11.08.2022 Views

Maarten Luther

Fragment uit het 22-ste deel (letters K-M) van het 'Vaderlandsch Woordenboek' door Jacobus Kok (1790), m.b.t. Maarten Luther

Fragment uit het 22-ste deel (letters K-M) van het 'Vaderlandsch Woordenboek' door Jacobus Kok (1790), m.b.t. Maarten Luther

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.


VADERLANDSCl-I

'VOORDENBOEK;

OOR.SPRONKLYK VERZAMELD .

Do on

J A C 0 B U S K 0 l{.

TWEE-EN -TWINTIGSTE DEEL.

. I ·-

K-M .

ldET .IU\MTEN, PLAATEN en l'OURTRAlTTENe

'J' .1:

A 1\1 s T E L D A M' !l iJ

J 0 ll A N N E S A L L A R T.

liJ D C C X c,


l76

LUTHERUS. (MARTINUS)

~

hun verwisfeit hier van voorfpan. 'Er is eene Kerlt, die door

haaren eigen Leeraar wordt bediend.

'

LuTHERUs, ( MARTINUs) hoewel geen hierlauder, nogthans,

om zijne veelvuldige naavoJgers in de Nederlanden, wel waat'­

dig om veeten der Landzanten, met 's mans voornaaruite leevensbijzonderheden

, nader bekend te maaken. Zijne Ouders, lieden

van niet veel vermogen, waren' HANS LUTCJER en 1\lARGARETn.-~o

z1~.GLER., woonende te Manrve/11 , ten tijde als de Moeder

zich zwanger gevoelde. Doch banren 1\Ian na de Jaarmarkt van

E11leben verzeJJende, overvielen haar onverhoeds de Banreusweeën,

en bragt zij aldaar haaren Zoon ter waereld , in den

Jaare 1483. Zo ras hij een bekwanmen onderdom bereikt hadt,.

decden hem zij:Je Ouders in de Latijnfche taaie onderwijzen,

onder nndere te MangdenbtJrg, d:~ar hij, egter, dikmaals, met

zingen langs de huizen , den kost moest zoeken. Dijl;:ms hadde

LUTIIERCS zijn voorneemen, ter voortzeninge zijner Studiën~

door broo,lgebrek, vaanvel gezegd, toen hij, ter goeder u ure,

bekend wierde bij eene Vrouw uit het gellage van COTTA, te

$ifennclt. Zo veel behaagens vondt deeze in 's Jongelings fraai

zingen, dat zij hem in huis nam, en van kost en inwooning

verzorgde. Onbelemmerd gnf hij zich thans 'over aan de Letter-

en Redenkunde, als mede aan de Zang- en Dichtkunde,

waar roe, uit den aart, zijne neiging overhelde. Op den ou.:

derdom van achttien jaaren bezogt hij het lloogefchool van Er.

furt, daar hij zich op de Wijsbegeerte weleide, en de u de

Latijnfche Schrijvers vlijtig Jas. Vier j:~aren hier mede hebbende

doorgebragt, beklom bij den trap van Meester.

Terwijl LUTlJEr.us dus zijne kundigheden zogc uit te breiden.

maakte hij vlijtig zijn werk van het doorfnuifèlen der openb~are

Doekerije. Op zekeren dag viel hem een Latijnfelle Bijbel in

banden , en hij voorts aan 't leezen, alzo hij dit Boek nog

nooit gezien hadt. liij vondc 'er veel meer in, dan bij tot nog

roe op den Prediklloel geboord hadt. Dit verwekte in hem een

bartlijk verlangen, zulk een Boek in eigendom te mogeu hebben.

Want de Bijbel was toen rliet in aller handen. Zelf

vondt men Leeraars in de Godgeleerdheid , welke dien nog

nooit in bandèn gehad hadden. Midlerwijl oeifende hij ' zich ia..

de

LUTHERUS. (MAR TINUS j

Be Regten, doch !lapte 'er fpoedig af, bij de volgende ge te:

genbeid. Op zekeren dag wandelende met eenen zijner he:

kenden, wierdt deeze van den Donder getroffen; 't welk LU•

'rlflmus derrnaace met fi:hrilt vervulde, dat hij eene gelofte

' deedt, zich in een Klooster te zullen begeeven. Te E.rft~rt

wierdt hij Augustijner Monnik , buiten kennis van zijnen

Vnder, di~ zulks vernomen hebbende, hem vermaande, bij

hadde roe te zien, d:lC dit febrikken geen Duivelsbedrog ge:

Wl!est was. Dit viel voor Iu den Jaare 1505.

