Ik kan me nog goed herinneren,’
vertelt hij, ‘dat ik in het raadhuis
van Heemstede op bezoek
ging bij burgemeester Van den
Broek-Laman Trip. Ze rookte
zo’n dun sigaartje. “U denkt
toch niet, meneer Zoodsma, dat
Heemstede haar archieven naar
Haarlem gaat overbrengen?’
Haarlem sprak ze met ‘ae’ uit,
om het zomaar te zeggen. Ik heb
de blaren op mijn tong moeten
praten om de gemeentebesturen
van Heemstede en Bloemendaal
te overtuigen dat het echt ook in
hun voordeel was als ze gingen
samenwerken in één centrale
archiefinstelling met alle bijbehorende
faciliteiten.’
Uiteindelijk lukte het hem om
de regiogemeenten voor zich te
winnen. ‘Het ging erom dat je
elkaar leerde kennen. Door bij
hen op bezoek te gaan, zagen
ze mij niet als een bedreiging.
Samenwerking zou ons allemaal
beter maken. Bennebroek kwam
als eerste over de brug, toen
Zandvoort, toen Haarlemmerliede-Spaarnwoude.’
Heemstede en Bloemendaal
volgden later. Beslissend was
het verbond dat Haarlem met
Als je eens
wist wat er
allemaal ligt
bij ons
Velsen sloot. ‘Die gemeente
besloot onder meer te bezuinigen
op cultuur en ook het eigen
gemeentearchief op te doeken.
Op de zolder van Beeckestijn, dat
ook werd afgestoten, spraken
we met vertegenwoordigers van
de gemeente. Men was bereid
om het archief in Haarlem onder
te brengen, op één voorwaarde:
‘Haarlem’ mocht in de naam
van de nieuwe instelling niet
voorkomen. Dat gaf in Haarlem
consternatie, maar uiteindelijk
werd dit de Archiefdienst voor
Kennemerland (AvK). En voor
Heemstede en Bloemendaal was
dit het laatste zetje dat ze nodig
hadden om ook overstag te
gaan.’ Toen de AvK eenmaal een
feit was, waren ook Beverwijk,
Heemskerk en Uitgeest binnen
twee jaar aan boord.
Erfgoedpolitiek
De naam ‘Noord-Hollands
Archief’ suggereert dat dit heel
Noord-Holland omvat, wat bij
buitenstaanders nog weleens tot
verwarring leidt. Zoodsma legt
uit dat het Rijksarchief in Noord-
Holland vanouds in provinciehoofdstad
Haarlem gevestigd
was. ‘Na de fusie per 1 februari
2006 met de AvK moest uit de
naam van de nieuwe instelling de
provinciale inbedding blijken. Dat
was goed uit te leggen aan de
aangesloten gemeenten.’ Inmiddels
berusten ook de archieven
van Aalsmeer, Haarlemmermeer
en Uithoorn bij het NHA, en
dankzij de fusie met het Rijksar-
chief in Noord-Holland ook alle
archieven van rijks- en provinciale
instellingen in Noord-Holland.
Gedurende de vaak taaie besprekingen
met gemeentebesturen
kwam hij direct in aanraking met
de plaatselijke erfgoedpolitiek.
Hij moest dan al zijn vaardigheden
als verbinder inzetten om
gemeenten aan boord te krijgen.
‘Dat vond ik mateloos interessant.
Hoe colleges van B en W
opereren, hoe gemeenteraden de
besteding van budgetten verantwoorden.
Er was nooit geld voor
erfgoed, maar zodra er sprake
van was dat een lokaal archief
zou verhuizen naar Haarlem, was
het ineens ‘ons erfgoed’. Dan
was het wel handig als ik, als
archivaris, op de publieke tribune
zat. Zo leerde ik de politiek-bestuurlijke
verhoudingen kennen
en leerde de politiek ook mij
kennen.’
‘Het is zó belangrijk om goed
te netwerken,’ benadrukt hij.
‘Op politiek-bestuurlijk terrein,
regionaal, provinciaal. Van de
burgemeesters tot de commissarissen
van de Koning aan toe.
Daarnaast zijn er de contacten in
het Haarlemse veld van cultuurinstellingen.
Het NHA is geen
gemeentelijke instelling, we zijn
als openbaar lichaam zelfstandig.
Dat gaf ons de kans om ons
te profileren als een culturele
instelling en mee te doen in
de erfgoedcoalitie in Haarlem,
waar ook bijvoorbeeld het Frans
Halsmuseum, Het Dolhuys en de
Bibliotheek Zuid-Kennemerland
in zitten. In 2016 kreeg bijvoorbeeld
iedereen met bezuinigingen
te maken. We zijn er toen
met elkaar in geslaagd de pijn
te verdelen en allemaal ons
steentje bij te dragen. Dat zorgde
voor een grote solidariteit. En de
gemeente zag dat we geen losse,
opzichzelfstaande instellingen
zijn, maar één partij vormen, met
één blik.’
Nacht van Haverkort
Zijn periode als ‘bouwheer’
begon met ‘de Nacht van Haverkort’
in november 1997, toen
het stadsbestuur besloot om op
initiatief van cultuurwethouder
Jan Haverkort de opbrengst uit
de verkoop van het gemeentelijk
kabelbedrijf – 120 miljoen gulden
– beschikbaar te stellen voor
de vernieuwing van de cultuurinstellingen.
Zoodsma begint te
glimmen wanneer hij terugdenkt
aan de raadsvergadering waarin
het archief 6,6 miljoen gulden
kreeg toebedeeld voor een verbouwing
van de Janskerk en de
bouw van een nieuw depot.
Smakelijk: ‘’s Nachts om drie uur,
alle toehoorders weg, behalve ik.
Ik dacht, als ik nu wegga, is dit
agendapunt naar de filistijnen.
Dus bleef ik op de publieke tribune
zitten, en aan het einde van
de vergadering zei burgemeester
Jaap Pop: “Dames en heren, we
zijn klaar, verder schuiven we
12
13

