12.08.2022 Views

KIJK editie 9 - 2022 - Inkijkexemplaar

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

BLIJF DOORVRAGEN

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 9 / 2022 / € 6,75

Beste

Tech-idee

Stem en

win!

Pagina 37

WA A RO M I S

SPORTEN NIET

GENOEG?

Knokken

tegen de kilo’s

EN OOK: HIGHTECH-SIMULATOR: HIJSEN ZONDER GEVAAR • MENS

DWINGT DIEREN TOT TURBO-EVOLUTIE • PEPERDURE PROJECTEN NAAR

DE MAAN • SUM: STAPELEN TEGEN DE WONINGNOOD


30

64

6 RECYCLING

KIJK KORT Tijdens de Slag bij Waterloo

kwamen tienduizenden soldaten om. Volgens

een nieuwe studie zijn hun lichamen

gebruikt voor de productie van meststof.

En meer opmerkelijk wetenschapsnieuws.

13 GESMEERD

COLUMN Onmisbaar tijdens de afgelopen

hittegolven: zonnebrandcrème. Eric de

Kruijk duikt in de briljante wetenschap

achter dit beschermende goedje.

14 AFVALRACE

Je rent, roeit en fietst je een slag in de

rondte, maar de weegschaal blijft hetzelfde

aangeven? Niet zo vreemd. Er zijn

meerdere redenen waarom je met sporten

alleen geen gewicht verliest.

22 JONGENSDROOM

ONDERWATER ONDERVRAAGT Ignas

Snellen wilde geen brandweerman of dierenarts

worden, maar astronoom. En dat

lukte: hij is nu een van de belangrijkste

exoplanetenonderzoekers ter wereld.

24 TRAININGSRUIMTE

Bij het verslepen van onderdelen van

offshore-installaties komt veel kijken, en

een fout komt een bedrijf duur te staan.

Verstandig dus om die taken te oefenen.

In dit simulatiecentrum kan het.

30 UPDATE

Al enkele jaren kiest KIJK het Beste Techidee

van Nederland. Welke plannen hebben

het inmiddels helemaal gemaakt en welke

zijn niet veel verder gekomen dan de

tekentafel?

38 BOERENBEDROG

INTERVIEW Archeoloog David Wengrow

wil met zijn nieuwe boek een heersende

opvatting omverwerpen. Namelijk dat de

komst van de landbouw, 11.000 jaar

geleden, alles veranderde.

44 VERDUURZAMING

Een groot deel van de portiekflats in ons

land staat op de slooplijst omdat ze zo oud

en slecht geïsoleerd zijn. Studenten van de

TU Delft bedachten een alternatief voor

het afbreken van deze gebouwen.

48 CARNIVOREN

IN BEELD Lokken, vangen, doden, verteren

en repeat. Alle vleesetende planten gaan

dit riedeltje af, maar de manier waarop ze

insecten grijpen, is steeds net even anders,

zo laten deze foto’s zien.

54 NEPDEELTJES

FAR OUT Toen natuurkundigen tien jaar

geleden het higgsdeeltje waarnamen,

barstte het feest los. Maar nu onderzoekers

claimen een tweede exemplaar te

hebben gevonden, blijft het opmerkelijk

stil. Waarom?

56 ZWEEDS GESCHUT

TERUGVLUCHT Bij de naam SAAB denken

we direct aan auto’s, maar het bedrijf is van

oorsprong een Zweedse vliegtuigonderneming

die heel wat gevechtstoestellen

voor eigen land ontwikkelde.

62 SPUL

TECH-TOYS Een pompje met zeep voor aan

je riem, een drone die nét licht genoeg is

om hem als amateur te mogen besturen,

een laptop voor een stereoscopische

3D-game-ervaring en meer toffe gadgets.

64 MOONSHOTS

Leeg en rustig. Twee eigenschappen die

onze maan tot de ideale plek maken voor

bepaalde experimenten. Het mag dan ook

geen verrassing heten dat daar allerlei

plannen voor zijn.