Eene gunftigc gelegenheid bel{\vnm nu Lu-J\!ERUS. om zij~

nen lust in her leezen der Schrifruure re voldoen. Doch zij;

ne nanhoudendheid in dat nnttig werk verdroot wel haast zij.

nen Kloosterbroederen. Om hem van zijne geliefde oelfening

af te trekken , fielden ze hem aan tot Deurwaarder van het

·Klooster , en Ifceden hem , daàrenboven , met den Bedelzaak

de Stad doorkruizen: Met beedelen, zeiden ze , en tziet met

f/udeeren, aicnt m verrijltt men het Klooster. Doch ver~

mids hij Meester îu de Philofophie en Lid van 't Hooge.:

fchool wns, wierde hij, op verzoek van lieden van t1anzien,

van dit laag bedrijf ontheven, en tot Priester en Prediker iri

't Klooster aangefleld. Den Bijbel maakte men hem wel afJ.

handig; doch hij vondt dien wederom in het doorfuuifelea

van de Kloosterboekerij, en Jas daar in heimelijk, doch met

grooce naarOigheid.

Een hooger post beklom nu wel bnast LVTHERUS, beter met

zijnen fmaak flrookende. In het begin der Zestiende Eeuwe'

badt de Keurvorst FREDRIK DE lil, te Wittenberg, een Hoo~

gefchool gefbgt. In den Jaare 1508 wierdt hij &!daar tot

Hoogleeraar beroepen. Nu mogt hij zich in 't leezen del'

Schrifcuure verzadigen. D'e kundigheden, welke hij daar door

\'erzamelde, hieldt hij niet verborgen. Wam re gelijk Lid

van 't Augustijner Klooster .in die Stad en Prediker zijnde •.

begon hij de gronden der zaligheid te omvouwen uit d~

Schriften der Profeeeen en Apostelen, daar men de Gemeen!

te , dus lang, alleen onderhouden hadt met de leer!lellingen

van THOMAS AQUI AS, SCOTUS, .ALDERTUS en anderen. Zo ver.o

re floeg hij daar mede voort, dat men, op zekeren tijd ,•

éenen vermaarden Leeraar openlijk hoorde zeggel:J: " Deezt!

XXII. DEEi., M ". Mo~·


LUTHERUS. ( MARTINUS)

Î.UTHERUS. (MAR tiNlis)

u Monnik LVTDERUs zal nog alle Dottoren l1llll maaken,.

" eene nieuwe Leere voonbrengen , en de g:mrfche Room­

,, fehe Kerk hervormen;. want hij- legt zich toe op de fchri(.

" ten der Profeeten en A posrelen , en fiaat vast op 't woord

" van JEZus CHRISTUS, 't welk niem:md met d~ Pqilofopbie,

,, Sopbisterij, Schotlsterij, enz. kan om verre werpen."

Ter geleeenheid van een gefchii, onder de Kloosrerlingeb

re Wiltenberg gereezen , vondr men goed, onzen LOTHERos •

in den Jaare lSJo, na Rome aan Paufe JOLJUs DEN li te zen•

den, om deszelfs uitfpraak te verzoeken. Zo wel hadr hij

zich van dien last gekweeren, dat hij, in Oétober des Jaars

J 51 z, te Witttnberg, in de Slotkerk , op kosren van Keurvorst

FREDRIIC, tot de waardigheid van Dottor in de Godgeleerdheid

wierde bevorderd. Van dien tijd af oeffende hij

zich ook in de Griekfcbe en de Hebreeuwfche Taaie , begaf

2icb aan het leezen der Kerkvaderen , en fpoorde eenen iege.

lijk aan toL bet leezen van den Bijbel: w:mrom hij bij veeJen

Dierkeiijk iu 't oog begon te loopen. Den post van Onder­

Vikaris van bet Klooster, welken hij eenigen rijd waarnam,..

maakte hij zich ten nutte, door het oprichten van Schooien,

en het aanprijzen van den Bijbet.

In den Jaare 15 16 doorreisde een Dominikanoer Monnik ,

JOANN.&s T EXEL, gantsch Duitschland,. in naame van Paufe LE()•

DEN X , voor geld Allaaten of Zondvergiffenis verkoopende.