# 18 | Meer van de mensen, dan van het steen
alles door naar de volgende vergadering.
Behalve één punt.
U ziet hier Lieuwe Zoodsma
zitten voor de Janskerk en het
nieuwe depot. Ik vind het onze
plicht om dit in behandeling te
nemen.” Om half vier kwam het
in stemming, en om vijf over
half vier reed ik fluitend op de
fiets naar huis… Euforisch! Toen
konden we gaan bouwen.’
Bij de verbouwing van de Janskerk
liet de archiefdirecteur
zich bijstaan door deskundigen
uit een gemeentelijke pool van
interim-krachten. ‘Ik weet van
mezelf dat ik bepaalde dingen
wel kan, maar bepaalde dingen
niet. Met bouwprocessen had ik
geen ervaring. Daarom heb ik
mensen ingeschakeld waarop
ik kon vertrouwen, diehards die
eerder met het bijltje hadden
gehakt. Bouwprocessen zijn
‘hard’. Projectontwikkelaars en
aannemers willen al gauw op de
uitvoering beknibbelen als de
kosten tegenvallen. En wij mensen
uit de archief- en cultuurwereld
zijn soft, wat niet de meest
geschikte eigenschap is om een
bouwproces mee in te gaan.’
Trots
In die tijd is overwogen om alle
functies te combineren aan de
Kleine Houtweg. ‘Maar het monumentale
voorgebouw was niet
te gebruiken door ons.’ Zodoende
bleef het NHA verdeeld over twee
locaties. ‘Wij pleitten ervoor om
het kerkgebouw niet af te stoten,
maar hier juist het nieuwe
publiekscentrum van het NHA te
Als ik nu
wegga, is dit
agendapunt
naar de
filistijnen
Heropening van de locatie Kleine
Houtweg in 2012, Lieuwe Zoodsma met
burgemeester Bernt Schneiders (links)
en commissaris van de Koning Johan
Remkes, 2012.
Rechterpagina Personeelsuitje van het
NHA naar het Kunstfort bij Vijfhuizen in
september 2021.
huisvesten. Aan de Kleine Houtweg
konden de backofficefuncties
komen, de restauratieafdeling,
beeld en geluid en archiefbewerking.
De Janskerk zou dan
ons visitekaartje worden. Als je
dus vraagt waar ik mijn stempel
op heb kunnen drukken, dan is
dit het: de Janskerk promoten
als publiekscentrum. Andere
archiefinstellingen zijn er jaloers
op. De Janskerk heeft bovendien
een belangrijke culturele functie
door de lezingen, concerten en
tentoonstellingen in de Commandeurszaal.
We hebben niet
voor niets de grootste vriendenstichting
van alle archiefinstellingen
in Nederland.’
Over de vraag waar hij het meest
tevreden over is, hoeft hij dan
ook niet lang na te denken.
‘Iedere keer als ik de Janskerk
binnenkom, voel ik me weer trots.
Een toonbeeld van herbestemming
van een kerk. De ruimtelijke
werking van het middenschip
is volledig behouden gebleven.’
Tegelijk, erkent hij, heeft de
verdeling van het NHA over twee
locaties zijn nadelen. ‘Je krijgt
al snel: wij zijn de B-locatie.
Daarom hebben wij er vanaf
het begin naar gestreefd dat er
zoveel mogelijk over en weer
werd gewerkt door onze mensen.
Beide locaties, de Kleine Houtweg
en de Jansstraat, zijn even
belangrijk.’
Eigen invulling
Stenen of mensen, wat ligt hem
beter? ‘Mensen,’ antwoordt hij
Nieuw depotgebouw
Zoodsma doet uit de doeken
dat hij aan de wieg staat van
een nieuw bouwproject, dat
de komende jaren zijn beslag
moet krijgen. ‘In de depots bij
de Janskerk is zestien strekkende
kilometer aan archiefruimte
beschikbaar, aan de
Kleine Houtweg 44 kilometer.
Daarvan is nu ongeveer 57 kilometer
benut, we hebben nog
zo’n drie kilometer te gaan.
Daarom hebben we twee jaar
geleden berekend dat er tot
2035 nog tussen de 25 en 30
kilometer nodig is. Dit betekent:
een nieuw depotgebouw.’
‘Gaan we dat alleen doen?
Of samen met andere culturele
instellingen? Het tweede.
En ook de gemeente Velsen
overweegt om mee te doen.
Die hebben wel een museale
collectie, maar geen gebouw
om het goed te conserveren.
We hebben intussen Toornend
en Partners gevraagd om een
eerste inhoudsverkenning uit
te voeren: hoeveel ruimte is er
nodig, aan welk budget moeten
we denken. De volgende
stap is voor mijn opvolger.’
Waar moet dat nieuwe depot
komen? ‘Eerst hadden we
Oostpoort bij station Haarlem-
Spaarnwoude in het vizier. Een
gedeeltelijk open depot, waar
bezoekers makkelijk kunnen
komen, zoals het spraakmakende
nieuwe depot van
Boijmans Van Beuningen in
Rotterdam. Er is zoveel wat het
publiek nooit te zien krijgt. Als
je eens wist wat er allemaal
ligt bij ons … of bij het Frans
Hals. Maar de gemeente wil
dat gebied bestemmen voor
woningbouw. Nu zijn we uitgekomen
op een kavel in het
gebied van Nieuwe Energie in
de Waarderpolder.
Collectiegebouw Haarlem, heet
het voorlopig.’
14
15

# 18 | Meer van de mensen, dan van het steen
zonder aarzelen. ‘Als je het zo
zwart-wit stelt. Ik vind het nu
eenmaal leuk en interessant om
met mensen om te gaan, met
ze te praten, van ze te leren. De
stenen komen pas bij elkaar door
de mensen.’
Deze vaardigheden kwamen uiteraard
goed van pas binnen de
NHA-organisatie zelf, die vanaf
2005 een professionaliseringsslag
doormaakte. ‘In een keer
groeide het personeelsbestand
van 24 fte naar ongeveer 40.
Er kwamen afdelingen Beheer
(toegankelijkheid, inventarisatie,
conservering, restauratie e.d.),
Publiek (studiezalen, digitalisering,
educatie) en Bedrijfsvoering
(onder andere publiciteit). Op dit
moment zijn er ongeveer zestig
mensen werkzaam bij ons.’
Voor het publiek zeer opvallend
is natuurlijk de voortvarende
aanpak van de digitalisering,
de online toegankelijkheid en
de introductie van het e-depot.
16
‘Digitalisering hangt aan de
mensen,’ verklaart hij stellig.
‘Wij hebben altijd de uitdaging
gezocht en wilden vooroplopen,
niet eerst afwachten en kijken
welke kinderziektes er eventueel
optraden bij andere archiefinstellingen.’
Lastig om te vertrekken bij het
NHA? Nee, dat vindt hij niet. ‘Het
is tijd voor nieuw elan. Ik heb het
op mijn manier gedaan, maar dat
is niet de enige manier. Wat wel
kenmerkend is voor deze stad,
is dat iedere archivaris er lang
gezeten heeft. Dat zegt iets over
de stad en over de collectie. Ik
Digitalisering
hangt aan de
mensen
Voor het tv-programma Verborgen Verleden
met voormalig VVD-politicus Gerrit
Zalm in 2018.
Rechterpagina Bij de opening van de
tentoonstelling ‘700 jaar Janskerk’,
2018.
heb er mijn eigen invulling aan
gegeven.’
En de liefhebber van het platteland
kan nu eindelijk ruim baan
geven aan zijn fascinatie voor
Schoten, de gemeente ten
noorden van Haarlem die ooit
in 1927 opgeslokt werd door de
stad. ‘Ik heb als afscheidscadeau
de gedigitaliseerde archieven
van Schoten gevraagd. In 2027,
wanneer het honderd jaar geleden
is dat deze gemeente werd
geannexeerd, kom ik met een
boek, Honderd jaar ondergang
van Schoten. Genoeg te doen
dus!’ •