70 TURBOLUTIE

Vaak wordt evolutie gezien als iets wat

duizenden jaren vergt. Maar door toedoen

van de mens zijn sommige diersoorten genoodzaakt

zich razendsnel aan te passen.

76 Q&A

KIJK ANTWOORDT Waarom vinden we

sommige geluiden zo irritant? Hoe kan het

dat schildpadden zo oud worden? En meer

prangende vragen.

79 GOEDPRATERTJES

COLUMN Zonder Adolf Hitler geen Autobahn,

zonder Mussolini geen stipte treinen.

Het zijn veelgehoorde historische mythes

die allesbehalve onschuldig zijn, schrijft

Ronald Veldhuizen.

14

48

4 9/2022


24

64

14

24

70

EDITORIAL

44

BEELD COVER: SKYNESHER/GETTY IMAGES, BEELD INHOUDSOPGAVE: SVETA ORLOVA/ISTOCKPHOTO/GETTY IMAGES, HEEREMA MARINE CONTRACTORS, BET NOIRE/ISTOCK/GETTY IMAGES, ROBERTO MURGIA/EYEEM/GETTY IMAGES, NASA

KESSELER

Vet zwaar

Ik ben dik in de vijftig. En om te voorkomen dat

ik in de vijftig te dik zou worden, kocht ik een

crosstrainer. Elke dag een uurtje op de pedalen

stampen is goed voor een mens en, zo dacht ik, dan

kan ik ’s avonds met een gerust hart naar de

McFEBOKFC. Maar uit allerlei wetenschappelijke

studies blijkt dat die relatie tussen sporten en

gewichtsverlies helemaal niet zo eenvoudig is als

gedacht. Judith Neimeijer vertelt je daar alles over

in haar geweldige verhaal op pagina 14 en verder.

De schimmige relatie tussen gewicht en beweging

wordt natuurlijk al langer onderzocht. De Amerikaanse

schrijver en paleoantropoloog Daniel Lieberman

haalt in zijn boek Het verhaal van het menselijk

lichaam een onderzoek aan waaruit blijkt dat

fabrieksarbeiders jaarlijks 175.000 calorieën meer

verbranden dan de gemiddelde kantoorwerker. Dat

staat ongeveer gelijk aan het lopen van zestig marathons.

Maar zien die fabrieksarbeiders er allemaal

uit alsof ze elke week 42,195 kilometer hardlopen?

Niet echt. Ze doen dat potentiële gewichtsverlies

teniet door meer naar binnen te werken dan dat ze

verbranden. Net als de meesten van ons. Ook wat

dat betreft lopen de United McStates van America

voorop, want de gemiddelde Amerikaan verstouwt

tegenwoordig 25 procent meer kilocalorieën dan in

1970. Het gevolg: volgens de Wereldgezondheidsorganisatie

(WHO) heeft 80 procent van de mannen

en 77 procent van de vrouwen overgewicht. 35 procent

van het totaal is obees. (In Nederland is dat

volgens het CBS 54 tegen 48 procent, en vrouwen

hebben iets vaker ernstig overgewicht dan mannen:

16 procent tegen 13 procent.)

In zijn erg lezenswaardige boek Het lichaam verwoordt

Bill Bryson het zo: als de rest van de aardbewoners

even zwaar zou worden als de gemiddelde

Amerikaan, zou dat hetzelfde zijn als wanneer er

een miljard mensen aan de wereld bevolking wordt

toegevoegd. Nu al kost over gewicht de Amerikaanse

gezondheidszorg om gerekend meer dan 150 miljard

euro per jaar. En de gemiddelde gezondheid

daalt, want de doorsnee Amerikaan loopt maar

ongeveer een halve kilometer per dag. In totaal! Dat

is dus inclusief alle tripjes naar

de oversized koelkast. Om dat

te voorkomen, stap ik zo maar

weer eens op de cross trainer.