, Geweldig ergerde LUTHERus deeze aan!lootelijke handel. Naa

alvoorens, verfcbeiden maaien • min openlijk zich daar tegen verklaard

te hebben , deedt hij, op dell Jaat!leu Ottober Jes Jaars

1517, :um de Slotkerk te 11/trunberg, vijfennegentig Stellingen

:aoplakken , waar in bij de Aflaatkraamerij openlijk te keer

ging. Voorts zoudt hij de Stellingen aan den Vikaris der Augustijnen

, met verzoek om dezelve den Paufe te doen ter baud>

koomen. Nogthans badt LUTHERUS toen nog her- plan niet be<.

aamd wegens de groote Kerkhervorming , welke daar naa

volgde. H•i tragtte alleenlijk na verberering, vooral het af.

fcbaffen van den Aflnath~ndel, erkennende voorts het Pimslijk

gezag. Verfelleiden Leeraars traden regen hem In het firijdp-erk;

:zelf dagvaaïde hem de Paus te Rome; doeh, wel weetende,

}Joet·••nig een vuur hem aldaar gefiookt wierdt. wague hij zicla

om 'er 'e verfcbijnen.

In den Jaare 1518 deedt Keiter 1\lAXli\JlLIAAN eenè zamen.

komst of Rijksdag te /Jugshurg beleggen. Van wegen derl

Paufe verfebeen aldaar de Kardinaal CAJ I:.TANUS. LuTii&ROS,

aldaar gedagvaard, liet 'er zich insgeliîks vinden, onder fchui

en fcherm v~n een Keizerlijk vrijgeleide. In 't eerst bejegel)..

de hem de Kardinaal vriendelijk. Doch toen LUTHI!.RUs hem

eenigzins in 't naauw bragt, fldeg bij over tot dreigementen:

weshalveo de andere geraaden vondt, zich van daar weg te

iDaaken, in 't heen gaan nog zeggende " dat bij de heilige .

;, Roomfche Kerk, iu alle haare woorden en daaden , regen­

,. woordige , voorleedene en toekoomende, eerde en volgde 1

" en zo 'er iets regen of anders gezegd ware , hij zulks voor

,, niet gezegd wilde gehouden hebben." Vergeefs hieldt voorts

de Paus bij den Keurvorst van Saxen aan, om LUTHERus n~

Rome te zenden, of hem in zijne eigen Staaten doen vangcri

en flraffen. De wijze FRED'RIK was een vijand van zulk eenè

geweiddaadigh'eidl

Naa de vrugdoos af geloopene voorgaande onderbandeling;

zonde Paus LEO een anderen Afgevaardigde , om met LUTIIE·

nus bet gefchil, wegens de Afiaaten, te vereffenen. Deeze

wa! RARtL ~AN MILTlTZ, een Saxisch Ridder, en een vad

;s Paufen Hovelingen. In een gefprek, met LUTIIERUs ge holiden,

te Altet1burg, in Janusrij des Jaars 1519, bewerkte hij 1

dat deeze een onderdaanigen Brief na · Rome zondt , ln wel.

ken hij beloofde, zich 1Iil re zuil n houden over de fiukken i

die in gefchil fionden, mids zijne regentlanders bet insgelijks

deeden. Nog eens en :mderrnàal hieldt LOTifERUs een mondgefprek

met MILTrrz. De gema:nigdheid en beteheidenbeid,

welke, a:m weerkamen , wierdt in agt genomen , gaf goe.:

cle hoop op een gunfligen uitOag, en zou , \\laarfchijnlijk t

zonder den hoogmoedigen geest van 't Room!èhe Hof, die!i'

ook gehad hebben; deeze deedt alle hoop in rook verdwij:.

nen.

Een anderen firijd badt wniERus nu te vo·ererr, met zeke•

ten JOA NES EK KlUS, een beroemd Godgeleerde der Roomfche'

Kerke. Deeze daagde onzen Hervormer een flrijde uit, ne­

~ens cAROLóSTAOIOs, diens Amptgenoot en medefiander. Hei

oaderwerp zon zijn over de vermogen:i de~; Vrijheid van de

M ~

Wilt


,.tSo

LUTHERUS. ( MARTINUS')

LUTHERUS. ( MARTINUS)

1Sr

Wil, en het frrijdperk het Slot Pleis(enóurg, in tegenwoordigb«!id

eener luisterrijke Vergaderingc, Aan het einde de$

redegedings, wierdE de ukfpraak over de kragt der wederzijdfcbe

bewijzen gelaareu aan liOF"FliTAN, Rel'tor van het Iloogefcbool

cc Lt;pzi'g; doch deeze weigerde de overwinning te

beflisfen: \llllarom de zank aan bet oordeel der Hoogefchooleu

v:m Parijs en Erfurt wierde gefield. Lul'HERUS en EKI\lUS

hndden af.tonderlijk n~g gehandeld over her gezag ell de oppermagt

van de11 Roomfchen Paus.

Naa dat de boven gemelde gefchilvoering een einde hadt

genomen~ vcrtrok EK KlUs na Rome, daar hij, geholpen door

onderen, op Paus LEO DE X bewerkte, dat deeze den Kerl!elijken

Il:mblixcm tegen LU'riJERVs fchooc, in de i\{aand Junij

des Jaars 1520. Een~nveertig Ketterfche Stellingen wierden

hem in de Bulle, bij. die gelegenheid afgekondigJ, ten laste

geleid , zijne Schriften verweezen om openlijk vcrbrand te

worden, en bij gelast, binnen zestig dngeu zijne dwnalingen

te erkennen en te herroepen , en zich aan 's Pausft:n genade

over te geeven. Ligt is 't re denken, dat LU'ri!ERUS hier aan

niet voldeedr. Den tijd nu gebooren agrendc om op zijne

verdeedigiog en veiligheid bedagt te zijn, floeg hij een g3ntsch

anderen weg in. Niet alleen berit:p hij zich van het Pauslijk

Vonnis op eene Algeroeene Kerkvergadering, maar beOoor,

daarenboven, alle verbimenis met de Roomfche Kerk af re

breeken , en het Pauslijk bedrijf voor nietig te vcrklaaren.

Duiten de Wallen van 11/ittcnbe,.g, in de maand December

des Jaars 1520, eenen Houtfbppel hebbende doen oprigren

en in brand lleckcn, wierp hij daar in, de Bulle, tegen hem

afgekondigd, ab mede de Kerk~lijke :Ucfiuitco en Regels, fl2an·

de op de Pauslijlee Oppermogendheid. Eene groote menigte

Volks , van allerlei fiaat en rang , was getuige van dccze

handelingen, een openbaar en fiaatelijk bewijs van afzonderinge

van de Roomfche Kerk. Eene andere Bulle, welke, in

het begin des volgenden ja:us, op dit bedrij r volgde , omzeide

hem alle verdere 1 crkgcmeenfchap.

KAREL DE V, in zijns Grootvaders plAatze, in het laatst genócmde

j~ar, ten Keizerlijken Rijkstroene verheeve~. beriep

fuak• eenen Rijksda!! te ff 7 qnns, voor welkeu hij LUTIJERIJll

,e-

geboodt re verfchijneu. Ernllig wierdt hem , door verfchei- '

den zijner vrien !en , afgerand en, zijnen perfoon aldaar te wa:.­

gen. Met zijne gewoone onverzaagdheid gaf hij tot amwoord •

" dat al ware 't dat hij te Tf~'or111t zo veele Duivels moest

•> be!lrijden, als 'er Pannen op de Daken der Huizen van die

,, Stad waren, zulks hem niet zoude alTcbrikken van zijn

,, vast bepaald voorneemen , -om aldaar re verli:hijnen; dat

" vreeze, in dit geva.l, alleen eenc mgeeving koude zijn van

" den Satan, die voor den aannaderenden ondergang van zijn

" Koninkrijk vreesde, en die zeer genegen was, eene open­

,, baare nederlaag af te kceren, voor zulk eene groote Ver-

. ,, gadering, nis de Rijksdag van Tf/orm! ." Zich verlnatenc!e

op de goede u ouwe van een Keizerlijk :Vrijgeleide, verfebeen

bij aldaar, en v,erdeedigdc , eenige dagen ag(er elk3nder, in de

maand April , zijne zaak met de uiterlle kloekmoedigheid.

Sterk, door helaoven en dreigen, hielde men bij hem aan,

tot verzaaken van zijne gevoelens; doch hij antwoordde befiendig,

dit niet te kunnen doen , zonder yoldingende redenen.

Ongehinderd liet men hem vertrekken. Doch hij hadt de

Vcrgadering niet verlaaten, of de Rijksban wierde tegen hem

bellooren, en hij voor vijand des Heiligen Roomfchen Rijks

v.erl;laard. In het Cefchrili:, hier toe betrel;kelijk opgelleld,

wordt LUTHERUS genoernel een afgcfneeden Lid der Kerlte,

een Sduunnaaker, een bekmd en hardnekkig Keiler. Strenge

firaffen worden daar in bedreigd , tegen die hem zouden

ontl'llnge", onderhouden , htmdhaavm , of fllj ven, het zij

door hem huisvesting te verleenen, door gefprekken of in

gefchriften. De Saxifche Keurv.orst, imusfchen, niet onkundig

van 't gcva:~r, welk zijnen Vriend boven 't hoofd hing,.

badt eenige vertrouwde perfoonen afgevaardigd, om hem, !Jij

zijne wederkomst v:tn den Rijk(dag, te ontmoeten , en 1111

eene veilige pla:~ts te voeren. lu een vermomd gewaad gef);olten,

trofr.:.n ze LUTHERus aan, niet verre van het Dorp Eijenach,

greepcn hem, trokken hem een Ruitersgewaad aan •

en bragten hem aldus over, even als 'vare hij een gevangene

geweest , in het Kafiee1 lf~'ttrtenburg, Tien maanden vertoef.

de t.UTIIERUS in deeze fchuilplaats , welke hij zeden zijn

ppz/zmos noemde, Onder de ~unstverzamelaars berust nol§.

M 3

een


LUTHERUS. (MARTINUS)

een Gedenkpenning , op 's Mans inbrengen en omkoomen ver., ·

vaardigd. Op de eene zijde ziet men zijne beeltenis, in hei

ge w~ad eens Ruirers, met lange hairen en e{!n ruigen baard t

met . het Omfchrift D. Martinus Lutherus, ex Pathmo re­

"erfus nnno 1522 ; " Dr. Maninus Lmherus uit Pathmos

,, wedergekeerd , in den Jaare 1522." Op de 110dere zijde

ftaa~ een tweeregelig Latijnss;b Vaers, inhoudende boe hij zich

fpoedende van den Rhifn, opgevangen wierdt en ftrtefde- na

de bekende woonin~ van P.athmor, ontltoornende aldus 's Paus~

fen gefpanner~ ftriltk"l. Onaangenaam noch nutteloos fieet

LtJTHERUs deeze a fzoodering van de waereld. Gaande, onder

den naam van Jon kb eer GEORGE, voor een Landedelman, vermaakte

bij zich dik~ls met de j:agt, in g~elfchap v3n zijne

Pppasfers. Eiken Zondag predikte hij voor den Slotvoogd en

anderen, zette een goed gedeelte van 't Nieuwe Verbond in 't

Hoogduitsch over, en hielde Briefwlsfeling met zijne vertroQweliogeu

en boezemvrienden.

Naa een verblijf van tien maanden , verli~t LUTIIE!I us , buiten

kennis van zijnen Defchermheer Keurvorst FREDRIK, zijne

llfzondering, en begaf zich na H/il/enbc,-g. J\anleidiog tot die

\lefiuit, meent men , zou bovenal gegeeven hebben , bet onvoorzigtig

gedrag des Willenhergfchl'n Hoogleeraars CAROLO­

STADIUS , in het dol!n afhrceken van de Beelden uit de Ker~

leen, en bet niet wederll:aa11 aan eene doldriftige menigte, die

van de nu nanbreekende vrijheid al in den b~ginne een misbruik

maakte~ LuTUERus was van oordeel , dat eerst de dwaalinge~

uit de gemoederen des menfcben moesten geweerd worden

voor dat men de uitwendige tekens der Godvrugt aantastten:

Daarenboven arbeidde de V veraar, met allen vlijt•, lll!n eene

Hoogdu!tfche Overzettin~ der Heilige Schrifmure; met bijtland

van eemge Geleerden, w1er raad en ge•1oelen bij zomtijds in·

pam, bragt bij wel haast dit gewigtig werk ten einde.

_Terwijl bEt werk der Hervorminge door LUTHERUS du& ijverig

~;11~rdt voortgezet, ont~ondt in hetzelve een i ge vertraaging, dootl

twtsten onder hen , dte, gemeeofchappeJijk werkende thans

Reuzenflappen zouden hebben ku~nen doen. De 11/,}ze det

tegenwoordigheid van 's Heilands Lichaams in het Avondmaal,

W!§ ~ n dier gefçbil~ukken~ ~UT~!ERVS , boewel ~e ~eere de,f.

l~~~~ ..

LUTHERUS. (MARTINUS)

ransfubllantiatie verwerpende, was, nogthans, van gevoelen,

dat aan de Tafel des Heeren , nevens en onder bet Brood en

den Wijn, het weezenlijk Lichaam en Bloed van CHRISTUS

wierde uitgedeeld. Hij meende. dit te verklaren, door bet te

baate neemen van de Gelijken! fe van gtoeijend Yzer , bewecrende

dat gelijk daar in twee zelfllandigheden, Yzer en

Vuur, vereenigd waren, dit -ook plaars hadt ten aanzien van

bet llrood en 't Lichaam des Ifceren in het Avondmaal. Zijn

Amptgenoot CAROLOSTADIUS, daarentegen, ontkende de weezeolijke

tegenwoordigheid van 's Heeren Lichaam, en hieldt

flaande dat bet Brood en den Wijn Oegts Tekens waren, ter

herinneringe dienende. Uit deeze verfchiliende begrippen ontflonden,

in den Jaare rsz4, hoogloopende oneenigheden, die.

!Voor de zaak der Hervorminge , zeer rampzalige gevolgen

badclen.

Onder de bezwaarnislèn , tegen de Roomfche Kerk ingebragt

, was ook de verpligting tOt den Ongebuwclen ll:aat der

Geestlijkheid. Men begreep daar van het onge~onde en nadeelige;

van hier dat eenigen zich omOoegen van bet juk,

bun opgel id. Vrouwen zo wel als Manne:t bedienden zich

JVan de vrijheid, door de Hervorming haar verleend. Nevens

eenige andere Edele Nonnen , hadt zekere CATHARINA VAN

.soREN het Klooster verlaRten, en zich na Willenverg begee·

ven. Ilier wierde LUTIIERUS met haar bekend. In het gevoe­

!en flanode, dat zo wel een Geestlijk 11ls Waereldlijk Perfoon.

trek tot het hu welijk hebbende, zich daar in mogt begeeven.

nam hij haar ter Huisvrouwe, in Junij des Jaars 1525, het

~weeënveeniglle zijns Ouderdoms. Veel opziens baaEde deeze

flap, en kostte LUTHERUS roeenig eene febimprede; wanr tegen

hij zich, op zijne wijze, manmoedig verdeedigde.

Geen jaar verliep 'er, of onze werkzaame Hervormer gaf

eeuige Gefchriften in 't licht. Een der merkwaardigLle van

dezelve was een Op!lel, tot tijtel voerende de .Torgaufûte

.Artiltelen. Te weeren, 'er be[tondt tot nog toe geen geregeld

zamenflel, aanwijzende bet eigenlijk verfchil tusfcben de

Leere van LUTUERUs en die der Roomièbe Kerke. J OANNES •

J{eurvorst van Saxen , die zijnen broeder FREDR.IK onlangil

wli.S opgevol&d , de onvoegzaamheid bi\r van in aanmerking

M-+

nee.


LUTIJERUS. (MARTINUS)

LtrrHERUS, (MAR TINUS)

I8S

/

peemende, bevat aan LIJTUERUS en eenige andere Godgeleerpen'

daar aan te arbeiden. In gevolge hier van leverde hij,

te Torgou , in den Jaare 1529, de gemelde Artikels over

~~vemic~ in getal. Zederr, door 1\IEI.ANCTHON verder zijnd;

~ngebre1d, dienden zij ren grondflage der vermaarde .Augshurgfche

Confesjie.

Hier oordecJen wij, n:m vcele bijzonderheden , LUTHERUS

heereffende, een einde te kunnen rnaaken, als hebbende hij,

door he.r laarstgemelde opflel , den grondllag geleid van die

Kerkgemeenfchap, welke zederr naar zijnen naam genoemd is,

~n zo om~lbaar veele leden in haaren feboot gelokt heeft. Zij­

J1e gedupnge werkzaamheid deedr, van rijd tot tijd, febrifren

ren voorfellijn koomeo, deels van een gefchilvaerenden aart,

,;!~els t~ ophelderloge der U. Schriftuure; allen zijn ze te

vmden 10 de vcrzameling van zijne ff/~trken.

Nu en dan hadt Wl HERIJS aanvallen van Graveelpijnen, en

J>ragr <;en derzeiven hem op den oever van den dood. Dit

be~oog hem, iu den aanvang des Jaars 1542, zijnen Uiterrten

Wil te maaken. Van zes kinderen waren hem nog vijf in 't

Jeeven. Hij maakte zijne Huisvrouwe tot Erfgebname zo

van zijne Huizen als J leinoodien , mids :l.ij zijne fcl1~lden

1oude beta;Jien, wellee hij op vierhonderdvijftig Guldens be­

~rootte. Hij leefde egter tot in den Jaare 1546. In het begin

daar va~, door de Graaven VAN l\1.\NSIIELD, tot Scheids.

plan verzogr, in 1.eker gefchil over hunne landbezittingen, vertrok

hij, in 't midden van Januarij, uit Wiuenóerg, en wierdr

in 't laatst der maand, in zijne Geboorre!lad Eisleóm fiaate:

lijk ingehaald. OR den vijftienden Februarij predikte bij aldaar

gpch wierdt, twee dagen daar na a, van eene zo zwaare kranlJ:

te overvallen, dat men een fpoedig einde te gemoet zag. Niet

ongegrond was deeze gisÎlng; hij overleedt 's anderendaags, den

aelmiendeo Februnrij des Jaars 1546, in den ouderdom van drie•

ënzestig j:~aren, twee m:~:~oden eu tien dagen. Zijne Ingewan-

4!en wierden te Eislcben, in een Titmen Kist, doch zijn Licllaam,

op verzoek vau den Keurvorst van Saxen, in de Slotkerk

van Witten!Jerg begraaven. De Keucvorst JOIINNEs FRE·

,PRIK, voor den doorluchtigen Hervormer, een Gedenkreken

wmende oprichten' wieede door de ongunst ~er tijd~n. daar in

x~r-:.

verhinderd. De Herrog van Saxen JAN wttliEL:\1 volvoerde

dit Omwerp, doch ni::t te lf/ittenberg, maar te Je na, in de

J~erk van ST. MICtllëL. on:er andere Opfchriflcn leest meu

daar in, boven het hoofd van LUTHERUS, dcezen regel

Pejlis uam vivus, moriens ero mors luo, Papa.

Door ouT u o F vertaald 1

,. Ik was bij u een pest, o paus! in nl mijn leven:

" 1\'Iaar ficrvende zal u mijn doodt den doodfieck geven."

•s Mans maatigheid in eeten en drinken, belangeloosheid en

weld:mdigheid, vooral omtrent behoeftige Studenten, worden

hoog geroemd. Zijne voornaam!le uitfpanning was , mee zijllen

vriend l\lELA CTHON, •s naamiddags , zich nu en dan met

J1ct Schaakfpel te vermanken, of in zijoen tuin te pooten en

te plancen. Van den Keurvorst, die hem hoog waardeerde,

weigerde hij, meer d:m eens, gefchenken aan te neemen. Behal

ven zijne bedreevenbeid in Godgeleerde Weetenfchnppen.

de L:nijnfche en gewijde Taaien, mankte hij zeer veel wcrks

van cle opbouwinge ziJner MoedertnDie. De naam van de Duitfeite

Cicero, en MeesUr der Duitfelle Torûe ging hem hierom

bij zijnen leeftijd naa. MELANCTIION plagt van l1em te zeggen

dat !rij alles in alles, en eerJ Mirakel onr/e,· de Mwfclzen

was; en ERASMOS, dat GoJ, wegem de !rel'igheid der kmnkhcden,

oan deeze lolltjle Eeuu•e een felien Artz hodt gegeevm.

llij doelde daar mede op de heftigheid van r.uTtlERUS in het be­

!lrijden zijner vijanden; hier in ging hij zomwijlen de paaien

van befcheidenheid te buiten, en mag dit als zijn hoofdgebrele

worden aangezien. Doch de ongunst der tijden maakte dit

in hem eenigzins verfchoonlijk. Over •s Mans arbeidzaamheid

kan men oordcelen uil de menigte zijner Schriften ; de Latijnfche

beOaan vier, en de Hoogduitfelle twaalf Deelen i11

folio.

J,UTiiERUS baut bij CATIIARINA VAN BOREN zes kinderen verwekt:

1. JOANNES, gebooren den zevenden Januari i 1526,

was Raad en K:mcelarij • Sekretaris in Saxen : 2. ELIZABETIJ •

M S

g~-


J86

LUTKEBROEK, LUTKlGAST.

JJ'UTKEWIERUM, LUYKEN. (JAN)

gebooren in den Jaare 1527, wierdt naaowlijks een jaar oud;

1· MAGDALENA, gebooren in den Jaare I5ll9, en in 't Jaar

1542 overleeden; 4· IIIARTJNus, gebooren in November dea

Jaars 1531, een Godgeleerde ; 5· PAULUs, gebooreu in den

Jaare .~534, Hoogleeraar in de Geneeskunde te Jenn; daar

1111a. LtJfactz aan bet Hof van Wûmer, vervolgens Opperlijf..

art~ .~an den Keurvorst van Brandenburg , en , naa diens

cw~rlrJdeo, van twee Keurvorsten van Sa:un. Vàn wegen

ernrg vertlloeden, welk men omtrent .zijnen Godsdienst voedcfc-,

verl!~t hij het 1-~of, doch keerde, eerlang, derw:1arts we.

der.. ~IJ overleedt 111 den Jaare 1593, in den ouderdom van

zesug Jaaren, Deeze beeft insgelijks kinderen naagelaaten

nrmaard oan hunne. geleerdheid: 6. MARCARET A, in den Jaar;

1534 gebooren, w&erdt de Huisvrouw van een Pruisûfcben

Edelman.

Zie MEI.ANCTtiON, l/ifl, de Pita Lutheri;

1· F. li11\YERS, Uuf/erbliche,. Lutherm;

G. OUTilOl's , L'ven vtm Luthcrut;

~l!CKE 'DORF , f]Jjlot·ia Lutheronismi ,

e~ zee~ veele andere Kerkelijke Hillo.

nefcbnJvers.

r LvTKF.BROEit, zo veel ols Kleimbrod., in 't gedeelte vaA

Noordholland, Dugter/and genaamd, ren Westen van Groolr•

hrol'it, aan den gemeenen Rijweg tusfcheu de Steden Hoorn

en Enlthui-zen, Op zeshonderdtweeënveertig Morgens en twee.

honderd en twee Roed~n gronds wordt de Ban v:m dit Dorp

beg:oor. Volgens de Jong!le opneeming, zou bet getal der

J;Iu12.en. geduurende eenc Eeuw, van bonderdnegenënzeven.

og tOt honderd drieënnegentig zijn aangegroeid. De Kerk i»

.een luchtig Kruisgebouw, hebbende het onder!le ged~elce van

~11aren Toren van fteen, en daar boven een kort houten Spits*

Je. Lang~ den gemelden Rijweg, de Streelt genaal\}d, is het

Dorp beummerd, ter lengte v:m ongeveer tweehonderd zestig

Jloe~en. Laodwaaru in ftrekt de betimmering zich honderd·

pcbug Roedeo uit.

~uTJt~GAsT , een Dorp in de Groninger Ommelanden , onder

er het Westerkwanier. Het heeft eene Kerk met een fiompen

Toren, nevens een eigen Leeraar, bel1oorende onder de

J\.lasfis van het \V esterkwartier.

LuTKEWlERU~', een Dorp, in de Friefchc Grietenij He"..

naarilcradeel, in het Kwartier van Wester~o. Behalven eeni­

,ge ondere, behoort onder dit Dorp de Buurt Rien , door

welke de vaart van Sneek op Eranelter loopt, en die inzondt:rheid

vermaard is om de Paerdemarkt, welke jaarlijks, ia

de maand Augustus, aldaar gehouden wordt. Ook vondt men

'er, eertijds, verfcbeide Stinzen of Staten, onder andere de

~rate Rienf/ra. De Kerk van dit Dorp, die door eanen eigen

Leeraar wordt bediend, was voormaals ecne Parochiekerk;

~an ST. ()EERTRlll toegeheiligd.

Zie Otui!t. en Cçflt'chten V4tJ Prics•

land.

Luvxe:N, (JAN) man van veel vermaardheids, minder om

Eijn welmeenend Rijmwerk, dan uit hoofde van zijnen kunlligen

Etsnaald, wierdt te dmf/erdam gebooren, op den zestienden

April des Jaars 1649. Tot de Schilderkunst wildea

hem zijne Ouders opleiden; doch hij liet de beoeffening danr

van fpoedig vaaren , en volgde zijne genegenheid , tot het

plantëtzen overhellende. Zo fnelle voortgangen maakte bij in

die kunst, dat wel baast eene menigte Werken met de voorebrengzeis

daar van pronkten. Onder dit alles volgde hij ook

zijnen fmaak voor de Dichtkunst. · Een bondel Gezangen,

poor LUYKI!.N in 't licht gegeeven , onder den naam van de

Duit[& hl Litr, was de vrugr zijner dichtoe1feninge. Losfer

tn luchtiger , fchijnt her, was daar van de inhoud , dan met

Godsvrugt en goede zeden beflaanbaar was. In dit licht ni­

Jhans befchouwde ze de Maaker, in rijper leefrijd, toen hij

tot ernnïger gedagren, dan hij in zijne jeugd voedde, ge·

koomen zijnde, alle de afdrukken V

ppkogt , om ze voorts uit de waereld te helpen, opdat, zei­

~ hij, de Jeugd 'er niet door verleid zoude worden. Tot

zijQ

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!