Prikbord
Bouwdossiers Bloemendaal online
De bouwdossiers van de gemeente Bloemendaal zijn
sinds februari digitaal beschikbaar. Het is mogelijk
dossiers uit de periode 1900-1988 te doorzoeken en
online op de vragen via noord-hollandsarchief.nl/
zoeken/bouwdossiers.
Portretten Verzetsvrouwen
Educatie
Even voorstellen
Vanaf 1 juni 2022 is Willeke de Groot
directeur van het NHA. Hiervoor was
zij directeur lokale overheid van Sdu
Uitgevers en als zodanig verantwoordelijk
voor de digitale transformatie
van de traditionele printproducten
(boeken en naslagwerken) naar digitale
kennisbanken. Met haar kennis
van digitale technieken gaat ze zich
inzetten om het in de toekomst voor
burgers en bedrijven gemakkelijker te
maken informatie te vinden, en deze
informatie ook toepasbaar maken
door bijvoorbeeld gebruik te maken
van open data. Het is haar wens om
het NHA te laten uitgroeien tot een
spil in het culturele informatielandschap
van Noord-Holland. In de
volgende uitgave van Uitgelicht zal
De Groot uitgebreid ingaan op haar
ideeën, plannen en eerste indrukken.
Bevrijdingspop
De fotocollectie van het NHA speelde een belangrijke
rol tijdens het Bevrijdingsfestival in Haarlem op 5 mei.
Dit jaar stelde het NHA een film samen met beelden
en films uit WOII die op Bevrijdingspop bij de ingang
op een groot scherm te zien was. Bekijk de film ook
op de website via noord-hollandsarchief.nl/bevrijdingspop.
Journaliste Roos Elkerbout van NHMedia
was diep onder de indruk van de
verzetsvrouwen in de tentoonstelling
‘De vele gezichten van Vrouwen
in Verzet’. Zij dook nog dieper in de
verhalen van vier van deze vrouwen.
De portretten van Trijntje van Keulen,
Frieda Belinfante, Freddie Oversteegen
en Greta Tak-Bosboom zijn te
bekijken via noord-hollandsarchief.nl/
vrouweninverzet.
Geschiedenisfestival
Het Geschiedenisfestival komt dit
jaar weer naar Haarlem! Het NHA is
een van de festivallocaties. Kijk voor
meer informatie, een overzicht van de
sprekers in de Janskerk en kaartjes
op: historischnieuwsblad.nl/geschiedenisfestival.
In oktober 2022 kan Haarlem zich weer verheugen
op de Museumnacht Kids. Het NHA doet uiteraard
weer mee! Nu de tentoonstellingen allemaal weer
open zijn, is ook het Historische DrukLAB regelmatig
geopend. Ook schoolklassen komen weer in grote
aantallen over de vloer. De nieuwe educatieprojecten
‘Fake News’ en ‘Money Maker’ sluiten aan op de
permanente tentoonstelling in de Janskerk over de
Haarlemse drukkerij Joh. Enschedé en spelen in op
vraagstukken uit de hedendaagse samenleving. Hoe
komt nieuws tot stand? Wie bepaalt welk nieuws er in
de krant komt? Welke bronnen worden er gebruikt om
een nieuwsbericht te maken? Voor de tentoonstelling
‘De vele gezichten van Vrouwen in Verzet’ is een programma
ontwikkeld voor gezinnen en voor leerlingen
van groep 7 en 8 en de onderbouw van het voortgezet
onderwijs. In het Historisch DrukLAB kunnen zij een
eigen identiteitsbewijs maken.
noord-hollandsarchief.nl/ontdekken/educatie.
Kijk voor de actuele informatie over openingstijden
op noord-hollandsarchief.nl.
18
19

# 18 | Herrie maken en uitslapers plagen
Tekst: Jan Kruidhof / beeld: Noord-Hollands Archief
Herrie maken en
uitslapers plagen
Zo vroeg mogelijk zo veel mogelijk herrie maken en uitslapers plagen: dat is luilak,
een eeuwenoude traditie die je in grote delen van Noord-Holland terugziet. Over
deze feestdag zijn allerlei boeiende verhalen te vinden.
Een Amsterdamse
nachtwacht die
in slaap zou zijn
gesukkeld
Boven Hr. Dielemans 35 jaar op luilakmarkt
Raamsingel.
Rechterpagina Lawaai makende jongen
in de Grote Houtstraat, fietsend naar het
noorden.
20
Kinderen die onchristelijk vroeg
iedere vindbare deurbel indrukken
of met rammelende blikjes
door de straat fietsen – de
zaterdag voor Pinksteren loop
je in Noord-Holland het risico
dat je een stuk vroeger wakker
wordt dan je van plan was. Als
je zoekt in het archief stuit je
al snel op allerlei wonderlijke
tradities rond luilak, zoals deze
feestdag heet. Wat waar is van
die verhalen en wat niet, is
niet eenvoudig te duiden, maar
fascinerend zijn de verhalen hoe
dan ook.
Hollandse traditie
Over één ding bestaat geen
twijfel: wie van uitslapen houdt,
is met luilak de pineut. Daarna
wordt het al snel schimmiger. Zo
wordt luilak volgens Wikipedia
gevierd tussen Texel en Delft.
Een Hollandse traditie dus, zou
je zeggen. Maar volgens een
artikel uit 1938 in Haarlem’s
Dagblad was het evengoed een
bekende traditie in het Overijsselse
Genemuiden.
Florafeest
Ook over de herkomst doen
verschillende verhalen de ronde.
Luilak zou verwijzen naar Piet
Lak, een Amsterdamse nachtwacht
van het Stadhuis op de
Dam die in 1672 in slaap zou
zijn gesukkeld. We zouden het
feest ook te danken kunnen
hebben aan het Germaanse
gebruik om de winter te verdrijven
en de bloemengodin Flora
te eren. Toen het christendom
overheersend werd, is het heidense
Florafeest omgedoopt tot
het christelijke pinksterfeest. De
verwijzing naar de godin Flora
21