Niet dat dat, zo weet ik nu,

veel gaat helpen met mijn

gewicht, maar het is

wel gezond. En het is

mijn ambitie om dik

honderd te worden.

André Kesseler is hoofdredacteur van KIJK.

Reageren op deze column en de nieuwe KIJK?

Schrijf naar info@kijkmagazine.nl.

9/2022 5


DE MISTIGE RE

SPORTEN EN

Veel mensen sporten om gewicht te verliezen. Toch

worden we er met ons allen niet bepaald slanker op.

Maar waarom niet? Wetenschappers bestudeerden

jager-verzamelaars en ontdekten dat extra

kilocalorieën verbranden niet dé oplossing is voor

overgewicht. Ons lichaam lijkt namelijk handige

trucjes te hebben ontwikkeld om extra

lichaamsbeweging te compenseren.

Tekst: Judith Neimeijer

Nog nooit was de Nederlandse

bevolking zo zwaar. In de afgelopen

veertig jaar werden mannen

gemiddeld bijna 9 kilogram zwaarder

en vrouwen gemiddeld 7 kilogram,

zo becijferde het CBS in 2019. Oké, ze

werden ook iets langer, respectievelijk

3,8 en 1,5 centimeter, maar per centimeter

gaat het nog steeds de verkeerde

kant op. Reden voor artsen, diëtisten,

fitnessgoeroes en de overheid om ons

aan te raden extra kilocalorieën te verbranden.

Dus startten we hardloopgroepjes,

zwommen we braaf onze

baantjes en wandelden we heel wat af,

14 9/2022


ISTOCK/GETTY IMAGES

LATIE TUSSEN

AFVALLEN

maar de resultaten zijn nogal teleurstellend.

En dat is gek. Want als we onze spieren

flink aan het werk zetten, verbruiken ze

extra brandstof. Dankzij laboratoriumonderzoeken

weten we vrij precies hoeveel:

met één kilometer hardlopen

verbranden ze ongeveer 75 kilocalorieën,

afhankelijk van ons gewicht en

snelheid. En om een kilo af te vallen –

voornamelijk vet – zou je 7700 kilocalorieën

moeten verbranden, zo wordt

algemeen aangenomen. Wil je dit in,

zeg, drie weken bereiken, dan zou je vijf

keer per week 500 kilocalorieën méér

moeten verbranden dan de hoeveelheid

kilocalorieën die je lichaam nodig heeft.

Ervan uitgaande dat je dagelijks niet

meer dan de kilocalorieën naar binnen

werkt die je nodig hebt, komt dat neer

op een kleine 7 kilometer hardlopen per

keer. En dat dus vijf keer per week.

Helaas blijkt deze simpele rekensom in

de praktijk te kort door de bocht, zo ontdekte

het team van onderzoeker Marion

Franz. De wetenschappers vergeleken

tachtig studies over veelgebruikte afvalmethodes

zoals afslankmedicijnen,

maaltijdvervangers, een streng dieet,

een nog strenger dieet, sporten of een

combinatie daarvan. Hun conclusie:

vooral mensen die zich focusten op hun

eetpatroon vielen af; degenen die alleen

aan extra lichaamsbeweging deden

niet. Recentelijk kwamen Amerikaanse

onderzoekers tot dezelfde paradoxale

conclusie: van alleen extra sporten val

je niet af.

Maar de variatie tussen mensen is groot,

nuanceert John Blundell, hoogleraar

psychobiologie aan de Universiteit van

Leeds. Hij bestudeert al jaren afvalpogingen

van zwaarlijvige mensen. “Zet

je alle onderzoeken op een rij, dan

vallen dikke mensen gemiddeld

9/2022 15


Onderwater

Tekst: Laurien Onderwater

Nederlands onderzoek behoort

tot de wereldtop. Daarom laat

KIJK-redacteur Laurien

Onderwater je in deze rubriek

elke maand kennismaken met

een wetenschapper van eigen

bodem. Deze keer: Ignas

Snellen meet waar de

atmosferen van exoplaneten

uit bestaan.