# 18 | Herrie maken en uitslapers plagen
zag je terug in de Pinksterblom
of Pinksterbruid, de traditie om
een jong meisje met bloemen te
sieren en rond te dragen.
Brandnetels
Tegenover de fleurige, vrolijke
bloemenfeesten stond het
ruige luilak. Volgens de Nieuwe
Haarlemsche Courant uit 1932
kwamen jongeren honderden
jaren geleden al op de vrijdag
voor Pinksteren bij elkaar om
brandnetels te plukken. Wie de
volgende dag als laatste opstond,
kreeg een kroon van brandnetels
op zijn hoofd. Volgens het artikel
werden de deuren van de slapers
daarna dichtgebonden met
wilgentakken en viezigheden.
Vervolgens werden de bewoners
met veel lawaai gewekt en gedwongen
om door het raam naar
buiten te klimmen.
Natuurlijk liep de baldadigheid
al snel uit de hand. In Amsterdam
werden de stadspoorten
eeuwen geleden op de zaterdag
22
voor Pinksteren al gesloten om
de raddraaiers buiten de deur te
houden. In de Zaanstreek stond
al in de jaren dertig de brandweer
paraat om brandjes te blussen
en ook recenter werd er bij
luilak veel vandalisme gepleegd.
Potjesmarkt
Gelukkig kent luilak ook vriendelijkere
elementen. Luilakbollen
bijvoorbeeld – warme broodjes
met stroop. En in Haarlem
wordt luilak voorafgegaan door
de ‘potjesmarkt’, een nachtelijke
bloemenmarkt van vrijdag
op zaterdag. Dit jaar werd voor
Deuren van
slapers dichtgebonden
met
wilgentakken
en viezigheden
Kinderen nabij de Grote Houtbrug
Raamsingel gaan naar huis met de op de
luilak(bloemen)markt gekochte planten
en bloemen, 1960.
Rechterpagina Grote drukte op de
luilak(bloemen)markt op de Raamsingel,
1949.
het voortbestaan van de markt
gevreesd. Maar in Haarlem’s
Dagblad werd in de jaren dertig
van de vorige eeuw ook al met
enige weemoed geschreven dat
de luilakviering ’heelemaal in
onbruik geraakt is’. Toch trokken
decennia later nog steeds kinderen
door de straten om mensen
uit hun bed te trommelen en
uitslapers te plagen. Dat biedt
goede hoop voor de bloemenmarkt.
•
Jan Kruidhof is informatiespecialist
publiek bij het
NHA.
23

# 18 | De enige inburgering was het werk
Tekst: Cato Thier / beeld: Noord-Hollands Archief en Cato Thier
De enige inburgering
was het werk
‘Dit is het stempel van de Vreemdelingenpolitie toen ik Nederland binnenkwam.’ In
zijn woonkamer wijst Adil Özen (78 jaar) op een oud Turks paspoort dat op tafel ligt:
Arnhem, 3 november 1969, aankomst 9:00 uur. Özen reisde in 1969 naar Nederland op
uitnodiging van kousenfabriek Varitex aan de Zijlweg in Haarlem. ‘De eerste werkdag
herinner ik me nog goed. Ik was verbaasd toen ik de bedrijfsruimte binnenkwam, er
werkten alleen maar vrouwen. Ik was de enige man! We verstonden elkaar niet, maar
ze hielpen me en lieten zien hoe ik de machines moest bedienen.’
Boven Elmas Eryilmaz en Feride Koycu.
Rechterpagina Italiaanse gastarbeider in
de Hoogovens, 1960.
24
Het verhaal van Özen is een
van de verhalen die het NHA
verzamelt. Verhalen van eerste
generatie arbeidsmigranten uit
de regio Kennemerland met als
doel deze verhalen voor de toekomst
te bewaren. De migranten
vertellen de verhalen en het NHA
neemt ze op om ze vervolgens
op te slaan in het archief waar
iedereen ze kan raadplegen. De
eerste arbeidsmigranten kwamen
in de jaren zestig en begin
jaren zeventig naar Nederland.
Hun persoonlijke verhalen en
anekdotes zijn voor veel mensen
herkenbaar en daardoor
universeel. De interviews geven
bovendien een uniek inkijkje in
de jaren zestig en zeventig en
de Nederlandse samenleving van
die tijd.
Persoonlijke verhalen
De gesprekken met de arbeidsmigranten
gaan over hun reis
naar Nederland, hun werkzaamheden
en inburgering. Ze
vertellen over de keuzes die ze
destijds maakten, waarmee ze
richting gaven aan hun persoonlijke
geschiedenis. Ze vertellen
over heimwee, het verlangen om
terug te gaan naar hun land van
herkomst of juist in Nederland
te blijven, en over het gemis van
familieleden.
25

# 18 | De enige inburgering was het werk
Zwaar
Mohamed Ben Driss Elyahyaoui
(94 jaar) kwam in 1966 op
eigen initiatief naar Haarlem. Hij
werkte voor verschillende bedrijven
in de regio: een wasserij in
Haarlem-Noord, de Hoogovens,
een betonfabriek in Hillegom,
het Ziekenhuis Joannes De Deo
in Haarlem en tot zijn pensioen
als schoonmaker in Psychiatrisch
Ziekenhuis Vogelenzang in Bennebroek.
Zijn vrouw en kinderen
bleven tot eind jaren tachtig in
Meknes in Marokko. ‘De beginjaren
waren zwaar. Er waren
momenten dat ik dacht: Wat doe
ik hier? Je voelt je eenzaam, je
spreekt de taal niet. Maar op die
momenten gebeurde er altijd
wel iets; ik kwam iemand tegen
op straat of ik ontving een brief
van mijn vrouw en kinderen, dan
werd ik weer vrolijk en had ik
moed om door te gaan.’
Niets geregeld
‘Voor onze generatie was helemaal
niets geregeld,’ vertelt
Giulio Palmas (86 jaar), ‘geen
huisvesting, geen taalcursus,
niets! De enige inburgering was
het werk.’ Palmas kwam in 1959
naar Haarlem op uitnodiging van
Hoogovens. Daarvoor werkte hij
twee jaar in Staatsmijn Maurits
in Geleen. ‘In Haarlem ging ik
in de kost bij een familie aan
het Junoplantsoen. Het gezin
bestond uit vader, moeder, opa
en twaalf kinderen. Ze hadden
Er waren
momenten
dat ik dacht:
Wat doe ik hier?
Mohamed Ben Driss Elyahyaoui.
vier kostgangers in huis. De wc
was een hok in de tuin. Na drie
maanden vond ik een ander
adres. Vier jaar lang zwierf ik
tussen verschillende adressen in
Haarlem en Beverwijk. De laatste
maanden voor mijn huwelijk in
1963 woonde ik op de Arosa
Sun, een hotelschip dat in IJmuiden
lag en van 1961 tot 1974
werknemers van Hoogovens
huisvestte.’
Vastbesloten
Luigina Palmas kwam in de
zomer van 1963 met Giulio, met
wie ze toen getrouwd was, mee
naar Nederland. Ze vond werk
in een conservenfabriek. ‘In het
We verstonden
elkaar niet,
maar ze
hielpen me
Gastarbeiders komen aan bij de Arosa
Sun, 1961.
Rechts Giulio en Luigiana Palmas.
begin viel het niet mee. Ik had
moeite met de dagelijkse dingen
zoals boodschappen doen bij de
kruidenier. Supermarkten waren
er nog niet. Mijn man ging met
me mee en bleef voor in de
winkel staan. Dan zocht ik wat
ik nodig had en vertaalde hij het
voor de winkelier. Er waren geen
taalcursussen, het enige wat
we hadden was de Nederlandse
krant. Ieder woordje zocht ik op
en zo heb ik de taal geleerd.’
Haar man vertelt dat ze een
aanbod om in een flat voor Italianen
te wonen afsloegen. ‘Veel
Italianen trokken alleen met
elkaar op, dat wilden wij beslist
niet. Wij waren vastbesloten in
Nederland een toekomst voor
onze kinderen op te bouwen. Op
school waren zij de enigen met
Italiaanse ouders. We zijn altijd
actief geweest, op de scholen,
met cursussen en bij sportverenigingen.
We wonen al 65 jaar
in Nederland. maar in ons hart
blijven we Italianen.’•
Met het vastleggen van de
verhalen wordt vijftig jaar van
deze collectieve geschiedenis
gedocumenteerd. De methode
van oral history vergroot
de mogelijkheden om onze
gezamenlijke geschiedenis
te begrijpen en te interpreteren.
De verhalen worden
opgenomen met audio en
video. Belangstellenden kunnen
bij het NHA terecht voor
informatie over de beginjaren
van de arbeidsmigranten in
de regio.
Cato Thier is historicus en
richt zich op Oral Historyprojecten.
Momenteel werkt
ze als projectleider voor het
educatieve project ‘Koloniale
sporen in mijn Buurt’; een
ontmoetings-en onderwijsprogramma
dat ouderen en
scholieren dichter bij elkaar
brengt rondom persoonlijke
verhalen uit het Nederlandse
koloniale verleden. Zij is
ook betrokken bij het Oral
History-project van het NHA
en interviewde hiervoor
arbeidsmigranten die in de
jaren zestig en zeventig naar
Noord-Holland kwamen. De
interviews waren te zien in
de tentoonstelling ’50 jaar
arbeidsmigranten in Nederland’
en zijn op aanvraag
beschikbaar bij het NHA.
26
27

# 18 | Mooi geweest
50 jaar
arbeidsmigratie
Onderwijsstad
De 19e eeuw kenmerkt zich als een
periode waarin in Nederland ook op het
gebied van onderwijs tal van belangrijke
ontwikkelingen plaatsvonden. Ook
Haarlem ontwikkelde zich in de loop van
die tijd tot een echte onderwijsstad met
een diversiteit aan vormen van voortgezet
onderwijs. Zes gastsprekers bespraken
dit thema tijdens een symposium van
de Stichting Vrienden van het Noord-
Hollands Archief op 4 april 2022. In het
kader van het symposium was van 22
maart t/m 16 april een expositie in de
Commandeurszaal te zien.
Depotkast
Het pistool van Hannie Schaft is een van de meest
bijzondere objecten die het NHA bewaart. Samen met
de zussen Freddie en Truus Oversteegen pleegde Schaft
aanslagen op Nederlandse collaborateurs en Duitse
militairen. Amper drie weken voor het einde van de
oorlog werd ze gefusilleerd. Sophie Poldermans raakte
bevriend met de zussen Oversteegen, die de oorlog
overleefden. Ze sprak veel met hen over hun verzetswerk
en schreef daarover het boek Seducing and Killing Nazis.
In de nieuwste aflevering van Depotkast vertelt ze hoe
de vrouwen hooggeplaatste Duitse officieren versierden,
het bos in lokten en ombrachten. Beluister de podcast
via depotkast.com.
In samenwerking met Atlas Cultureel
Centrum in Den Haag presenteerde
het NHA in april/mei 2022 de reizende
tentoonstelling ’50 jaar arbeidsmigratie
in Nederland’. Deze tentoonstelling
werd door het NHA verrijkt met verhalen
van migranten uit Kennemerland
en bruiklenen van objecten die hen
herinneren aan de eerste periode in hun
nieuwe land.
Verborgen Verleden
Deze keer was de filmcrew van het televisieprogramma
Verborgen Verleden op pad met singer-songwriter
Douwe Bob Posthuma. NHA-medewerker Bianca
Hoefman vertelde hem meer over zijn familiegeschiedenis
en over een verdwenen voorvader. De uitzending was
op 5 maart 2022 te zien op NPO2.
Krant en foto’s
Achter elke persfoto zit een verhaal en achter elke
krantenfoto gaat meestal een hele reeks foto’s schuil.
Dankzij een mooie samenwerking met de Groninger
Archieven, de technologiebedrijven Sioux Technologies
en Picturae B.V., én de Koninklijke Bibliotheek, zijn
door de toepassing van Artificial Intelligence (AI)
een half miljoen persfoto’s gekoppeld aan een kwart
miljoen krantenpagina’s. Voor de pilot zijn foto’s van
Fotopersbureau De Boer uit de jaren zeventig gebruikt
en artikelen van Haarlems Dagblad en de IJmuider
Courant uit de collectie van het NHA.
Sinds maart 2022 kan iedereen via de zoekmachine
krant-en-fotos.nl persfoto’s en krantenartikelen
doorzoeken en zo onverwachte ontdekkingen doen.
Minisymposium
Brouwer
Het NHA heeft het persoonlijk archief van
een van Nederlands grootste wiskundigen
in huis. Sinds maart 2022 is het archief
van L.E.J. Brouwer (1881-1966)
toegankelijk voor geïnteresseerden. Dit
moment werd op 17 maart gevierd met
een minisymposium van het NHA in de
Janskerk. Het symposium is via deze link
terug te kijken: noord-hollandsarchief.nl/
brouwer.
Huldiging Erfgoeddragers
De Stichting ‘In mijn buurt’ wil jongeren de verhalen
van hun oudere buurtgenoten door laten vertellen
en deze verhalen zo in herinnering houden. De acht
‘Erfgoeddragers van Haarlem’, basisschoolleerlingen
uit Haarlem, werden dit jaar in de Janskerk door
burgemeester Jos Wienen gehuldigd.
28
29