Planetenpionier

22 9/2022


LAURIEN ONDERWATER

ISTOCK/GETTY IMAGES

Hij wist het altijd al: als

hij later groot was,

zou hij astronoom

worden. Ignas Snellen, in 1970

geboren in het Brabantse Heeze,

stond op achtjarige leeftijd al

door een boek over sterrenkunde

te bladeren. Voor zijn verjaardag kreeg

hij een telescoop, waarmee hij heel wat

nachten in de tuin heeft gestaan, turend

naar het heelal. Maar wat Snellen,

inmiddels hoogleraar observationele

astrofysica aan de Universiteit Leiden,

toen niet durfde te dromen, was dat hij

de hoogste Nederlandse onderscheiding

in de wetenschap zou ontvangen.

Verduisterd sterrenlicht

Ik tref de sterrenkundige – vroeger een

fervent KIJK-lezer – in zijn kantoor in het

Jan Hendrik Oortgebouw (vernoemd

naar de beroemde astronoom) van de

Universiteit Leiden. Hij zit aan een reusachtig

houten bureau dat ooit aan de

Deen Ejnar Hertzsprung toebehoorde,

ook al zo’n grote naam in de sterrenkunde.

Maar ik ben natuurlijk niet naar het

kantoor van Snellen gefietst om over andere

astronomen te praten. Ik wil meer

weten over zijn onderzoek naar planeten

die om een andere ster dan onze zon

draaien, de zogenoemde exoplaneten.

Snellen studeerde sterrenkunde aan de

Universiteit Leiden, waar hij zijn promotieonderzoek

naar radiostraling voltooide.

Daarna werkte hij enkele jaren aan

de Engelse Universiteit van Cambridge

en vervolgens aan de Schotse Universiteit

van Edinburgh. Na zeven jaar keerde

hij terug naar het vertrouwde Leiden –

en ging er niet meer weg. Ondertussen

had hij de studie naar radiostraling laten

vallen, want “er werd maar weinig vooruitgang

geboekt”, en ging hij met exoplaneten

aan de slag.

Op dat gebied staat hij nu bekend als pionier.

“Er zijn genoeg onderzoeksgroepen

in de weer met het vinden van exoplaneten,

maar mijn team en ik zijn juist heel

erg bezig met wat we over deze planeten

te weten kunnen komen. Wat voor klimaat

heerst er? Welke gassen komen er

voor in de atmosfeer? En kunnen we wat

zeggen over de draaiing?”

Op deze en nog meer vragen proberen

hij en zijn team antwoord te geven. Dat

doen ze onder andere met behulp van de

transitmethode. “Als een exoplaneet

voor zijn ster beweegt, verduistert hij

het licht van de ster een beetje. Maar er

sijpelt ook licht door de atmosfeer van

die exoplaneet heen. Gassen in de atmosfeer

absorberen de verschillende

kleuren van het sterrenlicht, waardoor

ze veranderen. En die kleurverandering,

het zogeheten spectrum, kunnen we

meten.” Zo bepaalt de sterrenkundige

uit welke gassen de atmosfeer van een

exoplaneet bestaat. Het klinkt eenvoudig,

maar is enorm moeilijk, benadrukt

Snellen. Vooral omdat de metingen met

grondtelescopen, zoals de Very Large

Telescope in Chili, door onze eigen

dampkring heen worden gedaan. Die

atmosfeer verstoort de signalen die Snellen

en zijn team juist willen meten. “Wij

ontwikkelden een kalibratie techniek

waarmee we dat effect eruit filteren. Zo

kunnen we het spectrum van de exoplaneet

onderscheiden van dat van de

aarde. Een tijdlang waren we de enige

onderzoeksgroep ter wereld die deze

methode gebruikte. Inmiddels passen

heel veel astronomen hem toe.”