# 18 | Pauze
Van boven naar beneden Youri, horecacoördinator Schouwburg
Amstelveen. - Ad, toneelmeester Schouwburg Amstelveen. -
Bianca, hoofd Kassa / Bedrijfsleider De Kleine Komedie Amster-
dam. - Miriam, medewerker Huishouding Theater de
Kampanje Den Helder. - Margriet, dagmanager Theater
Dillewijn Ankerveen.
Tekst & beeld: Anne Reitsma
Pauze
Voor de collectie Provinciale Atlas Noord-Holland legde fotograaf Anne Reitsma het
theaterseizoen 20/21 in Noord-Holland vast. Zij laat in haar reeks ‘Pauze’ de lege
theaterzalen zien met de markeringen van anderhalve meter in de tijd dat het coronavirus
ons in de greep had. Ze portretteerde de theatermedewerkers die plotseling niets
meer om handen hadden. Reitsma fotografeerde deze mensen in ‘hun’ geliefde theater
en toonde het gemis voor de theaters, hun medewerkers en het publiek dat door de coronamaatregelen
de cultuur moest ontberen, terwijl die onmisbaar is. Bij de fotoreeks
hoort een serie interviews met de geportretteerden waarvan hieronder een selectie te
zien is. Meer beelden zijn te vinden via noord-hollandsarchief.nl/theaters.
Sam, Toneelmeester De Kleine Komedie Amsterdam.
30
31

# 18 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Anne Reitsma
Topstuk
Hij vond het ‘verschrikkelijk moeilijk’ om een topstuk uit te kiezen. ‘Ik heb er tientallen,
en welke criteria leg ik aan?’ Ook wilde hij niet aankomen met het Stadsrecht uit 1245,
‘één van de oudste toppertjes,’ aldus Lieuwe Zoodsma. ‘Dat ligt echt te veel voor de
hand.’
Massaal naar de
Sint Bavokerk
om biecht
te doen
Boven Portiuncula-aflaat.
Rechterpagina Lieuwe Zoodsma in de
studiezaal aan de Jansstraat.
32
Zoveel topstukken als hij kan
bedenken, zoveel verhalen zijn
erover te vertellen. De zogeheten
Portiuncula-aflaat bijvoorbeeld.
Een authentiek pauselijk
document uit de veertiende
eeuw, waaraan de opwindende
geur van een heuse ‘herontdekking’
hangt.
Portiuncula-aflaat
Zoodsma: ‘Het stuk was ooit
na een uitlening op de plank
van het Rijksarchief in Noord-
Holland terechtgekomen en trok
bij een opruimactie de aandacht
van de toenmalige rijksarchivaris,
Roelof Hol.’
Maar Hol en zijn mensen wisten
het stuk niet goed te plaatsen
en Hol bracht het met de hand
beschreven stuk perkament
naar de Janskerk om raad te
vragen aan wijlen Florence
Koorn, adjunct-archivaris en
kenner van middeleeuwse geschiedenis.
Zij ging ermee aan
de slag en kwam tot een bijzondere
ontdekking. Zoodsma kan
zich het moment nog goed voor
de geest halen dat zij hem van
haar bevindingen op de hoogte
bracht. ‘Florence trok helemaal
wit weg. “Lieuwe,” zei ze, “nu
hebben we werkelijk het stuk
der stukken binnengekregen.”’
Extra priesters
Het bleek te gaan om een pauselijke
aflaat, de Portiunculaaflaat
uit 1397. Genoemd naar
een gelijknamig kerkje vlakbij
Assisi, dat verbonden is met de
geschiedenis van Franciscus van
Assisi, de stichter van de Franciscaner
orde in de dertiende
eeuw.
Zoodsma: ‘Aan dat kerkje had
de paus het recht gegeven om
gelovigen volledige aflaat te
verlenen, op de eerste zondag
na Pinksteren. Dat recht bestond
maar op een paar andere

# 18 | Topstuk
plekken in Europa. Uitgerekend
ook in Haarlem. Uit alle hoeken
van het land kwamen de mensen
op de zondag na Pinksteren
massaal naar de Sint Bavokerk
om biecht te doen. Er kwamen
zelfs zoveel mensen op af, dat er
speciaal voor die zondag door de
pastoor extra priesters werden
ingehuurd om bij de gelovigen
de biecht af te nemen. Dit duurde
tot in de zeventiende eeuw.’
Loden zegel
Zoodsma wijst op een prozaïsch
kenmerk van de in het Latijn
beschreven perkamenten bul: de
serie onregelmatige gaatjes in
de randen met spoortjes roest.
‘Het werd jaar na jaar aan de
kerkdeuren van de Bavo gespijkerd.’
En het stuk bezit een
loden zegel. ‘Dat bewijst dat het
echt van de paus afkomstig was,
want alleen de paus mocht loden
zegels gebruiken.’
Na de ontrafeling van deze geschiedenis
door Florence Koorn is
de Portiuncula-aflaat nog teruggegeven
aan het Rijksarchief om
opgenomen te worden in het
archief van het Bisdom Haarlem,
waaruit het afkomstig was. Door
de fusie van het Rijksarchief in
Noord-Holland en de Archiefdienst
voor Kennemerland kwam
het uiteindelijk toch bij het NHA
terecht.
‘Het is een belangrijk stuk voor
Haarlem,’ zegt hij, ‘omdat het
laat zien hoe men de gelden
bij elkaar kreeg om de Bavo te
bouwen en de grandeur te geven
die de kerk uiteindelijk kreeg.
Want de gelovigen moesten voor
het ontvangen van de pauselijke
aflaat betalen.’
Portiuncula-aflaat.
Persoonlijk
Daarbij zit er voor de vertrekkende
directeur ook een persoonlijk
tintje aan het archiefstuk. ‘Florence
was jarenlang mijn plaatsvervangster.
Zij was mediëvist,
wist heel veel. Als je leest hoe ze
dit onderwerp simpel en duidelijk
uitlegt in de Kennemer Kroniek.
Dat kon ze als geen ander.’
‘En, ja, ik heb iets met kerken.
Ieder verhaal over een kerk is er
een, maar dit is wel een heel bijzonder
verhaal.’ Als om zijn liefde
voor kerken te onderstrepen,
klinkt af en toe in zijn werkkamer
een helder klokkenspel. Niet
afkomstig van een Haarlemse
kerk in de buurt, maar van zijn
telefoon, waarop hij een ringtone
van een klokkenspel heeft gezet.
Schoter
manuscriptkaart
Zijn tweede topstuk heeft te
maken met een andere fascinatie:
een manuscriptkaart van
de zeven ambachtsheerlijkheden
waaruit Schoten, de vroegere
plattelandsgemeente ten
noorden van Haarlem, is ontstaan.
‘We hadden geen enkele
zestiende-eeuwse kaart van het
gebied van de zeven historische
heerlijkheden. Tot we in 2007
deze manuscriptkaart op het
spoor kwamen bij een veilinghuis.
We vonden dat we die
koste wat het kost in ons bezit
moesten krijgen.’
Een manuscriptkaart is een originele,
met de hand getekende
kaart waar maar één exemplaar
van bestaat. ‘Deze is ingekleurd
en laat het hele gebied van
Schoten zien. Hij is uit 1525-
1550 en daarmee de oudste
manuscriptkaart van de regio.
We waren heel blij toen we hem
verworven. Er zijn sowieso niet
veel manuscriptkaarten uit deze
periode bewaard gebleven.’
In één zucht
Zijn speciale interesse in Schoten
begon met zijn aanstelling als
stadsarchivaris in 1995. Voor die
tijd was hij plaatsvervangend
rijksarchivaris bij het Rijksarchief
in Zeeland. Bij een antiquair in
Middelburg wilde hij een boek
over Haarlem bemachtigen, maar
Het was
David tegen
Goliath
Uitsnede Caert van Schoten,
circa 1525-1550.
de antiquair, die uit Haarlem
bleek te komen, kwam aanzetten
met Zeven Heerlijkheden, Over
geschiedenis en volksleven van
Oud Schoten.‘ ”Ik vroeg om een
boek over Haarlem,” zei ik tegen
die man. ”Dit ís Haarlem,” reageerde
hij. “In 1927 is Schoten
geannexeerd door de stad.”’
‘Ik heb het boek gekocht en
het in één zucht uitgelezen.
Het typische verhaal van een
plattelandsgemeente die moest
opboksen tegen de grote stad.’
Zijn belangstelling ging toen al
zo ver, dat toen hij naar Haarlem
zou verhuizen, hij een huis wilde
kopen in Haarlem-Noord, en wel
aan de Van Dortstraat, vanwege
34
35