Dat komt doordat de techniek enorm

goed werkt. Zó goed zelfs dat Snellen het

verschil in atmosfeer aan de dagkant (de

kant die naar de ster wijst) en de avondkant

van een exoplaneet kan meten. Ook

heeft hij van een aantal planeten de

draaiing en de weer patronen kunnen

vaststellen.

“We passen deze methode nu alleen nog

toe op gasreuzen die relatief dichtbij

staan, maar nog niet op rotsachtige planeten

die veel kleiner zijn en zwakkere

signalen uitzenden.” Daarvoor is een

krachtigere telescoop nodig. Eentje die

al enkele jaren in aanbouw is: de Extremely

Large Telescope (ELT). In 2025

moet dit grootste oog ter wereld in Chili

in gebruik worden genomen – een

moment waar Snellen reikhalzend naar

uitkijkt. “De ELT gaat ons toegang geven

tot de spectra van aardachtige planeten.

Die telescoop krijgt een spiegel met een

middellijn van ruim 39 meter, waardoor

de scherpte enorm toeneemt. Hij kan

straks metingen doen die honderden

keren nauwkeuriger zijn dan die van de

Gewilde kijker

VLT.” En wat is dan het plan? Zoveel mogelijk

data van exoplaneten verzamelen?

Snellen: “Ik zie dit onderzoek als een

soort speeltuin, waarbij we zoveel mogelijk

leren over verschillende typen exoplaneten.

Dat is leuk, maar het ultieme

doel is begrijpen wat de plek van ons

zonnestelsel is in het heelal. De planeten

die samen met ons om de zon draaien,

lijken helemaal niet op elkaar. Om die

verschillen te kunnen begrijpen moet je

buiten ons stelsel kijken en onderzoeken

hoe vaak planeten als Venus en Mars nou

voorkomen. Dat gaat ons echt iets leren

over onszelf.”

Een beetje gek

Meer dan genoeg om te onderzoeken

dus, en daar is veel geld voor nodig. Eén

nachtje observaties doen met de VLT

kost al snel tienduizenden euro’s. Daarna

is een onderzoeker nog een halfjaar

data aan het uitpluizen. Snellen was dan

ook blij verrast toen hij een telefoontje

kreeg van de directeur van de NWO

(Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk

Onderzoek). “Ik was de

honden aan het uitlaten toen hij me belde

en vertelde dat ik de Spinozapremie

(de belangrijkste wetenschapsprijs van

Nederland, red.) had gewonnen. Op de

weg terug dacht ik nog: ‘Zei hij dat nou

echt?’” Het is een enorme eer, vertelt

Snellen, maar hij geeft ook toe dat het

dubbel is. “Je doet dit onderzoek altijd

met een team, maar je krijgt die prijs

alleen. Dat voelt een beetje gek.”

Voor iemand die zelf een zeer nauwkeurige

meetmethode heeft ontwikkeld

en recent te horen heeft gekregen dat hij

2,5 miljoen euro aan onderzoeksgeld

heeft gewonnen, is Snellen erg bescheiden.

Hebben jullie hem al in het vizier,

leden van het Nobelcomité?

n Met onder andere de Very Large Telescope, in de Atacamawoestijn van Chili, verricht

Ignas Snellen metingen aan exoplaneten. Twee keer per jaar kunnen astronomen waarneemtijd

aanvragen bij de VLT; één op de vijf verzoeken wordt gehonoreerd.

J.L. DAUVERGNE & G. HÜDEPOHL-ESO/CC BY 4.0

9/2022 23


Het Beste

Tech-idee:

hoe staat

het ermee?

Voor de zevende keer op rij organiseert

KIJK dit jaar het Beste Tech-idee van

Nederland. En daar komt ongetwijfeld

weer een ingenieuze winnaar uit gerold.

Maar wat is er eigenlijk terechtgekomen

van de voorgaande winnende plannen?

Een overzicht.

Tekst: Laurien Onderwater en Naomi Vreeburg

30 9/2022


Dringend idee

in de wacht

“De twintigwekenecho, waarmee artsen

een aantal aandoeningen bij het

ongeboren kind kunnen opsporen, is

in eerste instantie in het leven geroepen om een

open ruggetje op te sporen”, zegt hoogleraar

verloskunde Dick Oepkes van het Leids Universitair

Medisch Centrum. Bij deze afwijking, spina

bifida, sluit de ruggengraat van een foetus in de

baarmoeder niet goed. Daardoor komen vitale

zenuwbanen bloot te liggen; het vrucht water

kan die beschadigen. Verlamming, incontinentie

en seksuele problemen behoren tot de mogelijke

gevolgen.

“Tijdens de zwangerschap kunnen we dit gat

dichten, maar enkel met een grote ingreep

waarbij we de buik van de moeder opensnijden

en het kindje deels buiten de baarmoeder hechten”,

zegt Oepkes. “Die operatie kunnen we

bovendien alleen toepassen bij een wat oudere

foetus. Maar dan kan er al veel schade aan de

zenuwbanen zijn ontstaan.”

De ingreep die de hoogleraar en zijn team voor

ogen hadden, was minder ingrijpend en eerder

n Dick Oepkes, hoogleraar

verloskunde aan het Leids

Universitair Medisch Centrum.

in de zwangerschap uit te voeren. Een lange

dunne naald, uitgerust met twee kanaaltjes

waarin een camera en printkop passen, zou

boven het open ruggetje van de foetus een

kapje 3D-printen. Dit moest de zenuwen tijdens

de rest van de zwangerschap beschermen. Met

dat idee wonnen de onderzoekers in 2016 als

allereersten onze techwedstrijd.

Hoe het er nu mee staat? “Een van onze studenten

heeft een prototype van een printnaald

gemaakt dat aardig werkte.” Maar het juiste

materiaal voor het kapje moet nog worden

gevonden. Ook moet dit beschermende laagje

aan de foetus blijven plakken én met hem

meegroeien. “Om dit te realiseren, hadden we

meer subsidie nodig – die we tot op heden niet

hebben gekregen.” Oepkes en zijn team willen

nu samenwerkingen aangaan met meerdere universiteiten

die ook werken aan oplossingen voor

het open ruggetje. De hoop is daarbij dat ze met

zo’n grotere groep wél subsidie weten te krijgen.

“We geven niet op, hoor. Dus bel over vijf

jaar nog maar een keer!”

123RF

KEITH LEVIT PHOTOGRAPHY/123RF

9/2022 31


ARCHEOLOOG DAVID WENGROW:

‘Ons beeld van

de prehistorie

is gebaseerd op

mythes‘

38 9/2022


ROGER CREMERS

9/2022 39


Hap,

weg

Je vindt ze in oerwouden,

op de Noordpool en

soms ook gewoon in de

huiskamer: vleesetende

planten. Deze nachtmerries

voor insecten zijn er in

allerlei soorten en maten

en houden er verschillende

vangmethodes op na. Hier

presenteren we er een paar.

Tekst: Marysa van den Berg

ALAMY/IMAGESELECT

48 9/2022


Muizenval

Deze vlieg had geen idee wat hem te wachten stond toen hij

besloot om op een venusvliegenvanger te landen. De dichtklappende

bladeren van deze bekende vleesetende plant werken

als een muizenval. Het insect drukt op triggerhaartjes die

ervoor zorgen dat bepaalde bladcellen opzwellen. Dit geeft

de bladeren het laatste zetje om dicht te klappen. Vervolgens

kan het verteringsproces wel twee weken duren. Daarna kan

de val nog zeker driemaal worden gebruikt.

9/2022 49


PETER BRAUNS/ALAMY/IMAGESELECT

n Bij zijn introductie in 1971 baarde de

Saab 37 Viggen opzien met zijn canards:

twee extra vleugels vlak achter de

cockpit. De Viggen was ontworpen als

jachtbommenwerper. Later kwam er ook

een onderscheppingsversie: de JA 37.

Zweedse

zwaarden

56 9/2022


Tekst: Leo Polak

Wat oppervlakte

betreft, is Zweden

een van de grootste

Europese landen,

maar het heeft

slechts 10 miljoen

inwoners. Toch vaart

het al heel lang een

eigen politieke én

militaire koers. In

deze aflevering van

de serie Terugvlucht:

de opmerkelijke

gevechtsvliegtuigen

van de Zweedse

luchtmacht.

n De Saab 21, die in 1943 zijn luchtdoop kreeg, was de eerste

in een serie opvallend vormgegeven Zweedse toestellen. Hij

had twee staartbomen en de propeller zat achter de cockpit.

Vanwege dat laatste werd hij van een schietstoel voorzien.

SAAB AB

De Amerikanen noemden het de

Baltic Express: spionagemissies

met de Lockheed SR-71 boven de

Oostzee. Het mysterieuze zwarte toestel

vertrok vanaf een door de Amerikaanse

luchtmacht gebruikte basis in Engeland

en vloog op ruim 20 kilometer hoogte

over Denemarken heen. Daarna richtte

het zijn camera’s op Russische onderzeebootbases

in Oost-Duitsland, Polen,

en Litouwen en Letland (beide toen nog

behorend tot de Sovjet-Unie). Als het

werk erop zat, maakte het ter hoogte

van de Zweedse hoofdstad Stockholm

een bocht naar links en zette het koers

naar het zuiden. Over dit deel van het

traject deed de SR-71, die een topsnelheid

had van 3500 kilometer per uur,

slechts dertig minuten.

In de hoop zo’n Amerikaans

verkennings vliegtuig te onderscheppen,

stationeerde de Russische luchtmacht

zijn snelste straaljagers, MiG-25’s, in

Oost-Duitsland. Voor zover bekend

kregen de Sovjet-vliegers nooit een

‘Blackbird’ in het vizier. Maar in januari

1986 lukte het een piloot van een andere

krijgsmacht wel. Hij raasde omhoog, naderde

de SR-71 van voren en wist tot een

missile lock te komen. Anders gezegd: hij

had zijn raketten af kunnen vuren. De

man in kwestie was de Zweed Per-Olof

Eldh. En hij vloog een Saab 37 Viggen.

Uit nood geboren

Bij de naam Saab zullen de meeste

Nederlanders aan auto’s denken.

9/2022 57


Wetenschap reikt

Sommige wetenschappelijke

onderzoeken zijn zo gevoelig

dat de minste of geringste storing

de resultaten al kan verpesten.

En dus zijn er plannen om

bepaalde experimenten over

een tijdje uit te voeren op een

plek waar het heerlijk rustig

is. Voor deze drie big-scienceexperimenten

lijkt de maan de

ideale locatie.

Tekst: Gieljan de Vries

Zo’n 80 kilometer ten westen van

Socorro in de Amerikaanse staat

New Mexico staat een bordje

langs de weg: “Radio frequency sensitive

area - turn off cellular phone, microwave

oven, radio transmitter.” Uit je autoraam

heb je dan al lang gezien waarom. De

imposante Very Large Array van 27

gekoppelde radioantennes, elk 25 meter

breed, is een van ’s werelds grootste en

gevoeligste radiotelescopen. Eén mobieltje

dat schreeuwend een zendmast

zoekt, kan de metingen van het hele

telescopenpark verpesten.

Geen wonder dat de NASA voor zijn

nieuwe maanprogramma Artemis op

zoek is naar wetenschappelijke experimenten

die beter op de maan kunnen

worden uitgevoerd dan in de rumoerige,

kolkende aardatmosfeer. Ga maar na:

geen bodemtrillingen door verkeer,

bouwwerkzaamheden of vulkanisme,

en geen atmosfeer die je telescoopbeeld

vertekent als de warme lucht boven een

kaarsvlam.

Vijftig jaar na de oorspronkelijke Apollomissies

wil de NASA daarom terug naar

de maan. Niet alleen voor vervolgonderzoek

naar de geheimen van de maan of

om grootschalige experimenten neer te

zetten, want Artemis is ook een leerschool.

Met het ergens na 2024 te bouwen

ruimtestation Lunar Gateway in

een baan rond de maan, maanlandingen

en uiteindelijk zelfs een permanent

bewoonde basis wil de NASA zich voorbereiden

op de volgende grote stap:

bemenste missies naar Mars.

In het Artemisprogramma wordt

be keken of we de maan nuttig kunnen

gebruiken, bijvoorbeeld als ultieme

locatie voor grote wetenschappelijke

experimenten waarvoor geen plaats of

rust meer is op aarde. Met subsidies voor

64 9/2022


naar de maan

MARK GARLICK/SPL/GETTY IMAGES

voorstudies wil de NASA de beste ideeën

voor zulke experimenten verzamelen.

En die zijn er, want de stille, ruime

maan is aantrekkelijk. Door internationale

afspraken van de Internationale

Telecommunicatie-unie is de achterkant

van de maan bijvoorbeeld de ultieme

radiostille zone om ongestoord naar het

heelal te turen.

Nog geen sterren

“Op aarde houdt de ionosfeer in de

dampkring alle radiogolven van meer

dan 10 meter tegen, maar op de maan

heb je daar geen last van”, zegt roboticaspecialist

Saptarshi Bandyopadhyay op

de site van NASA’s Jet Propulsion Laboratory.

Als leider van een voorstudie

werkt Bandyopadhyay aan de Lunar

Crater Radio Telescope (LCRT), een

radio telescoop op de achterkant van de

maan. “Daar kunnen we radiosignalen

Artistieke

impressie van een

basis op de maan.

Zonder storende

atmosfeer (of

radiosignalen van

omwonenden)

kun je daar wetenschappelijke

experimenten

doen waar op

aarde geen ruimte

voor is.

opvangen die we nog nooit hebben

waargenomen.”

Radioastronomie verrast al sinds Karl

Jansky in 1931 met zijn eerste radiotelescoop

een sissende, krakende radiobron

ontdekte in het sterrenbeeld Boogschutter.

Dat was de eerste waarneming van

het reusachtige zwarte gat in het Melkwegcentrum,

weten we sinds detailmetingen

van Bruce Balick en Robert

Brown uit 1974.

Na Jansky hebben radiosterrenkundigen

allerlei andere onzichtbare verschijnselen

gevonden. Zo koppelde het samenwerkingsverband

Event Horizon

Telescope in 2019 radiotelescopen over

de hele wereld aan elkaar tot één supergevoelig

meetinstrument dat een zwart

gat kon fotograferen. En er is meer te

zien: resten van sterren bijvoorbeeld die

zijn ontploft als supernova, of radiostraling

van deeltjes die in het magneet-

veld van Jupiter en Saturnus gevangen

zitten. En natuurlijk de kosmische

achtergrondstraling: het nagloeien van

het vroege heelal vlak na de oerknal.

Ook de maantelescoop LCRT zou volgens

zijn fans kunnen inzoomen op het

vroege heelal. “In de dark ages van het

heelal waren er nog geen sterren, maar

al wel de waterstof waar ze uit zouden

ontstaan”, vertelt radioastronoom en

medeontwerper van de LCRT, Joseph

Lazio. “Met een grote telescoop buiten

de dampkring zouden we dat proces

kunnen volgen, en misschien zelfs

aanwijzingen vinden voor de aard van

donkere materie.”

Krater bespannen

Zo’n maantelescoop bouwen is een flinke

opgave. Radiogolven heb je in allerlei

golflengtes: van een millimeter tot

wel honderd kilometer. Om die op

9/2022 65

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!