# 18 | Topstuk
Uitsnede Caert van Schoten,
circa 1525-1550.
het uitzicht op de Schoterveenpolder
met de molen. ‘Pas later
kwam ik erachter dat ook Hannie
Schaft daar heeft gewoond.’ Dat
huis ging niet door (het werd
Aerdenhout), maar de geschiedenis
van Schoten liet hem niet
meer los. Sindsdien heeft hij zich
in het onderwerp verdiept, er
lezingen over gegeven en bereidt
hij een boek voor.
Kopje onder
‘Schoten fungeerde vanaf het
einde van de negentiende eeuw
als een soort overloopgemeente
van Haarlem,’ vertelt hij. ‘Om
de toestroom van inwoners
het hoofd te bieden zijn ze
als een gek gaan bouwen: de
36
Transvaalbuurt, Indische buurt,
Bomenbuurt. Huis na huis, straat
na straat. Er kwam een eigen
gasfabriek. Terwijl het gemeentebestuur
op alle mogelijke
manieren werd tegengewerkt
door Haarlem, dat maar één ding
wilde: Schoten inlijven.’
‘Haarlem had zelf een gigagasfabriek,
maar dacht: laat ze
het maar uitzoeken daar. De
gasfabriek van Schoten was
klein en moest steeds weer een
stukje worden vergroot, maar
uiteindelijk kon men het niet
meer bolwerken. Vanwege deze
investeringen én door financieel
wanbeleid ging de gemeente
kopje onder. Haarlem had kunnen
helpen, maar deed het niet.’ Op 1
mei 1927 was de annexatie een
feit. ‘Het was David tegen Goliath,’
zo vat Zoodsma de tragiek
van Schoten samen.
Pistool van
Hannie Schaft
Zijn derde topstuk is het pistool
van Hannie Schaft. ‘Ik dacht:
doe eens gek. Want dit is geen
typisch archiefstuk. Ik wil laten
zien dat we ook andere zaken
hebben dan papier, documenten,
boeken, foto’s. Heel weinig
mensen beseffen dat in het
kielzog van archieven vaak ook
voorwerpen meekomen. In familiearchieven
zitten bijvoorbeeld
poëziealbums of haarlokjes.
In rechtbankarchieven kunnen
moordwapens zitten. Zoals een
klauwhamer, die we aantroffen
in het rechtbankarchief van
Amsterdam.’
Het pistool van een van Haarlems
beroemdste dochters ligt, nauwelijks
opvallend, in een vitrine
in de Heemsteedse kapel van de
Janskerk, waar een permanente
expositie over het vrouwenverzet
te zien is. ‘Als je het vasthoudt,
heb je een bijzondere ervaring,
want Hannie Schaft heeft er verschillende
mensen mee omgelegd.
Zoals de ‘foute’ banketbakker
Pieter Faber, over wie Jan de
Roos vorig jaar een boek heeft
geschreven.’
Wapenvergunning
Het pistool is altijd in het bezit
van het voormalige verzet
gebleven, tot het in de jaren
negentig bij de politie in Haarlem
terechtkwam. ‘Toen wij in 2010
de Heemsteedse kapel wilden
wijden aan verzetshelden, hoorden
we ervan. Ik ben toen wezen
kijken bij het hoofdbureau van
de politie aan de Koudenhorn.
Moet je voorstellen, het pistool
was al lang geleden onklaar
gemaakt, maar werd bewaard
in de wapenkamer, waar verder
karabijnen, steekwapens en ander
vervaarlijk wapentuig lagen.
Als je het vasthoudt,
heb je
een bijzondere
ervaring
Lieuwe Zoodsma bij de tentoonstelling
‘De vele gezichten van Vrouwen in
Verzet’.
“Mogen wij het tentoonstellen?”,
vroeg ik. Dat mocht. ‘Maar op
voorwaarde dat het in een veilige
vitrine kwam. Daartoe hebben we
een vitrine aangeschaft, die ook
in het Vaticaan wordt gebruikt
voor de tentoonstelling van
wereldschatten. Volledig inbraakproof.’
‘Een tweede voorwaarde was,’
vervolgt hij met een besmuikt
lachje, ‘dat ik een wapenvergunning
moest aanvragen. Sinds
2010 ben ik dus de enige archiefdirecteur
in Nederland met
een wapenvergunning! Eén keer
per jaar moet ik naar het politiebureau
om hem te verlengen. En
er komen jaarlijks twee agenten
controleren of het pistool daadwerkelijk
in deze vitrine ligt.’
Dit moordwapen typeren als een
pronkstuk gaat te ver misschien,
maar het is wel verbonden met
een wereldberoemde persoon.
Wat opvalt is dat het zo klein is.
‘Ja,’ beaamt Zoodsma peinzend,
‘klein genoeg voor Hannie Schaft
om ongezien in de zak van haar
jas met zich mee te kunnen
dragen.’ •
37

# 18 | Trots op het nieuwe GeschiedenisLokaal023
Tekst: Lise Koning / beeld: GeschiedenisLokaal023 en Noord-Hollands Archief
Trots op het nieuwe
GeschiedenisLokaal023
Sinds februari 2022 staat het nieuwe GeschiedensLokaal023 online. Samen met de
toen twaalf andere deelnemers hakten het NHA en partners een jaar geleden de knoop
door: na zes succesvolle digitale jaren moest het digitale platform GeschiedenisLokaal
worden herzien om verder te kunnen groeien. Het verplichte thuisonderwijs tijdens de
pandemie overtuigde meer dan ooit van het nut van het GeschiedenisLokaal.
Boven Themapagina Geschiedenislokaal023.
Rechterpagina Tijdslijn Geschiedenislokaal023.
38
Om meer inzicht te krijgen in
de gebruikers en waar ze naar
op zoek zijn, werd onder hen
een enquête gehouden. Het
onderzoek moest bovendien de
sterke en zwakke punten van de
website duidelijk maken. In deze
bijdrage tonen we de resultaten
van dit onderzoek, dat mogelijk
werd gemaakt door het programma
‘Digitaal erfgoed voor
het onderwijs’ van Kennisnet en
Netwerk Digitaal Erfgoed.
Enthousiast
Het gebruikersonderzoek
bestond uit een korte vragenlijst
die van april t/m juni 2020
tegelijkertijd zichtbaar was op
twaalf GeschiedenisLokalen. De
lijst werd bijna drieduizend keer
ingevuld en het vaakst vanaf
GeschiedenisLokaal023.
De uitslag bevestigde dat de gebruikers
net zo enthousiast zijn
over het platform als de makers.
Docenten, leerlingen en andere
historisch geïnteresseerden bezochten
de websites veelvuldig.
Bijna 40% van de bezoekers
bezocht de website voor school
of studie en nog eens 14% was
werkzaam in het onderwijs. De
overige bezoekers speurden
naar informatie uit persoonlijke
interesse (25%), keken rond
(17%) of zochten informatie
voor hun werk buiten het onderwijsveld
(4%). Grofweg trokken
de meeste Lokalen rond de
15%-20% leraren en tussen de
25%-45% leerlingen. Een goede
score!
Kraamzorg
In de lijn der verwachting zijn

# 18 | Trots op het nieuwe GeschiedenisLokaal023
het vooral leraren en leerlingen
die voor het vak Geschiedenis
(90%) het bronnenplatform bezochten.
Maar ook voor andere
vakken zijn er geschikte bronnen
te vinden op de website. Zo
kwamen onder meer de vakken
Aardrijkskunde, Economie, Maatschappijleer,
Nederlands, Drama
en Scheikunde voorbij. Het
meest bijzondere vak waarvoor
een student de website bezocht,
is toch wel het vak Kraamzorg.
Zou het om de bron ‘Warmte en
zuigelingen’ zijn gegaan?
Startpunt
GeschiedenisLokaal is niet alleen
voor leerlingen hét startpunt
voor historisch onderzoek.
Opvallend resultaat is dat bijna
een gelijk aantal leraren uit de
onderbouw van het voortgezet
40
onderwijs (33%) als uit het basisonderwijs
(31%) de website
bezochten. Daarnaast gaf een
kwart van de leraren les aan de
bovenbouw van het voortgezet
onderwijs. Zoals eerder vastgesteld,
waren de grootste groep
bezoekers echter geen leraren,
maar leerlingen. Een kwart van
de bezoekers was 15 jaar of jonger,
gevolgd door 17% procent
bezoekers van tussen de 16 en
24 jaar oud. Ook voor andere
Grootste groep
bezoekers zijn
geen leraren,
maar leerlingen
Vrouwen met baby’s in de wachtkamer
van het consultatiebureau van de
Vereniging Zuigelingenzorg, circa 1911.
historisch geïnteresseerden blijkt
GeschiedenisLokaal een goed
startpunt voor verder onderzoek:
17% van de bezoekers was
ouder dan 65 jaar.
Over het hoofd
Naast het tonen van een vragenlijst
op de GeschiedenisLokalen,
zijn er gesprekken gevoerd met
docenten over het platform.
Uit die gesprekken kwam naar
voren dat het platform niet voor
iedereen even overzichtelijk
was. Vooral de tien tijdvakken,
onder aan de website, zagen de
gebruikers over het hoofd. Wel
waren de docenten zeer positief
over de invulling van de website
en wacht een aantal van hen
met smart op een eigen regionaal
GeschiedenisLokaal.
Overzichtelijk
Alle verbeter- en pluspunten zijn
meegenomen in het ontwerp
en uitvoering van de nieuwe
website. In één oogopslag
zien bezoekers van de nieuwe
website op de homepage de
beschikbare tijdvakken, thema’s
en tools. De bronnenpagina is
voorzien van een overzichtelijk
filter en de eenheid tussen de
GeschiedenisLokalen is duidelijk
geworden dankzij een selectielijst
in het zijmenu. We zijn trots
op het nieuwe GeschiedenisLokaal023!
•
Lise Koning is publieksgericht
informatiespecialist
bij het NHA, zij beheert tot
medio 2022 het GeschiedenisLokaal023.
41
Voorbeeld van bronnen op Geschiedenislokaal023.

Nieuwe
archieven en
aanwinsten
# 18 | Nieuwe archieven en aanwinsten
Tekst: Harco Gorter / beeld: Noord-Hollands Archief
Kennemer Lyceum
In deze rubriek lichten we de mooiste aanwinsten van de laatste tijd uit.
Eén van de grootste recente
aanwinsten voor het NHA is
het archief van het Kennemer
Lyceum, gevestigd in Overveen.
In 2019 heeft de toenmalige
rector, Peter de Zoete, aan het
NHA aangegeven het archief
over te willen dragen. Aanleiding
hiervoor was het 100-jarig bestaan
van de school in 2020, en
de niet-optimale bewaaromstandigheden.
In 2021 en 2022 is de
daad bij het woord gevoegd. Dit
schoolarchief is bijzonder, omdat
het vrijwel compleet is, waardoor
de ontwikkelingen in het onderwijs
te reconstrueren zijn. Er zijn
zowel stukken over het beleid
van de school bewaard gebleven,
als stukken van en over leerlingen,
zoals schoolopdrachten en
leerlingenkrantjes. Al met al een
waardevolle toevoeging aan het
NHA.
Anton Pieck
In het schoolarchief bevinden
zich interessante stukken, zoals
originele tekeningen van Anton
Pieck, oud-docent van het Kennemer
Lyceum, en verslagen
van werkweken en excursies.
De school organiseerde al vanaf
de jaren twintig regelmatige
kampen en reizen naar het buitenland.
De verslagen, vaak met
foto’s, geven een mooi beeld van
deze excursies.
Tekening van het zijgebouw van het
Kennemer Lyceum, Anton Pieck, 1921.
Op dit moment zijn Harco
Gorter, Mieke Schaap en Bettemiek
Grijns bezig met het
selecteren, beschrijven en
verpakken van het schoolarchief,
waardoor het nog
niet te raadplegen is. Naar
verwachting is het archief
eind 2022 beschikbaar voor
onderzoek.
Voor een overzicht van alle nieuwe archieven kijk op: noord-hollandsarchief.nl/
collecties/archieven/nieuwe-archieven.
42
Prijsvraag over leraren voor de leerlingen uitgeschreven door De Lyceumkrant.

Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
023 - 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief