COLLECT Nederland November 2022
24.10.2022 • Views
Share Embed Report

COLLECT Nederland November 2022

ePAPER READ
DOWNLOAD ePAPER
COLLECT

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Leverage SEO-optimized Flipbooks, powerful backlinks, and multimedia content to professionally showcase your products and significantly increase your reach.

Start now

<strong>COLLECT</strong><br />

€ 6,95 / NOVEMBER <strong>2022</strong> / N° 8<br />

PAN Amsterdam<br />

Feest voor iedereen<br />

Mysterie Degas<br />

Geheime gipsen<br />

Designmarkt<br />

Back to the 80s

Overweegt u verkoop<br />

van uw kunst, antiek,<br />

porselein, zilver, juwelen,<br />

horloges en vintage?<br />

Inbreng voor de najaarsveilingen<br />

is vanaf heden mogelijk!<br />

Voor een vrijblijvende taxatie, ook op basis van foto’s,<br />

verzoeken wij u contact met ons op te nemen.<br />

Voor meer informatie of het maken van een afspraak:<br />

info@veilinghuisaag.com / 020 - 30 12 950<br />

A AG<br />

AUCTIONEERS<br />

Lekstraat 63<br />

1079 EM Amsterdam<br />

020 - 30 12 950<br />

info@veilinghuisaag.com<br />

WWW.VEILINGHUISAAG.COM<br />

Isaac Israels (1865-1934)<br />

Dame in Paskamer (detail)<br />

Gesigneerd linksonder<br />

Olieverf op doek, 130 x 65 cm<br />

€ 80.000-120.000

Old Masters,<br />

Nineteenth Century &<br />

Early Modern Art Auction<br />

Zaalveiling | 16 november <strong>2022</strong><br />

Online veiling | 17 november <strong>2022</strong><br />

Kijkdagen:<br />

10 - 14 november <strong>2022</strong> | 10:00 - 16:00 uur<br />

Indonesian Art Auction<br />

Zaalveiling | 24 november <strong>2022</strong><br />

Online veiling | februari 2023<br />

Kijkdagen:<br />

20 - 23 november <strong>2022</strong> | 10:00 - 16:00 uur<br />

Taxaties van kunst en kostbaarheden<br />

uitsluitend op afspraak, ook tijdens de<br />

kijkdagen.<br />

Cornelis Springer (1817-1891)<br />

De Jodenbuurt in winters Amsterdam<br />

Richtprijs €30.000 - €50.000<br />

Zaalveiling 16 november <strong>2022</strong><br />

Willem Gerard Hofker (1902-1981)<br />

Beelden van Rakshasa die de ingang van<br />

een tempel bewaken<br />

Richtprijs €8.000 - €10.000<br />

Zaalveiling 24 november <strong>2022</strong><br />

Nobelstraat 5<br />

2513 BC Den Haag<br />

070 - 365 88 57<br />

info@venduehuis.com<br />

www.venduehuis.com<br />

Volg ons op social media:

KENT U ONZE VIRTUELE EXPOSITIE?<br />

SCAN ONDERSTAANDE CODE VOOR EEN BEZOEK<br />

DITMAAL NIET OP PAN AMSTERDAM,<br />

MAAR ALTIJD ONLINE: WWW.ARONSON.COM

Léon Bonvin<br />

Drawn to the Everyday<br />

Fondation Custodia<br />

121, rue de Lille<br />

Paris VI I<br />

Open every day except<br />

Monday, from 12 to 6 pm<br />

Léon Bonvin (1834–1866)<br />

Rose Bud in front of a Landscape, 1863<br />

Pen and brown ink, watercolour<br />

and gouache. – 246 x 187 mm<br />

The Walters Art Museum, Baltimore 8.10.<br />

22–8.1. 23

Expositie<br />

Gemeentemuseum<br />

Den Haag<br />

Collectie horloges w.o. Breitling, Rolex, IWC, Omega, Cartier en Tiffany & Co.<br />

J.C.J. Vanderheyden (1928-2012), titel: Rood vlak, 2-luik, olieverf op linnen 171 x 173.<br />

KUNST - EN<br />

ANTIEKVEILING<br />

november <strong>2022</strong><br />

Kijkdagen:<br />

17 t/m 20<br />

november <strong>2022</strong><br />

dagelijks van<br />

11.00 tot 17.00 uur<br />

Veiling:<br />

21 t/m 25<br />

november <strong>2022</strong><br />

de catalogus komt<br />

vrijdag 11 november<br />

online.<br />

KORST VAN DER HOEFF<br />

veilingen - taxaties sinds 1885<br />

gecertificeerd-Registertaxateur<br />

gecertificeerd-Registerveilinghouder<br />

lid Federatie TMV<br />

Docterskampstraat 2-B<br />

5222 AM ‘s-Hertogenbosch<br />

Tel. 0031-(0)73-6131886<br />

Fax 0031-(0)73-6130676<br />

Email: info@kvdh.nl<br />

Website: www.korstvanderhoeff.nl<br />

Yung Nam Park (1949), Landscape against Blue Sky 2004, gemengde techniek,180 x 140.

Jan Lievens (1607-1674) Portret van een man. Olieverf op paneel, 56 x 46 cm. Veiling op 19 november<br />

VEILINGEN IN KEULEN<br />

1798<br />

17 nov. Juwelen en exclusieve Horloges 17/18 nov. Decoratieve Kunst 19 nov. Oude Meesters<br />

2 dec. Fotografie 2/3 dec. Modern and Contemporary Art Evening Sale /Day Sale<br />

26 nov.–8 dec. Contemporary online 9 dec. Aziatische Kunst 25 nov.–15 dec. Aziatische Kunst online<br />

Kijkdagen in Brussel: Moderne Kunst, Hedendaagse Kunst, Fotografie, Aziatische Kunst 4–5 nov.<br />

Keulen, Neumarkt 3 T +49-221-92 57 290 info@lempertz.com www.lempertz.com<br />

Brussel , Grote Hertstraat 6 T +32-2-514 05 86 brussel@lempertz.com

Inhoud<br />

Nicole Eisenman<br />

NOVEMBER <strong>2022</strong><br />

www.collectkaj.nl<br />

In the Black<br />

Fantastic<br />

54<br />

32<br />

Barnsteen,<br />

tranen van de<br />

Heliaden<br />

58<br />

VOLG ONS OP INSTAGRAM<br />

@ARTMAGAZINE<strong>COLLECT</strong><br />

COLOFON<br />

hoofdredacteur<br />

els bracke<br />

redactie<br />

christophe dosogne<br />

celine de geest<br />

layout<br />

renaldo candreva<br />

freek lukas<br />

eindredactie<br />

annemiek van grondel<br />

redactiesecretariaat<br />

tel. +32 (0)9 216 20 20<br />

collect@ips.be<br />

www.collectaaa.be<br />

verantwoordelijke uitgever<br />

Patrick Snoeck<br />

Begijnhoflaan 464G/Gent<br />

met regelmatige<br />

medewerking van<br />

peter van ardenne<br />

frederik barends<br />

mariska doesburg<br />

rob driessen<br />

anna & kitty laméris<br />

robert-jan van ravesteijn<br />

margriet van seumeren<br />

anton vos<br />

koos de wilt<br />

bernadette van der goes<br />

website<br />

www.collectkaj.nl<br />

adverteren in <strong>COLLECT</strong><br />

joris van glabbeek<br />

tel. +32 (0)9 216 20 24<br />

collect.net@ips.be<br />

oplage<br />

20.000 exemplaren<br />

abonnementen<br />

negen nummers:<br />

nederland: € 39,50<br />

belgië: € 39,50<br />

europa: € 50,00<br />

opgave en vragen over<br />

abonnementen<br />

Abonnementenland<br />

Postbus 20<br />

1910 AA Uitgeest<br />

Tel. 0251-257924<br />

klantenservice@aboland.nl<br />

€ 0,10 per minuut<br />

www.bladenbox.nl voor<br />

abonneren of www.aboland.nl<br />

voor adreswijzigingen en<br />

opzeggingen<br />

cover<br />

Edgar Degas, La Petite Danseuse de<br />

Quatorze Ans, voor 1903 gegoten, gips,<br />

front view, hoogte: 99 cm, Amerikaanse<br />

privéverzameling. Foto: Joe Cosica Jr.<br />

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/<br />

of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,<br />

of op welke andere wijze ook zonder toestemming van<br />

de uitgever. meningen, feiten, weergegeven in ondertekende<br />

artikelen of bijdragen aan dit blad vallen onder<br />

de verantwoordelijkheid van de betreffende auteur.<br />

redactie en uitgever zijn hiervoor niet aansprakelijk.<br />

<strong>COLLECT</strong> is niet verantwoordelijk voor de inhoud van<br />

de geplaatste advertenties. Enkel de adverteerder kan<br />

hiervoor aansprakelijk worden gesteld.

Edito<br />

PAN-koorts<br />

Wandelen met<br />

Wim Pijbes<br />

40 76<br />

22<br />

Als jullie allemaal deze maand naar PAN<br />

Amsterdam gaan, zal dat niet zomaar het<br />

zoveelste bezoek zijn aan de zoveelste<br />

editie van de zoveelste beurs.<br />

Neen. Wat voor jullie misschien een<br />

toevallig ingeplande dag is, is voor elke<br />

handelaar die er staat een apotheose<br />

van dagen, weken en maanden nauwgezette<br />

voorbereiding. Wat daar te zien zal<br />

zijn, zijn de mooiste en meest bijzondere<br />

stukken. Opgespaard, zorgvuldig gerestaureerd,<br />

ingekaderd, opgeblonken en<br />

gecureerd met de passie en kennis eigen<br />

aan het kruim van de kunst- en antiekhandelaren<br />

en galeries die hier exposeren.<br />

Op een beurs tonen ze het beste van zichzelf<br />

en van wat ze te bieden hebben.<br />

<strong>COLLECT</strong> sprak met verzamelaars en<br />

‘gewone’ bezoekers maar ook met de exposanten<br />

over de verwachtingen waarmee<br />

ze de beursvloer zullen betreden. U<br />

krijgt van hen tips te lezen en ook de vaste<br />

overtuiging dat een bezoek weer een feest<br />

zal zijn. Niet enkel omdat er een vijfendertigjarig<br />

jubileum gevierd wordt, met<br />

randactiviteiten en een uitmuntend kader,<br />

maar vooral omdat de gedeelde gesprekken<br />

en het ontdekken van objecten, kunstwerken<br />

en kunstenaars zin geven aan alle<br />

dagen, weken, maanden en jaren die erop<br />

volgen. Dat dat delen een constante is,<br />

doet ons deugd. <strong>COLLECT</strong> wil namelijk<br />

ook verhalen brengen die het onderwerp<br />

vormen van gesprekken. Tips die jullie aan<br />

vrienden kunnen meegeven. Tentoonstellingen<br />

waarvoor jullie kennissen kunnen<br />

uitnodigen. Maak van deze novembermaand<br />

dus een dynamische periode die<br />

veel opbrengt. Niet in financiële zin, maar<br />

wel in een gedeelde passie die onbetaalbaar<br />

is. Tot op de PAN!<br />

Els Bracke<br />

els.bracke@ips.be<br />

RUBRIEKEN & COLUMNS<br />

10 Up to date<br />

14 Kopstukken<br />

16 Musea<br />

20 Galeries<br />

22 De wandeling met Wim Pijbes<br />

28 Binnenkijken bij Vera Gulikers<br />

32 In the Black Fantastic<br />

72 Hollands glorie: vreemde duimen<br />

75 In de kantlijn van de kunstmarkt:<br />

archeologie<br />

DOSSIERS<br />

36 Back to the eighties<br />

42 De goddelijke gave van Guido Reni<br />

44 Het feilloze oog van een kunstdetective<br />

48 Waar waren de gipsen van Degas?<br />

52 Wilde Wylie<br />

54 Nicole Eisenman<br />

58 Barnsteen, tranen van de Heliaden<br />

62 Focus op de fotografiemarkt<br />

68 Annet Gelink over de internationale<br />

hedendaagse kunstmarkt<br />

76 PAN-koorts<br />

92 Eresaluut in de veilingzaal<br />

VEILINGEN<br />

94 Veilingen wereldwijd<br />

100 Veilingen <strong>Nederland</strong><br />

AGENDA<br />

110 Auction calendar<br />

113 Fair calendar<br />

113 Musea calendar<br />

115 Gallery calendar<br />

116 Adressen & websites<br />

117 Zoekertjes<br />

Op de hoogte blijven<br />

van alle nieuwtjes?<br />

Meldt u nu aan voor onze maandelijkse<br />

nieuwsbrief door uw emailadres<br />

te mailen naar collect@ips.be.

UP TO DATE<br />

Het bezoeken waard<br />

Van 21-10 t/m 26-02 presenteert het<br />

museum La Boverie de tentoonstelling<br />

Rotschild verzamelaars. Uitzonderlijke<br />

mecenassen en schenkers. De tentoonstelling<br />

neemt de bezoeker mee naar de<br />

wereld van enkele vrouwen uit Rothschildfamilie.<br />

Deze vrouwen hebben als verzamelaars,<br />

collectie-bouwers, en mecenassen<br />

bijgedragen aan de verrijking van het<br />

historisch erfgoed en de collecties van de<br />

Franse musea. www.laboverie.com<br />

Oog in Oog met de Wereld is een unieke<br />

verzameling portretten van na 1950, nog<br />

-><br />

David Hockney, Viewers Looking at a Ready-made with Skull and Mirrors, 2018, fotografische tekening geprint<br />

op 4 vellen papier, gemonteerd op Dibond. © David Hockney met assistentie van Jonathan Wilkinson.<br />

-><br />

Meester van de Geboorte van Jezus<br />

van Castello, Maagd met kind met<br />

een distelvink, 1455-60, tempera op<br />

hout, 80 x 50 cm, RF 1264, Louvre.<br />

© 2019 RMN-Grand Palais (musée du<br />

Louvre), Benoît Touchard.<br />

tot 15-04 te zien in Museum No Hero in<br />

Delden. De portretten komen van o.a. Liu<br />

Yu Jun, Katinka Lampe, Céline van Balen<br />

en Werner Liebermann. Het is een<br />

confronterende tentoonstelling: als<br />

toeschouwer zien we onszelf als onderdeel<br />

van een onvolmaakte mensheid. We staan<br />

oog in oog met onszelf, verbonden met<br />

anderen van over de hele wereld. www.<br />

museumnohero.nl Dat Piet Mondriaan<br />

(1872-1944) wereldberoemd werd met zijn<br />

abstracte schilderkunst is bekend. Maar<br />

niet iedereen weet dat hij aan het begin<br />

van zijn carrière een heel goede landschapschilder<br />

was. Hij werd geïnspireerd<br />

door de schilders van de Haagse School,<br />

maar ontwikkelde wel zijn eigen stijl. Die<br />

stijl kan je ontdekken tijdens Naar de<br />

natuur. Mondriaan en de Haagse School in<br />

Museum Flehite, t/m 29-01. www.<br />

museumflehite.nl Teylers Museum staat<br />

in het teken van het werk van David Hockney.<br />

In Hockney’s Eye worden Hockneys<br />

tekeningen, schilderijen en fotografische<br />

en digitale werken niet alleen in de<br />

tentoonstellingszaal getoond, maar ook<br />

geïntegreerd in de historische zalen van<br />

het museum. Maak kennis met Hockneys<br />

eigenzinnige theorieën over perspectief en<br />

het gebruik van optische hulpmiddelen.<br />

Ontdek hoe hij hiermee experimenteert en<br />

kijk door zijn ogen naar het werk van oude<br />

meesters. www.teylersmuseum.nl<br />

Nieuws uit het veilinghuis<br />

Vorige maand is veilinghuis Korst van<br />

der Hoeff definitief verhuisd van de oude<br />

vestigingen aan de Hekellaan 2 en de<br />

Grote Beer 41 naar de Docterskampstraat<br />

2-B te ‘s-Hertogenbosch. De kijkdagen<br />

van 17 t/m 20-11 vormen een mooie<br />

gelegenheid om de nieuwe locatie te<br />

ontdekken. De najaarsveiling vindt plaats<br />

van 21 t/m 25-11. www.korstvanderhoeff.nl<br />

Christie’s start deze herfst met een<br />

nieuwe afdeling: Department X –<br />

Sneakers, Streetwear & Collectibles.<br />

Deze afdeling focust op het opkomende<br />

verzamelgebied van zeldzame objecten<br />

uit de muziek-, mode-, en<br />

sportgeschiedenis. Historisch schoeisel<br />

en andere iconische stukken uit de<br />

populaire cultuur zullen het hele jaar<br />

door geveild worden. Department X komt<br />

er na het recente succes van onder meer<br />

zeldzame Michael Jordan-sneakers bij<br />

Christie’s. www.christies.com<br />

-><br />

De Nike Air Yeezy 1 Prototype Sneaker<br />

was de eerste sneaker die Kanye West<br />

samen met Nike heeft ontworpen. Dit paar<br />

schoenen wordt geveild binnen het nieuwe<br />

Department X van Christies.<br />

10

UP TO DATE<br />

Herfstbeurzen<br />

-><br />

Johnny Warangkula Tjupurrula, Kalwa Water Dreaming at<br />

Kalipinypa #456, 1998, acrylverf op doek, 183 x 213 cm. Te zien bij<br />

Smith Davidson Gallery (Amsterdam) op Art Cologne.<br />

-><br />

David Uzochukwu, Hollow Burn, 2021, uit de reeks In The Wake, met toestemming<br />

van Galerie Number 8. Te zien bij Galerie Number 8 op Paris Photo.<br />

Vintage freaks, designliefhebbers,<br />

antiekaanbidders, verwoede verzamelaars<br />

en curiosakopers opgelet: u kan dit najaar<br />

weer naar de VerzamelJaarbeurs in<br />

Utrecht! Het grootste vintage evenement<br />

van Europa vindt plaats op 12 en 13-11 in de<br />

Jaarbeurs. Deze editie is er extra ruimte<br />

voor vintage design en kleding. Nieuwe<br />

standhouders staan al te trappelen om<br />

hun verrassende waar aan te bieden. Denk<br />

aan buisframemeubels uit de jaren<br />

’30 – ’60, coole eighties en nineties<br />

fashion, space-agelampen en zeldzame,<br />

oude zonnebrillen. www.verzamelaarsjaarbeurs.nl<br />

BIG ART, het pop-up<br />

platform voor XL kunstwerken en enorme<br />

designobjecten van gevestigde namen en<br />

opkomende talenten, strijkt in het eerste<br />

weekend van november neer in de<br />

voormalige Bijlmerbajes in Amsterdam.<br />

Het oude, rauwe gebouw vormt dit najaar<br />

het decor voor sculpturen, tekeningen,<br />

lichtkunstwerken, schilderijen, fotografie<br />

en installatiekunst van formaat. Alles is te<br />

kijk en te koop! www.bigart.nu Art<br />

Cologne lanceert een nieuwe editie van<br />

16 t/m 20-11. Naast belangrijke internationale<br />

zwaargewichten zoals Thaddaeus<br />

Ropac, Karsten Greve en Hans Mayer,<br />

verschijnen voor het eerst Max Hetzler en<br />

Rodolphe Janssen op de beursvloer. Met<br />

acht Belgische en zeven <strong>Nederland</strong>se<br />

galeries vormen de nabijgelegen Beneluxlanden<br />

een belangrijk focus. Voor de<br />

eerste keer neemt de Smith Davidson<br />

Gallery uit Amsterdam deel met Australian<br />

Aboriginal Art, een thema dat nog niet<br />

eerder op de beurs te zien was. Dit jaar<br />

slaat de beurs ook een brug naar Turkije,<br />

dat vertegenwoordigd zal worden door<br />

drie galeries. www.artcologne.com<br />

Antica Namur is terug voor haar 45e editie<br />

van 19 t/m 27-11. Bijna 115 Belgische en<br />

buitenlandse exposanten ontvangen<br />

bezoekers uit de Benelux, Frankrijk en<br />

Duitsland. Jonge en gevestigde antiquairs<br />

brengen er decoratieve kunsten uit de 18e<br />

tot de 21e eeuw, meubelen uit de haute<br />

epoque tot vandaag, en andere kunstvormen.<br />

Willem Hengst van Galerie Tandem<br />

pakt onder meer uit met een bronzen<br />

beeld van Raymond Leon Rivoire in art<br />

deco-uitvoering, uit 1925. www.antica.be<br />

Art Basel viert zijn 20e jubileumeditie in<br />

Miami Beach met 283 vooraanstaande<br />

galeries – de grootste Art Basel Miami<br />

Beach tot nu toe – waaronder 26 nieuwe<br />

deelnemers en exposanten die terugkeren<br />

na een pandemie-onderbreking. www.<br />

artbasel.com Fine Arts Paris & La<br />

Biennale, de nieuwe alliantie tussen Fine<br />

Arts Paris, een veelbelovende jonge beurs<br />

die vijf jaar geleden ontstond en La Biennale<br />

des Antiquaires, opgericht in 1956 onder<br />

leiding van André Malraux, vindt voor het<br />

eerst plaats van 09 t/m 13-11. 86 exposanten<br />

brengen in de Carrousel du Louvre alle<br />

kunstvormen samen, van oudheid tot<br />

heden. In november 2023 verhuist de beurs<br />

naar het Grand Palais Ephémère en in<br />

november 2024 naar het Grand Palais. www.<br />

fineartsparislabiennale.com Van 10 t/m 13-<br />

11 viert de internationale fotografiebeurs<br />

Paris Photo zijn 25e verjaardag in het Grand<br />

Palais Éphémère. Al sinds 1997 ondersteunt<br />

de beurs het werk van fotografische<br />

galeriehouders, uitgevers en kunstenaars.<br />

De 25e editie van Paris Photo brengt 183<br />

exposanten uit 31 landen samen. Naast de<br />

hoofdsectie, met daarin 38 solo- en<br />

duoshows, is er de sectie Curiosa voor<br />

opkomend talent en Editions voor fotografiepublicaties.<br />

www.parisphoto.com<br />

11

UP TO DATE<br />

Museumnieuws<br />

Op 01-11 bestaat Kunsthal Rotterdam<br />

dertig jaar! Daarom werd het jubileumboek<br />

30 jaar Kunsthal gelanceerd waarin naast<br />

veel beeld ook dertig persoonlijke verhalen<br />

zijn opgenomen. Onder meer schrijver en<br />

theatermaker Elfie Tromp en goede<br />

buurman Kees Moeliker van het Natuurhistorisch<br />

hebben een bijdrage geleverd.<br />

www.kunsthal.nl Een vroeg schilderij van<br />

Joan Miró is ondergebracht in de collectie<br />

van Museum Boijmans Van Beuningen.<br />

Hiermee heeft het Rotterdamse museum<br />

haar grootste aankoop ooit gedaan.<br />

Peinture-poème (Musique, Seine, Michel,<br />

Bataille et moi) uit 1927 wordt toegevoegd<br />

aan de collectie surrealistisme met hoogtepunten<br />

van onder meer Salvador Dalí en<br />

Marcel Duchamp. www.boijmans.nl Een<br />

werk in de National Gallery of Art in<br />

Washington waarvan gedacht werd dat het<br />

van Vermeer was, wordt nu beschouwd als<br />

een verkeerde toewijzing. Meisje met een<br />

fluit werd waarschijnlijk wel in zijn atelier<br />

gemaakt. De degradatie volgt na een<br />

gedetailleerde studie van de zes schilderijen<br />

in Washington die door de jaren heen als<br />

Vermeers werden beschouwd. Drie zijn nu<br />

bevestigd als volledig authentiek, twee<br />

andere worden al lange tijd gezien als<br />

vervalsingen. Alle werken zijn deel van de<br />

tentoonstelling Vermeer’s Secrets, nog t/m<br />

08-01 te zien in het museum. www.nga.gov<br />

-><br />

Atelier van Johannes Vermeer, Girl with a<br />

Flute, ca. 1669-1675. © National Gallery of<br />

Art, Washington.<br />

Kunsthandel Hein Klaver bestaat 30<br />

jaar en wil daar even bij stilstaan. Tijdens<br />

PAN Amsterdam zal de Kunsthandel<br />

daarom een jubileumcatalogus uitdelen.<br />

De catalogus wordt een reis door de<br />

kunstperiode 1880-1950, met bijdrages van<br />

alle kunstenaars die die periode gekleurd<br />

hebben. De catalogus toont 3 favoriete<br />

werken in het hoofdstuk Heins top drie en<br />

twee solotentoonstellingen: Jaap Min en<br />

Suze Robertson. www.heinklaver.nl<br />

Teruggeven<br />

of bijhouden:<br />

wat doen de<br />

Britten?<br />

Het Londense Victoria and Albert<br />

Museum zou in de toekomst Ghana<br />

een dozijn gouden objecten afkomstig<br />

uit het koninkrijk Ashanti, in het<br />

huidige Ghana, teruggeven. De<br />

kunstobjecten maakten deel uit van<br />

een ensemble dat in 1874 buitgemaakt<br />

werd tijdens een Britse expeditie.<br />

De strijdkrachten van koningin<br />

Victoria roofden toen het paleis van<br />

koning Kofi Karikari leeg. Het<br />

Ashanti-volk vraagt al bijna 40 jaar<br />

om de kunstschatten terug te geven.<br />

Zou het na een recente ontmoeting<br />

tussen V&A-directeur Tristram Hunt<br />

en Ashanti-koning Otumfuo Nana<br />

Osei Tutu II binnenkort toch zo ver<br />

kunnen zijn? www.vam.ac.uk Nog<br />

in Engeland heeft de Britse eerste<br />

minister Liz Truss zich voor het eerst<br />

uitgesproken over het teruggeven<br />

van de Parthenonfriezen in het<br />

British Museum aan Griekenland.<br />

Zonder meer details te geven liet ze<br />

weten tegen de restitutie te zijn. De<br />

Griekse eerste minister Kyriakos<br />

Mitsotakis had enkele dagen<br />

daarvoor in een interview gezegd dat<br />

hij de gesprekken over de beelden<br />

opnieuw wou aangaan. De directeur<br />

van het museum, George Osborne,<br />

gaf eerder dit jaar wel aan dat hij een<br />

akkoord zou willen sluiten om de<br />

beelden tussen de twee landen te<br />

laten reizen. www.britishmuseum.org<br />

-><br />

Joan Miró, Peinture-poème (Musique, Seine, Michel, Bataille et moi), 1927, Collectie Museum<br />

Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. Foto: Studio Tromp.<br />

-><br />

Pectorale schijf, Asante (Ashanti),<br />

Ghana, vóór 1874, gegoten goud.<br />

De kenmerkende vorm van deze<br />

schijf vertegenwoordigt de knop van<br />

de fofoo-plant voordat deze zich<br />

opent om gele roosjes te onthullen.<br />

© Victoria and Albert Museum.<br />

12

RAI Amsterdam<br />

20 — 27 november <strong>2022</strong><br />

ARTCITY<br />

design: MVRDV, The Why Factory<br />

Al 35 jaar de beurs voor kunst, antiek en design

Kopstukken<br />

Chris Dercon<br />

Chris Dercon (°1958) zal vanaf 19<br />

december <strong>2022</strong> het Fondation Cartier<br />

pour l’art contemporain in Parijs<br />

leiden. Dercon zet hiermee een<br />

nieuwe stap in zijn lange en steeds<br />

wisselende carrière als tentoonstellingscurator<br />

en leidinggevend in<br />

allerlei internationale kunstinstellingen<br />

zoals PS1, New York; Kunstinstituut<br />

Melly en Boijmans Van<br />

Beuningen, Rotterdam; Haus der<br />

Kunst, München, en Tate Modern,<br />

Londen. Sinds 2019 is hij voorzitter<br />

van de Réunion des musées nationaux<br />

- Grand Palais (Vereniging van<br />

Franse Nationale Musea), waar hij<br />

de ambitieuze renovatie- en transformatiecampagne<br />

van het Grand<br />

Palais leidde.<br />

© Klaus Haag<br />

Iris Sikking<br />

Piet Oudolf<br />

Iris Sikking (°1968) zal uittredend<br />

conservator Wim van Sinderen<br />

opvolgen in het Fotomuseum Den<br />

Haag als verantwoordelijke voor het<br />

tentoonstellingsprogramma en de<br />

fotocollectie. Sikking is opgeleid<br />

als filmeditor en fotohistoricus en<br />

al jarenlang werkzaam in de fotografiewereld<br />

als freelance curator,<br />

docent en schrijver en was recent<br />

gastcurator van de Biennale für<br />

aktuelle Fotografie <strong>2022</strong>.<br />

© Eefje Ludwig<br />

Jana Roovers<br />

Op zondag 2 oktober ontving Piet<br />

Oudolf (°1944) in Museum Voorlinden<br />

de Sikkens Prize <strong>2022</strong> voor<br />

‘zijn indrukwekkende bijdrage aan<br />

de kleurbeleving van parken en tuinen<br />

over de hele wereld’. Eerdere<br />

laureaten van deze prijs zijn Gerrit<br />

Rietveld, Donald Judd en Le Corbusier.<br />

Oudolf is een <strong>Nederland</strong>se landschapsarchitect<br />

die internationale<br />

bekendheid en lof oogst. Zo zijn de<br />

Highline in New York en het Millenium<br />

Park in Chicago van zijn hand.<br />

© Vitra<br />

Op 1 oktober is Jana Roovers (°1997)<br />

gestart als nieuwe museumdirecteur<br />

van Villa Mondriaan te Winterswijk.<br />

Jana is hiermee de jongste<br />

museumdirecteur van <strong>Nederland</strong>.<br />

Villa Mondriaan is een museum<br />

waar experiment, erfgoed, kunst<br />

en cultuur elkaar op een dynamische<br />

manier beïnvloeden. Roovers<br />

was reeds actief in het museum als<br />

junior-directeur waar ze het volledige<br />

educatieve aanbod herschreef.<br />

© Evy Hachmang<br />

14

Cye Wong-Loi-Sing<br />

De raad van toezicht van Kunsthal<br />

Rotterdam heeft Cye Wong-Loi-Sing<br />

(°1982) toegevoegd als nieuw lid. De<br />

geboren en getogen Rotterdammer<br />

die over een groot netwerk beschikt<br />

en zich inzet voor een levendige en<br />

inclusieve stad werkt sinds 2015<br />

als creatief directeur bij Brand<br />

New Guys, een Rotterdamse digitale<br />

branding agency dat cultuur,<br />

technologie en storytelling in zijn<br />

portefeuille heeft. De onbezoldigde<br />

taak als bestuurslid die Wong-<br />

Loi-Sing nu opneemt zorgt voor een<br />

verrijking in de raad van toezicht die<br />

een duurzame samenwerking tussen<br />

Kunsthal en de stad Rotterdam<br />

voor ogen heeft.<br />

© Kunsthal<br />

Petra Blaisse<br />

Lara Khaldi<br />

Vanaf januari 2023 zal Lara Khaldi<br />

(°1982) de functie van artistiek directeur<br />

van de Appel opnemen. Khaldi,<br />

die geboren is in Israël, werkte<br />

onder andere als docente, tentoonstellingsbouwer<br />

en curator. In<br />

deze leidinggevende functie die bij<br />

Appel gedurende drie jaar zal lopen<br />

wil Khaldi zich buigen over cruciale<br />

vragen rond de machtsstructuur,<br />

maatschappelijke relevantie<br />

en integratie van kunstinstellingen.<br />

Het kunstcentrum Appel werkt aan<br />

een programma dat diversiteit uitdraagt<br />

en verwelkomt.<br />

© Nicolas Wefers<br />

Gülsün<br />

Karamustafa<br />

Gülsün Karamustafa (°1946),<br />

één van de meest interessante<br />

kunstenaars van Turkije ontving in<br />

september van Kunsthaus Zürich<br />

de Roswitha Haftman-prijs. Aan<br />

deze bekroning is de best betaalde<br />

Europese beloning verbonden.<br />

Karamustafas werk, dat bestaat<br />

uit schilderijen, installatie, video<br />

en performance, is geïnspireerd<br />

op Byzantijnse iconen en achterglasschilderingen<br />

waarbij tegelijk<br />

de traditionele kenmerken worden<br />

doorbroken. In Turkije is ze vaak<br />

gesanctioneerd voor haar geëngageerd<br />

werk. Het leverde haar in 2021<br />

wel de Prins Claus-Prijs op.<br />

©Kolekta<br />

Petra Blaisse (°1955) heeft de ARC22<br />

oeuvre award gewonnen. Deze prijs<br />

wordt jaarlijks door de redactie van<br />

Architect uitgereikt aan een persoon<br />

die een blijvende en innovatie bijdrage<br />

heeft geleverd aan de verbetering<br />

van de stedenbouw. De winnares<br />

begon haar carrière in 1978 in het<br />

Stedelijk Museum Amsterdam op<br />

de afdeling Toegepaste Kunsten.<br />

Later werkte ze als freelance curator<br />

voor verschillende exposities en won<br />

onderscheidingen voor architecturale<br />

werken. In 1991 richtte ze Inside<br />

Outside op dat zich zowel met textiel-,<br />

landschaps- en tentoonstellingsontwerp<br />

bezig houdt.<br />

©Willem Velthoven<br />

15

MUSEA<br />

Sterven in<br />

schoonheid<br />

20-11 t/m 26-01<br />

Drents Museum<br />

Assen<br />

www.drentsmuseum.nl<br />

Spelen met tegenstellingen:<br />

Wim Delvoye<br />

t/m 29-01<br />

Het Noordbrabants<br />

Museum<br />

Den Bosch<br />

www.noordbrabantsmuseum.nl<br />

In de grote archeologische tentoonstelling<br />

Sterven in schoonheid - De wereld van Pompeï<br />

en Herculaneum, over de twee Romeinse steden<br />

die in 79 n. C. bedolven werden door een<br />

uitbarsting van de vulkaan Vesuvius, staat het<br />

rijke leven vóór de allesverwoestende uitbarsting<br />

centraal. Bezoekers komen oog in oog te<br />

staan met de schoonheid en kunst waarmee<br />

de inwoners zich omringden. Te zien zijn meer<br />

dan honderd kunstschatten uit het Museo<br />

Archeologico Nazionale in Napels en het<br />

Parco Archeologico Ercolano in Herculaneum,<br />

waaronder de bekende veelkleurige fresco’s en<br />

mozaïeken, marmeren en terracotta beelden,<br />

prachtige bronzen portretten en fonteinen, en<br />

gouden sieraden.<br />

Fresco met portret van de bakker Terentius Neo en zijn<br />

vrouw, 1e eeuw n.C., vindplaats Pompeï. Foto: Museo<br />

Archeologico Nazionale in Napels.<br />

Voor de allereerste keer heeft Wim Delvoye een solotentoonstelling op <strong>Nederland</strong>se<br />

bodem. Het Noordbrabants Museum viert hiermee het tienjarig jubileum van<br />

de samenwerking met Renschdael Art Foundation. Deze stichting van vastgoedmakelaar<br />

Paul van Rensch is de hoofdsponsor van het museum en organiseerde<br />

in die hoedanigheid reeds verschillende exposities, telkens van een internationale<br />

kunstenaar die nog niet eerder in <strong>Nederland</strong> exposeerde en veelal met werk<br />

uit eigen collectie. Met de selectie werken die hier getoond wordt, wil men een<br />

overzicht brengen van de rebelse kunstenaar. Alles, van Delvoyes in Delfts blauw<br />

beschilderde gasflessen en gotische vrachtwagens, tot zijn glas-in-loodramen met<br />

röntgenfoto’s van het menselijk lichaam, zullen te zien zijn.<br />

Wim Delvoye, Dump Truck, 2012, laser gesneden roestvrij staal, 56 x 117 x 38 cm. © Studio Delvoye,<br />

Pictoright Amsterdam <strong>2022</strong>.<br />

Een miniatuurwereld<br />

t/m 15-01<br />

Musée du Luxembourg<br />

Parijs<br />

www.grandpalais.fr<br />

Het kunst- en rariteitenkabinet van de keurvorsten van Saksen, een van de meest prestigieuze<br />

van Europa, vormt de basis van de nationale collecties van de musea van Dresden. Net als de<br />

andere kabinetten, die vanaf de 16e eeuw steeds talrijker werden, bestond ook dit kabinet uit<br />

kunstwerken (artificialia), boeken en wetenschappelijke instrumenten (scientifica), zeldzame<br />

voortbrengselen van de natuur (naturalia) en objecten van buiten Europa (ethnografica). De<br />

opzet bestond erin zo een miniatuurwereld te creëren. Vooral de ethnografica waren bijzonder<br />

populair. Deze expo presenteert objecten die wondermooi zijn door de materialen waarvan ze<br />

zijn vervaardigd, verbluffend door het technisch vernuft van de vaklui, betoverend door hun<br />

exotisch cachet of gewoon fascinerend omdat de natuur ze kant en klaar heeft afgeleverd. (ah)<br />

Bezoar met filigraanwerk, 16e eeuw, goud,<br />

bezoarsteen, 12,2 x 1,8 x 1,8 cm. © Grünes<br />

Gewölbe, Staatliche Kunstsammlungen<br />

Dresden. Foto: Carlo Böttger.<br />

16

MUSEA<br />

Jeroen Henneman<br />

13-11 t/m 10-04<br />

Museum Kranenburgh<br />

Bergen<br />

www.kranenburgh.nl<br />

Vlaggen<br />

t/m 15-01<br />

Villa Empain<br />

Brussel<br />

www.villaempain.com<br />

De tentoonstelling<br />

Jeroen Henneman past<br />

in een serie van tentoonstellingen<br />

die Museum<br />

Kranenburgh organiseert<br />

over beeldend<br />

kunstenaars die met hun<br />

werk én als multitalenten<br />

unieke posities innemen<br />

in het <strong>Nederland</strong>se<br />

kunstenveld, meervoudig<br />

getalenteerde<br />

kunstenaars met een<br />

zorgvuldig opgebouwd,<br />

groot oeuvre waarin<br />

persoonlijkheid, eigenheid,<br />

nieuwsgierigheid<br />

en experiment samenkomen.<br />

Jeroen Henneman<br />

(°1942) werkt sinds<br />

1960 aan een volstrekt<br />

uniek oeuvre, bestaande<br />

uit installaties, tekeningen,<br />

schilderijen en<br />

sculpturen. Een groot<br />

aantal werken van zijn hand kreeg een plek in de openbare ruimte. Ook maakte<br />

hij theatervoorstellingen en televisieprogramma’s en illustreerde hij boeken. De<br />

tentoonstelling omvat een selectie van autonome kunstwerken uit het oeuvre van de<br />

kunstenaar, van medio jaren 1960 tot zijn meest recente werk.<br />

Jeroen Henneman, Oh dear, 1969. © De kunstenaar. © Amsterdam, <strong>2022</strong>. Foto: Michel Claus.<br />

In de kunstgeschiedenis krijgen vlaggen vaak<br />

een prominente rol toebedeeld. In de grote<br />

historiestukken vervullen ze verschillende rollen:<br />

ofwel verraden ze een identiteit, ofwel zetten ze<br />

de roem van de overwinnaars, of de smadelijke<br />

afgang van de verliezers kracht bij. Vlaggen<br />

staan symbool voor nationale trots. Een vlag kan<br />

in zijn eentje een land uitbeelden. Een land te<br />

schande maken, kan dus eenvoudigweg door de<br />

vlag te besmeuren, verscheuren of verbranden.<br />

Ook hedendaagse kunstenaars laten zich graag<br />

inspireren door vlaggen en hun symboliek. De<br />

naast elkaar geplaatste stroken gekleurde stof<br />

van vlaggen waren al een eerste aanzet tot de<br />

abstractie, nog vóór de abstracte kunst kleurvelden<br />

hanteerde. De vlag wordt op deze expo<br />

belicht uit alle denkbare invalshoeken, zoals<br />

identiteit, territorium, plastische en politieke<br />

interpretaties. (ah)<br />

Mounir Fatmi, Les Printemps Perdus 03, 2011. © De<br />

kunstenaar. Met toestemming van FRAC Franche Comté-<br />

Besançon. Foto: Blaise Adilon, 2015.<br />

Gorcums Goed<br />

t/m 08-01<br />

Gorcums Museum<br />

Gorinchem<br />

www.gorcumsmuseum.nl<br />

Bricksy, Scherven van herinneringen. © De<br />

kunstenaar.<br />

De tentoonstelling Gorcums Goed staat stil bij de lokale geschiedenis van Gorichem<br />

en speelt daar met een hedendaagse twist op in. De aandacht gaat uit naar erfgoed,<br />

kunst, fotografie, poëzie en vormgeving van eigen bodem. Het verhaal van de Martelaren<br />

van Gorcum uit 1572 is uitgebeeld in enkele glas-in-loodramen en ook verwerkt<br />

in moderne sieraden. De anonieme kunstenaar Bricksy giet alledaagse en vergankelijke<br />

gebruiksvoorwerpen, zoals een cassettebandje of een gloeilamp, in epoxyhars<br />

en plaatst deze als stenen in de straten van Gorinchem. De foto’s van Diederik van<br />

Goethem (°1947) tonen de oervormen en eindeloze variaties van de natuur. Hij vindt<br />

die bijvoorbeeld in de Biesbosch of het rivierenlandschap rond Gorinchem. En tot slot<br />

nodigt het Gorcums Museum zes jonge kunstenaars uit die hun wortels in Gorinchem<br />

en regio hebben.<br />

17

MUSEA<br />

Maria<br />

Bartuszová<br />

t/m 16-04<br />

Tate Modern<br />

Londen<br />

www.tate.org.uk<br />

Sunset: A Celebration<br />

of the Sinking Sun<br />

26-11 t/m 02-04<br />

Kunsthalle<br />

Bremen<br />

www.kunsthalle-bremen.de<br />

Terwijl ze samen met haar jongere zus<br />

aan het spelen was met een opblaasbal<br />

kreeg Maria Bartuszovà (1936-1996) plots<br />

een lumineus idee: dat object gebruiken<br />

om haar sculpturen van gips mee te<br />

gieten. We schrijven begin jaren 1960. De<br />

kunstenares had een opleiding gevolgd<br />

in Praag, maar werkte hoofdzakelijk in<br />

Koviça (Slowakije). Die hoogst ongewone,<br />

nooit eerder beproefde techniek stelde<br />

haar in staat verrassende abstracte, maar<br />

organische vormen te creëren. De natuur<br />

bleef haar belangrijkste inspiratiebron en<br />

wit gips haar lievelingsmateriaal, waarmee<br />

ze voortdurend experimenteerde. Zo<br />

gebruikte ze bij de vormgeving soms haar<br />

adem, door te blazen. Deze tentoonstelling<br />

biedt een overzicht van haar dertigjarige<br />

carrière, beginnend met de eerste experimenten<br />

van de kunstenaar. Een en ander<br />

wordt kracht bijgezet door zwart-witfoto’s,<br />

waarvan sommige genomen door Bartuszovà<br />

zelf. (ah)<br />

Wie houdt er niet van een prachtige zonsondergang? Dit thema werd veelvuldig uitgebeeld<br />

door kunstenaars, van Lorrain en Friedrich tot Monet. In de loop van de 20e eeuw<br />

werd het opvallend populair. Tegenwoordig vind je miljoenen beelden van zonsondergangen<br />

op internet. Vandaar dat het thema lang niet meer zo aantrekkelijk is voor beeldende<br />

kunstenaars. Jammer, vinden de curators van deze tentoonstelling, die de reputatie van dit<br />

thema in ere willen herstellen, met werken daterend van de periode van de romantiek tot<br />

nu. De expo belicht de emotionele impact van taferelen met een zonsondergang, die je<br />

kunt zien als een metafoor voor ons levenseinde. Sommige kunstenaars hekelen het kitscherige<br />

ervan, terwijl andere zich verdiepen in het fysieke aspect van het fenomeen. (ah)<br />

Christian Morgenstern, Vervallen kasteel, 1838, olieverf op doek, 23 x 35 cm. Bremen, Kunstalle. © Der<br />

Kunstverein in Bremen.<br />

Maria Bartuszová, Zonder titel, 1985. © The Archive<br />

of Maria Bartuszová, Košice.<br />

Afghanistan in de kijker<br />

t/m 30-01<br />

Musée Guimet<br />

Parijs<br />

www.guimet.fr<br />

Dit najaar staat het Musée Guimet, in Parijs, in het teken van Afghanistan, met twee tentoonstellingen<br />

die een brug slaan tussen heden en verleden. Ombres et Légendes viert de honderdste verjaardag van<br />

de Franse archeologische expeditie naar Afghanistan: de meesterwerken ontdekt bij het archeologisch<br />

onderzoek en de geschiedenis van die opgravingen getuigen van het belang van dit unieke patrimonium,<br />

dat in gevaar verkeert, nu de Taliban er weer aan de macht is. Sur le fil presenteert dan weer<br />

hedendaagse textielproducten van Afghaanse vrouwen, aangeboden via het modehuis Zarif Design,<br />

in 2005 opgericht in Kaboel door Zolaykha Sherzad, om de eeuwenoude ambachtelijke vakkennis, die<br />

dreigt te verdwijnen, nieuw leven in te blazen. Die textielproducten vormen immers een culturele schat<br />

op zich. ‘Zarif’, in het Dari en het Perzisch, betekent ‘kostbaar’, ‘minutieus’, ‘verfijnd’. Zarif Design pakt<br />

uit met hedendaagse kledij, zowel voor mannen als voor vrouwen, met kleuren, vormen en borduurwerk<br />

geïnspireerd op die eeuwenoude traditie. (ah)<br />

Plaatje met triton en makara’s,<br />

Afghanistan, Begram, 1e-2e eeuw,<br />

ivoor, 9,1 x 7,5 cm. Parijs, Musée<br />

National des Arts Asiatiques<br />

Guimet, inv. MG 18979. © MNAAG,<br />

Parijs, Dist. RMN-Grand Palais. Foto:<br />

Thierry Ollivier.<br />

18

MUSEA<br />

Kubisme en het<br />

Trompe-l’œil<br />

t/m 22-01<br />

The Metropolitan<br />

Museum of Art<br />

New York<br />

www.metmuseum.org<br />

Lynette Yiadom-Boakye<br />

24-11 t/m 26-02<br />

Tate Britain<br />

Londen<br />

www.tate.org.uk<br />

Deze tentoonstelling<br />

wil een heel<br />

ander licht werpen<br />

op het kubisme,<br />

met name door<br />

de stroming te<br />

vergelijken met de<br />

trompe-l’oeil. Volgens<br />

de curators<br />

kun je tal van verbanden<br />

zien tussen<br />

het kubisme en<br />

die oude schildertechniek<br />

waarmee<br />

je een bedrieglijk<br />

natuurgetrouw<br />

ogend beeld kunt creëren, zoals het gebruik van platte<br />

oppervlakken, het nabootsen van materialen, de<br />

introductie van de ‘reële’ wereld in het schilderij. Wellicht<br />

voor de allereerste keer in de geschiedenis gaan<br />

meesterwerken van het trompe-l’oeil, daterend van de<br />

16e tot de 19e eeuw, een rechtstreekse dialoog aan met<br />

werken van Picasso, Braque en Juan Gris. Een unieke<br />

tentoonstelling! (ah)<br />

William Michael Harnett, Stilleven met viool en partituur, 1888,<br />

olieverf op doek, 101,6 x 76,2 cm. New York, The Metropolitan<br />

Museum of Art, Catharine Lorillard Wolfe Collection, Wolfe Fund.<br />

© The Met.<br />

In de lente was deze aan Lynette Yiadom-Boakye (°1977) gewijde tentoonstelling<br />

al her en der in Europa te zien, onder meer in het MUDAM,<br />

in Luxemburg. De komende maanden is ze te bezoeken in Tate Britain, in<br />

Londen, waar de kunstenares werd geboren en nog steeds woont en werkt.<br />

Ze staat te boek als een belangrijke hedendaagse schilder. Ze schildert<br />

raadselachtige doeken, met menselijke figuren volledig ontsproten aan<br />

haar verbeelding, figuren die zowel vertrouwd als mysterieus aandoen. De<br />

hoofdzakelijk donkere, soms scherp afstekende kleuren, de spontane toets<br />

en de volkomen neutrale achtergronden dragen in sterke mate bij tot de<br />

heel aparte sfeer van haar oeuvre. De expo zet ook het schriftelijke oeuvre<br />

van Lynette Yiadom-Boakye in de kijker. (ah)<br />

Lynette Yiadom-Boakye, Complication, 2013. Parijs, Pinault Collection. © De kunstenaar.<br />

Foto: Marcus Leith.<br />

Alexander de Grote<br />

t/m 19-09<br />

British Library<br />

Londen<br />

www.bl.uk<br />

Manuscript met Aristoteles die<br />

Alexander onderwijst. © British Library.<br />

Door zijn verbluffend snelle veroveringen was Alexander de Grote (356-323 v.C.) eeuwenlang een van<br />

de meest tot de verbeelding sprekende historische personages, en wel in uiteenlopende beschavingen.<br />

Hoe gulzig en ongenadig hij als veroveraar ook was, toch belichaamde hij in de middeleeuwen<br />

het ridderideaal. Het personage gaf aanleiding tot tal van legenden, verspreid via geschriften zoals<br />

de Alexanderromans, een genre van romans geschreven van de 3e eeuw v.C. tot de 15e eeuw, met<br />

geromantiseerde verhalen over de Macedonische vorst. Van Alexanders persoonlijke aantekeningen is<br />

jammer genoeg niets bewaard gebleven. Deze tentoonstelling brengt tal van kunstwerken, geschriften<br />

en artefacten, die samen een boeiend portret schetsen van de vorst die volgens de legende de<br />

grenzen van het heelal verkende, door gezeten in een door griffioenen gedragen vehikel een luchtreis<br />

te maken, en vervolgens in een glazen bol afdaalde in de zee. Iedere bezoeker kan zich vrijelijk een<br />

beeld vormen van de koning, die ook een farao, profeet en filosoof was. (ah)<br />

19

GALERIES<br />

Roger Hiorns<br />

04-11 t/m 24-12<br />

Annet Gelink<br />

Gallery<br />

Amsterdam<br />

www.annetgelink.com<br />

Yves Marchand &<br />

Romain Meffre<br />

29-10 t/m 10-12<br />

Galerie Fontana<br />

Amsterdam<br />

www.galeriefontana.com<br />

Als een moderne alchemist transformeert<br />

Roger Hiorns objecten en materialen om ze<br />

een nieuwe functie en betekenis te geven.<br />

Hiorns nieuwste werk bouwt voort op zijn ‘sex<br />

paintings’ : beeltenissen van homoseksuele<br />

erotiek in acryl- en latexverf op polycarbonaat<br />

panelen. Voor de tentoonstelling in de Annet<br />

Gelink Gallery maakte hij schilderijen met een<br />

kopersulfaatoplossing, een substantie waardoor<br />

blauwe kristallen ontstaan die zich blijven<br />

vermenigvuldigen. Veel van Hiorns’ nieuwe<br />

schilderijen hebben de titel Pathway en verwijzen<br />

in brede zin naar een overgang, of een pad,<br />

tussen creatie en instorting.<br />

Roger Hiorns, Pathway 2, <strong>2022</strong>. © Annet Gelink Gallery.<br />

In het begin van de twintigste eeuw gaven entertainmentfirma’s en filmstudio’s<br />

gespecialiseerde architecten de opdracht om honderden extravagante auditoria te<br />

bouwen. In de daaropvolgende decennia werden deze theaters gemoderniseerd,<br />

omgevormd tot bioscopen, gesloten of gesloopt. Fotografenduo Yves Marchand en<br />

Romain Meffre tonen in hun serie Movie Theaters (2005-2021) de schoonheid van<br />

deze verlaten gebouwen. De filmzalen die aan dit lot zijn ontsnapt doen nu dienst als<br />

kerken, winkels, discotheken of supermarkten. Sommige wachten op een restauratie<br />

of zijn verlaten. De werken van Marchand en Meffre zijn opgenomen in collecties als<br />

Chase Manhattan en Ford Foundation.<br />

Yves Marchand & Romain Meffre, Paramount Theater, Brooklyn, New York, 150 x 190 cm.<br />

© De kunstenaars.<br />

Ad Arma<br />

17-11 t/m 08-01<br />

Galerie Arnhem<br />

Arnhem<br />

www.galeriearnhem.nl<br />

Galerie Arnhem in de Kerkstraat presenteert een eerbetoon aan het vijftigjarig kunstenaarschap<br />

van Ad Arma. Vorig jaar werd Arma gekozen tot Briljanten Kunstenaar, een eretitel voor<br />

een kunstenaar ouder dan 65 jaar. Voor zijn werk dompelt hij zich onder in de ruimte van de<br />

nacht. Ook speelt beweging in ritme en ruimte een belangrijke rol. Arma maakt naast grafisch<br />

werk ook glaskunst, bronzen sculpturen, gouaches en olieverfdoeken. Tijdens zijn vele reizen<br />

heeft hij Azië in zijn hart gesloten en sindsdien neemt het als inspiratiebron een belangrijke<br />

plaats in zijn werk in.<br />

Ad Arma, Uit de serie About nature, olieverf<br />

op doek, 70 x 80 cm. © Galerie Arnhem en de<br />

kunstenaar.<br />

20

GALERIES<br />

Hans Withoos<br />

26-10 t/m 06-11<br />

ZERP Galerie<br />

Rotterdam<br />

www.zerp.nl<br />

Willem<br />

Lenssinck<br />

Vanaf 08-10<br />

Galerie Laimbock<br />

Langbroek<br />

www.galerielaimbock.com<br />

Fotograaf Hans Withoos is gefascineerd door schoonheid in al haar aspecten. In de<br />

kortdurende expositie Sweeter than Paradise bij ZERP Galerie toont Withoos zijn<br />

nieuwe kunstwerken uit het lopende project Withoos meets Withoos. Dit project<br />

betreft een harmonieuze samenstelling van beelden, waaronder zijn eigen fotografie<br />

en de schilder- en tekenkunst van zijn rechtstreekse voorouders uit de zeventiende<br />

eeuw, Matthias, Alida, Jan en Pieter Withoos. Het samenspel van deze voorstellingen<br />

bieden de toeschouwer de gelegenheid telkens iets nieuws te ontdekken in een<br />

wereld van overvloed en gekunsteldheid die hint naar decadentie.<br />

Hans Withoos, Water Lilies, <strong>2022</strong>, Fine art print op dibond, <strong>2022</strong>, 100 x 150 cm, ed. 9.<br />

Willem Lenssinck overbrugt in zijn werk de kloof<br />

tussen kunst en techniek. Sinds 2005 gebruikt<br />

de beeldhouwer, keramist en designer 3Dprints<br />

en andere nieuwe technische mogelijkheden.<br />

Zijn sculpturen worden gegoten in<br />

brons, nieuwzilver en aluminium. Lenssincks<br />

werk, dat getoond wordt in Galerie Laimbock,<br />

kenmerkt zich door strak gelijnde vormen en<br />

gladde oppervlakken. Terugkerende thema’s<br />

zijn vrouwen- en wachterfiguren, en stieren en<br />

paarden die vaak een sciencefiction-achtige<br />

uitstraling hebben. Naast exposities organiseert<br />

Galerie Laimbock sinds kort ook lezingen<br />

over de <strong>Nederland</strong>se beeldhouwkunst teruggaand<br />

tot 1200, onder de naam Stichtingsdok.<br />

Willem Lenssinck, Jolly Jumper, 2015, Neusilber, staal,<br />

graniet, 198 x 50 x 200 cm. © Galerie Laimbock en de<br />

kunstenaar.<br />

Kunstmaand Ameland<br />

01-11 t/m 30-11<br />

Galerie <strong>November</strong> Ameland<br />

Ameland<br />

www.kunstmaandameland.com<br />

Jacqueline van Kester, Inner Space, leem en natuurlijke<br />

pigmenten, 70 x 70 cm, 2021. © De kunstenaar.<br />

‘Kunstmaand Ameland heeft Smoel’. Met dit krachtige en een tikje brutale thema laat<br />

Kunstmaand Ameland zich van een eigentijdse kant zien. Van een 360° kijkkast-beleving<br />

tot verhalende tapijtkunst tot kilometers wapperende wolken: zo’n 100 professionele<br />

kunstenaars tonen hun werk op veertig gezichtsbepalende locaties waaronder Galerie<br />

<strong>November</strong>. De serie werken die kunstenares Jacqueline van Kester tijdens Kunstmaand<br />

Ameland zal tonen heet Ode aan de Aarde. Alle schilderijen zijn gemaakt van twee pure<br />

aardse materialen: leem en minerale pigmenten. Zij zijn een bewuste oproep tot waardering<br />

en respect voor onze planeet.<br />

21

De wandeling.<br />

TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT<br />

met Wim Pijbes<br />

Struinen door de havenstad met<br />

Droom & Daad-directeur Wim<br />

Pijbes, gastcurator van Roaring<br />

Twenties Rotterdam in het Chabot<br />

Museum, is een inspirerende<br />

ervaring. De kunsthistoricus,<br />

voormalig directeur van de<br />

Kunsthal, het Rijksmuseum en<br />

Museum Voorlinden, wijst op<br />

architectonische pareltjes en geeft<br />

en passant geschiedenisles.<br />

De wandeling begint bij Chabot Museum, een<br />

pareltje van het Nieuwe Bouwen in het bruisende<br />

Museumpark met het te verbouwen Boijmans van<br />

Beuningen en het niet lang geleden geopende<br />

Depot.<br />

Het Chabot Museum, een pareltje<br />

van het Nieuwe Bouwen, kijkt<br />

uit op Museum Boijmans Van<br />

Beuningen, nu in renovatie, en<br />

het niet lang geleden geopende Depot. Deze<br />

monumentale villa, waarin met name internationale<br />

expressionistische kunst wordt<br />

getoond, is het vertrekpunt van de wandeling.<br />

Wim Pijbes (°1961, Veendam) is hier<br />

gastcurator van de tentoonstelling Roaring<br />

Twenties Rotterdam – tussen Josephine Baker<br />

en het bombardement. “Bijzonder is dat de<br />

roaring twenties enorm leefden in Rotterdam<br />

en dat daarvan in de stad bijna niets<br />

meer voelbaar is”, zegt hij.<br />

Daar brengt deze expositie, samengesteld<br />

uit de enorme verzameling van assuradeur,<br />

verzamelaar, ontwerper, componist, filmmaker<br />

en goede vriend van kunstenaar Henk<br />

Chabot (1894-1949) Kees Schortemeijer<br />

(1894-1979) verandering in. Pijbes: “Zijn<br />

verzameling, onderdeel van de collectie<br />

van het Chabot Museum, is een allegaartje<br />

van krantenknipsels, kindertekeningen,<br />

reclamedrukwerk, zorgvuldig zelf samengestelde<br />

linnen albums, maar ook etnografica<br />

en topkunstwerken. Met een selectie uit<br />

vooral die verzameling willen we bezoekers<br />

laten ervaren hoe positief die tijd was en<br />

hoe die paste bij een stad waar het allemaal<br />

gebeurde, maar die door het bombardement<br />

van 1940 werd weggevaagd. Lange tijd oogde<br />

het centrum van Rotterdam schraal. Men<br />

wilde zich alleen maar bezighouden met de<br />

toekomst. Met Wim van Krimpen heb ik in<br />

de Kunsthal ook meegebouwd aan dat nieuwe<br />

Rotterdam. De mentaliteit van de jaren<br />

tachtig was: we zullen wel even aan het land<br />

laten zien wat wij hier kunnen neerzetten.<br />

In die energie gedij ik wel. Dat soort energie<br />

was in het interbellum nog wat intenser. Rotterdam<br />

was tot ver in de negentiende eeuw<br />

het stiefkindje, maar nu bruiste het.”<br />

Pijbes loopt langs Boijmans Van Beuningen<br />

naar het voorplein van de Arminiuskerk dat is<br />

gerestaureerd en heringericht met middelen van<br />

Stichting Droom & Daad.<br />

In 1923 was aan de Maasoevers de San<br />

Francisco-loods geopend, de grootste ter<br />

wereld. De oceaanstomers Rotterdam<br />

en Amsterdam en het drijvende paleis de<br />

Statendam rolden van de hellingen van<br />

scheepswerf Wilton. Architectuur floreerde.<br />

Le Corbusier noemde Van Nelle’s nieuwe<br />

fabriekspaleis ‘het mooiste schouwspel van<br />

de moderne tijd’. Daarnaast was de zeer<br />

dodelijke Spaanse griep uitgeraasd, was de<br />

oorlog aan <strong>Nederland</strong> voorbijgegaan, was er<br />

vrouwenkiesrecht ingevoerd en de Volkerenbond<br />

opgericht. Bovendien deden film, jazz<br />

en radio hun intrede in de stad. Pijbes: “Dit<br />

alles had een enorme impact op de wereld en<br />

op de Rotterdammers. Bioscoopexploitant<br />

Abraham Tuschinski was de Joop van den<br />

Ende to the max, werkend vanuit Rotterdam.<br />

Hij bracht Josephine Baker via het witte<br />

doek naar <strong>Nederland</strong>. Hier in Rotterdam<br />

vertrokken met de Holland Amerika Lijn en<br />

de Rotterdamsche Lloyd zo’n drie miljoen<br />

landverhuizers uit heel Europa naar de<br />

Nieuwe Wereld en Azië. Ook Albert Einstein<br />

en Chaim Weizmann, de eerste president<br />

van Israël, verbleven hier.”<br />

22

DE WANDELING<br />

‘In de roaring twenties<br />

bruiste Rotterdam’<br />

De Leuvenhaven raakte in onbruik toen de schepen te groot werden. Waar nu het Maritiem Museum en het beeld van Zadkine staan,<br />

bevond zich ooit de eerste Bijenkorf, een sprookjespaleis van glas en steen, ontworpen door Dudok.<br />

23

DE WANDELING<br />

MONEY FOLLOWS AMBITION<br />

Wim Pijbes wandelt het intieme Chabot Museum<br />

uit richting de Westersingel en werpt<br />

een blik op het Depot, dat mede mogelijk is<br />

gemaakt met gelden van Stichting De Verre<br />

Bergen, de filantropische organisatie van de<br />

familie Van der Vorm. Pijbes is directeur van<br />

de zusterorganisatie Droom & Daad, een<br />

stichting waarmee deze familie wil bijdragen<br />

aan een mooi en aantrekkelijk Rotterdam<br />

door te investeren in de culturele sector. De<br />

familie heeft fortuin gemaakt in de havens en<br />

geeft nu terug. Zij wilde via de stichting ook<br />

veertig en misschien zelfs tachtig miljoen<br />

bijdragen aan het nieuwe Boijmans. Het plan<br />

was om het museum op te splitsen in een<br />

modern en oud deel, maar daar ging de directie<br />

van het museum niet mee akkoord. Nu<br />

ligt alles open en ondertussen is de geplande<br />

opening van 2025 doorgeschoven naar 2029<br />

en zijn de geraamde kosten opgelopen van<br />

171 tot 223 miljoen euro. “Vreselijk jammer<br />

dat het museum zo lang dicht zal zijn”, zegt<br />

Pijbes. “Het probleem is niet het geld, maar<br />

het hebben van een goed plan. Money follows<br />

ambition.”<br />

Als het aan Pijbes ligt, leert men van de<br />

geschiedenis. “Museum Boijmans Van Beuningen<br />

zat ooit in het kleine Schielandhuis”,<br />

vertelt hij. “Dankzij de jonge museumdirecteur<br />

Dirk Hannema, architect Adrianus<br />

‘Aan het begin van de<br />

jaren twintig heerste er<br />

optimisme in de stad,<br />

met jazz, charleston,<br />

Josephine Baker en<br />

Coco Chanel’<br />

van der Steur en de financiële steun van<br />

havenbaronnen is dit museum gebouwd in<br />

de jaren dertig. ‘The best new museum in<br />

Europe’ adverteerde Hannema in The New<br />

York Times. Die bravoure spreekt me wel<br />

aan, al is Hannema de fout ingegaan met de<br />

affaire van de Vermeer die een Van Meegeren<br />

bleek te zijn.”<br />

Pijbes slaat de Westersingel in en wijst naar<br />

het voorplein van de Arminiuskerk dat volledig<br />

is gerestaureerd en heringericht dankzij<br />

middelen van Stichting Droom & Daad.<br />

Aan de overkant, op de hoek van de Witte<br />

de Withstraat, wijst hij naar een 19e-eeuwse<br />

metalen gevel, die achter de luifel van een<br />

voormalige broodjeszaak tevoorschijn is<br />

gekomen. “Slopers stonden in Rotterdam<br />

Een overblijfsel van de rivier waaraan Rotterdam zijn naam heeft ontleend: de Rotte. ‘Alles eromheen is met de rug<br />

naar het water gebouwd. Een stedenbouwkundige mislukking natuurlijk.’<br />

lange tijd even hoog aangeschreven als aannemers”,<br />

zegt hij. “De stad wil steeds meer<br />

aandacht schenken aan die kleine elementen<br />

uit het verleden. Mooi is dat!”<br />

VERGANE GLORIE EN<br />

VLEUGJES ALLURE<br />

Even verderop, in de Witte de Withstraat,<br />

gaat Pijbes bij MAMA, platform voor visuele<br />

cultuur in Rotterdam, naar binnen om een<br />

cultuurkrantje af te geven. En ook op de hoek<br />

van de Schiedamse Vest houdt hij zijn pas<br />

in en vertelt: “Hier was de brandlijn van het<br />

bombardement op Rotterdam. Aan de ene<br />

kant zie je jarenzestiggebouwen en aan de<br />

andere kant architectuur die teruggaat naar<br />

de jaren twintig en dertig.”<br />

De wandeling wordt vervolgd naar de Schiedamsedijk,<br />

die uitkijkt op de Leuvenhaven.<br />

Pijbes: “Deze haven raakte in onbruik toen<br />

de schepen te groot werden. Waar het Maritiem<br />

Museum en het beeld van Zadkine zich<br />

bevinden, stond ooit het prachtige Dudokgebouw<br />

van de Bijenkorf. Indertijd het grootste<br />

en modernste warenhuis van Europa: een<br />

sprookjespaleis van glas en steen. Tijdens het<br />

bombardement op Rotterdam in mei 1940<br />

werd het grotendeels verwoest en uiteindelijk<br />

vervangen door de nieuwe Bijenkorf, een<br />

stuk verderop. Hier op het Weena werd een<br />

stad gecreëerd voor auto’s. Het is een soort<br />

Wibautstraat geworden, zoals de Amsterdammers<br />

zouden zeggen.”<br />

Pijbes loopt naar de overkant langs het oude<br />

Schielandhuis dat de oorlog deels had overleefd<br />

naar een overblijfsel van de rivier waaraan<br />

Rotterdam zijn naam heeft ontleend: de<br />

Rotte. “Alles eromheen is met de rug naar het<br />

water gebouwd”, merkt hij op. “Een stedenbouwkundige<br />

mislukking natuurlijk.”<br />

Pijbes wandelt door naar de belangrijkste<br />

vooroorlogse winkelstraat, de Hoogstraat,<br />

de oudste straat van Rotterdam. “In de jaren<br />

twintig was dit de belangrijkste en meest<br />

mondaine straat van Rotterdam”, zegt hij.<br />

“Nu verbindt ze de Koopgoot met de Markthal.<br />

Hopelijk krijgt de straat die allure ooit<br />

terug.”<br />

Boven aan de Koopgoot, in hartje centrum,<br />

wijst Pijbes naar drie gebouwen in de omgeving.<br />

“De ambitie van Rotterdam van voor<br />

de oorlog zie je nog aan het stadhuis, het<br />

postkantoor en de beurs. Alle drie passen<br />

nog naadloos in het moderne Rotterdam.<br />

Zo zonde dat het geweldige Bijenkorf-gebouw<br />

van Dudok is verdwenen, dat hoorde<br />

daar ook bij. De Coolsingel, de eerste grote<br />

stadsboulevard van <strong>Nederland</strong> die rond 1920<br />

gereedkwam, had een grandeur en breedte<br />

24

DE WANDELING<br />

Het Atlanta-hotel heeft een inrichting in art-decostijl en de ‘mooiste wc’s van <strong>Nederland</strong>’.<br />

Pijbes steekt zijn afschuw over de nieuwe belettering van<br />

het café-restaurant in De Unie aan de Mauritsweg niet<br />

onder stoelen of banken.<br />

‘Slopers stonden hier<br />

lange tijd even hoog<br />

aangeschreven als<br />

aannemers’<br />

die de stad hypermodern maakten. Ook het<br />

Atlanta-hotel, hier om de hoek van de Meent,<br />

hoort bij die sfeer. Op het dakterras keek<br />

men in die tijd over de ‘Unter den Linden’<br />

van Rotterdam.”<br />

De kunsthistoricus nadert in de Aert van<br />

Nesstraat de ingang van dit gebouw, nu behorend<br />

tot de NH Hotel Group. Aan de gevel<br />

prijkt een bronskleurige art-decoversiering<br />

en ook binnen is veel art deco te bewonderen,<br />

waaronder een spatieuze, elegante trap<br />

van marmer en messing. Pijbes wil beneden<br />

in het hotel iets laten zien. “Dit zijn de<br />

mooiste wc’s van <strong>Nederland</strong>, al hebben de<br />

mensen van het hotel het misschien niet<br />

helemaal door”, zegt hij enthousiast. “Alles<br />

klopt hier, dat zie je aan hoe er is nagedacht<br />

over de hoeken. Ik vind dit hokje voor de wcdame<br />

fantastisch! Geen mens die dat opvalt<br />

natuurlijk, maar deze toiletten dateren dus<br />

uit de rijke jaren twintig.”<br />

CAFÉ DE UNIE<br />

Weer buiten loopt Pijbes over de brede Coolsingel<br />

richting het stadhuis. “Aan het begin<br />

van de jaren twintig heerste er een groot optimisme<br />

in de stad, met jazz en charleston,<br />

met Coco Chanel en Josephine Baker. Alles<br />

kwam los, ook in het dansen. Maar daarnaast<br />

ontstond een donkere onderstroom,<br />

met fascisme en nazisme, die culmineerde<br />

in de Tweede Wereldoorlog. Tegelijkertijd<br />

waren er ook het modernisme en een hang<br />

naar het verleden. Aan dit stadhuis zie je dat<br />

alles aan het veranderen was: men stond nog<br />

met één been in de negentiende eeuw en het<br />

andere in de nieuwe tijd. Alles vermengde<br />

zich en dat zie je vooral vanbinnen. Kijk naar<br />

die art-decoachtige fontein en de moderne<br />

beelden in de grote ontvangstzaal.”<br />

Even later vertelt Pijbes over Café de Unie,<br />

uit 1925, dat op het voormalige Calandplein<br />

stond, in het verlengde van de Coolsingel.<br />

“Dat café is ook kapotgebombardeerd. Later<br />

in de jaren tachtig is het ergens anders in de<br />

stad herbouwd.”<br />

Op weg naar deze nieuwe locatie loopt Pijbes<br />

langs het Schouwburgplein en de nieuwe<br />

Pauluskerk richting de charmante Mauritsweg,<br />

in het verlengde van het Centraal<br />

Station. Aangekomen voor het café schudt<br />

hij het hoofd: “Moet je nou zien! Onder ‘De<br />

Unie’, in de stijlvolle belettering van J.J.P. Oud,<br />

is nu de naam van de lunchroom, Charly’s,<br />

in lelijke letters afgebeeld. Afgrijselijk!” Met<br />

een oog op het tijdelijk gesloten-bordje: “Die<br />

horeca heeft het gelukkig ook niet gered, zo<br />

te zien.”<br />

Ondertussen lopen een paar bekenden langs,<br />

onder wie Vincent Taapken, Rotterdamse<br />

schaduwwethouder Bouwen en Stadsontwikkeling,<br />

die zich in het gesprek mengen.<br />

Wat te doen met dit icoon van de roaring<br />

twenties? Valt daar nog wat wat van te maken?<br />

De immer optimistische Pijbes: “Maar<br />

eens kijken of we daar met Droom & Daad<br />

iets mee kunnen doen…”<br />

BEZOEKEN<br />

Roaring Twenties Rotterdam – tussen Josephine<br />

Baker en het bombardement<br />

Chabot Museum<br />

Rotterdam<br />

www.chabotmuseum.nl<br />

t/m 12-02<br />

Tip: Het Chabot Museum organiseert ieder<br />

weekend rondleidingen in ‘misschien wel de<br />

mooiste fabriek ter wereld’, de Van Nellefabriek,<br />

sinds 2014 UNESCO werelderfgoed.<br />

25

Liu Yu Jun / We take care / 2007 2008<br />

O<br />

O<br />

OG IN OG<br />

MET DE WERELD<br />

EEN EXCLUSIEVE VERZAMELING<br />

HEDENDAAGSE PORTRETTEN<br />

VAN NA 1950<br />

o.a. van Liu Yu Jun, Katinka Lampe,<br />

Céline van Balen, Werner Liebmann<br />

Oog in Oog met de Wereld.<br />

Buitengewone portretten,<br />

aandoenlijk, liefelijk, star<br />

schokkend, prachtig maar<br />

ook verontrustend. De<br />

blikken vanuit de portretten<br />

lijken ook naar ons te kijken!<br />

Woensdag t/m zondag 11.00 - 17.00 uur<br />

Hengelosestraat 2/4 7491 BR Delden www.museumnohero.nl<br />

.............................<br />

expositie Kleur Bekennen: semi permanent<br />

TICKETS<br />

ONLINE ONLY<br />

55.<br />

INTERNATIONALER<br />

KUNSTMARKT<br />

16. — 20. NOVEMBER <strong>2022</strong><br />

chabotmuseum.nl<br />

museumparkvillas.nl<br />

Paul Schuitema (1897 – 1973), Grammofoon, 1929 © Paul Schuitema / <strong>Nederland</strong>s Fotomuseum<br />

95x132_ART22_H_Collect_BE.indd 1 06.10.22 09:41

L U I K<br />

2023 <strong>2022</strong><br />

VROUWELIJKE VERZAMELAARS<br />

UITZONDERLIJKE MECENASSEN EN SCHENKERS

Binnenkijken.<br />

bij Vera Gulikers<br />

TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT<br />

In beelden en schilderijen<br />

onderzoekt Vera Gulikers het<br />

meisjesachtige en vrouwelijke<br />

in de kunst. Niet met een<br />

boodschap vooraf, maar meer als<br />

een zoektocht in lagen, waarbij<br />

ze zichzelf ook laat verrassen.<br />

Een bezoek aan haar atelier in<br />

Maastricht.<br />

Aan belangstelling heeft Vera<br />

Gulikers (°1991) geen gebrek.<br />

De kunstenaar verkoopt aan<br />

verzamelaars, musea en bedrijfscollecties.<br />

En er zijn bekroningen.<br />

In 2017 won ze de Koninklijke prijs voor<br />

Vrije Schilderkunst en in 2020 de Buning<br />

Brongersprijs. Haar Threadingbook: A ton<br />

of OOO’s werd verkozen tot een van de Best<br />

Verzorgde Boeken van 2019.<br />

Het atelier van Gulikers bevindt zich in het<br />

enorme industriële gebouw van de voormalige<br />

verpakkingsfabriek van cementproducent<br />

ENCI, aan de Maas net buiten<br />

Maastricht. Binnenin is alles ruim, met<br />

hoge plafonds en een weids uitzicht op<br />

de rivier. Alles lijkt er wit, hoewel de vloer<br />

zachtlila is geschilderd. Tegen een muur<br />

staat een groot schilderij, ingepakt en klaar<br />

voor verzending. Een kleiner werk in wording<br />

wacht geduldig op een schildersezel.<br />

Op de bank liggen tekeningen op doorzich-<br />

In dit enorme industriële gebouw van een voormalige verpakkingsfabriek, even buiten Maastricht,<br />

bevindt zich de studio van Vera Gulikers.<br />

tige folie en midden in het atelier prijkt<br />

een groot, nog onvoltooid sculptuur, een<br />

werk in opdracht. Een verzamelaar had op<br />

de laatste Art Rotterdam haar The Model<br />

(Hush and Hurl) gezien, maar dat was al<br />

aangekocht door de AKZONobel Art Foundation.<br />

Dit werk lag in het verlengde van<br />

From Dust to Fling, Hoover and Swing, in<br />

2019 verworven door het Bonnefantenmuseum.<br />

Dit beeld, een verlengde stofzuigerslang<br />

die in uitbundige zuurstokkleuren<br />

door de ruimte kronkelt, is ruim drie meter<br />

groot. Het roept associaties op met de<br />

traditionele vrouwenrol. Ironisch genoeg<br />

is het concept ervan ontstaan tijdens het<br />

stofzuigen van de stof die ze gebruikte bij<br />

haar sculpturen, zo vertelt Gulikers.<br />

Recent maakte ze The Strecher (Fudge and<br />

Smudge) voor het ING House in Maastricht.<br />

In dit kunstwerk is het hoofd van de<br />

kunstenaar afgebeeld op een slangachtige<br />

figuur. In plaats van een stofzuigerslang<br />

zijn het hier haar benen die door de ruimte<br />

slingeren, verlengd en voorzien van voeten.<br />

Gulikers: “Het beeld is een ironische<br />

verwijzing naar lange benen als schoonheidsideaal.<br />

Het bevraagt het stereotype<br />

denken over de rol van de vrouw in de<br />

schilderkunst, vanuit meerdere, intuïtief<br />

ontstane lagen. Het is vooral een spie-<br />

28

BINNENKIJKEN<br />

‘Die kleuren stond een van de docenten<br />

tegen: hij vond het girly. Voor mij juist<br />

reden om daarop voort te borduren’<br />

29

BINNENKIJKEN<br />

De kunstenaar zoekt graag naar de betekenis van het werk van en over vrouwen uit de kunstgeschiedenis.<br />

Als docent op de Jan van Eyck Academie in<br />

Maastricht was ze een van de jongsten die, anders<br />

dan de in zwart gehulde leerlingen, steevast haar<br />

favoriete pastelkleuren droeg.<br />

Net als het borduurgrid komt ook de flocktechniek<br />

uit de mode-industrie. ‘Met een speciale<br />

machine blaas ik gekleurde, haarachtige<br />

pigmenten op met lijm ingesmeerde objecten,<br />

waardoor ze een aaibaar oppervlak krijgen.’<br />

gel waaraan de beschouwer een eigen<br />

interpretatie mag toevoegen. Door die<br />

associaties uit het gewone leven, en<br />

door te lezen, zijn ook onwillekeurige,<br />

droedelachtige tekeningen ontstaan. Het<br />

verwijst naar het clichématige idee van<br />

‘het meisje’ dat aan de telefoon op een<br />

notitieblok zit te droedelen en ondertussen<br />

haar haar in krullen draait.”<br />

‘GIRLY’ ALS GEUZENNAAM<br />

De kunstenaar woonde en werkte altijd<br />

al ver beneden de rivieren. Ze is opgegroeid<br />

in Bunde, een dorpje vlak boven<br />

Maastricht. Haar vader en moeder<br />

volgden allebei een opleiding tot docent<br />

beeldende vorming. Zelf deed Gulikers<br />

de kunstacademie in Maastricht<br />

en studeerde in 2016 af aan Sint Lucas<br />

Antwerpen. Vervolgens kreeg ze een<br />

functie in Maastricht aan de Jan van<br />

Eyck Academie. Daar was ze een van de<br />

jongsten en droeg haar favoriete pastelkleuren<br />

die zelfs op het hoesje van haar<br />

mobieltje terugkomen. De veelal oudere<br />

studenten waren voornamelijk in het<br />

zwart gekleed. “Mijn gekleurde broeken<br />

en lipstick werden gezien als meisjesachtig<br />

en ik merkte dat ik daardoor minder<br />

serieus werd genomen”, vertelt ze. “Maar<br />

dat is voor mij juist een aanleiding om<br />

zoiets verder te onderzoeken. Ik heb<br />

dan geen plan, maar volg mijn gevoel.<br />

Zo zijn de kleuren die ik veel gebruik per<br />

ongeluk ontstaan: toen ik gipsen modellen<br />

met felgekleurde pigmenten wilde kleuren,<br />

ontstonden daaruit prachtige pasteltinten.<br />

Dat lag heel dicht bij mij en daarmee ben<br />

ik dus verdergegaan. Die kleuren stonden<br />

een van de docenten tegen: hij vond het<br />

‘girly’. Voor mij juist reden om daarop<br />

voort te borduren.”<br />

Veel is voor haar een proces van trial-anderror.<br />

Gulikers: “Ooit ontstond machoachtig,<br />

abstract expressionistisch werk toen<br />

ik eigenlijk vlekken van ei-tempera wilde<br />

wegpoetsen. Door zwierige zwaaien van<br />

een poetsdoek werden het onwillekeurig<br />

stoere, mannelijke schilderijen. Dat vond<br />

ik wel een interessante, grappige gedachte.<br />

Ik zoek graag die randjes op.”<br />

‘De huidige<br />

feministische golf<br />

gaat erover dat je zelf<br />

kunt kiezen welke rol<br />

je speelt. Een stayat-home<br />

mom of een<br />

carrièretijger, alles<br />

is oké’<br />

30

BINNENKIJKEN<br />

Zo is het borduurraster een onderdeel<br />

van veel van haar schilderijen, waarop ze<br />

abstracte en figuratieve vormen schildert.<br />

“Ook dat heeft zich intuïtief verder<br />

ontwikkeld als laag”, zegt ze. “Evenals het<br />

borduurgrid komt ook de flocktechniek uit<br />

de mode-industrie. Daarmee blaas ik met<br />

een speciale machine gekleurde, haarachtige<br />

pigmenten op met lijm ingesmeerde<br />

objecten, waardoor ze een aaibaar oppervlak<br />

krijgen. Het vachtje ontstaat door het<br />

statische effect. Naar deze techniek heb ik<br />

heel lang gezocht.”<br />

ZACHT ENGAGEMENT<br />

Op de bank neemt de kunstenaar een<br />

slokje thee en bladert door het boek Playing<br />

to the Gallery van Grayson Perry, een kunstenaar<br />

die ze bewondert. “Het decoratieve<br />

waarvan hij gebruikmaakt in zijn vazen,<br />

jurken en schilderijen is heel persoonlijk”,<br />

zegt ze. “Hij speelt met onze ideeën over het<br />

vrouwelijke en leert ons het truttige imago<br />

van decoratieve kunst af te schudden. Tegelijkertijd<br />

is het heel knap gemaakt. Ook de<br />

Amerikaanse Florine Stettheimer inspireert<br />

mij. Zij schilderde heel vaardig. Met<br />

een bijna kinderlijke schilderstijl doorbrak<br />

ze in de jaren tien en twintig van de vorige<br />

eeuw, in de New Yorkse kring rond Marcel<br />

Duchamp, allerlei maatschappelijke taboes.<br />

Het werk was heel meisjesachtig en tegelijkertijd<br />

politiek geëngageerd. Daarmee voel<br />

ik mij zeer verwant.”<br />

Op weg naar de lift wijst Gulikers terloops<br />

op prints van schilderijen die op de<br />

werktafel liggen. Deze zijn van vrouwelijke<br />

kunstenaars uit de westerse kunstgeschiedenis.<br />

Ze vertelt dat zij steeds de betekenis<br />

zoekt van werk van vrouwen in de kunst.<br />

“In de eerdere golven van het feminisme<br />

ging het om het overwinnen van grenzen,<br />

bijvoorbeeld over het recht om te mogen<br />

werken en over de taken van de vrouw. De<br />

huidige feministische golf gaat erover dat<br />

je zelf kunt kiezen welke rol je speelt. Een<br />

stay-at-home mom of een carrièretijger,<br />

alles is oké. Ik lees daar graag over, van<br />

Simone de Beauvoir tot Rebecca Solnits<br />

vermakelijke essay Men Explain Things to<br />

Me over mansplaining. Maar het komt niet<br />

een op een terug in mijn werk. Ik begin<br />

nooit vanuit een boodschap waarbij ik een<br />

beeld maak, het is altijd de samenkomst<br />

van dingen waaraan ik werk en die ik lees<br />

en die dan samenstollen in een werk waar<br />

verschillende betekenissen te lezen zijn.<br />

Daaruit mag iedereen zijn eigen boodschap<br />

samenstellen.”<br />

‘Het werk van Florine Stettheimer is<br />

meisjesachtig en tegelijkertijd politiek<br />

geëngageerd. Daarmee voel ik mij zeer<br />

verwant’<br />

Het borduurraster is een onderdeel van veel van Gulikers schilderijen, waarop ze abstracte en figuratieve<br />

vormen schildert.<br />

31

In the<br />

Black Fantastic<br />

Lyrische verbeelding verenigt kunstenaars afkomstig uit de Afrikaanse<br />

diaspora vanaf aankomende herfst in de Kunsthal in Rotterdam. Raciale<br />

onrechtvaardigheid wordt te lijf gegaan met mythe en fantasie in een<br />

oogverblindende expositie. De kunstenaars die deel uitmaken van In the<br />

Black Fantastic laten ons nadenken over hoe het zwarte verleden verbeeld<br />

wordt en tegelijkertijd over de toekomst.<br />

TEKST: MARISKA DOESBURG<br />

Ellen Gallagher, Ecstatic Draught of Fishes, 2021. Met toestemming van Hauser & Wirth. Foto: Tony Nathan.<br />

© Ellen Gallagher.<br />

Pure horror toont Het slavenschip,<br />

of de volledige titel die de lading<br />

beter dekt: The Slave Ship (Slavers<br />

Throwing Overboard the Dead and<br />

Dying, Typhoon Coming), van J.M.W. Turner<br />

uit 1840. In dit zeegezicht beeldt Turner<br />

een tumultueuze zee af met daarin een slavenschip<br />

dat in de golven vecht voor zijn<br />

voortbestaan. De lucht kleurt bloedrood.<br />

We zien de handen van drenkelingen uit de<br />

golven tevoorschijn komen met ketenen<br />

om hun polsen. De kunstenaar baseerde<br />

zijn schilderij op het Engelse slavenschip<br />

de Zong zoals beschreven door Thomas<br />

Clarkson in het in 1839 verschenen The<br />

History of the Abolition of the Slave-Trade.<br />

De kapitein van de Zong had in 1781 maar<br />

liefst 132 zieke en stervende slaafgemaakten<br />

overboord gegooid, zodat hij aanspraak<br />

kon maken op verzekeringsgeld dat<br />

alleen werd uitgekeerd bij slaafgemaakten<br />

die op zee verloren gingen.<br />

Ellen Gallagher (°1965) gebruikt Turners<br />

beroemde werk als artistiek bronmateriaal<br />

voor haar schilderijenserie Ecstatic<br />

Draught of Fishes, waarmee zij in 2019<br />

begon. Maar waar het Turner vooral ging<br />

om morele zeggingskracht en een haast<br />

poëtisch visioen, duikt Gallagher juist in<br />

de golven en daalt zij af naar de bodem<br />

van de zee. Haar schilderijen laten een<br />

fantasievol ecosysteem zien met zeedieren<br />

en delicate begroeiing, uitgevoerd in<br />

zachte aquareltinten. Tegelijkertijd laat<br />

zij zilveren scienefictionmensen zien die<br />

lijken op Afrikaanse standbeelden. Volgens<br />

de Drexciya-mythe zijn dit de ongeboren<br />

kinderen van zwangere vrouwen en slaaf-<br />

32

De Soundsuits<br />

van Nick Cave<br />

zijn briljante<br />

vermommingen die<br />

alles verbergen: ras,<br />

klasse of geslacht.<br />

gemaakten die tijdens de oversteek van<br />

de Atlantische Oceaan het leven lieten en<br />

overboord werden gegooid. Zij zullen altijd<br />

voortleven in hun eigen zwarte Atlantis.<br />

In haar complementerende serie Watery<br />

Ecstatic, begonnen in 2001, verweeft Gallagher<br />

ook de mythe en de geschiedenis van<br />

de Atlantische slavenhandel die verhaalt<br />

over slavernij en kolonialisme.<br />

ALTERNATIEVE WERELDEN<br />

In the Black Fantastic, te zien in Kunsthal<br />

Rotterdam, komt tot stand in samenwerking<br />

met de Hayward Gallery in Londen<br />

waar de internationale tentoonstelling<br />

Nick Cave, Soundsuit, 2014. Met toestemming<br />

van de kunstenaar en Jack<br />

Shainman Gallery, New York. Mandrake<br />

Hotel Collection. © Nick Cave.<br />

deze zomer haar première beleefde.<br />

Talrijke lovende recensies uit binnen- en<br />

buitenland volgden. Curator en schrijver<br />

van de catalogus Ekow Eshun veroorzaakte<br />

een sensatie in de Londense<br />

kunstwereld. Hij bracht twee generaties<br />

kunstenaars bijeen met namen op de<br />

affiche als Nick Cave, Sedrick Chisom,<br />

Ellen Gallagher, Hew Locke, Wangechi<br />

Mutu, Rashaad Newsome, Chris Ofili,<br />

Tabita Rezaire, Cauleen Smith, Lina Iris<br />

Viktor en Kara Walker. Inhoudelijk blijft<br />

de tentoonstelling in de Kunsthal trouw<br />

aan het origineel, met een paar wijzigingen<br />

qua kunstwerken. Op krachtige en<br />

betoverende wijze putten de getoonde<br />

kunstenaars uit folklore, mythe, sciencefiction,<br />

spirituele overleveringen en<br />

afrofuturisme en hervormen ze elementen<br />

hieruit. Uitdagingen en conflicten<br />

uit het heden worden niet uit de weg<br />

gegaan. Hun ideeën komen naar voren in<br />

schilderkunst, fotografie, video, sculptuur<br />

en mixed-media-installaties, waarbij<br />

alternatieve werelden en werkelijkheden<br />

worden verkend. Eshun weet verbindingen<br />

te leggen in een show die fonkelt en<br />

glinstert van begin tot eind als een diamant<br />

van het hoogste karaat.<br />

SOUNDSUITS<br />

Hoge ogen gooien de legendarische<br />

Soundsuits van de Amerikaanse kunstenaar<br />

Nick Cave, geboren in 1959 in<br />

Missouri, een visionair met een ongekende<br />

veelzijdigheid. Dit zijn levensgrote<br />

kostuums die compleet het lichaam van<br />

een individu omhullen. Cave startte met<br />

zijn Soundsuits in 1992 als reactie op het<br />

in elkaar slaan van Rodney King door de<br />

politie van Los Angeles in 1991. Cave: “Ik<br />

begon na te denken over de rol van identiteit,<br />

raciaal geprofileerd zijn, me gedevalueerd<br />

voelen, minder dan, afgewezen.<br />

En toen was ik toevallig op een bepaalde<br />

dag in het park en keek naar de grond en<br />

daar was een takje.” Cave begon met het<br />

verzamelen van de twijgen en bouwde zijn<br />

eerste sculptuur. De naam Soundsuit is<br />

afkomstig van het ritselende geluid van de<br />

houten twijgjes. Briljante vermommingen<br />

waarvan Cave er inmiddels meer dan 500<br />

heeft gemaakt. Zij verbergen alles, van ras<br />

tot klasse tot geslacht. Pakken bestikt met<br />

glanzende knopen en edelstenen, waarbij<br />

het ene hoofd bestaat uit een enorme zeef<br />

waaruit fonkelende, veelkleurige vezels<br />

ontspruiten. Een andere draagt een Afrikaanse<br />

tooi, bestikt met pailletten van<br />

Walmart.<br />

33

Even fantasierijk en ambitieus zijn de postapocalyptische<br />

ruiters van Hew Locke<br />

(°1959) die rijden op hun met emblemen<br />

versierde paarden, waarbij de vraag rijst of<br />

dit de wijze leiders of de mogelijke tirannen<br />

van de toekomst zijn. De Liberiaans-<br />

Britse kunstenares Lina Iris Viktor (°1987)<br />

toont een reeks zelfportretten waarin ze<br />

vorstelijk, gemaskerd en tronend verschijnt<br />

als de Libische sibille. Sibille was in<br />

de oudheid de benaming voor een aantal<br />

maagdelijke prinsessen die, vaak geïnspireerd<br />

door de god Apollo, de toekomst<br />

spontaan en ongevraagd voorspelden.<br />

De Libische sibille was de profetes die de<br />

trans-Atlantische slavenhandel zou hebben<br />

voorspeld. De schilderijen van Viktor<br />

beschreef The New York Times eerder<br />

als ‘koninklijke zelfportretten met een<br />

futuristisch randje’. Het zijn verrassende<br />

combinaties van een performance, vastgelegd<br />

op camera en vervolgens versmolten<br />

met gouache, pastel, raffia, edelstenen en<br />

bladgoud om te eindigen in hybride schilderijen.<br />

Lina Iris Viktor, Eleventh, 2018. © De kunstenaar.<br />

Het werk van Lina Iris Viktor is<br />

een amalgaam van edelstenen,<br />

bladgoud, gouache, pastel, raffia en<br />

gefotografeerde performancekunst.<br />

APOCALYPTISCHE MONSTERS<br />

Een van de jongere kunstenaars, de in 1989<br />

in Philadelphia geboren Sedrick Chisom,<br />

schildert spookachtige landschappen<br />

die geheimen bevatten. Hij gebruikt een<br />

prachtig aansprekend kleurenpalet dat<br />

bestaat uit scharlaken-, vuur- en karmozijnrood,<br />

goud en oranje. De figuren vind<br />

je door diep in de hitte te kijken. Chisom<br />

stelt een post-apocalyptische wereld voor<br />

waarin alle gekleurde mensen ervoor hebben<br />

gekozen om de aarde te verlaten en<br />

alles wat achterblijft een dor, brandend<br />

landschap is.<br />

De Britse kunstenaar Chris Ofili (°1968)<br />

neemt de mythe van Odysseus en Calypso<br />

als uitgangspunt en schildert de figuren<br />

in weelderige omhelzing en doorschijnende<br />

blauwtinten. Die verwijzen naar<br />

de wateren van Trinidad, waar de kunstenaar<br />

sinds 2005 een groot deel van het jaar<br />

woont en werkt. Zijn sculptuur Annunciation<br />

toont de verkondiging van Gabriël<br />

aan Maria uit het Nieuwe Testament zoals<br />

geen kunstenaar dat voor hem heeft gedaan.<br />

Aartsengel Gabriël is veranderd in<br />

een roofzuchtige, zwarte ‘vogelman’ met<br />

bronzen zwaanachtige vleugels. Hij lijkt te<br />

copuleren met de gouden en onderdanige<br />

Maria. Deze Annunciatie is bedoeld om<br />

te verstoren. De traditionele goedaardige<br />

Gabriël verandert hier in een bruut die<br />

ruw en mat is afgewerkt en de glanzende,<br />

34

onde maagdelijkheid van Maria ruw verstoort.<br />

Ook videokunst ontbreekt niet op In the<br />

Black Fantastic. De Keniaanse kunstenaar<br />

Wangechi Mutu (°1972) toont in haar<br />

meeslepende videowerk The End of eating<br />

Everything de monsterlijkheid van massaconsumptie.<br />

De Amerikaanse Kara Walker<br />

(°1969) toont haar nieuwste film Prince<br />

McVeigh and the Turner Blasphemies. Een<br />

eerbetoon aan de Duitse regisseur Lotte<br />

Reiniger (1899-1981), oermoeder van de<br />

animatie van silhouetten. De film is een<br />

reactie op extreemrechtse denkbeelden<br />

in de Verenigde Staten die aanzetten<br />

tot wantrouwen, haat en geweld. Met<br />

zwarte, witte en rode uitgeknipte papieren<br />

silhouetten vertelt Walker verschillende<br />

onderling verbonden verhalen. Van de<br />

bomaanslagen in Oklahoma City gepleegd<br />

door de supremacist Timothy McVeigh in<br />

1995 tot de gruwelijke racistische moord<br />

drie jaar later op James Byrd. De film eindigt<br />

hoopvol met het beeld van een jong,<br />

zwart meisje dat haar handen naar de<br />

hemel reikt.<br />

BEZOEKEN<br />

In the Black Fantastic<br />

Kunsthal Rotterdam<br />

19-11 t/m 09-04<br />

Eshun weet<br />

verbindingen te<br />

leggen in een show<br />

die fonkelt en<br />

glinstert van begin<br />

tot eind, als een<br />

diamant van het<br />

hoogste karaat.<br />

Chris Ofili, Annunciation, 2006. Met toestemming van David Zwirner. © Chris Ofili.<br />

35

Back to<br />

the eighties<br />

Philippe Starck, stoelen Wendy Wright , productie door Disform, 1986, buisvormige structuur in zwart gelakt metaal, 75 x 48 x 47 cm. © De kunstenaar.<br />

36

Nog niet eens zo lang geleden<br />

haalden veel kunstliefhebbers hun<br />

neus op voor design uit de jaren<br />

tachtig. Maar nu staat het weer<br />

volop in de belangstelling. De<br />

marktwaarde van de meest gewilde<br />

stukken blijft fors stijgen.<br />

TEKST: GILLES BECHET<br />

De smaak van het publiek en de<br />

markt die deze weerspiegelt evolueren<br />

altijd in cycli. Na de comeback<br />

van het design van de jaren<br />

vijftig en vervolgens dat van de jaren zestig<br />

en zeventig is de tijd nu rijp voor een andere<br />

kijk op ontwerp van de jaren tachtig. De<br />

afgelopen vier, vijf jaar is de belangstelling<br />

duidelijk toegenomen. De meest vooruitstrevende<br />

Parijse galeries houden tentoonstellingen<br />

met speciale aandacht voor<br />

bekende ontwerpers als Philippe Starck en<br />

Martin Szekely, terwijl interieurmagazines<br />

er artikelen aan wijden. Veelbetekenend is<br />

ook de grote tentoonstelling die het Musée<br />

des Arts Décoratifs in Parijs organiseert<br />

over de stijl van de jaren tachtig. Beroemdheden<br />

geven design uit dat decennium<br />

tegenwoordig een plaats in hun interieur,<br />

terwijl een nieuwe clientèle aanklopt<br />

bij winkels en galeries die vintage design<br />

aanbieden. “Eighties design is sinds ruim<br />

een jaar bijzonder populair. Bij onlineveilingen<br />

is er opvallend veel belangstelling<br />

van klanten uit China en Korea”, vertelt Jan<br />

Willem van de Vreugde van Galerie Gaudium<br />

uit Amsterdam. “Bestond er enkele<br />

jaren geleden niet de minste interesse, nu<br />

is er een hele generatie, tussen 25 en 35 jaar<br />

oud, dol op het creatieve aspect en de fun<br />

van die meubelen”, zegt ook Petri Raymakers,<br />

medeoprichter van Neef Louis, een<br />

winkel voor vintage design en meubelen in<br />

Amsterdam. Het design uit de jaren tachtig<br />

is bijzonder populair bij jongeren, bijna<br />

alsof ze heimwee hebben naar een periode<br />

die ze niet of nauwelijks hebben gekend en<br />

waarvan de zorgeloosheid en het optimisme<br />

in schril contrast staan met de donkere<br />

wolken die nu aan de horizon verschijnen.<br />

Want het was een periode waarin design<br />

alomtegenwoordig was in de reclame,<br />

mode, stripverhalen en muziek.<br />

Matteo Thun, tafellamp Topolino, 1985, productie door Bieffeplast, voet in grijs gelakt metaal, verchroomde<br />

metalen contactdozen, dubbele diffusors in persglas. 34 x 38,5 x 10,5 cm. © De kunstenaar. Foto: R.V.<br />

VRIJHEIDSDRANG<br />

De stijl van de jaren tachtig was heel<br />

anders dan die van de vorige decennia.<br />

Na de tijd van het minimalisme en de<br />

uitgepuurde ontwerpen, geërfd van het<br />

Bauhaus, was men uitgekeken op het louter<br />

functionele. De vormen werden vrijer,<br />

de kleuren kwamen terug en ook dankzij<br />

de nodige vleugjes humor groeiden de<br />

nieuwe ontwerpen uit tot echte ‘huisvrienden’.<br />

De eighties werden niet zozeer<br />

gekenmerkt door bewegingen als wel door<br />

individuen, met een opvallende creatieve<br />

vrijheidsdrang. Een van pioniers was de<br />

groep Memphis, in 1981 gelanceerd door<br />

Ettore Sottsass op de Salone del Mobile in<br />

Milaan. De groep kunstenaars en architecten<br />

pakte uit met objecten en meubelen<br />

die een radicale breuk met de klassieke<br />

normen vormden. Het waren ludieke ontwerpen,<br />

geïnspireerd door de jaren vijftig<br />

en het constructivisme van de jaren dertig.<br />

In Frankrijk groeide de creatieve ontwerper<br />

Philippe Starck (°1949) al snel uit<br />

tot een heuse ster. Handig bespeelde hij<br />

‘In de jaren tachtig<br />

nam men genoegen<br />

met een object van<br />

mindere kwaliteit,<br />

zolang het design<br />

en de vormen maar<br />

vernieuwend waren’<br />

OLIVIER BILTEREYST<br />

37

Rei Kawakubo, Banc n°39, 1993, prototype voor Comme des Garçons. © de kunstenaar. Met toestemming van Galerie A1043. Foto : Yann Bohac.<br />

‘Bestond er enkele<br />

jaren geleden niet<br />

de minste interesse,<br />

nu is een hele nieuwe<br />

generatie dol op<br />

jarentachtigdesign’<br />

PETRI RAYMAKERS<br />

beide registers: van zijn hand verschenen<br />

zowel stukken bestemd voor seriefabricage<br />

als op maat gemaakt design, onder<br />

meer voor bars en hotels, en wel wereldwijd.<br />

Niemand minder dan de Franse<br />

president François Mitterrand vroeg hem<br />

zijn privévertrekken in het Elysée opnieuw<br />

in te richten.<br />

Martin Szekely (°1956), minder bekend bij<br />

het grote publiek, koos voor een sobere<br />

stijl en een kleinere productie. Al snel kon<br />

hij rekenen op de interesse van verzamelaars,<br />

voor wie hij specifieke stukken<br />

ontwierp. Opvallend waren ook de<br />

neobarokke ontwerpen van designerduo<br />

Garouste & Bonetti, dat onder meer samenwerkte<br />

met modeontwerper Christian<br />

Lacroix. Een belangrijke ontwerper<br />

in <strong>Nederland</strong> was dan weer Rob Eckhardt<br />

(°1953), bekend om zijn fauteuils en stoelen,<br />

waaronder de befaamde Groeten uit<br />

Holland (1980), nog altijd zeer gewild.<br />

VERTIENVOUDIGE PRIJZEN<br />

In België was er sprake van een overgangsdecennium,<br />

met niet alleen ontwerpers<br />

als Emiel Veranneman (1924-2003) en Ado<br />

Chale (°1928), die al in de jaren zestig en<br />

zeventig actief waren, maar ook Maarten<br />

Van Severen (1956-2005) en Pol Quadens<br />

(°1960), die pas aan het einde van de jaren<br />

tachtig naam begonnen te maken. Tientallen<br />

jaren lang bleven hun ontwerpen<br />

in de vergetelheid. Je vond ze enkel nog<br />

in brocantewinkels en op websites voor<br />

tweedehandsdesign, tot ze uiteindelijk de<br />

aandacht van vooruitziende handelaars en<br />

galeriehouders trokken. “Aangezien iedereen<br />

die periode maar niks vond, dachten<br />

wij dat we daar wel iets mee konden doen.<br />

We begonnen met het kopen van de meest<br />

interessante stukken, met de ambitie een<br />

tentoonstelling te maken onder de titel<br />

The Good Eighties”, vertelt David Courbot<br />

van galerie A1043.<br />

Ook andere handelaars begonnen stukken<br />

uit de jaren tachtig op te kopen,<br />

pakweg tien exemplaren van een taboeret<br />

van Philippe Starck, om ze te bewaren en<br />

er later op het juiste moment mee uit te<br />

pakken. In vijf tot zes jaar tijd zijn de prijzen<br />

vertienvoudigd. Enkele jaren geleden<br />

kon je een fauteuil Miss Dorn (1982) van<br />

Starck nog op de kop tikken voor € 200 à<br />

300, nu is dat € 2.000 tot 3.000. “We hebben<br />

spectaculaire prijsstijgingen gezien”,<br />

zegt galeriehouder Paul Bourdet, van<br />

Ketabi Bourdet in Parijs. “Zolang som-<br />

38

mige stukken de handelaars niet interesseerden,<br />

dacht men dat ze geen waarde<br />

konden hebben".<br />

Die stukken werden deels in ambachtelijke<br />

omstandigheden vervaardigd, waardoor<br />

de kwaliteit niet altijd even goed is.<br />

“In die tijd nam men genoegen met een<br />

object van mindere kwaliteit, zolang het<br />

design en de vormen maar vernieuwend<br />

waren”, aldus de Brusselse vakhandelaar<br />

Olivier Biltereys. Ten opzichte van de<br />

meubelen van de jaren dertig tot en met<br />

zeventig vormen die van de jaren tachtig<br />

een duidelijke trendbreuk. Vaak gaf men<br />

toen de voorkeur aan nieuwe materialen,<br />

zoals MDF, aluminiumvezel, laminaat met<br />

motieven of gegoten en bol glas, waardoor<br />

restaureren bijzonder moeilijk is. Dat verhoogt<br />

natuurlijk de waarde van exemplaren<br />

die in uitstekende staat verkeren.<br />

EEN KWESTIE VAN TIJD<br />

De markt van het design van de jaren<br />

tachtig is nog grotendeels een zaak van<br />

galeriehouders en handelaars. Van sommige<br />

ontwerpers, zoals Sottsass, duiken<br />

af en toe wel stukken op in veilingzalen:<br />

denk aan de in 1991 bij Sotheby’s geveilde<br />

Memphis-collectie uit het appartement<br />

van Karl Lagerfeld in Monaco. Meestal<br />

gaat het om een of twee stukken uit de<br />

jaren tachtig die onder de hamer gaan op<br />

een meer algemene veiling van design uit<br />

de 20e eeuw. De tijdens zijn leven miskende<br />

Franse architect en ontwerper Jean<br />

Prouvé (1901-1984) ontwierp in de jaren<br />

vijftig en zestig een groot aantal meubelen<br />

voor openbare instanties. Tegenwoordig<br />

verschijnen stukken van hem geregeld in<br />

veilingzalen, met een marktwaarde die nog<br />

altijd in de lift zit.<br />

Op die groeiende markt spelen galeries<br />

nu een voortrekkersrol, door vergeten en<br />

miskende ontwerpers in de schijnwerpers te<br />

plaatsen, zoals Galerie A1043 dat deed met<br />

de meubelen van Rei Kawakubo (°1942).<br />

Deze Japanse modeontwerper, bekend van<br />

haar label Comme des Garçons, ontwierp<br />

ook meubelen, op vrij kleine schaal. Aanvankelijk<br />

ontwierp ze die meubelen voor haar<br />

eigen boetieks, maar geleidelijk aan bracht<br />

ze er ook limited editions van op de markt,<br />

hoogst originele stukken van een verfijnd<br />

design, en tegenwoordig zeer gewild.<br />

‘We zien spectaculaire<br />

prijsstijgingen.<br />

Zolang sommige<br />

stukken de handelaars<br />

niet interesseerden,<br />

dacht men dat ze<br />

geen waarde konden<br />

hebben’<br />

PAUL BOURDET<br />

Paolo Pallucco & Mireille Rivier, paar zetels Lily of the wind, 1987, productie door Pallucco, houten structuur bekleed met blauw fluweel, 80 x 93 x 83 cm.<br />

© De kunstenaar. Foto: R.V.<br />

39

‘We naderen<br />

het punt waarop<br />

prestigieuze<br />

internationale<br />

veilingen<br />

mogelijk zijn’<br />

THIBAULT LANNUZEL<br />

Rob Eckhardt, Groeten Uit Holland, 1980-89, productie door Pastoe, chaise longue van staal, koper en stof,<br />

89 x 117 x 69 cm. © De kunstenaar. Foto: R.V.<br />

De veilingzalen blijven nog behoedzaam<br />

en tasten de markt af. “Wat betreft het<br />

Franse design, dat in de jaren tachtig een<br />

bloeiperiode beleefde, zijn de verzamelaars<br />

nog altijd hoofdzakelijk in Frankrijk<br />

zelf te vinden”, benadrukt Thibault Lannuzel,<br />

expert van de afdeling Art Deco/<br />

Design van Artcurial. Hij merkt echter dat<br />

de tijd rijp is voor specifieke veilingen van<br />

design uit de jaren tachtig, die hij graag<br />

twee keer per jaar zou willen organiseren.<br />

“Als de belangstelling en de marktwaarde<br />

van die stukken blijven stijgen, naderen<br />

we het punt waarop prestigieuze internationale<br />

veilingen mogelijk zijn”, beweert<br />

hij. “Dat zal de interesse van buitenlandse<br />

verzamelaars zeker doen toenemen.”<br />

BEZOEKEN<br />

Jean Michel Wilmotte, tafel Washington, 1986, productie door Academy, structuur van zwart gelakt staal,<br />

glazen blad, 75 x 120 cm. © De kunstenaar. Foto: R.V.<br />

Années 80. Mode, Design et<br />

Graphisme en France<br />

Musée des Arts Décoratifs<br />

Parijs<br />

www.madparis.fr<br />

t/m 16-04<br />

40

Bovenaardse<br />

taferelen<br />

Het Städel Museum in Frankfurt<br />

presenteert een voorbeeldige<br />

leerling van de Bolognese<br />

School: Guido Reni, een van de<br />

belangrijkste exponenten van het<br />

classicisme. Tussen de ruim 130<br />

schilderijen, tekeningen en prenten<br />

hangt zijn imposante werk Atalanta<br />

en Hippomenes. Absoluut een reisje<br />

waard naar onze oosterburen.<br />

TEKST: ANNE HUSTACHE<br />

Net als Rafaël droeg hij de bijnaam<br />

il divino. Dat zegt op zich<br />

al genoeg over de roem die hij<br />

genoot en de invloed die hij had<br />

op andere kunstenaars. Guido Reni (1575-<br />

1642) was een kind van de contrareformatie.<br />

Wat Rubens was voor de barok, was hij<br />

voor het classicisme. Hij schilderde tal van<br />

religieuze taferelen, maar ook allegorische<br />

en mythologische werken, zoals het prachtige<br />

Atalanta en Hippomenes, een treffende<br />

illustratie van zijn streven naar de ideale<br />

schoonheid.<br />

Reni werd geboren in Bologna, in een familie<br />

van musici. Op negenjarige leeftijd ging<br />

hij in de leer in het Bolognese atelier van<br />

de uit Antwerpen afkomstige kunstschilder<br />

Denys Calvaert. In 1595 trok hij naar<br />

de prestigieuze Accademia degli Incamminati,<br />

die tien jaar eerder was gesticht<br />

door Lodovico, Annibale en Agostino<br />

Carracci. De drie neven streefden naar een<br />

‘waarachtige’ kunst, daarin aangespoord<br />

door de contrareformatie. Ze braken met<br />

de gekunsteldheid van het maniërisme en<br />

werkten naar zowel levende als antieke<br />

modellen. Met hen kwamen de kracht en<br />

de helderheid terug in de schilderkunst. Ze<br />

werden ook beïnvloed door het ‘colorisme’<br />

van de Venetianen, de kracht van Michelangelo<br />

en de sensualiteit van Rafaël. Ze<br />

waren de avant-gardistische meesters van<br />

de School van Bologna.<br />

Toen Annibale Carracci zich in Rome vestigde,<br />

droeg zijn stijl bij tot de ontwikkeling<br />

van de barok. De jonge Reni nam al snel de<br />

vernieuwingen van de Carracci over. Vanaf<br />

1598 ging hij als kunstenaar zijn eigen weg<br />

en kreeg zijn eerste opdrachten. In 1601<br />

was hij in Rome, waar hij de kans kreeg<br />

Rafaëls werk te bewonderen. Aan hem<br />

Rond 1605 was<br />

Guido Reni al<br />

zo befaamd dat hij<br />

mocht schilderen<br />

voor kerken, voor rijke<br />

aristocraten en zelfs<br />

voor paus Paulus V.<br />

zou hij het gevoel voor gratie en harmonie<br />

ontlenen. Hij maakte ook kennis met het<br />

werk van Caravaggio, van wie hij de rivaal<br />

heette te zijn, maar wiens tenebrisme<br />

hem zeker moet hebben beïnvloed. Rond<br />

1605 was Reni al zo befaamd dat hij mocht<br />

schilderen voor kerken, voor rijke aristocraten<br />

en zelfs voor paus Paulus V. In 1614<br />

verhuisde hij weer naar Bologna, waar hij<br />

een atelier opende. Tot aan zijn dood zou<br />

dit het grootste en meest bezochte atelier<br />

van de stad zijn.<br />

LOPEN VOOR DE LIEFDE<br />

Het imposante Atalanta en Hippomenes,<br />

dat Reni schilderde van 1615 tot 1619,<br />

laat zien hoe hij na de terugkeer naar zijn<br />

geboortestad op het hoogtepunt van zijn<br />

kunnen verkeerde en een heel eigen stijl<br />

hanteerde die de grondslag legde voor het<br />

classicisme. Het thema van het schilderij<br />

was ontleend aan het dichtwerk de Metamorfosen<br />

van Ovidius, die op zijn beurt<br />

was geïnspireerd door de Griekse mythologie.<br />

Atalanta (of Atalante), een behendige<br />

jaagster en indrukwekkende atlete, wilde<br />

42

Guido Reni, Atalanta en Hippomenes, ca. 1615-1619, olieverf op doek, 206 x 297 cm. Madrid, Museo Nacional del Prado, inv. P003090.<br />

slechts trouwen met een man die haar kon<br />

kloppen in een hardloopwedstrijd. Sommigen<br />

hadden het al geprobeerd, maar hadden<br />

jammerlijk gefaald. Hippomenes, die<br />

dolverliefd was op Atalanta, vroeg Aphrodite<br />

om hulp. De godin van de liefde gaf<br />

hem drie gouden appels, oogverblindend<br />

mooi. Tijdens het lopen liet de sluwe jongeman<br />

de appels een voor een vallen. Door<br />

ze op te rapen raakte Atalanta achterop,<br />

waardoor ze uiteindelijk verloor en dus<br />

moest trouwen met de winnaar. Het koppel<br />

wachtte echter een weinig benijdenswaardig<br />

lot: Hippomenes was Aphrodite<br />

vergeten te bedanken en daarom veranderde<br />

de godin hen in leeuwen, voor altijd<br />

vastgebonden aan haar wagen.<br />

Het moment dat de kunstenaar uitbeeldde<br />

is het meest intense en ook het meest<br />

complexe van het hele verhaal: de loopwedstrijd,<br />

met een afgeleide Atalanta en<br />

een zegevierende Hippomenes. De compositie<br />

zet het elan van het tafereel kracht bij:<br />

Guido Reni laat zien hoe feilloos hij plastische<br />

modellen uit de klassieke oudheid wist uit<br />

te beelden, in een sublieme idealisering.<br />

de twee lichamen nemen elk ongeveer de<br />

helft van het doek in, waarbij de diagonalen<br />

hun bewegingen accentueren. Hun<br />

houding – Hippomenes die vooruitsnelt<br />

en Atalanta die zich naar achteren buigt<br />

– laat geen twijfel bestaan over de afloop<br />

van de wedstrijd. In het midden kruisen<br />

hun benen elkaar, terwijl de wapperende<br />

schaarse kledingstukken het tafereel extra<br />

dynamiek verlenen. De sierlijke lichamen<br />

zijn geïdealiseerd, gespierd maar niet<br />

buitensporig, en worden beschenen door<br />

een enigszins koel licht, dat hen doet afsteken<br />

tegen de donkere, schemerachtige<br />

achtergrond. Guido Reni laat hier zien hoe<br />

feilloos hij plastische modellen uit de klassieke<br />

oudheid wist uit te beelden, in een<br />

sublieme idealisering. De lessen geleerd<br />

van de Carracci paart hij hier aan zijn<br />

bewondering voor Rafaël en de schaduwwerking<br />

bij Caravaggio.<br />

BEZOEKEN<br />

Guido Reni: ‘The Divine’<br />

Städel Museum<br />

Frankfurt am Main<br />

www.staedelmuseum.de<br />

23-11 t/m 05-03<br />

43

Expert Eric Turquin in het hart van zijn beroemde bibliotheek. © Cabinet Turquin.<br />

Het feilloze oog van<br />

een kunstdetective<br />

De ontdekking van een verloren gewaand of verkeerd toegeschreven<br />

meesterwerk (oftewel een sleeper) is voor de meeste experts in oude kunst<br />

iets wat je meestal maar eens in je carrière meemaakt. Maar de laatste jaren<br />

viel er bij zo’n werk dat op de Franse markt verscheen telkens één naam:<br />

Eric Turquin. Genoot hij voorheen enkel bekendheid in het wereldje van<br />

experts en handelaars in oude schilderijen, de laatste drie jaar is Turquin<br />

uitgegroeid tot een heuse ster op de internationale markt. Een interview.<br />

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE<br />

Alles veranderde in 2019, door de<br />

veiling van een meesterwerk<br />

van Caravaggio dat in 2014 was<br />

teruggevonden op een zolder in<br />

Toulouse. Het werk ging van de hand voor<br />

meer dan € 100 miljoen. Dat was het eerste<br />

van een hele reeks. Nog datzelfde jaar identificeerde<br />

Eric Turquin (°1952), de oprichter<br />

van een klein, maar invloedrijk expertisebureau<br />

in Parijs, een zeldzaam schilderij op paneel<br />

als zijnde van de hand van de befaamde<br />

Italiaanse primitief Cimabue. Het werk ging<br />

bij Compiègne Enchères OVV van de hand<br />

44

‘Ik ga nooit<br />

snuisteren op zolders.<br />

De schilderijen<br />

komen naar ons toe’<br />

voor € 24 miljoen, kosten inbegrepen. In juni<br />

2021 ging een verloren gewaand werk van<br />

Honoré Fragonard, door Turquin geïdentificeerd<br />

als zijnde van zijn hand, onder de<br />

hamer bij Enchères Champagne voor<br />

€ 7,68 miljoen, kosten inbegrepen. In februari<br />

<strong>2022</strong> verscheen een reeds lang vermist<br />

werk van Bernhard Strigel weer op de markt,<br />

nadat Philippine de Motais de Narbonne,<br />

werkzaam bij Turquin, het had herkend als<br />

het pendant van een ander schilderij, thans<br />

bewaard in het Louvre Abu Dhabi. Het ging<br />

bij Artpaugée, in Toulouse, onder de hamer<br />

voor € 3,47 miljoen.<br />

Op 23 maart <strong>2022</strong> bood een koper bij Artcurial<br />

€ 24,38 miljoen voor het door Eric Turquin<br />

gepresenteerde Panier de fraises des bois van<br />

Jean Siméon Chardin. Dit schilderij werd als<br />

‘nationale schat’ bestempeld door de Franse<br />

overheid, die het zou willen laten opnemen<br />

in de collecties van het Louvre. Het geheim<br />

achter al die ontdekkingen: een minutieuze<br />

methode, steunend op een grote bibliotheek<br />

en teamwerk. In Parijs hadden we een<br />

gesprek met een reus, niet door zijn grootte,<br />

maar door zijn talent, zo’n dertig jaar geleden<br />

opgemerkt door Bruno de Bayser, een grote<br />

naam op de markt van oude tekeningen.<br />

bestonden, al dacht men vaak dat ze amper<br />

waarde hadden voordat wij ze te zien kregen.<br />

De kers op de taart was Chardins Panier<br />

de fraises, in de lente geveild bij Artcurial.<br />

Feitelijk ga ik nooit snuisteren op zolders.<br />

Het zijn de veilinghuizen die bij ons komen<br />

aankloppen. Een paar jaar geleden ontwikkelden<br />

we een systeem van uiterst gedetailleerde<br />

video’s, waardoor de interesse van de<br />

marktspelers werd gewekt. In 2014 ontdekte<br />

veilingmeester Marc Labarbe in de buurt<br />

van Toulouse de fameuze Judith van Caravaggio.<br />

Daarna volgde een lange procedure<br />

om de echtheid ervan te laten erkennen,<br />

vóór de veiling van het werk in 2019. We<br />

deden daarvoor een beroep op een bedrijf<br />

dat advies verleent inzake communicatie en<br />

strategie. Dat was nodig om ons standpunt<br />

duidelijk te maken, hoewel we reeds over<br />

een stevig expertisedossier beschikten.<br />

Ons team telt onder anderen drie experts en<br />

drie mensen met een academisch profiel, die<br />

achter de schermen werken. We gaan doorgaans<br />

uit van de foto’s die men ons toestuurt.<br />

Jaarlijks ontvangen we zo’n twaalfduizend<br />

foto’s, waarvan we de helft meteen terzijde<br />

schuiven. Je eindigt met zo’n vierduizend min<br />

of meer interessante werken, waarvan er<br />

tweeduizend écht interessant zijn. Uiteindelijk<br />

halen we daar een twintigtal meesterwerken<br />

uit. We werken uitsluitend met oude<br />

schilderijen, daterend tot omstreeks 1875,<br />

de tijd van Courbet, vóór de opkomst van de<br />

impressionisten. Onze expertise spitst zich<br />

toe op de techniek, het schildersvak en de<br />

onderliggende tekening. Wat ons zo aantrekkelijk<br />

maakt, is ons onafhankelijke oordeel.<br />

We selecteren enkel het allerbeste. Het is<br />

teamwerk, waar ook researchers bij betrokken<br />

worden. Elk van hen is een ‘vangnet’. Zo<br />

missen we geen enkel topschilderij. Vergelijk<br />

het met een ziekenhuis: via medisch en technisch<br />

onderzoek door verschillende specialisten<br />

komt men tot een nauwkeurige diagnose.<br />

Het zijn hoofdzakelijk professionele klanten<br />

die bij ons aankloppen, al staan we ook open<br />

voor particulieren.”<br />

U bent begonnen met hedendaagse<br />

kunst. Heeft u de indruk dat u nu een<br />

ander beroep uitoefent?<br />

“Aanvankelijk wilde ik veilingmeester zijn.<br />

Maar hoe begin je daaraan zonder kapitaal?<br />

Dus ging ik me toeleggen op expertise in<br />

oude kunst, louter uit opportunisme, omdat<br />

de jongste expert toen vijfenzeventig was …<br />

Bij hedendaagse kunst doe je een beroep op<br />

consultants, art advisors. Bij oude kunst is<br />

deskundig onderzoek van vitaal belang. Het<br />

gaat erom zicht te krijgen op een kunstenaar<br />

over wie weinig biografische gegevens<br />

beschikbaar zijn. In mijn vak zijn literatuur<br />

Caravaggio, Cimabue, Fragonard, Chardin:<br />

de laatste jaren zijn de meesterwerken die<br />

dankzij u weer op de markt zijn gebracht<br />

amper nog te tellen. U zegt dat dit te<br />

danken is aan uw werkmethode. Hoe gaat<br />

u precies te werk?<br />

Eric Turquin: “Het is bovenal een kwestie<br />

van geluk, maar ook het resultaat van<br />

veertig jaar hard werken. We zoeken zelf<br />

niets, de schilderijen komen naar ons toe.<br />

Je moet wel oppassen, want wie zoekt, die<br />

vindt! De laatste vijf jaar volgen de ontdekkingen<br />

elkaar op. Zo was er het schilderij<br />

uit circa 1350 van de meester van de stad<br />

Vyšší Brod in Bohemen, aangekocht door<br />

het Metropolitan Museum of Art op de veiling<br />

bij Cortot et Associés, in Dijon. Of neem<br />

het nooit eerder geziene werk van Jusepe<br />

de Ribera, geveild door Daguerre in Drouot,<br />

in juni 2020. Sommige schilderijen zijn niet<br />

echt ontdekkingen, want we wisten dat ze<br />

Jean-Siméon Chardin, Le panier de fraises des bois, ca. 1760-1761, olieverf op doek, 38 x 46 cm. Artcurial,<br />

Paris, 23-03-<strong>2022</strong>. © Artcurial. € 24.381.400 (incl. kosten).<br />

45

Bernhard Strigel, Engel met wierookvat en gele tuniek, ca. 1521-1522, olieverf op paneel, 48.8 x 61,2 cm.<br />

Artpaugée, Toulouse, 04-02-<strong>2022</strong>. © Artpaugée. € 3.470.000.<br />

Pieter Brueghel de Jonge, Picknicktafereel op de boerderij, olieverf op paneel, 42 x 58,5 cm. Legia Auction,<br />

Hannut, 21-10-2020. © Legia. € 280.000.<br />

‘Het is teamwerk,<br />

waar ook researchers<br />

bij betrokken worden.<br />

Elk van hen is een<br />

“vangnet”. Zo missen<br />

we geen enkel<br />

topschilderij’<br />

en bibliografische documentatie essentieel.<br />

Ik bezit zo’n twintigduizend boeken, stuk<br />

voor stuk zeer gespecialiseerd. We beschikken<br />

ook over een collectie van zo’n half miljoen<br />

foto’s, die nu worden gedigitaliseerd.<br />

Verder gaan we vaak naar het onderzoeksinstituut<br />

KIK in Brussel, maar ook naar het<br />

Rubenianum in Antwerpen en het Rijksbureau<br />

voor Kunsthistorische Documentatie<br />

(RKD) in Den Haag, dat lange tijd in de spits<br />

van de vooruitgang zat, dankzij zijn uitgebreide<br />

collectie foto’s en afbeeldingen.<br />

In totaal zijn er vijftien mensen die de hele<br />

dag onderzoek voor ons verrichten. Het<br />

kost ons tussen de tien minuten en een heel<br />

jaar om tot een conclusie te komen omtrent<br />

een schilderij. We hebben een bijzondere<br />

voorkeur voor moeilijke zaken die anderen<br />

niet aankunnen. In alle bescheidenheid<br />

mogen we zeggen dat we de sluimerende<br />

markt van de oude schilderijen enigszins<br />

hebben wakker geschud. Deze was ook vergeven<br />

van de vervalsingen. Men verwacht<br />

nu van ons dat we daar klaarheid in scheppen,<br />

zeker na de affaire Ruffini, die de achilleshiel<br />

van het onderzoek naar oude kunst<br />

heeft blootgelegd. Een regelrechte schurkenstreek<br />

en een ramp, die sommige van de<br />

grootste musea ter wereld voor schut heeft<br />

gezet. Vandaar nu het grote wantrouwen en<br />

de strengere controles. Vroeger waren valse<br />

exemplaren eerder uitzonderlijk in de branche<br />

van de oude kunst. We vertrouwen nu<br />

nog meer op onze kennersblik en intuïtie.”<br />

U heeft in Londen gewoond en gewerkt,<br />

met name bij Sotheby’s, van 1979 tot<br />

1987. De Brexit heeft de kaarten grondig<br />

herschud. Hoe ziet u een en ander<br />

uitdraaien voor de Parijse markt?<br />

“De Brexit was een zeer slechte zaak!<br />

Parijs zal ongetwijfeld zijn voordeel doen<br />

met de verzwakking van Londen, maar<br />

uiteindelijk is het bijzonder schadelijk<br />

voor de markt, voor alle handel. Het is des<br />

te betreurenswaardiger omdat de Britse<br />

knowhow nu even moeilijk toegankelijk is<br />

als die van een derdewereldland. Parijs kan<br />

hier baat bij hebben, mits de overheid de<br />

kunstmarkt steunt, zoals dat hoort. Groot-<br />

Brittannië was een natuurlijke bondgenoot<br />

in Europa, want zeer bekommerd om de<br />

belangrijke plaats die Londen bekleedt op<br />

de internationale kunstmarkt. Dat partnerschap<br />

is nu helemaal anders.”<br />

U heeft een grote rol gespeeld in het<br />

‘sexy’ maken van de markt van de oude<br />

kunst. Kopers vertrouwen op uw expertise.<br />

Hoe verklaart u die verandering van<br />

paradigma?<br />

“We zien inderdaad dat de dingen bewegen.<br />

De nieuwe kopers komen vaak van<br />

de hedendaagse kunstmarkt. Je hebt daar<br />

dezelfde geest van nieuwsgierigheid als<br />

op de markt van de oude kunst, een soort<br />

moed. Dat ligt helemaal anders op de markt<br />

van de moderne kunst, waar kopers zeker<br />

zijn van de marktwaarde. Met oude kunst<br />

zitten we een beetje in de mist. Er zijn altijd<br />

verzamelaars geweest die werken van oude<br />

meesters kopen omdat ze de toeschrijving<br />

betwisten of vinden dat een bepaalde<br />

schilderschool onterecht in vergetelheid is<br />

46

geraakt en een veel hogere waarde verdient.<br />

Zulke kopers vinden dat Turquin al met al<br />

misschien geen ongelijk heeft … Ze rekenen<br />

op onze expertise, die zorgt voor houvast<br />

en vertrouwen. Het heeft iets wetenschappelijks,<br />

al is die term vrij onnauwkeurig in<br />

het geval van de kunstgeschiedenis, die nog<br />

altijd een zaak van consensus is, weliswaar<br />

met voer voor discussie. Dat geeft ons een<br />

zekere macht, die we vroeger niet hadden.<br />

De opeenvolgende lockdowns hebben daar<br />

in sterke mate toe bijgedragen. Dat was echt<br />

een keerpunt. Net als bij onlineveilingen van<br />

hedendaagse kunst vertrouwen de kopers<br />

ons nu zonder ons te ontmoeten. Dat is<br />

nogal ongewoon. Natuurlijk geven we de nodige<br />

‘ernstige en eensluidende aanwijzingen’,<br />

zoals men dat in het strafrecht noemt.”<br />

Hoe ziet u de toekomst en welke plaats is<br />

er weggelegd voor België en <strong>Nederland</strong> in<br />

uw verdere carrière?<br />

“Door de komst van internet, dat alles heeft<br />

veranderd, durf ik nu uitgesproken optimistisch<br />

te zijn. Deze technologie heeft de<br />

markt in beweging gebracht. Onze wereld is<br />

een dorp geworden en er zullen nog tal van<br />

ontdekkingen volgen. Deskundig onderzoek<br />

is een vak met toekomst, dankzij het vlot<br />

circuleren van informatie. Die moet dan wel<br />

nauwkeurig zijn, want het is ook een enorme<br />

buitenkans voor valsspelers. Onze expansie<br />

ligt in België, <strong>Nederland</strong> en Duitsland, algemeen<br />

gesproken in Noord-Europa. We zijn<br />

er reeds aanwezig en actief, dankzij kleine<br />

dynamische spelers, zoals wat België betreft<br />

Maleingreau in Brussel, Legia in Hannut,<br />

Soudant in Gerpinnes en Legros in Verviers.<br />

Het is onze bedoeling de verkoop ter plaatse<br />

te ondersteunen in die kleine, lokale veilinghuizen,<br />

in Europa en elders. Dankzij ons<br />

kunnen ze een prima service bieden, even<br />

goed als de grote veilinghuizen. Het plezier<br />

dat sommigen beleven aan rondrijden in de<br />

mist is niet aan ons besteed. Oude schilderijen<br />

kunnen een heus mijnenveld zijn. Je hebt<br />

dus een landkaart en wegwijzers nodig.”<br />

SURFEN<br />

www.turquin.fr<br />

Caravaggio, Judith onthoofdt Holofernes, 1607, olieverf op doek, 144 x 173 cm. © R.V. In juni 2019 in onderling overleg verkocht door advocatenkantoor Marc Labarbe<br />

(Toulouse) aan de Amerikaanse verzamelaar J. Tomilson Hill voor naar schatting 100 miljoen euro.<br />

47

Waar zijn de gipsen<br />

van Degas gebleven?<br />

“Ik vraag me vaak af of ik schilder of<br />

beeldhouwer zal worden”, schreef<br />

Degas in het begin van zijn carrière.<br />

Zijn vriendin Mary Cassatt liet er<br />

geen twijfel over bestaan: “Ik denk<br />

dat Degas beter en langer zal leven<br />

van zijn sculpturen dan van zijn<br />

schilderijen,” zei ze ooit. Feit is dat<br />

zijn beeldhouwwerk vandaag volop<br />

onderzocht en gecontesteerd wordt.<br />

De ontrafeling van het mysterie<br />

rond 74 verloren geraakte gipsen<br />

beelden schijnt nieuw licht op<br />

zowel het oeuvre van de kunstenaar<br />

als op de rol van gips binnen de<br />

beeldhouwkunst. Wat blijkt? Wie de<br />

gipsen heeft, heeft macht.<br />

TEKST: CELINE DE GEEST<br />

Edgar Degas, La Petite Danseuse de Quatorze Ans, voor 1903 gegoten, gips, vooraanzicht, hoogte: 99 cm,<br />

Amerikaanse privéverzameling. Foto: Joe Cosica Jr.<br />

Gipsen beelden waren ooit populiar<br />

bij classici. In de 18e en<br />

19e eeuw werden voor musea<br />

en academies gipsen versies<br />

van belangrijke klassieke beelden gemaakt.<br />

Maar in de jaren vijftig werden veel van die<br />

collecties, waaronder die van het Rijksmuseum,<br />

afgestoten. Het natekenen van<br />

de klassieken werd minder belangrijk bij<br />

de academies, en bij musea ontstond een<br />

grotere belangstelling voor ‘authentieke’<br />

kunst. De Degas-gipsen tonen echter aan<br />

dat ook gips authentiek kan zijn. Als drager<br />

van een origineel beeld bijvoorbeeld,<br />

dat verdwenen leek maar een kleine eeuw<br />

later opdook in een gipsen gedaante.<br />

In 1881 zette Edgar Degas (1834-1917) met<br />

zijn eerste en meest bekende sculptuur, Petite<br />

danseuse de quatorze ans, de kunstwereld<br />

op zijn kop. Op de zesde impressionistische<br />

48

Edgar Degas, Tête reposant sur une main, buste, gips, Collectie Melinda en Paul Sullivan.<br />

tentoonstelling in Parijs zag men de kleine<br />

danseres in haar oorspronkelijke vorm: in<br />

was, gekleed in een mousseline lijfje, tutu van<br />

tule, echte balletschoentjes en een pruik van<br />

echt haar. Degas heeft haar zelf nooit gekend<br />

zoals de meesten van ons haar ondertussen<br />

kennen, gemaakt van brons. Hij creëerde nog<br />

een aanzienlijk aantal andere sculpturen gedurende<br />

zijn carrière, maar het danseresje en<br />

de andere sculpturen werden pas na de dood<br />

van de kunstenaar in brons gegoten, met<br />

goedkeuring van zijn erfgenamen.<br />

Bijna honderd jaar later, in 2004, duikt plots<br />

een weinig bekende groep van 74 gipsen<br />

afgietsels op, die min of meer lijken op de<br />

originele wassen beelden van Degas. De gieterij<br />

Airaindor-Valsuani blijkt de beelden in<br />

bezit te hebben, en laat tussen 1997 en 2007<br />

van deze gipsen exemplaren bronzen versies<br />

gieten. Al snel ontstond er controverse over<br />

de authenticiteit van de gipsen beelden, en<br />

dus ook van de bronzen die ermee gegoten<br />

werden. Over de reproductie van het werk<br />

van Degas bestond toen al een veel ouder<br />

debat: de kunstenaar had ooit aangegeven<br />

dat hij niet wou dat er bronzen versies<br />

van zijn beelden gemaakt zouden worden.<br />

Hoewel verschillende musea (waaronder de<br />

Hermitage in Sint-Petersburg), en academische<br />

professionals de opgedoken gipsen<br />

De gipsen zouden de verkoop in de war<br />

kunnen brengen door de aandacht af te leiden<br />

van de originele wassen beelden.<br />

accepteerden, werd hun authenticiteit en<br />

datering door onderzoekers betwijfeld. Zo<br />

beweerde Patricia Failing, oud-professor<br />

kunstgeschiedenis aan de Universiteit van<br />

Washington, in 2011 dat “postume reproducties<br />

een omstreden rol blijven spelen in<br />

de artistieke erfenissen van Auguste Rodin,<br />

Edgar Degas en andere belangrijke beeldhouwers<br />

die begin 20e eeuw stierven. Er is<br />

geen bewijs dat de Valsuani-gipsen tijdens<br />

het leven van Degas werden gemaakt.”<br />

Juist die stelling wordt nu weerlegd door<br />

dr. Gregory Hedberg, voorheen curator<br />

schilderkunst aan het Minneapolis Institute<br />

of Arts, verbonden aan de Frick Collection<br />

en senior consultant voor Europese kunst<br />

bij Hirschl & Adler Galleries in New York.<br />

Samen met wijlen Arthur Beale, heeft<br />

Hedberg de gipsen nauwkeurig bestudeerd<br />

en opgemeten, en vergeleken met de staat<br />

van de wassen originelen. Zijn conclusie?<br />

De gipsen beelden ontstonden niet zomaar<br />

achteraf in de gieterijen om er bronzen versies<br />

van te kunnen maken. Ze zijn volgens<br />

Hedberg nog tijdens het leven van Degas<br />

gemaakt, wellicht onder de hoede van zijn<br />

boezemvriend Paul-Albert Bartholomé<br />

(1848-1928). In een boek dat begin 2023<br />

door Arnoldsche Art Press zal worden<br />

gepubliceerd, presenteert Dr. Hedberg heel<br />

wat empirisch bewijs dat veel van de gipsen<br />

een eerdere versie tonen van een origineel<br />

wassen beeld van Degas. Dat zou grote<br />

gevolgen hebben voor het volledige gereproduceerde<br />

Degas-oeuvre, want de gipsen<br />

beelden benaderen de wassen originelen<br />

beter dan de bronzen versies van latere<br />

datum. En dat geldt nog het meest van al<br />

voor Petite danseuse, want de gipsen versie<br />

hiervan zou gegoten zijn nog voordat Degas<br />

haar in 1903 herwerkte. Alleen haar gipsen<br />

vorm, en de bronzen die daarmee gemaakt<br />

zijn, tonen haar zoals ze in 1881 voor de<br />

Parijse kunstcritici stond. En ze bewijst dat<br />

Degas misschien toch niet helemaal tegen<br />

de reproductie van zijn beelden was.<br />

49

Edgar Degas, Cheval rechignant of Cheval franchissant un obstacle, gips. Collectie Melinda en Paul Sullivan.<br />

Volgens Hedberg<br />

zijn de gipsen nog<br />

tijdens het leven<br />

van Degas gemaakt,<br />

waarschijnlijk dankzij<br />

zijn boezemvriend<br />

Paul-Albert<br />

Bartholomé.<br />

HET RECHT OM TE GIETEN<br />

Maar waar zijn die Degas-gipsen al die jaren<br />

gebleven? En waarom kwamen ze in 2004<br />

opeens boven water? Het antwoord schuilt<br />

in de invloed die zo’n origineel gips beeld kan<br />

hebben op de waarde van de kunstenaar. Om<br />

te begrijpen hoe belangrijk de 74 gipsen beelden<br />

zijn moeten we terug naar het moment<br />

van hun creatie. Aan het begin van de 20e<br />

eeuw was Degas’ buitengewoon toegewijde<br />

vriend Bartholomé op zijn aandringen eveneens<br />

beeldhouwer geworden, maar hij was<br />

daarnaast ook een kunstverzamelaar. In zijn<br />

grote atelier maakte en bewaarde hij gipsen<br />

beelden. Volgens Hedberg is er geen gedocumenteerd<br />

bewijs dat Bartholomé persoonlijk<br />

de wassen beelden van Degas heeft gegoten,<br />

maar wel dat zijn malmaker dat mocht doen.<br />

Een malmaker is een specialist die mallen<br />

maakt, waarin meestal een meer permanente<br />

gips gegoten wordt, al eeuwen een routineprocedure<br />

voor beeldhouwers. Nadat Degas<br />

in 1917 stierf, stonden de 74 gipsen afgietsels<br />

wellicht in het atelier van Bartholomé tot aan<br />

zijn dood, elf jaar later. De echtgenote van<br />

Bartholomé, de jongere Florence Letessier,<br />

bleef in zijn appartement met aangrenzend<br />

atelier wonen, met daarin de gipsen van Degas.<br />

In 1955 werd de getroebleerde Florence in<br />

een instelling geplaatst en verhuisde bronsgieter<br />

Albino Palazzolo (1883-1973) de beelden<br />

naar de oude Valsuani-gieterij in Parijs.<br />

Op zich een vreemde gang van zaken, want<br />

de erfgenamen van Degas hadden de gietrechten<br />

niet overgedragen aan Valsuani maar<br />

aan de gieterij Hébrard. Bronsgieter Adrien<br />

Hébrard was door hen geraadpleegd en had<br />

hen verteld dat de Petite danseuse en 73 van<br />

de andere wassen beelden die ze in het atelier<br />

van de kunstenaar hadden aangetroffen in<br />

brons gegoten konden worden. Het gieten<br />

werd hem toevertrouwd van 1920 tot 1936,<br />

totdat de gieterij werd gesloten. Maar dat<br />

betekende niet het einde van de reproductie<br />

van Degas-beelden, want in 1949 kocht Nelly<br />

Hébrard, Adriens dochter, van Degas’ erfgenamen<br />

de rechten om nog meer bronzen<br />

beelden te gieten. Die opdracht kende ze toe<br />

aan Albino Palazzolo, de meester-gieter van<br />

Hébrard. Vanaf 1955 tot het midden van de<br />

jaren zeventig maakte Palazzolo nieuwe reeksen<br />

‘Hébrard-bronzen’, waaronder vier Petite<br />

danseuses, ditmaal in de Valsuani-gieterij in<br />

Parijs. Zo kwam het dat hij ook de originele<br />

gipsen naar Valsuani bracht.<br />

In 1980 ging ook de Valsuani-gieterij failliet.<br />

Het bedrijf, inclusief inventaris en dus<br />

ook de gipsen beelden, werd gekocht door<br />

kunstenaar Leonardo Benatov, zoon van<br />

de Russisch-Armeense schilder Leonardo<br />

Bounatian Benatov Vega. Benatov richtte<br />

Airaindor-Valsuani op in Chevreuse, nabij<br />

Parijs, en was klaar om nog meer beelden<br />

van Degas te reproduceren. Hij wachtte<br />

tot 1992, toen het ‘droit moral’ voor Degas<br />

afliep: 75 jaar na de dood van de kunstenaar<br />

50

Het was in het<br />

financiële belang<br />

van Nelly Hébrard<br />

om de gipsen niet<br />

te onthullen.<br />

verliezen de nakomelingen het recht op reproductie<br />

van diens beelden. Vijf jaar nadat<br />

dit intelectueel eigendomsrecht was verstreken<br />

goot Benatov enkele proefbronzen van<br />

de gipsen, waaronder twaalf bronzen van de<br />

Petite danseuse. Jaren later maakte hij een<br />

volledige editie van Degas-bronzen met behulp<br />

van de andere 73 gipsen, officieel gecertifieerd<br />

door de erfgenamen. Benatov en alle<br />

andere betrokkenen gingen ervan uit dat<br />

ze aan de slag waren gegaan met postume<br />

gipsafgietsels, door Palazzolo gebruikt om<br />

de Degas-bronzen te gieten in de Valsuanigieterij.<br />

Volgens Hedberg geeft het empirische<br />

bewijs duidelijk aan dat geen van de<br />

Degas-gipsen, één uitzondering daargelaten,<br />

gebruikt werd om bronzen te gieten.<br />

Het was dus in het financiële belang van<br />

Nelly Hébrard om de gipsen niet te onthullen.<br />

Halverwege de jaren vijftig probeerde ze<br />

trouwens alle overgebleven wassen beelden<br />

van Degas te verkopen. Nog een reden voor<br />

haar om de kunstwereld niet te laten weten<br />

dat er, naast een gipsen Petite danseuse,<br />

nog zo’n zeventig andere Degas-gipsen<br />

bestonden die in 1955 door Palazzolo naar<br />

de Valsuani-gieterij waren meegebracht. De<br />

gipsen zouden de verkoop in de war kunnen<br />

brengen door de aandacht af te leiden van<br />

de originele wassen beelden.<br />

De Degas-gipsen werden pas in 2004 onthuld,<br />

maar dat was niet de eerste keer dat<br />

beeldhouwwerken van Degas decennialang<br />

werden verborgen. De originele wassen<br />

beelden van Degas werden pas in 1955 voor<br />

het eerst aan het publiek onthuld, zo’n achtendertig<br />

jaar na de dood van de kunstenaar.<br />

De modèle-set van Degas-bronzen, de eerst<br />

gemaakte set die rond 1920 gebruikt werd<br />

om de geserialiseerde Hébrard-bronzen te<br />

gieten, kwam pas in de jaren zeventig aan<br />

het licht. Deze latere onthullingen zijn volgens<br />

Hedberg grotendeels te wijten aan een<br />

gebrek aan transparantie door de Hébrarden<br />

Valsuani-gieterij. Dat de gipsen pas in<br />

1997 uit hun dozen werden gehaald om te<br />

gebruiken voor een nieuwe serie, heeft als<br />

paradoxaal gevolg dat deze recentste reeks<br />

Valsuani-bronzen de eerste versie van Degas’<br />

Petite danseuse vastleggen, terwijl de eerdere<br />

Hébrard-afgietsels de tweede en laatste staat<br />

van het beeldhouwwerk reproduceerden. Of<br />

hoe brons soms zilver is, en gips goud.<br />

LEZEN<br />

The Degas Plasters A New Look at Degas’<br />

Sculpture, Gregory Hedberg. Arnoldsche Art<br />

Press, 432 blz. ISBN: 9783897906730<br />

GEHEIME GIPSEN<br />

Als ze niet werden gebruikt voor het gieten,<br />

waarom werden deze gipsen dan naar<br />

de Valsuani-gieterij gebracht en blijkbaar<br />

gewoon verborgen? Waarom werden ze tot<br />

2004 afgeschermd van de wereld? “Voordat<br />

ze in 1955 meer Hébrard Degas-bronzen<br />

begonnen te gieten, wilden Nelly Hébrard<br />

en Palazzolo de gipsen veiligstellen om de<br />

markt voor Degas-sculpturen te beheersen”,<br />

aldus Hedberg. “Ongetwijfeld wilden<br />

ze vermijden dat een andere gieterij zou<br />

kunnen wedijveren met hun Hébrard-editie.<br />

Hun angst kwam uiteindelijk toch uit<br />

toen de recente Airaindor-Valsuani-editie,<br />

gegoten werd. Niettemin erkende Palazzolo<br />

blijkbaar dat de Degas-gipsen historisch<br />

belangrijk waren en vernietigde ze niet.”<br />

Volgens Hedberg heeft Nelly Hébrard nooit<br />

het bestaan ​onthuld van de gipsen versie van<br />

de Petite danseuse die, samen met de andere<br />

Degas-gipsen, door Palazzolo meegenomen<br />

werd naar de Valsuani-gieterij. “Waarschijnlijk<br />

vreesde ze dat het Petite danseuse-gips de<br />

markt voor haar bronzen versie – Hébrards<br />

duurste en populairste model – in gevaar zou<br />

brengen, omdat het in tegenspraak zou zijn<br />

met het algemeen aanvaarde idee dat de Hébrard-bronzen<br />

van de Petite danseuse precies<br />

aangeven hoe Degas’ wassen beeld eruitzag<br />

toen het werd tentoongesteld in 1881.”<br />

Edgar Degas, Danseuse regardant la plante de son pied droit, gips, privécollectie.<br />

51

Wilde Wylie<br />

Rose Wylie, A Handsome Couple, <strong>2022</strong>, olieverf op doek, 174,5 x 183,5 cm. © Rose Wylie Met toestemming van de kunstenaar en David Zwirner. © Foto: Jack Hems.<br />

52

De grote doorbraak kwam<br />

laat voor de nu 88-jarige Rose<br />

Wylie. Binnen de internationale<br />

kunstwereld groeide zij in de<br />

afgelopen tien, vijftien jaar uit<br />

tot een van de meest gevierde<br />

Britse schilders van deze tijd. Haar<br />

schilderijen op groot formaat zijn<br />

weerbarstig, energiek en vaak vol<br />

droge humor, in een stijl waar<br />

vrijheid van afspat. Wylie werkt<br />

volop aan picky people notice…,<br />

haar eerste solotentoonstelling in<br />

België.<br />

TEKST: CHRISTINE VUEGEN<br />

A<br />

Handsome Couple is een van<br />

de nieuwe schilderijen in haar<br />

tentoonstelling in het S.M.A.K.<br />

in Gent. Het museum toont<br />

grotendeels recente werken, die dikwijls<br />

rechtstreeks uit haar atelier komen. Rose<br />

Wylie (°1934, Hythe) woont en werkt al<br />

zo’n vijftig jaar in een 17e-eeuwse cottage<br />

in Kent. In de jaren vijftig volgde ze een<br />

kunstopleiding in Dover en huwde met<br />

de schilder Roy Oxlade (1929-2014). Na<br />

een onderbreking om haar drie kinderen<br />

groot te brengen, studeerde ze in 1981 af<br />

aan de Royal Academy of Arts in Londen.<br />

Vervolgens exposeerde ze regelmatig,<br />

vooral in Londen, waar ze onder meer<br />

meedeed aan de exuberante Summer<br />

Exhibitions in de Royal Academy. In 2010<br />

was Wylie de enige Britse in de groepsexpositie<br />

Women To Watch in het National<br />

Museum of Women in the Arts in<br />

Washington D.C. De beroemde, feministische<br />

auteur Germaine Greer zag haar<br />

werk, zocht haar op en schreef een artikel<br />

in The Guardian. Het bracht de bal van de<br />

bekendheid aan het rollen.<br />

Wylie werd al snel omschreven als de<br />

meest geliefde en coolste kunstenaar<br />

van Groot-Brittanië. In 2013 exposeerde<br />

ze solo in Tate Britain. In 2017 noemde<br />

ze haar tentoonstelling in de Serpentine<br />

Gallery doodleuk Quack Quack. Verwijzend<br />

naar de eenden in de buurt en naar<br />

‘ack-ack’, de Britse afkorting van luchtafweer<br />

tijdens de oorlog. Als kind woonde<br />

ze toen kort in de buurt van Kensington<br />

Gardens. Herinneringen aan gevechtsvliegtuigen<br />

boven het park nam ze op in<br />

schilderijen, zoals altijd losjes en schijnbaar<br />

spontaan geschilderd. “Haar medium<br />

is energie”, zei Serpentine-directeur<br />

Hans Ulrich Obrist. Ook de buitenlandse<br />

belangstelling stijgt. In Europa, de VS en<br />

wereldwijd.<br />

PIKANTE POLAROIDS<br />

A Handsome Couple is een goed voorbeeld<br />

van haar picturale intensiteit die zo wordt<br />

geroemd. Eigenlijk hoef je niet per se te<br />

weten wat de inspiratiebronnen zijn, want<br />

er valt voor iedereen iets te vinden dat<br />

gedachten, emoties en interpretaties activeert.<br />

S.M.A.K.-curator Tanja Boon verklapt<br />

dat Wylie geïnspireerd werd door A Very<br />

British Scandal dat ze in december op de<br />

BBC zag. Die nieuwe dramaserie gaat over<br />

de scheiding van de hertog van Argyll Ian<br />

Campbell en zijn derde vrouw Margaret,<br />

die in 1951 waren gehuwd. Op het proces<br />

in 1963 werden pikante polaroidfoto’s van<br />

het overspel van de hertogin getoond en<br />

ook de hertog zelf was niet vies van affaires.<br />

Ontrouw, huiselijk geweld, verslavingen,<br />

weelde, glamour en decadentie: het was een<br />

scheiding die de media verlekkerd versloegen.<br />

De tv-serie wordt voorgesteld als een<br />

verhaal over de positie van de vrouw in de<br />

jaren vijftig en zestig.<br />

“Met feminisme heeft mijn werk niets te<br />

maken.” Rose Wylie zegt het in een video<br />

op de website van David Zwirner Gallery,<br />

die haar sinds 2017 vertegenwoordigt.<br />

Sindsdien vertaalt ze motieven uit haar<br />

schilderijen soms ook in sculpturen. Ze<br />

is een kwieke dame, frêle van gestalte en<br />

met grijze haren die alle kanten kunnen<br />

uitpieken. Regels heeft ze altijd aan haar<br />

laars gelapt. Ze zwoor bij grote formaten,<br />

ook toen galeries haar vroeger in de<br />

richting van beter verkoopbare formaten<br />

probeerden te duwen. In haar atelier schildert<br />

ze steevast op vrijhangend canvas,<br />

ongeprepareerd en onopgespannen. En<br />

ze tekent veel. Alles wat ze tegenkomt of<br />

waar ze aan terugdenkt kan in haar werk<br />

terechtkomen: jeugdherinneringen, haar<br />

tuin, haar kat, de kleren die ze ooit droeg,<br />

mensen die ze opmerkt, films die ze ziet,<br />

sport, mythologie, kunstgeschiedenis,<br />

volkskunst. Gewoonlijk schildert ze uit<br />

het geheugen. Ze transformeert, brengt er<br />

associatief elementen, waaronder tekst, in<br />

aan. Het is een soort gereduceerde figuratie,<br />

die direct herkenbaar blijft.<br />

Wylie werd al<br />

snel omschreven<br />

als de meest geliefde<br />

en coolste<br />

kunstenaar van<br />

Groot-Brittanië.<br />

AFFRONT<br />

Maar onmiddellijk interpreteerbare narratie<br />

krijgt tegenwind. Wylies manier<br />

van schilderen wordt geregeld ‘kinderlijk’<br />

genoemd, en dat is een affront. Terug naar<br />

A Handsome Couple. Dit werk hoort bij een<br />

reeks van vier schilderijen die uitgaand<br />

van A Very British Scandal een en ander<br />

verder aftasten en uitdiepen. De hertog en<br />

hertogin van Argyll staan zij aan zij. Een<br />

blonde dame in een sexy kokerjurk lijkt<br />

neer te dalen op de schouder van de man.<br />

Die figuur is afgeleid van Lady Gaga. Aan<br />

de zijlijn kijkt een vrouw toe: een gezicht en<br />

profil met een kruisarcering, iets wat Wylie<br />

graag gebruikt. Onder het tafereel geeft ‘off<br />

december television’ in handgeschreven<br />

blokletters een hint naar de inspiratiebron.<br />

Er schuilt nog wat onder de tekst en tussen<br />

de woorden zijn stukjes canvas geplakt.<br />

Corrigeren door er canvas over te plakken<br />

gebeurt vaker, en zo blijft zichtbaar hoe het<br />

schilderij tot stand komt.<br />

Volgens Wylie zijn teksten een onderdeel<br />

van de compositie, de inhoud doet er niet<br />

echt toe. Bovenaan staat in zwart handschrift<br />

‘A Hansom Couple’ geschreven.<br />

Fonetisch en dus fout gespeld. Het lijkt een<br />

tongue-in-cheek vooruitwijzing naar de<br />

mislukking van hun huwelijk.<br />

BEZOEKEN<br />

Picky people notice…,<br />

S.M.A.K., Gent<br />

www.smak.be<br />

26-11 t/m 26-03<br />

53

Kroniek van<br />

de hedendaagse<br />

komedie<br />

Nicole Eisenman, Night Studio, 2009, olieverf op doek, 165,1 x 208,3 cm.<br />

54

Het oeuvre van de veelzijdige<br />

Amerikaanse kunstenaar Nicole<br />

Eisenman bestaat uit een mix van<br />

elementen ontleend aan politiek,<br />

kunstgeschiedenis en queer- en<br />

popcultuur. Haar schilderijen zijn<br />

geestig, rumoerig, dramatisch<br />

en grotesk. Een verrassende<br />

mengelmoes van stukjes heden<br />

en verleden.<br />

Wylie werd<br />

snel omschreven<br />

als de meest geliefde<br />

en coolste<br />

kunstenaar van<br />

Groot-Brittanië.<br />

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT<br />

Nicole Eisenman is ongetwijfeld<br />

een van de boeiendste representanten<br />

van de hedendaagse<br />

Amerikaanse kunst. Ze werd<br />

in 1965 geboren in Frankrijk, als kind van<br />

Amerikaanse ouders, maar groeide op in<br />

Scarsdale, een stadje in de staat New York.<br />

Al op jonge leeftijd raakte ze in de ban van<br />

schilderkunst en kunstgeschiedenis. Een<br />

opleiding aan de Rhode Island School of<br />

Design volgde. De jonge Nicole was ook<br />

dol op comics. In de jaren tachtig ontdekte<br />

ze in de New Yorkse underground het werk<br />

van Sigmar Polke en David Wojnarowicz.<br />

Via stripmagazines, vooral RAW, maakte<br />

zij zich de visuele stijl eigen die ze wilde<br />

gebruiken: een ruwe, punkachtige esthetiek<br />

als afspiegeling van de straatcultuur.<br />

Die wat 'trashy' realiteit vormde ongetwijfeld<br />

een schril contrast met het welgestelde<br />

milieu waaruit ze afkomstig was.<br />

Eisenman zat toen dus al in een wereld<br />

waarin men haar niet verwachtte.<br />

Vanaf de jaren negentig plaatste de kunstenaar<br />

zich in een enigszins marginale<br />

positie, weg van de dominante artistieke<br />

stromingen van het moment, minimal art<br />

en conceptuele kunst. Ongevoelig voor<br />

trends creëerde ze schilderijen en installaties<br />

van tekeningen met een bonte mix van<br />

elementen, die je op heel uiteenlopende<br />

manieren kon interpreteren. Tegenwoordig<br />

woont Eisenman in de wijk Brooklyn,<br />

in New York. Ze staat te boek als een van<br />

de belangrijkste Amerikaanse beeldend<br />

kunstenaars van haar generatie. In meer<br />

dan dertig jaar produceerde ze een bijzon-<br />

Nicole Eisenman, A Couple, 2020, olieverf op doek, 76,2 × 61 cm.<br />

der rijk en divers oeuvre, bestaande uit<br />

installaties, sculpturen, prenten en tekeningen.<br />

Haar werken zijn openlijk ironisch,<br />

politiek geïnspireerd en soms regelrecht<br />

provocerend. Inspiratie hiervoor put ze<br />

uit diverse bronnen, niet zelden persoonlijke<br />

ervaringen uit het dagelijks leven.<br />

Haar personages, vaak vereeuwigd in een<br />

expressionistische stijl, zijn rechtstreeks<br />

geïnspireerd op haarzelf en haar vrienden.<br />

Het oeuvre van<br />

Nicole Eisenman is<br />

één lang pleidooi<br />

voor nieuwe vormen<br />

van samenleven<br />

en een herziening<br />

van de traditionele<br />

rolverdeling tussen<br />

man en vrouw.<br />

ACTUELE VRAAGSTUKKEN<br />

Haar eigentijdse oeuvre handelt over vraagstukken<br />

waar de westerse samenleving mee<br />

worstelt. Centrale thema’s zijn het menselijke<br />

bestaan, identiteit, maatschappelijke<br />

normen en dominantie in menselijke relaties.<br />

Ze kaart die thema’s aan met een onvermoeibare<br />

vastberadenheid. Daarbij neemt<br />

ze het, hoewel niet op militante wijze, steeds<br />

weer op voor de vrouw in onze samenleving.<br />

Het oeuvre van Nicole Eisenman is één lang<br />

pleidooi voor nieuwe vormen van samenleven<br />

en een herziening van de traditionele<br />

rolverdeling tussen man en vrouw. Met haar<br />

penseel bevrijdt ze de vrouw van de patriarchale<br />

onderdrukking die haar lange tijd<br />

heeft gemuilkorfd en verstikt. De vrouwen<br />

in haar werk zijn vrijgevochten, maar heb-<br />

55

Eisenmans werken<br />

zijn openlijk<br />

ironisch, politiek<br />

geïnspireerd en<br />

soms regelrecht<br />

provocerend.<br />

Nicole Eisenman, Ye Old Ear Shoppe, 1995, inkt en gemengde techniek op papier, 30,5 × 23 cm,<br />

Hort Family Collection.<br />

ben vaak ook iets androgyns. Het zijn sterke<br />

vrouwen, die rollen vervullen die traditiegetrouw<br />

weggelegd waren voor mannen. Ze<br />

bouwen en gaan op ontdekking. Ze gunnen<br />

zichzelf ook onbeschaamd momenten van<br />

luiheid. Neem het bekende werk Night Studio<br />

(2009), waarop twee vriendinnen te zien<br />

zijn, liggend op een bed. Beiden baden in het<br />

kunstlicht van een lamp op een driepoot. De<br />

ene vrouw, met een gele huid, ligt nonchalant<br />

op haar rug. Ze heeft onmiskenbaar<br />

iets mannelijks. Is ze aan het indommelen?<br />

Haar vriendin, met een roze huid, laat haar<br />

blik over haar glijden. Haar lichaam lijkt te<br />

zweven tussen het bed en de met sterren<br />

bezaaide hemel. Het tafereel is een allegorie<br />

van de liefde, bevrijd van maatschappelijke<br />

normen. De ideeën van de kunstenaar samengevat<br />

in een notendop.<br />

LAPPENDEKEN VAN STIJLEN<br />

Night Studio raakt de kern van haar oeuvre.<br />

De kunstenaar verwerkt een hele reeks artistieke<br />

verwijzingen in een eigentijdse context.<br />

Het zijn elementen ontleend aan de<br />

kunstgeschiedenis die ze hier vrolijk door<br />

elkaar mengt. In alle vrijheid herinterpreteert<br />

Eisenman de historie- en genreschilderkunst.<br />

In dit werk, dat je zou kunnen<br />

zien als een eed van trouw aan de waarden<br />

die ze koestert, vermeldt ze expliciet haar<br />

bronnen. Aan de linker- en rechterkant van<br />

het bed zien we een stapel boeken, met<br />

daarop de namen van grote kunstenaars<br />

uit haar denkbeeldige museum: Nolde, Matisse,<br />

Rousseau, Goya, Ernst, Doig, Kirchner,<br />

Picasso, Brueghel, Vuillard, Bellmer en<br />

Munch. Eisenman lardeert haar werk met<br />

knipogen naar de kunstgeschiedenis, van<br />

de klassieke oudheid, via de renaissance tot<br />

het late modernisme. Nu eens zijn het subtiele<br />

verwijzingen, dan weer directe of ironische,<br />

maar soms ook stuntelige. Ze ontleent<br />

vrijelijk elementen aan de allegorische<br />

schilderijen van Rubens en Titiaan, laat<br />

zich inspireren door de maatschappelijke<br />

satire van de Duitse expressionisten, vooral<br />

Otto Dix en Max Beckmann, en speelt met<br />

Picasso en Munch.<br />

Al die kunsthistorische elementen verweeft<br />

ze tot heel eigen inzicht in de volkscultuur.<br />

De kunstenaar gebruikt beelden uit folklore,<br />

reclame, tv-series, B-movies en horror- en<br />

pornofilms. Haar figuratieve stijl is ook duidelijk<br />

beïnvloed door de 'trashy', grafische<br />

identiteit van fanzines en undergroundstrips,<br />

met een voorliefde voor Charles<br />

Burns en Robert Crumb, stripauteurs met<br />

een bijtende en subversieve humor, ongegeneerd<br />

radicaal. In haar oeuvre merk je<br />

met name de invloed van Crumbs wrange<br />

humor. De combinaties van zeer uiteenlopende<br />

elementen lijken soms vergezocht,<br />

maar Eisenman maakt nooit een geheim<br />

van haar inspiratiebronnen. Zoals een dragqueen<br />

dat zou doen, schept ze er behagen<br />

in een schilderij te perverteren en de stijlen<br />

te vermommen, zonder de oorspronkelijke<br />

inhoud te verloochenen. Stuk voor stuk zijn<br />

het voor haar manieren om de dingen te<br />

verdraaien, te vertekenen of bij te werken,<br />

zeg maar te maquilleren. Haar werk heeft<br />

dat gemeen met de artistieke expressie van<br />

de queercultuur.<br />

56

EISENMAN EN LEERMEESTERS<br />

Eisenman won in 2013 de Carnegie-prijs<br />

en twee jaar later 2015 de prestigieuze<br />

MacArthur-beurs. In 2018 werd ze lid van<br />

de American Academy of Arts and Letters.<br />

De reizende tentoonstelling, straks te zien<br />

in Den Haag, is de vrucht van een nauwe<br />

samenwerking tussen de Amerikaanse<br />

kunstenaar en vier Europese musea:<br />

Aargauer Kunsthaus in Aarau (Zwitserland),<br />

Kunsthalle in Bielefeld (Duitsland),<br />

Fondation Vincent van Gogh Arles (Frankrijk)<br />

en Kunstmuseum Den Haag. Op deze<br />

expositie gaan haar werken een dialoog<br />

aan met werken van haar leermeesters.<br />

Dat idee is rechtstreeks geïnspireerd door<br />

haar eigen manier van werken, waarbij<br />

elementen ontleend aan kunstenaars van<br />

diverse generaties met elkaar worden gecombineerd<br />

in een en hetzelfde schilderij.<br />

We krijgen meer dan zeventig schilderijen<br />

en tekeningen van Eisenman te zien, een<br />

panoramisch overzicht van haar oeuvre<br />

sinds de jaren negentig. Haar werk krijgt het<br />

gezelschap van bijna evenveel werken van<br />

moderne kunstenaars uit het begin van de<br />

20e eeuw. Dat zijn internationaal gerenommeerde<br />

kunstenaars die deel uitmaken van<br />

haar imaginaire museum, zoals James Ensor,<br />

Edvard Munch, Paula Modersohn-Becker en<br />

Vincent van Gogh, maar ook meer of minder<br />

miskende kunstenaars die een belangrijke<br />

rol hebben gespeeld in hun artistieke gemeenschap:<br />

Max von Moos en Alice Bailly<br />

in Zwitserland, Gerd Arntz en Co Westerik<br />

in <strong>Nederland</strong>, Käthe Kollwitz en Hermann<br />

Stenner in Duitsland. De rode draad in deze<br />

bijzondere selectie van het werk van Eisenman<br />

en haar leermeesters zijn de emoties<br />

van het individu, in al hun complexiteit.<br />

BEZOEKEN<br />

Nicole Eisenman<br />

Kunstmuseum, Den Haag<br />

www.kunstmuseum.nl<br />

12-11 t/m 12-02<br />

LEZEN<br />

Nicole Eisenman and the Moderns. Heads,<br />

Kisses, Battles, Snoeck Verlag, Keulen, <strong>2022</strong>,<br />

ISBN: 9783864423628 (Engels, Frans en<br />

Duits), circa € 40.<br />

Nicole Eisenman, Beer Garden with Ash/AK, 2009, olieverf op doek, 164,9 × 208 cm.<br />

57

Barnsteen<br />

Tranen van de Heliaden<br />

Door zijn transparantie en prachtige<br />

schakeringen, van goudkleurig<br />

en lichtoranje tot donkerbruin,<br />

wordt barnsteen, ook wel amber<br />

genoemd, al sinds de prehistorie<br />

verwerkt in juwelen en sierobjecten.<br />

Als natuurlijk materiaal, in al dan<br />

niet bewerkte vorm, verschaft<br />

barnsteen ook informatie aan<br />

paleontologen en archeologen.<br />

TEKST: ANNE HUSTACHE<br />

Barnsteen staat symbool voor de<br />

zon en wordt geassocieerd met<br />

onsterfelijkheid en zuiverheid.<br />

Het is een fascinerend materiaal:<br />

een fossiele hars, miljoenen jaren geleden<br />

afgescheiden door naaldbomen of planten<br />

met bloemen. Barnsteen is een ‘mineraloïde’,<br />

iets wat lijkt op een mineraal,<br />

maar dat niet echt is. De Romeinse dichter<br />

Ovidius bedacht een mooie herkomst<br />

voor barnsteen: de Heliaden, de dochters<br />

van de zonnegod Helius en de Oceanide<br />

Clymene, waren zo verdrietig na de dood<br />

van hun broer Phaëton dat zijzelf in populieren<br />

veranderden en hun tranen in<br />

barnsteen. De goudkleurige tranen bleven<br />

maar vloeien uit de boomschors.<br />

Soms raakt een insect gevangen in die<br />

vloeibare hars. Voor paleontologen is<br />

dat bijzonder waardevolle informatie,<br />

omdat ze zo meer te weten komen over<br />

de soorten die er vroeger leefden, over<br />

het klimaat en het prehistorische milieu.<br />

Barnsteen fascineert trouwens niet alleen<br />

wetenschappers, maar ook liefhebbers<br />

van natuurlijke curiosa. Door zijn<br />

specifieke eigenschappen is barnsteen<br />

een zeer gewild materiaal in de beeldende<br />

kunsten. Ook is de steen geliefd als<br />

amulet, die de drager moet beschermen<br />

tegen kwade krachten.<br />

Oerkracht<br />

Neolithicum (7e-2e millennium v.C.)<br />

De mens heeft altijd barnsteen verwerkt in<br />

sieraden, van de oertijd tot nu. Halssnoeren<br />

werden aangetroffen op tal van plaatsen<br />

daterend uit het neolithicum. Vanaf<br />

de bronstijd circuleerde barnsteen zowat<br />

overal in het Westen, te oordelen naar de<br />

artefacten die men heeft aangetroffen in<br />

graven, in streken waar géén barnsteen<br />

voorkomt.<br />

Maar het is niet eenvoudig om de wegen<br />

die barnsteen heeft gevolgd in kaart te<br />

brengen. Nog minder eenvoudig was het<br />

om de ware aard van de aan barnsteen<br />

toegedichte krachten te doorgronden, en<br />

al zeker niet in een tijd waarin er nog geen<br />

schrift bestond. Hoe dan ook, dit prachtige<br />

natuurlijke materiaal werd niet alleen gebruikt<br />

ter versiering, maar ook als symbool<br />

en zelfs als bescherming.<br />

Halssnoer met 57 parels, Ierland, barnsteen. Londen,<br />

The British Museum. © The British Museum.<br />

Blikvangers<br />

3e eeuw v.C.<br />

Antieke beschavingen, zoals die van de<br />

Grieken, Etrusken en Romeinen, gebruikten<br />

veelvuldig objecten van barnsteen.<br />

Vandaar dat de handel in barnsteen efficiënt<br />

was georganiseerd. Dit natuurlijke materiaal<br />

valt makkelijk te bewerken en werd<br />

dan ook gebruikt in tal van juwelen, maar<br />

ook in kleine objecten, zoals drinkbekers<br />

en dobbelstenen. De afgebeelde oorbellen<br />

zijn typerend voor de Etruskische stijl.<br />

Hun vaklui begrepen direct dat stukjes<br />

barnsteen objecten van goud kracht bijzetten.<br />

Hun monturen versierden ze vaak met<br />

dierenhoofden of mensenportretten.<br />

Oorbellen, elk versierd met het hoofd van een<br />

jonge Afrikaan, Italië, Etrurië, goud en barnsteen,<br />

elk 2,2 cm groot. New York, The Metropolitan<br />

Museum of Art.<br />

58

Mix van materialen<br />

1625-1650<br />

Sensueel<br />

ca. 1600-1700<br />

Keizerlijk portret<br />

18e eeuw<br />

Dit altaar, indrukwekkend door de minutieus<br />

uitgewerkte details van de versiering,<br />

bestaat uit panelen van gesneden<br />

barnsteen en ivoor. De taferelen aan de<br />

voorkant zijn ontleend aan het Nieuwe<br />

Testament. Op het middelste paneel is de<br />

aanbidding der herders uitgebeeld. Aan<br />

de achterkant zijn een eeuwigdurende<br />

kalender en andere Bijbelse taferelen te<br />

zien. In de 17e en 18e eeuw werd barnsteen<br />

veelvuldig gebruikt in Polen, Denemarken<br />

en Pruisen, om religieuze objecten mee<br />

te versieren. Ging het om prestigieuze<br />

objecten, dan werd barnsteen gecombineerd<br />

met ivoor, zoals hier. Dit altaar is<br />

niet alleen zeldzaam door de gebruikte<br />

materialen, maar ook door de kwaliteit van<br />

de uitvoering.<br />

Anoniem, altaar, Gdansk, barnsteen, ivoor, hout,<br />

123,2 x 52,5 x 38 cm. Londen, The Victoria & Albert<br />

Museum.<br />

In de barokperiode bevatten rariteitenkabinetten<br />

vaak fraaie, uit barnsteen<br />

gesneden coupes, waar het licht in<br />

speelde. Soms waren die voorzien van<br />

een bewerkte voet, maar ze konden ook<br />

bestaan uit drie samengevoegde blokken<br />

barnsteen, zoals bij dit exemplaar. In het<br />

holle gedeelte van de coupe zien we een<br />

sensuele, naakte figuur uit de massa verrijzen,<br />

wat typerend is voor deze stukken.<br />

Königsberg, de welvarende hoofdstad van<br />

Pruisen, lag vlak bij een van de grootste<br />

vindplaatsen van barnsteen. Men vervaardigde<br />

er tal van objecten van barnsteen,<br />

al werd dat materiaal ook in onbewerkte<br />

vorm uitgevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog<br />

werd de regio ingepalmd door<br />

Rusland. Tegenwoordig heet dat gebied<br />

Kaliningrad. Daar bevindt zich een bijzonder<br />

mooi barnsteenmuseum, befaamd<br />

om zijn fossielencollectie. Eveneens uit<br />

Pruisen stamde de befaamde barnsteenkamer,<br />

die koning Frederik Willem I in<br />

1716 schonk aan tsaar Peter de Grote. Catharina<br />

II bracht deze onder in het paleis<br />

in Tsarskoje Selo. De amberzaal verdween<br />

tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar<br />

werd in 2003 gereconstrueerd.<br />

Coupe, Königsberg, barnsteen, 9,7x 9,2 x 6,8 cm.<br />

Parijs, Musée du Louvre.<br />

Van dit soort figuren zijn er niet veel overgebleven.<br />

In de renaissance en in de barokperiode<br />

waren ze erg in de mode. De meest<br />

fervente verzamelaars hoorden barnstenen<br />

bustes van alle Romeinse keizers te<br />

bezitten. Wanneer we dit exemplaar hier<br />

vergelijken met de officiële portretten, gaat<br />

het waarschijnlijk om keizer Marcus Aurelius.<br />

De anonieme beeldhouwer heeft de<br />

gelaatstrekken fraai geaccentueerd om de<br />

statigheid van de keizerlijke functie kracht<br />

bij te zetten.<br />

Buste van Romeinse keizer, barnsteen en ivoor<br />

(voetstuk), 25 x 20 cm. © Wannenes Art Auctions.<br />

59

Verfijnd attribuut<br />

Eind 18e eeuw<br />

Een soepel blad dat van nature inbuigt en zo een receptakel<br />

wordt: dat was het originele idee van de anonieme<br />

beeldhouwer die dit penseelbakje creëerde. Het geraffineerde<br />

object was een van de accessoires bij de vier<br />

onmisbare instrumenten van een Chinese geletterde:<br />

penseel, inkt, rijstpapier en inktsteen. Het gebruikte<br />

materiaal en de kwaliteit van de makelij verraden de<br />

sociale status van de eigenaar, die ongetwijfeld tot de<br />

bemiddelde klasse behoorde. Aan de fijne takken hangen<br />

perziken en pioenen. Het hier gebruikte barnsteen<br />

is van uitgelezen kwaliteit: van een diepe oranjerode<br />

kleur en fraai gepolijst.<br />

Penseelbakje, China, Qing-dynastie, barnsteen, diameter: 15 cm. Christie’s, New York,<br />

17-09-2015. © Christie’s Images Ltd. $ 149.000 (€ 132.000).<br />

Geluksbrenger<br />

19e eeuw<br />

Dit wondermooie doosje heeft de vorm van een cederappel, met name een variëteit<br />

genaamd ‘fo shou’ (hand van Boeddha). De verschillende partjes die typerend<br />

zijn voor deze vrucht verwijzen naar een van de mudra’s (rituele gebaren) van<br />

Boeddha. ‘Fo shou’ is ook een rebus, waarbij de term ‘fo’ (Boeddha) een homoniem<br />

is van geluk (‘fu’), terwijl de term ‘shou’ (hand) een homoniem is van lang<br />

leven (‘shou’). De vakkundig uitgesneden details vangen het licht, waardoor het<br />

rode barnsteen een prachtige gloed krijgt.<br />

Tweedelige doos in de vorm van een cederappel, China, Qing-dynastie, barnsteen, 7,6 x 6,4 cm.<br />

New York, The Metropolitan Museum of Art.<br />

Chic de Paris<br />

ca. 1925<br />

Eén zo’n accessoire zegt al genoeg over de elegante stijl die<br />

ruim honderd jaar geleden in zwang was. Het omstreeks 1910<br />

uitgevonden sigarettenpijpje moest vermijden dat de vingers<br />

verkleurden door de nicotine. Het werd een onafscheidelijk<br />

accessoire van de Parijse dames uit het interbellum, vrouwen<br />

met een vierkant kapsel en soepel vallende jurk, tot net boven<br />

de kuit, waardoor ze op zaterdagavond de charleston konden<br />

dansen of de spraakmakende vaudevilleshows van Josephine<br />

Baker konden bijwonen. Dit sigarettenpijpje is typerend voor de<br />

artdecostijl: een vereenvoudigde, geometrische lijn en vooral een<br />

materiaal met een fraaie textuur, discreet geaccentueerd door<br />

twee rijen van edelsteentjes. Het prachtige samenspel van kleuren<br />

(goud, blauw en wit) is een ware streling voor het oog.<br />

Cartier, sigarettenpijpje in art-decostijl, Parijs, barnsteen, diamanten en<br />

saffieren. Parijs, 11,6 cm lang. Christie’s, Londen, 08-07-2015. © Christie’s<br />

images LTD. £ 2.125 £ (€ 2.963)<br />

60

Meanderende dynamiek<br />

ca. 1920-1929<br />

Door de verscheidenheid aan kleuren en de subtiele transparantie wordt<br />

ambersteen al duizenden jaren gebruikt voor juwelen. Barnsteen vormt een<br />

prachtige combinatie met gouden objecten. Een treffend voorbeeld daarvan<br />

is deze hanger, waarvan de cabochon het licht mooi opvangt. Door de mix van<br />

modernistische en exotische elementen oogt het geheel bijzonder dynamisch<br />

en elegant. Het juweel is verbonden met de ketting door drie vergulde bolletjes.<br />

Van den Eersten & Hofmeijer, collier met hanger, goud en barnsteen, 6,8 x 2,8 cm.<br />

Amsterdam, Rijksmuseum.<br />

Bucolisch<br />

1950<br />

Zo’n 90 procent van het Baltische barnsteen komt uit de<br />

regio van Kaliningrad. Het natuurlijke materiaal kan ook<br />

worden opgevist of gewoon opgeraapt op de stranden in<br />

Litouwen, Polen en Letland. Dit bloemstuk, gesneden uit één<br />

blok grotendeels ondoorzichtig, lichtgeel barnsteen, bestaat<br />

uit dertig bloemen, in een met ruiten versierde houder. In<br />

Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, vind je verschillende<br />

galeries en winkels gespecialiseerd in barnsteen. Een ervan<br />

is een bedrijf dat matrassen en kussens van kamelenhaar<br />

maakt, met daarin … barnsteen. Een en ander zou rustgevend<br />

zijn en ook de gezondheid bevorderen.<br />

Litouws bloemstuk, gesneden uit één blok geel barnsteen, 13 x 14 cm. © Sotheby’s.<br />

Materiaal met toekomst<br />

2005<br />

De Poolse edelsmid Jacek Ostrowski koestert een bijzondere voorliefde voor<br />

barnsteen, waarmee hij steeds nieuwe vormen creëert. Bewegende lijnen zijn<br />

typerend voor zijn stijl, wellicht omdat ze het spel van licht en transparantie,<br />

eigen aan dit materiaal, zo mooi tot zijn recht laten komen. Naargelang<br />

de kromming wordt het barnsteen donkerder, of juist lichter. De kunstenaar<br />

woont en werkt in Gdansk. Daar kun je niet alleen het Barnsteenmuseum<br />

bezoeken, maar vindt jaarlijks ook Amberif, de grootste barnsteenbeurs ter<br />

wereld, plaats. Elke editie laat zien dat dit natuurlijke materiaal zeker nog een<br />

toekomst heeft, door de presentatie van uiterst sobere, maar ook bijzonder<br />

originele objecten, van uiterst geraffineerd tot kitscherig en gedurfd.<br />

Jacek Ostrowski, sieraad, zilver en barnsteen. Gdansk, Barnsteenmuseum.<br />

61

Leila Jeffreys, Magnificent Ptilope, Taronga Zoo, Australie, 2018, pigment inkjet print, 91 x 72 cm. © De kunstenaar. Met toestemming van HANGAR.<br />

62

Speuren naar<br />

de perfecte foto<br />

Deze maand verwelkomt de<br />

lichtstad weer de populaire<br />

beurs Paris Photo. Fotografie is<br />

de meest verspreide kunstvorm<br />

voor een groot publiek, maar de<br />

fotomarkt is en blijft complex en<br />

zeer divers, met vaak een focus<br />

op iconische beelden.<br />

Een impressie.<br />

TEKST: GILLES BECHET<br />

Fotobeurzen en -tentoonstellingen<br />

spreken nog altijd een breed<br />

publiek aan. Daar zijn ook opvallend<br />

veel jongeren bij, aantrokken<br />

door de creativiteit van het medium en<br />

de overdaad aan beelden. Paris Photo is<br />

een van de meest bezochte fotobeurzen<br />

ter wereld. De fotomarkt bevindt zich in<br />

rustig vaarwater, met stabiele prijzen. Op<br />

zeldzame uitzonderingen na halen foto’s<br />

van beroemde fotografen niet de astronomische<br />

bedragen die men soms biedt voor<br />

hedendaagse kunstwerken of werken van<br />

beroemde schilders. De moderne samenleving<br />

zwemt in een oceaan van beelden.<br />

Dankzij de smartphone is iederéén nu<br />

een fotograaf. Er zijn historische foto’s,<br />

documentairefoto’s, straat-, conceptuele,<br />

mode- en fictiefoto’s en nog tal van andere<br />

genres, die elkaar niet zelden overlappen<br />

en beïnvloeden.<br />

IMPULSAANKOPEN EN VERZAMELAARS<br />

“Het publiek verwart vaak een los beeld<br />

met een ingelijste foto”, meent Judith Peyrat,<br />

curator van de Parijse Galerie Baudouin<br />

Lebon. “Fotografie is een medium,<br />

waarmee kun je veel dingen kunt doen”,<br />

voegt Roger Szmulewicz, van Gallery 51 in<br />

Antwerpen daaraan toe. Er is de impulsieve<br />

koper, die in een opwelling beslist,<br />

en de welingelichte verzamelaar, die heel<br />

goed weet wat hij koopt, zich informeert<br />

en vaak geïnteresseerd is in zeer specifieke<br />

werken. Sommige impulsieve kopers<br />

worden uiteindelijk verzamelaars, maar<br />

‘Zo’n zeven jaar<br />

geleden waren er meer<br />

jonge, bemiddelde<br />

kopers, die bereid<br />

waren veel geld neer<br />

te tellen voor een foto.<br />

Nu zijn dat er veel<br />

minder'<br />

DIDIER POUPARD<br />

lang niet allemaal. Velen stoppen zodra de<br />

muren bij hen thuis vol hangen. “Zeven<br />

tot acht jaar geleden waren er meer jonge,<br />

bemiddelde kopers, die bereid waren veel<br />

geld neer te tellen voor een foto. Nu zijn<br />

dat er veel minder”, vertelt Didier Poupard,<br />

specialist fotografie bij Bonhams Cornette<br />

de Saint Cyr.<br />

63

Maryam Firuzi, Scattered Memories of distorted future series, 2021, fotopapier, 90 x 120 cm. © De kunstenaar. Met toestemming van Silk Road Gallery / Paris Photo <strong>2022</strong>.<br />

Hangar Photo Art Center in Brussel presenteert<br />

geregeld werk van jonge talenten<br />

tegen betaalbare prijzen. “We richten ons<br />

tot een jong publiek, dat zichzelf graag<br />

een plezier gunt, dat niet louter op zoek is<br />

naar een decoratieve foto, maar meer te<br />

weten wil komen over de kunstenaar en<br />

ook een certificaat van echtheid wil bij de<br />

foto”, zegt Dephine Dumont, de directeur<br />

van het centrum. “Bij beginnelingen zien<br />

we soms enige achterdocht tegenover het<br />

medium fotografie, ingegeven door het reproduceerbare<br />

van foto’s en het feit dat zo’n<br />

kunstwerk niet noodzakelijkerwijs uniek is.<br />

Anderen maken zich dan weer zorgen om<br />

de duurzaamheid van het object.”<br />

WEINIG LAST VAN SPECULANTEN<br />

Edities en afdrukken zijn onlosmakelijk<br />

verbonden met fotografische kunst. Voor<br />

wie echter belangstelling koestert voor<br />

vintagefotografie, is dat al snel een probleem.<br />

Genummerde reeksen ontstonden<br />

samen met de ontwikkeling van de fotomarkt,<br />

eind jaren zestig, begin jaren zeventig.<br />

Henri Cartier-Bresson nummerde zijn<br />

afdrukken niet en signeerde ze ook niet<br />

altijd. Een kunstenaar als de Amerikaanse<br />

Lisette Model, over wie het Musée de la<br />

Photographie in Charleroi momenteel een<br />

tentoonstelling houdt (t/m 22-01, red.),<br />

maakte afdrukken op aanvraag, afhankelijk<br />

van een expositie of een koper.<br />

De papiersoort is vaak de enige manier om<br />

de ouderdom van een afdruk te bepalen.<br />

Het kwam vaak voor dat een kunstenaar<br />

vijftien jaar of langer hetzelfde papier gebruikte.<br />

De belangstelling van de veilinghuizen<br />

voor de fotografie is betrekkelijk<br />

recent. De eerste fotocollectie ging onder<br />

de hamer in 1974, bij Christie’s in Londen.<br />

Het waren foto’s uit het Victoriaanse tijdperk.<br />

Sindsdien zijn de grote moderne fotografen,<br />

die kunnen rekenen op de nodige<br />

mediabelangstelling, zoals Irving Penn en<br />

Richard Avedon, en hedendaagse fotografen<br />

zoals David LaChapelle, uitgegroeid<br />

tot vaste waarden op de veilingmarkt, met<br />

een marktwaarde van enkele tienduizenden<br />

tot enkele honderdduizenden dollars.<br />

Van speculatie hebben die weinig last. In<br />

mei <strong>2022</strong> ging een unieke afdruk van een<br />

naakt, van Helmut Newton, bij Christie’s<br />

onder de hamer voor $ 2,34 miljoen (€ 2,2<br />

miljoen). Dat was uitzonderlijk veel.<br />

De markt van de fotografie en die van<br />

de hedendaagse kunst evolueren gelijklopend,<br />

maar hebben wel elk hun heel<br />

eigen dynamiek. Soms zie je beide op één<br />

en dezelfde veiling. “Twintig jaar geleden<br />

gingen foto’s van Cindy Sherman en<br />

Richard Prince nog uitsluitend van de<br />

hand op fotoveilingen”, zegt Szmulewicz.<br />

“Tegenwoordig zie je ze ook op veilingen<br />

van hedendaagse kunst, met richtprijzen<br />

die honderd keer hoger liggen.” De Ame-<br />

64

‘Mensen zeggen iets<br />

unieks te willen, maar<br />

kopen vervolgens<br />

iets wat ze kennen of<br />

menen te kennen’<br />

ROGER SZMULEWICZ<br />

Silvia Rosi, Self portrait as my father, 2019, Giclèe Hahnemuhle Photo Rag Pearl, 88,9 x 88,9 cm. © De kunstenaar.<br />

Met toestemming van NCONTEMPORARY / Paris Photo <strong>2022</strong>.<br />

rikaanse markt lijkt momenteel betere<br />

perspectieven te bieden voor fotografie.<br />

Dat verklaart waarom grote internationale<br />

veilinghuizen hun fotoveilingen de laatste<br />

tijd vaak in New York houden.<br />

De markt houdt van zeldzame stukken.<br />

Soms kun je die zeldzaamheid zelf creëren.<br />

Poupard kreeg van de tijdschriften Life en<br />

Paris Match de vraag hun fotocollecties te<br />

veilen. Sommige foto’s waren van de hand<br />

van bekende fotografen, zoals Alfred Eisenstaedt,<br />

maar veel ervan waren van bescheiden<br />

waarde, € 150 tot 300. Dat is een beetje<br />

weinig voor een veiling. “Ik kwam toen op<br />

het idee die reportagefoto’s om te toveren<br />

tot kostbare objecten, mooi afgedrukt op<br />

speciaal papier, in een fraaie houten lijst”,<br />

vertelt hij. “Met bovendien de garantie van<br />

Life en Match dat ze de foto’s nooit op vergelijkbare<br />

grootte en papier zouden afdrukken.<br />

Zo werden het dus unieke stukken, die<br />

5.000 tot 10.000 euro opbrachten!”<br />

Howard Sochurek, Close-up of Argentine driver Juan Manuel Fangio in the rearview mirror of his Maserati,<br />

1957. © The LIFE Picture Collection.<br />

65

MERKWAARDIGE PARADOX<br />

Veel kopers zijn op zoek naar een beeld<br />

dat hen aanspreekt, dat ze ergens hebben<br />

gezien, een symbolisch beeld dat ze absoluut<br />

in huis willen halen. Het is geen foto<br />

van Richard Avedon of William Klein die<br />

ze kopen, maar een iconisch beeld. Bij de<br />

meeste beroemde fotografen zijn er altijd<br />

vijf of zes foto’s waarvan de marktwaarde<br />

die van de andere overtreft, foto’s die je ziet<br />

in tijdschriften en catalogi. Zoals Identical<br />

Twins van Diane Arbus, Coney Island<br />

Bather van Lisette Model en de Boy with a<br />

gun van William Klein. “Het is een merkwaardige<br />

paradox: mensen zeggen iets<br />

unieks te willen, maar kopen uiteindelijk<br />

iets wat ze kennen of menen te kennen”,<br />

merkt Szmulewicz op. Meermaals liet de<br />

galeriehouder jonge kopers kiezen tussen<br />

een beroemde foto van bijvoorbeeld William<br />

Klein en een van zijn minder bekende<br />

foto’s, in een unieke afdruk. Ze kozen steevast<br />

voor de bekendere foto, hoewel die<br />

veel duurder was.<br />

Internet is tegenwoordig een van de belangrijkste<br />

kanalen voor het veilen van<br />

foto’s. Het is één grote visvijver, waar je<br />

van alles in vindt. Er bevinden zich zeer<br />

serieuze sites, maar ook bedrieglijke. Tik je<br />

in een zoekmachine bijvoorbeeld de naam<br />

Nan Goldin in, dan krijg je foto’s van € 400<br />

tot $ 25.000 te zien. Sommige zijn gewoon<br />

‘Bij beginnelingen<br />

zien we soms een<br />

zekere achterdocht<br />

tegen het medium<br />

fotografie,<br />

ingegeven door<br />

het reproduceerbare<br />

van foto’s en<br />

de vaststelling dat<br />

een kunstwerk niet<br />

noodzakelijkerwijs<br />

uniek is’<br />

DELPHINE DUMONT<br />

digitale kopieën en andere gesigneerde<br />

afdrukken, maar voorzichtigheid is geboden.<br />

Fotografie is het medium dat het best<br />

past bij internet. Wat je ziet, is wat je krijgt.<br />

Met sculpturen en schilderijen is dat toch<br />

anders. Koop je een foto via internet, dan<br />

weet je niet of de afdruk van goede kwaliteit<br />

zal zijn. Je mist ook de directe emoties<br />

die een werk oproept, vooral als het van<br />

grote afmetingen is. Gelukkig zijn er nog<br />

de galeries!<br />

BEZOEKEN<br />

William Klein, Gun 1, New York, 1955. © De kunstenaar. Met toestemming van Gallery FIFTY ONE.<br />

Paris Photo<br />

Grand Palais Éphémère<br />

Parijs<br />

www.parisphoto.com<br />

10-11 t/m 13-11<br />

66

Charlotte Abramow, Nuages, Paris, 2015. © De kunstenaar. Met toestemming van HANGAR.<br />

67

‘Ik wil zo<br />

weinig mogelijk<br />

concessies doen’<br />

Galeriehouder Annet Gelink<br />

Annet Gelink vertegenwoordigt de nalatenschap van de beroemde fotograaf Ed van der Elsken al 25 jaar.<br />

68

Annet Gelink is al meer dan dertig<br />

jaar actief op de internationale<br />

hedendaagse kunstmarkt. Wij<br />

interviewden de toonaangevende<br />

galeriehouder uit Amsterdam<br />

over haar vak. Wat is volgens<br />

haar hetzelfde gebleven in de<br />

kunstmarkt en wat is veranderd?<br />

TEKST & BEELD: KOOS DE WILT<br />

<strong>Nederland</strong> is geen typisch verzamelaarsland,<br />

maar heeft toch<br />

een bloeiende kunstscene, weet<br />

galeriehouder Annet Gelink.<br />

“Met name Amsterdam was en is een belangrijke<br />

stad als het gaat om hedendaagse<br />

kunst. Een van de belangrijkste redenen is<br />

de aanwezigheid van twee internationaal<br />

goed aangeschreven postgraduaatacademies,<br />

de Rijksakademie en De Ateliers”,<br />

zegt ze. “Beide zijn een voedingsbodem<br />

voor jong opkomend talent. En heel internationaal<br />

ook. <strong>Nederland</strong>se galeries zijn<br />

vooral sterk in het promoten van jonge<br />

kunstenaars. Ik heb Ryan Gander in 2004<br />

ontdekt op de Rijksakademie en zijn carrière<br />

heeft sindsdien een enorme vlucht<br />

genomen. Zo zijn we ook ooit gaan werken<br />

met Rezi van Lankveld en Erik van Lieshout,<br />

die ons vervolgens ook weer jonge<br />

kunstenaars tippen. Rinella Alfonso, van<br />

wie je een schilderij achter mij ziet, werd<br />

ons aangeraden door Rezi van Lankveld. Ik<br />

raak geïnteresseerd als ik iets nog niet eerder<br />

heb gezien en het niet direct helemaal<br />

begrijp.”<br />

Schilderijen van Rinella Alfonso in The Bakery, de plek voor jong talent in de galerie.<br />

‘Internet wordt steeds belangrijker op de<br />

kunstmarkt, maar wij zetten vooral in op het<br />

persoonlijke contact bij de galerie’<br />

SNEL BEKEND, SNEL VERGETEN<br />

Samen met Diana Stigter startte Annet<br />

Gelink in 1992 Galerie Bloom in de<br />

Bloemstraat in Amsterdam. Vanaf 1999<br />

gingen zij apart verder en stichtten beiden<br />

toonaangevende galeries van hedendaagse<br />

kunst die nog steeds stevig aan de weg<br />

timmeren vanuit Amsterdam, de stad die<br />

als springplank fungeert en waar veel kunstenaars<br />

internationaal doorbreken. Gelink:<br />

“Amsterdam heeft voor verzamelaars<br />

als voordeel dat het werk van opkomende<br />

kunstenaars nog relatief betaalbaar is,<br />

anders dan de prijzen in bijvoorbeeld New<br />

York.”<br />

Soms raakt een galeriehouder zo’n kunstenaar<br />

ook kwijt, zoals Ajax zijn topspelers<br />

verliest aan Barcelona. Maar een kunstenaar<br />

kan in principe – om in de metafoor<br />

te blijven – in verschillende competities<br />

spelen voor verschillende ploegen. Sommige<br />

kunstenaars blijven dan ook hier. “Op<br />

beurzen als Frieze in Londen en Art Basel<br />

doen we contacten op met internationale<br />

verzamelaars en buitenlandse musea”,<br />

vertelt Gelink. “Steeds vaker kunnen wij zo<br />

de kunstenaar wereldwijd bedienen, soms<br />

als eerste galerie, dat komt met name door<br />

die beurzen. Maar dat blijft een fragiele<br />

relatie. Waar het op aan komt is dat je voor<br />

de kunstenaars hun werk verkoopt, maar<br />

ook dat je ze in de juiste musea krijgt, een<br />

reputatie helpt creëren."<br />

69

‘Een foto van Ed van der Elsken van Jackie Kennedy, vier jaar na de moord op haar man, Gelink: "Van al de fotografen die eromheen staan, kijkt Jackie, om een<br />

of andere reden, Ed aan."<br />

‘Het wordt<br />

steeds moeilijker<br />

kunstenaars op<br />

Art Basel te brengen:<br />

te duur. Er zit te<br />

veel druk op en dat<br />

is niet goed voor de<br />

kunstmarkt’<br />

Ook spelen er nieuwe ontwikkelingen<br />

in de kunstmarkt. Gelink: "Tegenwoordig<br />

worden veel kunstenaars ineens heel<br />

jong al heel bekend. Ze flakkeren op en<br />

verdwijnen vaak weer snel. Belangrijk is<br />

dat je talent kunt begeleiden. Maar het<br />

wordt steeds moeilijker ze op Art Basel te<br />

brengen: dat is veel te duur geworden. Er<br />

zit een te hoge druk op en dat is niet goed<br />

voor de kunstmarkt. Het pusht kunstenaars<br />

ook hun werken groter en duurder te<br />

maken zonder dat het werk er per se beter<br />

van wordt. Daarnaast wil de markt tegenwoordig<br />

vooral traditionele materialen,<br />

zoals canvas, keramiek of brons. Wat mij<br />

het eerste opvalt als ik op Basel rondloop,<br />

is dat er veel figuratief is, veel kleur en veel<br />

schilderijen. Kunst met niet te veel uitleg.<br />

Mensen verdiepen zich minder in kunst.”<br />

EIGEN GEZICHT<br />

In de top van de internationale kunstmarkt<br />

lijkt het steeds meer alleen maar te<br />

gaan over geld, zeker op een beurs als Art<br />

Basel. Gelink: “Dat is zeker waar, maar<br />

je wordt daar niet zomaar toegelaten<br />

met veel geld. Er wordt vooral gekeken<br />

naar de band die je hebt opgebouwd met<br />

je kunstenaars en wat je voor hen hebt<br />

betekend. Hoe je helpt hun carrières te<br />

ontwikkelen.”<br />

Hoe positioneert Gelink zich met haar<br />

galerie op die internationale hedendaagse<br />

kunstmarkt? “Wij proberen een balans<br />

te creëren tussen schilderijen, beelden,<br />

installaties, videokunst en fotografie.<br />

We zoeken ook kunstenaars, in verschillende<br />

fases van hun carrière, die allemaal<br />

zoveel mogelijk bij zichzelf blijven en niet<br />

meegaan met wat hot is. Wij proberen zo<br />

weinig mogelijk concessies te doen, brengen<br />

steeds een mix van experimenteler en<br />

meer gangbaar werk. Je moet natuurlijk<br />

wel de galerie draaiende houden. Maar je<br />

moet ook zeker een eigen gezicht houden<br />

in de markt.”<br />

Het internet wordt steeds belangrijker op<br />

de kunstmarkt. Hoe gaat Gelink daarmee<br />

om? “Iedereen wordt tegenwoordig gebombardeerd<br />

met mails, maar wij zetten<br />

70

juist in op het persoonlijke contact bij de<br />

galerie. Gallery director Floor Wullems<br />

en ik verdelen de klanten en kunstenaars<br />

om zoveel mogelijk persoonlijk contact te<br />

onderhouden. Rondom tentoonstellingen<br />

organiseren we daarom diners, openingen<br />

en masterclasses. We willen ervoor<br />

zorgen dat mensen echt contact maken<br />

met het werk. Je ziet dat ook de toevallige<br />

ontmoeting weer terugkomt van voor de<br />

coronatijd. Ik merk dat met name jonge<br />

mensen meer dan een paar jaar geleden<br />

geïnteresseerd zijn in kunst. En het hoeft<br />

niet allemaal omringd te zijn met hippe<br />

muziek, maar eerder met een ontmoeting,<br />

bijvoorbeeld met een dichter. We<br />

hebben net een leuke nieuwe collega aangenomen<br />

uit China, die gewerkt heeft bij<br />

een Chinese galerie die ook op Art Basel<br />

staat. Zij kan onze kunstenaars introduceren<br />

op de Chinese markt. Ook daar gaat<br />

het erom wie je kent.”<br />

VERRASSEN EN VERNIEUWEN<br />

Hoe belangrijk is jong en hip voor een galerie<br />

als die van Annet Gelink? “Kunst is niet<br />

leeftijdgebonden”, zegt ze. “Mijn man heeft<br />

op jonge leeftijd een vorm van dementie<br />

gekregen en verblijft nu in een verzorgingstehuis.<br />

Hij kan nog heel erg van kunst<br />

genieten en ook de veelal oudere mensen<br />

die daar wonen doen dat. Kunst geeft<br />

troost en dat is ook voor mij belangrijk. De<br />

bewoners komen langs als we een nieuwe<br />

tentoonstelling hebben en leven dan helemaal<br />

op, zeker bij een tentoonstelling over<br />

Ed van der Elsken, wiens werk ze vaak nog<br />

herkennen.”<br />

Wel moet je je als kunstenaar en ook als<br />

galerie voortdurend vernieuwen, vindt<br />

Gelink. “Juist bij ervaren kunstenaars merk<br />

ik dat. Dat zie je aan het werk van Marijke<br />

van Warmendam, die nu een geweldige<br />

show heeft in Landhuis Oud Amelisweerd<br />

in samenwerking met het Centraal Museum<br />

in Utrecht. Ook onze andere kunstenaars<br />

blijven ons verrassen, zowel de meer<br />

gevestigde als de opkomende kunstenaars.<br />

We vertegenwoordigen de nalatenschap<br />

van Ed van der Elsken al sinds 1994. Nog<br />

steeds is er geweldig werk van deze fotograaf<br />

waar nooit een boek of een museumtentoonstelling<br />

over is gemaakt. Daar<br />

zitten unieke beelden tussen, zoals de foto<br />

van een paar Molukse jongens die in Tiel<br />

zelfverzekerd om een auto hangen. Ze<br />

kijken Ed uitdagend aan terwijl eromheen<br />

mensen afwachtend toekijken. Die<br />

foto gaat heel erg over nu. Dat is wat een<br />

‘Wij proberen een<br />

balans te creëren<br />

tussen schilderijen,<br />

beelden, installaties,<br />

videokunst en<br />

fotografie’<br />

goede kunstenaar doet. En kijk eens naar<br />

deze foto van Jackie Kennedy, vier jaar na<br />

de moord op haar man, in een vergelijkbare<br />

open auto. Van al de fotografen die<br />

eromheen staan, kijkt Jackie, om de een of<br />

andere reden, Ed aan. Een geweldige foto<br />

die nog nooit eerder in omloop geweest.<br />

Een vondst!”<br />

Tot slot neemt de galeriehouder een trappetje<br />

naar beneden, naar The Bakery, de<br />

plek waar jong talent een podium krijgt.<br />

Hier is Ryan Gander ooit begonnen en<br />

nu is er werk te zien van Rinella Alfonso,<br />

een jonge Curaçaose kunstenaar die De<br />

Ateliers heeft gedaan en vorig jaar winnaar<br />

was van de Koninklijke Prijs voor<br />

Vrije Schilderkunst. Gelink: “Voor deze<br />

show maakte ze schilderijen op hout en<br />

gebruikte ze naast olieverf ook andere<br />

materialen, zoals siliconen en synthetisch<br />

haar. Hoe langer je kijkt, hoe beter het<br />

wordt. Ik verwacht heel veel van haar, ook<br />

internationaal.”<br />

BEZOEKEN<br />

Annet Gelink Gallery<br />

Amsterdam<br />

www.annetgelink.com<br />

Ed van der Elsken fotografeerde Molukse jongens die in Tiel zelfverzekerd om een auto hangen.<br />

Gelink: "Die foto gaat heel erg over nu. Dat is wat een goede kunstenaar doet."<br />

71

Hollands Glorie<br />

Vreemde duimen<br />

TEKST & FOTO’S: ANTON VOS<br />

Een zwaaihaak, ook bekend<br />

als zweihaak of duimstok, is al<br />

eeuwenlang een onontbeerlijk<br />

instrument voor de timmerman,<br />

voor wie precisie telt. Maar ook<br />

anderen maken er dankbaar<br />

gebruik van. Bijzondere<br />

vermelding verdient de<br />

kledingfirma M. Mosberg.<br />

Een zweihaak, zwaaihaak of duimstok<br />

is een door timmerlieden veelgebruikt<br />

stuk gereedschap. Men<br />

kan er hoeken mee overbrengen<br />

van een ontwerptekening of een bestaande<br />

hoek naar een werkstuk dat precies dezelfde<br />

hoek dient te hebben. De moderne zwei<br />

kan met een vleugelmoer in de gewenste<br />

stand worden vastgezet. In de 17e en 18e<br />

eeuw was dat nog niet het geval. Een zwei<br />

bestond toen uit een houten helft waarin<br />

de andere helft, die van koper was, scharnierend<br />

werd ingedraaid.<br />

Verder was er in die tijd altijd een maatverdeling<br />

op aangebracht, meestal in duimen,<br />

die op het houten deel begon en doorliep<br />

op het scharnierende koperen deel. Een<br />

gangbare lengte was 24 duim. Een typisch<br />

Hollandse 18e-eeuwse zwei was dus 24<br />

x 2,57 cm (Amsterdamse duim) lang. De<br />

maatverdeling werd op het hout ingeslagen<br />

met fijne koperen spijkertjes en in het<br />

koper was deze in gegraveerde vorm terug<br />

te zien. Dit alles gebeurde zeer secuur,<br />

want het was een precisie-instrument.<br />

De bij dit artikel afgebeelde zwei is daar<br />

een mooi voorbeeld van. Hij bevat zelfs<br />

nog een korte haak om een extra hoek aan<br />

te geven. Uitgeklapt meet deze haak ongeveer<br />

60 cm. Het gaat hier om duimen van<br />

2,5 cm. De andere kant is verdeeld in centimeters<br />

en loopt tot 50. Beide zijden lijken<br />

Een 24-duims zweihaak, met een extra kleine haak van 7 cm. Gemaakt van eikenhout en geelkoper. Aan de keerzijde staat een indeling in centimeters en<br />

het ingeslagen merk ‘M. Mosberg Bielefeld’.<br />

72

Het messing been en het korte been aan de centimeterkant. De schaal eindigt bij 50 cm. Gemerkt ‘M.<br />

Mosberg Bielefeld’.<br />

De familie<br />

werd dankzij<br />

de goedlopende<br />

business zeer<br />

vermogend en<br />

legde onder meer<br />

indrukwekkende<br />

kunstverzamelingen<br />

aan.<br />

Detail van de duimenkant: de spijkertjes zijn goed te zien, evenals de ingeslagen cijfers 5, 6 en 7.<br />

Het messing been en het korte been aan de duimenkant.<br />

origineel te zijn. De maten zijn niet alleen<br />

op het koper nauwkeurig aangegeven,<br />

ook op het hout zijn ze aan beide kanten<br />

zowel ingeslagen als met koperen spijkertjes<br />

gemarkeerd. Het zijn geen Rijnlandse<br />

duimen (2,61 cm), maar toch is aan de<br />

centimeterkant “Bielefeld” ingeslagen, een<br />

stad in Noordrijn-Westfalen. Ook wordt de<br />

naam M. Mosberg vermeld. Die is bekend:<br />

het is de firmanaam van een bedrijf dat<br />

gesticht werd door Moses Mosberg (1790-<br />

1874).<br />

DE FAMILIE MOSBERG<br />

Mosberg vestigde zich in Bielefeld als<br />

handelaar in tweedehandskleding. In onze<br />

contreien werd dit indertijd aangeduid als<br />

‘vodden’. Mosberg was in twee dingen erg<br />

goed: geld verdienen en kinderen verwekken.<br />

Zijn vrouw en hij kregen er elf.<br />

Intussen zette hij een bedrijf op waar ook<br />

De maatverdeling<br />

werd op het hout<br />

ingeslagen met<br />

fijne koperen<br />

spijkertjes en in het<br />

koper was deze in<br />

gegraveerde vorm<br />

terug te zien.<br />

nieuwe kleren werden gemaakt: de firma<br />

M. Mosberg. Zijn zoon Jonas, geboren in<br />

1830, bouwde het bedrijf verder uit, maar<br />

het waren vooral diens twee zonen Max<br />

en Julius, respectievelijk geboren in 1867<br />

en 1868, die een enorme schaalvergroting<br />

doorvoerden.<br />

De gebroeders Mosberg specialiseerden<br />

zich in beroepskleding. Hun fabrieken<br />

stonden niet alleen garant voor werkkleding<br />

voor banketbakkers en allerhande<br />

werklieden, maar ook en vooral werden<br />

er uniformen voor brandweer, politie en,<br />

ironisch genoeg, het leger vervaardigd. De<br />

familie werd dankzij de goedlopende business<br />

zeer vermogend en legde onder meer<br />

indrukwekkende kunstverzamelingen aan.<br />

Tegelijk behandelde ze haar arbeiders zeer<br />

goed en was zeer geliefd bij het personeel.<br />

Maar toen Hitler in 1937 de macht overnam,<br />

kwam er een abrupt einde aan<br />

hun voorspoed. De fabrieken, huizen en<br />

kunstverzamelingen – immers, joods bezit<br />

– werden geconfisqueerd. Max en Julius<br />

Mosberg werden met hun gezinnen in<br />

1942 opgehaald en weggevoerd naar concentratiekampen.<br />

Max werd vermoord in<br />

Treblinka en Julius in Theresienstadt, door<br />

nazi’s in door hen gemaakte uniformen.<br />

Als herinnering aan de familie is in Bielefeld<br />

het Mosberg Museum opgericht.<br />

Na dit trieste eind keren we terug naar de<br />

zweihaak. Mogelijk gaat het hier om een<br />

prototype, ontworpen rond 1820 ten tijde<br />

van de invoering van het metrieke stelsel.<br />

De duimen zijn waarschijnlijk een lokaal<br />

gebruikte maat. De firma Mosberg bestond<br />

al lang voor de invoering van de meter<br />

rond 1820. En daar ligt wellicht de verklaring<br />

voor hun hantering van de ongebruikelijke<br />

duimmaat.<br />

73

HOLLANDS GLORIE<br />

UITNODIGING<br />

Hollands Glorie in het Hart van de Jordaan<br />

Kom vooral poolshoogte nemen !<br />

Lieselot en Anton Vos nodigen U uit<br />

voor een ontvangst met versnaperingen ter gelegenheid van de “Open Dagen <strong>2022</strong>”<br />

zaterdag 10 en zondag 11 december <strong>2022</strong> telkens van 12.00 tot 18.00 uur.<br />

ANTIEK D’EGLANTIER<br />

EGELANTIERSGRACHT 93W<br />

1015 RE AMSTERDAM<br />

WWW.DEGLANTIER.COM

IN DE KANTLIJN VAN DE KUNSTMARKT<br />

Onberispelijke herkomst,<br />

menig archeologisch voorwerp<br />

gaat er mank aan.<br />

NOTITIES VAN<br />

ROBERT-JAN VAN RAVENSTEIJN<br />

Bij de TEFAF Maastricht, ons nationale<br />

paradepaardje op het gebied van<br />

kunstbeurzen, wordt elk aangeboden<br />

object voor de opening door<br />

experts bekeken. Die krijgen daarvoor twee<br />

dagen de tijd, maar keuren hoofdzakelijk op<br />

echtheid (dus ouderdom) en kwaliteit. Naast<br />

deze keuringscommissie wordt er door een<br />

vertegenwoordiger van het Art Loss Register<br />

op gelet of de aangeboden kunst en antiek<br />

niet van diefstal afkomstig is, maar daar blijft<br />

het verder bij. Wat de werkelijke herkomst van<br />

de archeologische artefacten betreft, gaat de<br />

beurs ervan uit dat de handelaren die deze<br />

aanbieden, zelf zijn nagegaan waar ze zich<br />

vóór 2009 hebben bevonden. Het is uiteraard<br />

ideaal als men kan aantonen dat ze op een<br />

legale wijze afkomstig zijn van een opgraving.<br />

Dat ze niet gesmokkeld zijn of dat ze tot een<br />

museumcollectie of een bekende particuliere<br />

verzameling behoord hebben. Als ze<br />

van een kunsthandel stammen, moet deze<br />

op z’n minst over een zeer goede reputatie<br />

beschikken.<br />

Met betrekking tot deze laatste categorie<br />

blijkt er op het gebied van de ware herkomst<br />

door de betrokkenen nog wel eens ruimhartig<br />

met de waarheid te worden omgesprongen.<br />

Niet altijd wordt er gecontroleerd of<br />

de documenten van de objecten die uit de<br />

mediterrane gebieden stammen werkelijk<br />

kloppen. Maar ook musea laten, geleid door<br />

begerigheid, wat dat betreft soms bewust<br />

een steek vallen. Zo hebt u in de kranten<br />

kunnen lezen dat het Metropolitan Museum<br />

of Art, na een inbeslagname door de New<br />

Yorkse autoriteiten, onlangs 27 objecten (21<br />

Italiaanse en 6 Egyptische) die geen onberispelijke<br />

herkomst bezaten, heeft moeten<br />

teruggeven aan de twee landen waaruit<br />

deze afkomstig waren. Van die 21 Italiaanse<br />

kunstwerken waren er maar liefst 8 afkomstig<br />

van de eigenaar van Palladion Antike Kunst<br />

in Bazel, te weten Gianfranco Becchina. Bij<br />

diens naam had er bij de conservatoren van<br />

dat New Yorkse museum toch al vele jaren<br />

geleden een bel moeten gaan rinkelen, want<br />

deze handelaar genoot al in de vorige eeuw<br />

een internationale bekendheid vanwege de<br />

verkoop van artefacten met een illegale achtergrond.<br />

Hij is sindsdien al meerdere keren<br />

met justitie in aanraking gekomen. Het museum<br />

had het echter nooit nodig gevonden<br />

om, na het bekend worden van de reputatie<br />

van Gianfranco Becchina, argwaan te hebben<br />

ten aanzien van de herkomst van de bij<br />

hem gekochte objecten. En dat terwijl deze<br />

afkomstig waren van ‘tombaroli’, grafrovers<br />

in dienst van de Cosa nostra.<br />

Overigens was het Metropolitan Museum<br />

niet de enige die illegaal verhandelde kunst<br />

in zijn collectie had. In 1994 vond de Italiaanse<br />

politie in het wrak van de auto van de bij een<br />

ongeluk overleden bekende antiquiteitensmokkelaar<br />

Pasquale Camera, o.a. een foto<br />

van een Paestan rood-figurige krater, vermoedelijk<br />

vervaardigd door Asteas. Bij nader<br />

onderzoek bleek deze krater door Gianfranco<br />

Becchina, die connecties onderhield met<br />

Camera, in 1981 voor 275.000 dollar verkocht<br />

te zijn aan het J. Paul Getty Museum.<br />

Dit museum heeft deze krater, samen met<br />

twee andere objecten, in 2005 aan Italië<br />

teruggegeven.<br />

In september 1995 vonden de carabinieri<br />

tussen de papieren van de hierboven genoemde<br />

Pasquale Camera een ‘organigram’,<br />

oftewel een handgeschreven lijst met illegaal<br />

opgegraven artefacten. Daarin stond<br />

ook aan welke verzamelaars en musea deze<br />

waren verkocht en welke handelaren zich<br />

daarmee bezig hadden gehouden. Dat waren<br />

de Amerikaanse dealer Robert Hecht, die<br />

hiervoor samenwerkte met Giacomo Medici<br />

(in Italië al in 1967 veroordeeld voor handel<br />

in geroofde antieke kunst) en Gianfranco<br />

Becchina. Naar aanleiding van deze vondst<br />

riepen de carabinieri in 2001 de hulp in van<br />

de Zwitserse politie, waarna er in 2002 een<br />

inval volgde bij Palladion Antike Kunst op<br />

de Blumenregen 24 te Bazel (en de drie<br />

depots hiervan). Alleen de echtgenote van<br />

Gianfranco Becchina, de Zwitserse Ursula<br />

Juraschek, bleek aanwezig te zijn, want haar<br />

man had daarvoor kennelijk lont geroken<br />

en was al uitgeweken naar Castelvetrano op<br />

Sicilië, waar hij in 1939 geboren was en een<br />

gedeelte van een palazzo bezat. Alle in Bazel<br />

aanwezige en illegaal vanuit Italië geëxporteerde<br />

artefacten werden in beslag genomen,<br />

waaronder een aantal dat nog gerestaureerd<br />

moest worden. Behalve bij deze inval ontdekten<br />

de Zwitserse en Italiaanse politie in 2005<br />

in Bazel nog een pakhuis van Gianfranco<br />

Becchina. De inhoud daarvan bracht het totaal<br />

van de aangetroffen antieke keramische<br />

voorwerpen, bronzen beelden en fresco’s op<br />

6.315. De geschatte waarde hiervan was 58<br />

miljoen euro. De invallen in Bazel leverden<br />

ook nog 17.000 documenten en 8.000 foto’s<br />

van illegaal verkregen objecten op.<br />

Behalve de ambtelijke molens, draaien ook<br />

de gerechtelijke vaak langzaam. Bovendien<br />

vertraagde de gerechtelijke procedure ook<br />

nog eens aanmerkelijk, omdat er door de<br />

advocaten van Becchina een aantal juridische<br />

stappen ondernomen werd om de teruggave<br />

aan Italië van de illegaal ingevoerde<br />

artefacten te blokkeren. Tenslotte kwam het<br />

Zwitserse Federale Hof begin 2014 tot een<br />

definitieve beslissing, waarna, en dat was dus<br />

na dertien jaar, de laatste 68 artefacten naar<br />

Italië terugkeerden. In januari 2015 werden<br />

alle gerepatrieerde objecten in Rome tentoongesteld<br />

in vier zalen van het museum<br />

Terme di Diocleziano.<br />

En hoe is het met de thans 84-jarige<br />

Gianfranco Becchina afgelopen? U zult het<br />

niet geloven, maar hij loopt vrij rond. De<br />

rechter heeft hem niet veroordeeld wegens<br />

gebrek aan bewijs, omdat er getuigen hebben<br />

gelogen en omdat er aanklachten zijn<br />

verlopen. Zo gaat dat in Italië.<br />

Alleen op de eis van de DIA, de Direzione<br />

Investigativa Antimafia is ingegaan. Deze<br />

stelde dat de rijkdom van Gianfranco<br />

Becchina is ontstaan uit de opbrengst van<br />

illegale archeologische voorwerpen, verkregen<br />

via een samenwerking met de Siciliaanse<br />

maffia. Zijn vermogen en alle materiële activa,<br />

dienden verbeurd te worden verklaard.<br />

En zo werd deze malafide handelaar onlangs<br />

ruim 10 miljoen euro armer en moet hij het<br />

nu doen zonder zijn Atlas Cements Ltd., zijn<br />

Olio Verde S.r.l., 38 gebouwen, waaronder<br />

zijn palazzo, 18 stukken grond en vier voertuigen.<br />

Eindelijk gerechtigheid zullen we maar<br />

zeggen.<br />

75

PAN-koorts<br />

in Amsterdam<br />

Een heel bijzonder gelegenheidsglas<br />

om mee te drinken op de jonggeboren<br />

zoon met de inscriptie 'GELUCK MET U<br />

SOON'. Gegraveerde kraamglazen waren<br />

populair in de 18e eeuw en meestal<br />

is hierop alleen de moeder met haar<br />

kindje afgebeeld. De juiste datering<br />

kon men bij Frides Lameris onder meer<br />

afleiden uit het schijfje tussen de kelk<br />

en de stam en uit de brede stam en de<br />

gewelfde voet. Ook het fontangekapsel<br />

van de vrouw was populair rond 1700 en<br />

bevestigt de datering van het glas in de<br />

vroege 18e eeuw. Loodglas, 1700-1720,<br />

hoogte: 19,2 cm, diameter kelk: 8,5 cm,<br />

voet: 8,4 cm. Herkomst: Engels glas met<br />

<strong>Nederland</strong>se gravure. Frides Laméris<br />

Kunst & Antiek, Amsterdam.<br />

76

Eind november is het weer feest in<br />

de RAI. Zo’n 125 kunsthandelaren,<br />

antiquairs en galeriehouders<br />

komen samen om de vijfendertigste<br />

editie van <strong>Nederland</strong>se grootste<br />

kunstbeurs te vieren. Van fotografie<br />

tot antieke wapens en sieraden,<br />

schilderijen en zilver: er zal weer<br />

heel wat te zien en te ontdekken<br />

zijn op PAN Amsterdam. <strong>COLLECT</strong><br />

wil de objecten graag verbinden<br />

met de mensen die ze verhandelen<br />

en verzamelen en kwam zo tot een<br />

aantal boeiende gesprekken.<br />

Al veertien edities van de PAN<br />

hebben ze bezocht, verzamelaarsechtpaar<br />

Marco de Bock<br />

en Erik Hooijmeijer. Meestal<br />

ging een mooi stuk mee naar huis. Marco<br />

de Bock: “De ene keer gaan we op bezoek<br />

zonder een cent uit te geven, een andere<br />

keer kopen we een bijzonder waardevol<br />

stuk. Zo had Rachel Reijers ons<br />

vooraf lekker gemaakt met een nieuwe<br />

aanwinst voor haar PAN 2014-stand:<br />

een piëdestal van Carlo Bugatti. Op de<br />

opening renden we bijna naar haar stand<br />

om de Bugatti te aanschouwen: gelukkig<br />

nog zonder rode sticker. Gezien de prijs<br />

vroegen we een uurtje bedenktijd. Tijdens<br />

dat uur liepen we op de beurs rond,<br />

maar zagen niets, omdat we maar aan<br />

één ding konden denken. De piëdestal<br />

werd gekocht.”<br />

Het hart van deze verzamelaars ligt bij<br />

art nouveau, art deco en modernisme<br />

en design uit de jaren dertig. Drie stands<br />

worden daarom steevast op de beurs<br />

bezocht: die van Antes Art 1900, Lennart<br />

Booij Fine Art & Rare Items en Galerie<br />

Van den Bruinhorst. “Bij alle drie hebben<br />

we objecten aangeschaft voor onze collectie<br />

waarmee we in 2004 zijn gestart”,<br />

vertelt De Bock. Soms zorgt een PAN-bezoek<br />

voor een verrassing: “Op PAN 2021<br />

zagen we bij Lennart Booij werk van de<br />

Weense kunstenaar Mariette Lydis uit<br />

de jaren twintig en dertig. Een zelfportret<br />

van haar moest en zou mee. De PAN<br />

van 2011, 2019 en 2021 hebben we met<br />

vrienden bezocht. Dan sta je ook stil bij<br />

objecten die buiten de eigen interesse<br />

liggen. Zo zie je dus meer!”<br />

Daniel Kruger (Zuid-Afrikaans-Duitse kunstenaar), collier, z.t., 2013, unicum, uitgevoerd in glas en zilver,<br />

lengte: 75 cm. Koudijs: “Normaal gesproken associeer je glasscherven met gevaar, maar Kruger heeft<br />

elk fragment minutieus bewerkt, dus volkomen veilig te dragen. Hij maakte er vervolgens een klassiek geregen<br />

halssieraad van, met een spectaculair verloop in grootte: museumkwaliteit!”. Galerie Rob Koudijs,<br />

Amsterdam. Prijsindicatie: € 4.100.<br />

KUNSTSIERADEN<br />

Wie de stand van Galerie Rob Koudijs<br />

eerder bezocht weet dat het er opnieuw<br />

gezellig druk zal zijn met veel gretige verzamelaars.<br />

Rob Koudijs weet als geen ander<br />

hoe het publiek te verwennen met een<br />

verrassend aanbod. Op deze stand vind je<br />

‘kunstsieraden’, een fantastisch medium<br />

met een autonome zeggingskracht. “Deze<br />

sieraden maken je leven leuker, mooier en<br />

bijzonderder”, beweert hij. “Je kan ze dagelijks<br />

dragen of als object een plaats geven<br />

in je huis.”<br />

Koudijs probeert altijd van de kunstenaars<br />

die de galerie vertegenwoordigt gloednieuwe<br />

sieraden mee te nemen die net<br />

van de werkbank komen of nooit eerder in<br />

<strong>Nederland</strong> te zien zijn geweest. “Ook tonen<br />

we de beste stukken uit onze recentste<br />

tentoonstellingen. Zo kan iedereen die<br />

deze niet kon bezoeken tóch de laatste<br />

ontwikkelingen bijhouden.”<br />

De bezoekers aan de PAN zijn hoog aangeschreven<br />

bij de galerie. Koudijs: “Ze zijn<br />

goed geïnformeerd, nieuwsgierig en bereid<br />

een nieuw avontuur aan te gaan. Ook over<br />

de beurs is hij lovend: “Je wordt altijd geconfronteerd<br />

met objecten en ideeën die je<br />

nog niet kende: wat wil je nog meer?”<br />

‘PAN-bezoekers zijn<br />

goed geïnformeerd,<br />

nieuwsgierig en bereid<br />

een nieuw avontuur<br />

aan te gaan’<br />

ROB KOUDIJS<br />

77

KERAMIEKWENS<br />

Leen van den Berg uit Gouda bezoekt de<br />

PAN al jaren en kocht er telkens een nieuw<br />

stuk modern keramiek. “Meestal vond ik<br />

een aanvulling voor mijn collectie bij Carla<br />

Koch, die dit jaar helaas is overleden.” Haar<br />

wens is dan ook dat PAN Amsterdam een<br />

nieuwe galerie voor moderne keramiek<br />

uitnodigt om deze leemte op te vullen. Een<br />

praktische tip heeft ze ook: “Een oesterbar<br />

is voor mij niet echt nodig, wel een plek<br />

met belegde broodjes.”<br />

KAKETOE ZOEKT FAUTEUIL<br />

Voor De Bock en Hooijmeijer is de PAN om<br />

drie redenen zeer aantrekkelijk: de prettige<br />

sfeer, de overzichtelijke opzet en de vertegenwoordiging<br />

van kunst uit verschillende<br />

tijdperken en continenten, van Egyptisch/<br />

Romeins tot en met hedendaagse kunst.<br />

“Zo is onze smaak zich aan het verbreden<br />

naar fotografie, mede dankzij de PAN”, vertellen<br />

ze. De Bock: “Ik kan me ook nog goed<br />

de introductie van het designpaviljoen in<br />

2008 herinneren. Design is nu al jaren geïntegreerd<br />

in de beurs. Een grote verrijking!”<br />

Een kleine kritische kanttekening: “Op de<br />

openingsdag mogen de kunst en standhouders<br />

wat meer centraal staan in plaats van<br />

de hapjes en drankjes.”<br />

Maar PAN Amsterdam bezoeken blijft een<br />

spannend gebeuren dat ook achteraf blijft<br />

nazinderen, zo blijkt uit een aankoop in<br />

2021. Hooijmeijer: “Vorig jaar viel ons oog<br />

op twee modernistische stalen buisfauteuils,<br />

bij Galerie Van den Bruinhorst. Later<br />

lazen we dat de fauteuils uit de jaren dertig<br />

zijn en afkomstig van de firma Kuyken. We<br />

werden hebberig. Want in juni 2021 hadden<br />

we een cloisonnépaneel gekocht met een<br />

door Marie Kuyken ontworpen voorstelling<br />

van een kaketoe, dat ook nog in de tentoonstelling<br />

Cloisonné – Marie Kuyken in het<br />

Kunstmuseum Den Haag heeft gehangen.<br />

Begin dit jaar togen we met kunstvrienden<br />

naar de galerie in Kampen, waar de fauteuils<br />

gelukkig nog stonden. De vraagprijs<br />

deed ons fors slikken, maar ze moesten<br />

mee. Ze zijn nu verenigd met de kaketoe.”<br />

‘Liever broodjes<br />

dan oesters’<br />

LEEN VAN DEN BERG<br />

Jan Maarten Voskuil, Pointless Magnolia, <strong>2022</strong>, acrylverf op linnen, diameter 152 cm. NL=US Art, Rotterdam.<br />

Prijsindicatie: € 22.500.<br />

KARAKTER EN UITSTRALING<br />

Dat het voor velen vooral als een eer<br />

aanvoelt om op PAN Amsterdam te staan,<br />

toont het karakter en de uitstraling van de<br />

beurs aan. “Als galerie voor hedendaags<br />

kunst zijn we blij dat we onderdeel van<br />

PAN zijn, een in oorsprong in antiek gespecialiseerde<br />

beurs”, zegt Clemente Brakel<br />

van NL=US Art, die voor de tweede maal<br />

deelneemt. “Er is een prachtig scala van<br />

diverse galeries met hun eigen expertise.<br />

We proberen werk van kunstenaars mee te<br />

nemen waarvan we denken dat het bij het<br />

PAN-publiek aanslaat.”<br />

STRATEGISCH OP JACHT<br />

Marcel Gubbels bezoekt de PAN volgens<br />

een strak ritme en met een duidelijk plan.<br />

“Alles bekijken is onmogelijk, je moet ook<br />

niet alles willen zien, want dan word je<br />

dol”, meent hij. Gubbels deelt zijn bezoek<br />

op in jachtmomenten en rustpauzes, met<br />

een verlanglijst in de hand. “Ik loop niet<br />

langer dan 45 minuten rond en ga dan<br />

even zitten voor lunch of een drankje. Na<br />

drie rondes heb je de beurs wel gezien en<br />

meestal ga ik zo twee keer.”<br />

Ook voor de aankoop is een strategie<br />

bedacht. “Je moet een werk nooit meteen<br />

kopen. Kijk eerst even verder en ga<br />

eventueel later op de dag terug naar de<br />

handelaar en zie of het betreffende werk<br />

je nog aanspreekt. Ook kun je ondertussen<br />

mobiel het internet raadplegen voor<br />

de beste prijs-kwaliteitverhouding.” Of dit<br />

klopt, laten we als redactie in het midden,<br />

maar volgens Gubbels is de prijs altijd<br />

onderhandelbaar. “Ik raad aan nooit de<br />

vraagprijs te betalen maar een eerste bod<br />

te doen dat zeker dertig procent lager is.<br />

Geef aan dat je interesse hebt en een optie<br />

wil, dan kan de handelaar bellen als er een<br />

andere geïnteresseerde is. Na de beurs zijn<br />

de prijzen vaak iets lager.”<br />

Ten slotte heeft Gubbels voor zowel PAN<br />

Amsterdam als de bezoeker nog een tip.<br />

“PAN moet zijn eigen identiteit nastreven,<br />

een eigen karakter hebben en zorgen voor<br />

goede en betrouwbare handelaren. Als<br />

bezoeker kom je het beste met de trein: de<br />

verbindingen zijn goed. Het loont ook de<br />

moeite om buiten de beurs te gaan eten,<br />

want vlakbij liggen gezellige en goedkopere<br />

restaurants, zoals Visaandeschelde.<br />

78

MATTHEUS van HELMONT<br />

(Antwerp 1623 - after 1679 Brussels)<br />

REMBRANDT HARMENSZ. VAN RIJN<br />

(Leiden 1606-1669 Amsterdam)<br />

ANDREAS SCHELFHOUT<br />

(The Hague 1787 - 1870)<br />

WILLY BOERS<br />

(1905 - Amsterdam - 1978)<br />

Douwes Fine Art is the oldest family-owned art dealer in the world, established in 1770 and now in its 8th<br />

and 9th generation. We offer five centuries of paintings (from 1500 until today), works on paper and sculpture:<br />

Dutch (including original Rembrandt prints), Flemish, French, Modern and non-European<br />

(including Africanists and contemporary Chinese) art.<br />

Our unique collection of quality art is the result of over 250 years of expertise in buying art as well as our<br />

knowledge of the conservation and restoration of important works of art.<br />

The gallery is open to the public from Tuesday to Friday and by appointment. Furthermore, we look forward<br />

to welcoming you at the PAN Art Fair in Amsterdam at stand 111. Please visit our website for an overview of<br />

our collection and feel free to contact us with any questions you might have.<br />

SALES - PURCHASES - CONSIGNMENTS - RESEARCH - ADVICE<br />

EXHIBITIONS - VALUATIONS AND RESTORATIONS<br />

Johannes Vermeerstraat 15hs • 1071 DK Amsterdam • The Netherlands<br />

Tel. +31(0)20 664 63 62 • info@douwesfineart.com • www.douwesfineart.com

Een set Thaise paalwapens van het hof van Koning Rama IV, ook bekend als Mongkut, Thailand, ca. 1860, stalen klingen, verguld koperen monteringen, hardhouten<br />

schachten, lengte: 170 cm. Mandarin Mansion Antiques, Haarlem. Prijsindicatie: € 120.000 euro.<br />

EXPERT ONDER DE GROTEN<br />

Peter Dekker van Mandarin Mansion<br />

Antiques debuteerde afgelopen jaar op<br />

de PAN. “Aanvankelijk dacht ik dat een<br />

deelname niets voor mij zou zijn. Mijn<br />

fascinatie als kind voor ridders, piraten<br />

en samoerai geëvolueerd te zien van een<br />

verzameling tot een fulltime baan met<br />

heel veel expertise tot een platform van<br />

dit niveau, bleek uiteindelijk toch een<br />

beleving met heel veel voldoening.” Dekker<br />

grijpt deze kans om aan de bezoekers<br />

te tonen hoe waardevol wapens zijn en<br />

hoe het gebruiksvoorwerp in ontwerp en<br />

vakmanschap zijn functie overstijgt. “Dat<br />

ik hier andere mensen ontmoet dan mijn<br />

normale klanten, die tegelijk enorm geïnteresseerd<br />

zijn, maakt de PAN heel leuk.<br />

Bovendien is de sfeer tussen de top van de<br />

<strong>Nederland</strong>se kunsthandel erg vriendelijk<br />

en gemoedelijk.”<br />

COBRA EN HEDENDAAGS<br />

De PAN hoort bij Jaski en Jaski hoort bij<br />

de PAN: dat is duidelijk. “Wij doen al mee<br />

vanaf de beginjaren van de PAN omdat<br />

dit de mooiste en meest kwalitatieve nationale<br />

kunstbeurs is,” aldus Robbert van<br />

Ham. “Wij proberen altijd een interessante<br />

combinatie te tonen van topwerken van<br />

de CoBrA-groep en de beste werken van<br />

onze hedendaagse kunstenaars.”<br />

Karel Appel, Garçon, olieverf op doek, 1965, 146 x 114<br />

cm. Provenance: Gimpel Fils. Gallery, London. Jaski<br />

Art Gallery, Amsterdam.<br />

80

Helmantel’S mooiste<br />

Mark Haasnoot Fine Arts<br />

Register Taxateurs<br />

Stand 91 PAN Amsterdam<br />

06 217 16 427 / mchaasnoot@gmail.com

DUURZAAMHEID IN HET VAANDEL<br />

Jacob Roosjen bereidt zich maanden<br />

voor om op PAN het beste te kunnen<br />

aanbieden. “Het streven is altijd om<br />

tijdens PAN Amsterdam een aantal<br />

mooie recente aanwinsten in onze<br />

collectie antiek zilver te presenteren.<br />

Gedurende het jaar wordt er aangekocht<br />

en onderzoek gedaan, en worden de<br />

zilveren voorwerpen gedocumenteerd.<br />

Wij zorgen ervoor dat ieder zilveren<br />

object PAN-waardig is, dat het kwaliteit<br />

heeft, zeldzaam of uniek is.” Antieke<br />

zilveren objecten hebben niet alleen een<br />

historische waarde, ze dragen bij aan een<br />

duurzame manier van leven. “Zilveren<br />

voorwerpen, of het nu siervoorwerpen<br />

of gebruiksvoorwerpen zijn, zijn door<br />

de eeuwen heen vaak door vererving,<br />

schenking of verkoop in andere handen<br />

beland. Zilver is duurzaam, getuige de<br />

eeuwenoude zilveren objecten in onze<br />

collectie, die nog altijd kunnen glanzen<br />

en uitermate geschikt zijn voor een<br />

mooi geschenk bij welke memorabele<br />

gelegenheid dan ook.”<br />

Christiaan Mensink, set van zes kandelaars, Amsterdam, 1807-1809, 3264 gram bruto, ca. 2678 gram zilver,<br />

hoogte: 31 cm. Jacob J. Roosjen, www.jacobroosjen.com.<br />

‘PAN Amsterdam is een thuiswedstrijd<br />

met een fantastisch publiek’<br />

NIELS DE BOER, KUNSTHANDEL P. DE BOER<br />

LEVE DE DIVERSITEIT<br />

Niels de Boer, derde generatie galeriehouder<br />

bij Kunsthandel P. de Boer noemt PAN<br />

Amsterdam een thuiswedstrijd met een<br />

fantastisch publiek. “Het is de beste <strong>Nederland</strong>se<br />

beurs waar we altijd een divers aanbod<br />

laten zien in tijden, stijlen en prijzen.”<br />

Dat de diversiteit zorgt voor meer keuze is<br />

volgens hem een goede zaak. “Ik wil graag<br />

benadrukken dat je alles kan combineren<br />

wat je maar wil en dat oude meesters niet<br />

alleen in musea thuis horen.”<br />

Bartholomeus Breenbergh (Deventer, ca. 1598 -<br />

Amsterdam, ca. 1657), Landschap met klassieke<br />

ruïnes, olieverf op paneel, 32,3 x 50,7 cm. Discreet<br />

gesigneerd en gedateerd ‘B.B. A* 1632’, linksonder<br />

op de sokkel. Herkomst: anonieme verkoop;<br />

J.C.Naón y Cia S.A., Buenos Aires, 11-7-2018, als<br />

Hollandse School, 18e eeuw van een particuliere<br />

verzamelaar. Kunsthandel P. de Boer, Amsterdam.<br />

Prijsindicatie: € 50.000.<br />

82

Collectie Harms Rolde<br />

Borgerderstraat 12<br />

9449 PA Nooitgedacht<br />

www.collectieharms-rolde.nl<br />

info@collectieharms-rolde.nl<br />

088 – 100 31 00<br />

7 dagen per week<br />

geopend van 08.00<br />

tot 22.00 uur.<br />

DeelNemer<br />

STAND<br />

61<br />

Henk Helmantel Groentestilleven, Olieverf op paneel 104 x 122 cm, 1984<br />

Adv_Collect_<strong>November</strong>_<strong>2022</strong>.qxp_Ligthart 06-10-<strong>2022</strong> 13:28 Pagina 1<br />

Art Nouveau / Art Deco / Design<br />

Ico & Luisa Parisi - Terni executive desk - ontw.: 1958 M.I.M. Roma<br />

Alida Goubitz (1904-1975), Gezicht op Buissche Heide, olieverf, 50 x 70 cm<br />

Rachel Reijers<br />

Deelnemer PAN Amsterdam<br />

stand 82<br />

*31 6 418 102 53<br />

info@antes-artdeco.nl<br />

www.antes-artdeco.nl<br />

PAN Amsterdam | 20-27 november | stand 63<br />

Speciale presentatie met werken van Alida Goubitz.<br />

Daarnaast Adriaan Lubbers, H.J. Wolter, Willy Sluiter,<br />

Peter Alma, Else Berg, Jan Wolkers, Jeroen Henneman,<br />

Jan Schoonhoven, Robert Zandvliet e.a.<br />

T 06 53325158<br />

arnoldligthart.com

Gerben Mulder, Full Bloom, <strong>2022</strong>, olieverf op doek, 200 x 200 cm. MPV Gallery, Oisterwijk.<br />

Prijsindicatie: € 20.000.<br />

SFEERVOL EN GEVARIEERD<br />

MPV Gallery uit Oisterwijk presenteert<br />

op PAN Amsterdam diverse kunstvormen,<br />

van schilderkunst en beeldhouwkunst<br />

tot design. “Wij willen laten zien dat de<br />

verschillende disciplines uitstekend met<br />

elkaar te combineren zijn, mits ze dezelfde<br />

kwaliteitsnorm hebben”, zegt galeriehouder<br />

Mark Peet Visser.<br />

De kwaliteitsnorm en variëteit van PAN<br />

Amsterdam passen volgens hem bij die<br />

van MPV Gallery en hun klanten. “Het<br />

is een sfeervolle beurs met een aantrekkingskracht<br />

voor een groot publiek. Onze<br />

selectie van opkomende en mid-career<br />

kunstenaars uit binnen- en buitenland, onder<br />

wie Gijs van Lith, Richard Hutten, Beat<br />

Zoderer, Antony Micallef, Gerben Mulder,<br />

Thom Puckey, Ted Noten, Robbert de<br />

Goede en Gemmy Woud-Binnendijk, biedt<br />

een breed scala aan hedendaagse kunst.”<br />

JONG VROUWELIJK TALENT<br />

Pien Rademakers van Rademakers Gallery<br />

uit Amsterdam wil op de PAN een duidelijk<br />

statement maken. “Wij willen zoveel<br />

mogelijk vrouwelijke kunstenaars een<br />

podium geven”, zegt ze. “Net zoals de voorgaande<br />

jaren zoeken we ook een mix in de<br />

relatie tussen kunst en design. Daarbinnen<br />

presenteren we nieuwe talenten, zoals<br />

Leonie Schneider, Studio Irma en Sampat<br />

Studio, om de kunstverzamelaar te verrassen<br />

met hedendaagse kunst van hoge kwaliteit.<br />

We nemen daarin een risico, maar<br />

geven hen graag dat podium.”<br />

Duurzaamheid is een andere pijler van<br />

Rademakers Gallery, waarbij aan zoveel<br />

mogelijk verantwoord materiaalgebruik<br />

wordt gedacht. Voorbeelden zijn het werk<br />

van Joana Schneider, Sebiha Demir en<br />

Simone Post, die respectievelijk visserstouwen,<br />

kogelhulzen en misprints van Vliscostoffen<br />

hergebruiken.<br />

Sehiha Schneider, Little Bear, 28 x 31 x 33 cm, editie van vijf. Rademakers Gallery, Amsterdam.<br />

Prijsindicatie: € 8.500.<br />

Rademakers Gallery<br />

brengt duurzaamheid,<br />

diversiteit en<br />

femininiteit in kunst<br />

en design.<br />

Voor haar is het de diversiteit die deze<br />

beurs zo aantrekkelijk maakt. “Je stapt een<br />

andere wereld in. In deze tien dagen heeft<br />

de organisatie een sprookje opgebouwd<br />

waarin alle deelnemers hun allernieuwste,<br />

allermooiste kunstwerken tonen. Rademakers<br />

Gallery brengt het hedendaagse:<br />

veel jonge, talentvolle kunstenaars met<br />

een collectie speciaal gemaakt voor PAN<br />

Amsterdam. Het bijzondere is dat naast<br />

onze hedendaagse collectie, de buren in<br />

antiek glas handelen en de overburen in<br />

antieke juwelen en dat dit voor de bezoeker<br />

allemaal in één dag te bekijken is.”<br />

84

PAN 22<br />

RICHARD TER BORG<br />

kunsthandel / galerie / veiling<br />

Isaac Israels<br />

Viareggio<br />

www.terborg.com<br />

set van zes kandelaars,<br />

Christiaan Mensink, Amsterdam, jrl. A<br />

(1807-1809), 3264 gram bruto, circa<br />

2678 gram zilver; 31 cm hoog<br />

Alleen op afspraak zie website jacobroosjen.com | info@jacobroosjen.com<br />

Anke Roder, Clouds above sea, encaustiek en olieverf op paneel<br />

HEINKLAVER.NL<br />

GALERIE WILMS<br />

HEDENDAAGSE KUNST<br />

PAN AMSTERDAM<br />

STAND 62<br />

STAND 66

VOOR ELK WAT WILS<br />

Handelaar Ad van den Bruinhorst weet<br />

dat PAN Amsterdam dé ontmoetingsplaats<br />

is waar conservators van de grote<br />

<strong>Nederland</strong>se musea komen shoppen. “Het<br />

thema dit jaar is ‘wit’ en omdat wij veel<br />

witte objecten in onze collectie hebben,<br />

richten we dit jaar de stand in het wit in.<br />

Hierdoor worden de sculpturale kwaliteiten<br />

van de modernistische meubels extra<br />

onderstreept.”<br />

Speciaal voor de beurs brengen ze de<br />

nieuwste aanwinsten mee. “De grote<br />

diversiteit en kwaliteit van het door een<br />

gemêleerd gezelschap van handelaren<br />

en galerieën getoonde werk maakt PAN<br />

bijzonder. Dat vind je ook terug in de price<br />

range: er is in vrijwel alle prijsklassen voor<br />

iedere smaak iets te vinden.”<br />

'Specialisten nemen<br />

tijd om uitleg te geven<br />

over wat ze verkopen<br />

en maken zo de weg<br />

naar het verzamelen<br />

laagdrempeliger’<br />

WOUTER VAN DER KRUIJK<br />

Steltmanstoel. Ontwerp: Gerrit.Th.Rietveld, 1963. Uitvoering: G.A.v.d.Groenekan, De Bilt 1970.<br />

Wit gebeitst eiken, b x d x h: 48,7 x 44,6 x 70 cm. Gemerkt met brandmerk: “H.G.M., G.A.<br />

v.d.GROENEKAN, DE BILT NEDERLAND”. Stoel is in originele staat. De Steltmanstoel is in 1963<br />

door Rietveld ontworpen in opdracht van Juwelier Steltman te Den Haag in een linkse en rechtse<br />

versie. Met de asymmetrische open vorm lijkt dit laatste stoel-ontwerp van Rietveld weer aan<br />

te sluiten bij zijn vroege werk van begin jaren twintig. Galerie Van den Bruinhorst, Kampen.<br />

Prijsindicatie: € 55.000.<br />

EEN FILOSOFISCHE TOUCH<br />

Wouter van der Kruijk en zijn echtgenote<br />

bezochten PAN Amsterdam al voordat<br />

ze zelf verzamelden. Of er nu wel of niet<br />

gekocht wordt, voor hen is de respectvolle<br />

wisselwerking met de handelaren datgene<br />

wat hen zo aantrekt in een beursbezoek.<br />

“Specialisten nemen tijd om uitleg te geven<br />

over wat ze verkopen en maken hierdoor de<br />

weg naar het verzamelen laagdrempeliger”,<br />

zegt Van der Kruijk. “Uit eerste lijn hoor je<br />

hoe objecten binnen een filosofische, sociale<br />

en historische context worden geplaatst.<br />

Die overgedragen passie inspireerde mij om<br />

ook te gaan verzamelen en nu jonge mensen<br />

aan te sporen naar de PAN te gaan. Een lang<br />

gesprek met de jonge handelaar Paul Ruitenbeek<br />

een aantal jaren terug stimuleerde<br />

mij om Chinese kunst te gaan verzamelen,<br />

maar ook om Confucius te lezen en bepaalde<br />

uitspraken van die filosoof over te nemen<br />

om te gebruiken in de manier waarop ik mijn<br />

bedrijf leid. Het is die kunstverbondenheid<br />

die zo belangrijk is en die een beursbezoek<br />

teweeg kan brengen. Die verrijking gun ik<br />

ook een jongere generatie.”<br />

Veel van de handelaren komen voort uit een<br />

familietraditie waarin de kennis en de handel<br />

wordt doorgegeven. Maar er zijn ook jonge<br />

mensen die zelf een passie ontdekken en<br />

zich hierin vastbijten. Van der Kruijk: “Dertiger<br />

Chris Suma van Antiques Emporium,<br />

gespecialiseerd in Oostenrijks glas van rond<br />

1900, ambieert om op deze beurs te komen.<br />

Als verzamelaar wil ik dat graag aan de PANorganisatie<br />

laten weten, om zo een toekomst<br />

te verzekeren waarin hoog niveau en kennis<br />

centraal blijven staan.”<br />

De eindeloze vitrine die een beurs biedt,<br />

blijft voor elke verzamelaar een feest, ook al<br />

betreedt Van der Kruijk die heel geconcentreerd:<br />

hij neemt de tijd en komt meerdere<br />

dagen langs. Het kopen wordt niet bepaald<br />

door een vast budget, wel door de gezamenlijke<br />

smaak van het echtpaar. En door de<br />

handelaren. “Er moet een klik zijn, anders gebeurt<br />

er niets, maar bij mensen zoals Ruben<br />

Aardewerk en Ad van den Bruinhorst en bij<br />

Van Wisselingh is het altijd bijzonder prettig<br />

én interessant om langs te gaan. Beurzen zijn<br />

naast veilingen en bezoek bij de handelaar<br />

thuis complementair aan het verzamelen en<br />

het is de goede relatie die dan de doorslag<br />

geeft. Een beurs vergemakkelijkt het contact.”<br />

86

HERKOMST • KUNSTHANDEL<br />

SINDS 1972<br />

GEORGE HENDRIK BREITNER<br />

Meisje op een divan<br />

Aquarel | 51 x 35 cm | Gesigneerd linksonder<br />

Wie het meisje is dat zo sip kijkt, is niet bekend. In een brief aan de schilder Van der Weele schrijft Breitner:<br />

“Ik heb tegenwoordig een zee van modellen. Iedere vrouw die ik op straat aanspreek, vat het nog al goed op,<br />

ik heb nog nooit zoo iets bijgewoond, anders schelden ze me altijd uit”.<br />

Jan van Nassaustraat 80<br />

2596 bw Den Haag<br />

op afspraak<br />

Standnummer<br />

126<br />

www.ivobouwman.nl<br />

info@ivobouwman.nl<br />

06-53928822

Kees van Dongen, (Delfshaven 1877 -<br />

1968 Monaco), Elegant nude model<br />

in the studio of Kees van Dongen,<br />

aquarel op papier, 60 x 48 cm, gesigneerd<br />

en toegewezen linksonder: ‘To<br />

my friend Pierre Duplessis the knight<br />

without fear and without reproach’.<br />

Douwes Fine Art, Amsterdam.<br />

Het is een uitgelezen moment om onze<br />

huidige klanten te spreken, nieuwe<br />

klanten te enthousiasmeren en iedereen<br />

onze visie op kunst over te dragen. Met<br />

vijf eeuwen schilderkunst, tekeningen en<br />

beelden hebben wij een breed aanbod van<br />

kwaliteit en kennis. Dit jaar tonen we een<br />

prachtige aquarel van Kees van Dongen,<br />

een fantastisch stilleven van Pieter Claesz,<br />

evenals een typisch abstract kunstwerk van<br />

de Amerikaanse expressionist Sam Francis,<br />

om maar een aantal highlights te noemen.<br />

We kijken enorm uit naar de beurs!”<br />

EEN VAN DE OPRICHTERS<br />

Douwes Fine Art is een van de zes<br />

oprichters van de PAN Amsterdam.<br />

“We doen al 35 jaar lang met groot<br />

enthousiasme en genegenheid mee aan<br />

deze vooraanstaande beurs voor kunst<br />

in <strong>Nederland</strong>. De PAN is uitgegroeid tot<br />

wellicht de belangrijkste ‘nationale’ beurs<br />

in Europa. We zijn trots op hoe de beurs<br />

zich vandaag kwalitatief profileert in het<br />

lastige landschap van de kunstmarkt, waar<br />

ook collegialiteit de boventoon voert en<br />

de saamhorigheid versterkt. Als oudste<br />

kunsthandel van <strong>Nederland</strong> is de PAN altijd<br />

van groot belang voor ons geweest.<br />

BEZOEKEN<br />

PAN Amsterdam<br />

www.pan.nl<br />

20 t/m 27-11<br />

Peter Hiemstra (1954), Dutch Dandy, 2021, keramiek,<br />

hout, transfers, 53 x 21 x 14. © De kunstenaar.<br />

Hiemstra heeft met dit werk op de elfde Gyeonggi<br />

Internationale Keramiek Biënnale in Korea een<br />

eervolle vermelding gekregen. De Dutch Dandy<br />

heeft hierdoor o.a. een tijd in het Koreaanse keramiekmuseum<br />

gestaan en is sinds kort weer terug in<br />

<strong>Nederland</strong>. Collectie Harms Rolde, Nooitgedacht.<br />

Prijsindicatie: € 7.800.<br />

88

FRIDES LAMÉRIS ART AND ANTIQUES<br />

www.frideslameris.nl<br />

Nieuwe Spiegelstraat 55, 1017 DD Amsterdam<br />

020-6264066, info@frideslameris.nl<br />

Gildeglas met een fijne radgravure van een<br />

man wevend aan een groot weefgetouw.<br />

Een vrouw rechts van hem voelt aan een stof<br />

die op een toonbank ligt. Rondom de scène<br />

een cartouche van bladeren en bloemen.<br />

Details in de gravure zijn gepolijst.<br />

Vermoedelijk behoorde het glas ooit tot de<br />

collectie van een weversgilde of bijvoorbeeld<br />

een gilde van lakenverkopers.<br />

<strong>Nederland</strong>s loodglas. Derde kwart<br />

achttiende eeuw. H. 20,7 cm.

SINDS 1707<br />

Yayoi Kusama, Pumpkin KKK, 2002, acryl op canvas in een plexiglas box<br />

22,7 x 15,8 cm, € 250.000 – 350.000, veiling 30 november<br />

PRESTIGE-VEILINGEN<br />

PALAIS DOROTHEUM WENEN<br />

3 – 10 november <strong>2022</strong><br />

SCHILDERIJEN VAN OUDE MEESTERS<br />

19DE EEUWSE SCHILDERIJEN, ANTIEK<br />

S29 november – 2 december <strong>2022</strong><br />

MODERNE EN HEDENDAAGSE KUNST<br />

JUWELEN, HORLOGES<br />

Dorotheum Brussel<br />

Honorine d‘Ursel<br />

+32 2 514 00 34<br />

honorine.dursel@dorotheum.be<br />

www.dorotheum.com<br />

Palais Dorotheum Wenen | +43 1 515 60-570 | Hamburg | Düsseldorf | München | Rome | Milaan | Londen | Parijs | Brussel | Praag | Genève

Decorative Art<br />

Fine Art<br />

Fine Jewels<br />

Sale: 16 /17 Nov. <strong>2022</strong><br />

Preview: 11–14 Nov. <strong>2022</strong><br />

HERRI MET DE BLES (ca. 1500 – after 1560)<br />

St. John the Baptist among animals<br />

Oil on wood | 75.5 x 62.5 cm<br />

Estimate: € 50,000 – 80,000<br />

Free Catalogues | Online Catalogues | Dates: www.van-ham.com<br />

Representative Netherlands /Belgium | Dr. Petra Versteegh-Kühner | Sterrenlaan 6 | B-3621 Rekem<br />

Tel. +32 89 7160 04 | Mobile +31 620 402187 | p.versteegh@van-ham.com

Eresaluut<br />

in de veilingzaal<br />

In de 17e eeuw kregen<br />

of bestelden adellijke en<br />

invloedrijke personen<br />

bronzen miniatuurkanonnen<br />

als een eerbetoon aan hun<br />

status. Voorzien van leuzen,<br />

familiewapens en prachtig<br />

uitgevoerde ornamenten vormen<br />

deze kanonnen een bijzonder<br />

stukje geschiedenis, waardoor we<br />

het gebruik ervan, de maker, de<br />

ontvanger en hun tijd beter leren<br />

kennen. Binnenkort gaan er een<br />

paar fraaie exemplaren onder de<br />

hamer.<br />

TEKST: ELS BRACKE<br />

Miniatuursaluutkanonnen zijn<br />

forse schaalmodellen, die als<br />

sierstukken in ontvangsthallen<br />

of naast de open haard<br />

van grote huizen stonden. Naast hun<br />

decoratieve functie dienden ze ook ter<br />

vermaak op schepen, als speelgeschut met<br />

losse flodders. Dat is onder meer te zien<br />

op schilderijen van Willem van de Velde<br />

de Jonge (1633-1707). Het hier afgebeelde<br />

identieke paar, gemaakt door Claude Frémy<br />

in 1695, heeft op de kanonsloop een reliëf<br />

van oorlogsgod Mars met wapperende<br />

haren en lauwerkrans, het signatuur van<br />

de maker, Latijnse leuzen, oren in de vorm<br />

van dolfijnen, een kanonsbodem versierd<br />

met acanthusbladeren én een familiewapen.<br />

Dit laatste vormde het belangrijkste<br />

aanknopingspunt om te achterhalen voor<br />

wie deze kanonnen ooit gemaakt waren.<br />

BEKEND TOT OVER DE EVENAAR<br />

Maar eerst wat meer over de maker,<br />

Claude Frémy (1646-1699) uit Winterswijk.<br />

Wie de klokken hoort luiden van de<br />

Westerkerk, de Sint-Nicolaaskerk en de<br />

Nieuwezijds Kapel in Amsterdam, luistert<br />

naar het klinkende werk van deze klokkengieter.<br />

Dat geldt ook voor het klokgelui van<br />

de Sint-Bavo in Haarlem, de kerken van<br />

Zaandam, Sint Maartensbrug, Westwoud,<br />

Abbekerk en Warder en zelfs van één kerk<br />

in Kaapstad. Het geslacht Frémy uit Lotharingen<br />

gaf het ambacht door van vader op<br />

zoon. Dat leidde ertoe dat Claude Frémy in<br />

1680 benoemd werd tot Stads Geschut- en<br />

Klokkengieter van Amsterdam. Daar heeft<br />

hij deze saluutkanonnen gegoten in 1695.<br />

Kanonnen van zijn hand zijn te bewon-<br />

Miniatuurkanonnen<br />

dienden ook op<br />

jachten ter vermaak,<br />

als speelgeschut met<br />

losse flodders.<br />

92

deren in het Scheepvaartmuseum van die<br />

stad, maar ook in de Tower in Londen en<br />

zelfs in het Museo del Ejército in Madrid.<br />

Stedelijk Museum Alkmaar is de trotse<br />

bezitter van een vijzel van deze meestergieter.<br />

WAPENTUIG EN FAMILIEWAPENS<br />

Frémy was duidelijk een gieter van naam<br />

en faam die zijn werk niet voor Jan en alleman<br />

maakte. Het familiewapen op de<br />

kanonsloop was de link om te achterhalen<br />

welke toenmalige autoriteit hiervoor in<br />

aanmerking kwam. Maar het opsporen<br />

van een wapen voor een familienaam is<br />

eenvoudiger dan het vinden van de naam<br />

die hoort bij een bepaald wapen. Gelukkig<br />

is er de Collectie Muschart in het Centraal<br />

Bureau voor Genealogie in Den Haag,<br />

waarin familiewapens systematisch geordend<br />

op afbeelding staan en vervolgens<br />

aan een familienaam gekoppeld worden.<br />

De Amsterdamse koopmans- en regentenfamilie<br />

Hinlopen kwam als het juiste<br />

resultaat naar voren. Om uit deze familie<br />

het betreffende individu te halen, zijn de<br />

naslagwerken van P.A.J. van den Brandeler<br />

en J.E. Elias uitermate geschikt. In het<br />

eerste boek worden heraldische wapens<br />

en met name dat van de familie Hinlopen<br />

nauwkeurig beschreven, in het tweede<br />

staat een uitgebreide persoonsbeschrijving<br />

van alle aparte familieleden.<br />

De datering op het kanon en precieze<br />

versie van het familiewapen (soms worden<br />

bepaalde elementen later toegevoegd of<br />

verwijderd) leiden naar Jacob Jacobsz.<br />

Hinlopen IV (1644-1705), telg uit een invloedrijke<br />

familie die meehielp aan de tot<br />

standkoming van de Oost-Indische Compagnie.<br />

In 1695 was Hinlopen dus 51, leefde<br />

in een groot pand op de Herengracht<br />

en bekleedde vele stedelijke ambten,<br />

waaronder sinds 1694 dat van burgemeester<br />

van Amsterdam. In hetzelfde jaar werd<br />

hij bewindvoerder van de Verenigde Oost-<br />

Indische Compagnie.<br />

DUURDER DAN EEN REMBRANDT<br />

Zijn VOC-aanstelling was voor Jacob<br />

Hinlopen de aanleiding voor het gieten<br />

van deze ceremoniële kanonnen. Dat deze<br />

niet alleen mooi zijn om naar te kijken<br />

maar ook als zeer waardevol werden<br />

beschouwd, kan men afleiden uit de inboedelspecificatie<br />

na zijn overlijden. Niet<br />

minder dan tweehonderd bladzijden waren<br />

nodig om zijn volledige nalatenschap<br />

te omschrijven en de waarde vast te leggen<br />

op het voor die tijd astronomische bedrag<br />

van 402.243 gulden. Een groot deel hiervan<br />

bestond uit de schatting van het kapitale<br />

huis. Maar de schilderijen van Rembrandt<br />

en Adriaen Brouwer, die er ook deel van<br />

uitmaakten, bleken in die tijd minder<br />

waard te zijn dan deze ‘metalen mortieren’.<br />

Een Rokende boer van Brouwer en een<br />

Samson van Rembrandt werden respectie-<br />

Schilderijen<br />

van Rembrandt<br />

en Adriaen<br />

Brouwer uit de<br />

nalatenschap van<br />

Jacob Hinlopen<br />

waren indertijd<br />

minder waard<br />

dan deze metalen<br />

mortieren.<br />

velijk op veertig en 42 gulden getaxeerd,<br />

terwijl aan de kanonnen een waarde van<br />

honderd gulden werd toegeschreven.<br />

De saluutkanonnen, die deze maand bij<br />

De Jager in Goes onder de hamer gaan,<br />

hebben een grote historische waarde en<br />

verdienen daarom absoluut museale aandacht.<br />

Koppel 17e-eeuwse bronzen saluutkanonnen op<br />

affuiten, lengte kanon is 57 cm. Op het detail is de<br />

afbeelding van Mars en de signatuur van de gieter<br />

te zien, Claude Fremy.<br />

VEILING<br />

Veilinghuis De Jager<br />

Kunst- en antiekveiling<br />

www.veilinghuisdejager.nl<br />

15 t/m 17-11<br />

93

Veilingen<br />

Wereldwijd<br />

$ 10.100.000 (€ 10.108.000)<br />

Truitje van Michael Jordan, gedragen<br />

tijdens de NBA-finale in 1998, jersey.<br />

Sotheby’s, New York, 15-09. © Sotheby’s<br />

Art Digital Studio.<br />

€ 191.000<br />

Beker met fluit, <strong>Nederland</strong>en,<br />

Amsterdam of Antwerpen, eerste<br />

kwart 17e eeuw, doorzichtig glas met<br />

filigraanwerk, deels verguld zilver, 20<br />

cm hoog. Hôtel des ventes du Marais,<br />

Saint-Etienne, 15-09. © Hôtel des<br />

ventes du Marais.<br />

€ 19.500<br />

Sebastiaan Vrancx, Schermutseling, geparketteerd eiken paneel, 73 x 103,5 cm.<br />

Corbas. Bérard – Péron OVV. M. Millet, Parijs, 17-09. © Corbas.<br />

AFGELOPEN<br />

Braziliaans design<br />

schittert bij Artcurial<br />

Op 13 september hield Artcurial<br />

voor de allereerste keer een veiling<br />

van een collectie meubelen te<br />

danken aan de grootste namen<br />

van het Braziliaanse design. De<br />

door Stéphane Aubert geleide veiling<br />

bracht € 1,6 miljoen (exclusief<br />

kosten) in het laatje. Er werden vier<br />

wereldrecords gevestigd. Een ervan<br />

was het bod van € 236.160 voor een<br />

tafel en vier bijbehorende stoelen<br />

van Zanine Caldas (1919-2001). Een<br />

paar Reversivel-fauteuils van Carlo<br />

Hauner (1927-1996) en Martin Eisler<br />

(1913-1977) werd afgehamerd op<br />

€ 209.920, veel meer dan verwacht.<br />

Een paar lage fauteuils van het<br />

model Brazilia ONI, ontworpen<br />

door Anna Maria (1930-2012) en<br />

Oscar Niemeyer (1907-2012), ging<br />

van de hand voor € 78.720.<br />

Truitje van Michael<br />

Jordan bij Sotheby’s<br />

Op 15 september vestigde Sotheby’s<br />

een nieuw record op de markt<br />

van de sport-memorabilia, met<br />

een truitje dat de Amerikaanse<br />

basketballegende Michael Jordan<br />

droeg tijdens de legendarische<br />

NBA-finale in 1998 (gewonnen<br />

door de Chicago Bulls tegen Utah<br />

Jazz). Het ging de deur uit voor<br />

$ 10,1 miljoen. Kenners hadden de<br />

waarde van het shirt geschat $ 3<br />

tot 5 miljoen. Dit resultaat breekt<br />

alle records, inclusief dat van<br />

Jordan himself: $ 2,7 miljoen voor<br />

een door hem gesigneerde kaart<br />

uit 1997-1998 (Goldin Auctions).<br />

Sotheby’s betoont steeds meer<br />

interesse voor de markt van de<br />

sportsouvenirs, die al enkele jaren<br />

volop in de lift zit. In oktober 2021<br />

had Sotheby’s ook al een veilingrecord<br />

behaald met basketbalschoenen:<br />

een paar Nike Air Ships,<br />

alweer van Michael Jordan, ging er<br />

van de hand voor $ 1,5 miljoen.<br />

Record voor<br />

zeldzaam<br />

<strong>Nederland</strong>s glas in<br />

Saint-Etienne<br />

Op 15 september kon men in<br />

Hôtel des ventes du Marais, in<br />

Saint-Etienne, bieden op een<br />

uiterst zeldzaam object, dat al<br />

sinds de 19e eeuw eigendom<br />

van dezelfde familie in die stad<br />

was. Het object, van doorzichtig<br />

glas met filigraanwerk, werd<br />

vervaardigd met behulp van een<br />

Venetiaanse techniek, aan het<br />

einde van de 15e eeuw bedacht<br />

in Murano. Het werd gemaakt in<br />

de <strong>Nederland</strong>en, in Amsterdam<br />

of Antwerpen. Hoewel ze hadden<br />

beloofd de fabricageprocedés<br />

nooit prijs te geven, verlieten sommige<br />

Venetiaanse vaklui Italië en<br />

richtten ze elders, onder meer in<br />

Noord-Europa, een eigen atelier<br />

op. Al snel ging het hen daar voor<br />

de wind. Deze elegante beker van<br />

doorzichtig glas met filigraanwerk<br />

vertoont een versiering van<br />

het type de vetro a retorti, met<br />

afwisselend doorzichtige en witte<br />

stroken met siermotief, aaneengelijmd<br />

en daarna geblazen. Het<br />

zilveren montuur omvat een draak<br />

die dienst doet als fluit. Op het<br />

rolletje erboven, gevat tussen twee<br />

zuiltjes, troont een kinderfiguurtje<br />

dat Bacchus voorstelt, gezeten op<br />

een ton en het glas heffend. Deze<br />

in uitstekende staat verkerende<br />

beker werd gebruikt bij de gilden,<br />

in de 16e eeuw. Men gebruikte die<br />

bij een drinkspel: men blies op de<br />

fluit, waardoor het rolletje begon<br />

te draaien, en dan moest men de<br />

inhoud van de beker helemaal<br />

opdrinken vóór het rolletje stopte<br />

met draaien. Experts hadden verwacht<br />

dat dit zeer zeldzame object<br />

€ 12.000 tot 15.000 zou opbrengen,<br />

maar een fervente liefhebber telde<br />

er liefst € 191.000 voor neer. Over<br />

de hele wereld zijn er dan ook<br />

maar tien exemplaren van bekend.<br />

Een Sebastiaan<br />

Vrancx in Drouot<br />

De Antwerpse schilder Sebastiaan<br />

Vrancx (1573-1647) was in Vlaanderen<br />

een pionier van het genre<br />

van de vechtscènes. Vanaf 1620<br />

ongeveer ging hij zich toeleggen<br />

op dit type van schilderijen. Na een<br />

opleiding te hebben gevolgd in<br />

het atelier van Adam Van Noort, in<br />

Antwerpen, ondernam hij in 1595-<br />

1597 een reis naar Italië, waar hij<br />

kennismaakte met het oeuvre van<br />

Paul Bril, wiens landschappen zich<br />

gaandeweg hadden losgemaakt<br />

van de Vlaamse traditie, neigend<br />

naar een Italiaanse idealisering.<br />

Onder invloed van Pieter Bruegel<br />

de Oudere zou Vrancx evenwel<br />

kiezen voor de volkstaferelen, die<br />

door de schilderijen van de<br />

Bruegels in de mode waren geraakt.<br />

Aan hen ontleende hij ook<br />

de anekdotische details en de innemende<br />

verteltrant. De kledij en<br />

de wapens van de ruiters beeldde<br />

hij uit met grote nauwkeurigheid.<br />

Hij kende die trouwens maar al<br />

te goed, want hij was lid van het<br />

schermersgilde en tien jaar lang<br />

de kapitein van de Antwerpse<br />

burgerwacht. Vrancx hield ook van<br />

expressieve personages. Getuige<br />

daarvan de schrikreactie van sommige<br />

boeren te zien op het werk<br />

getiteld Schermutseling, op 17<br />

september jongstleden geveild<br />

in Drouot, met een richtprijs van<br />

€ 15.000-25.000. Het schilderij op<br />

paneel veranderde uiteindelijk van<br />

eigenaar voor € 19.500.<br />

94

€ 50.775<br />

Slagtanden van een wolharige mammoet, Jakoetië, Siberië, einde pleistoceen,<br />

ca. 10.000 v.C., gefossiliseerd ivoor, 200 cm lang. Bonhams Cornette<br />

de Saint Cyr, Parijs, 21-09. © Bonhams Cornette de Saint Cyr.<br />

€ 9.100.000<br />

(kosten inbegrepen)<br />

Tianqiuping-vaas, China, Qing-dynastie,<br />

porselein en polychroom email, 54 x 40<br />

cm. Osenat, Fontainebleau, 01-10.<br />

© Osenat.<br />

€ 906.000<br />

Jacques-Emile Ruhlmann, secretaire<br />

met klep (zgn. Egyptien fuseau), ca.<br />

1926. Christie’s, Parijs, 04-10. © Christie’s<br />

Images Ltd.<br />

Succes voor de<br />

Flers-collectie bij<br />

Christie’s<br />

Op 21 september veilde Christie’s<br />

de collectie van graaf Jean-Jacques<br />

de Flers en zijn echtgenote. Die<br />

bracht € 4,2 miljoen op. Ze was de<br />

vrucht van een leven lang gepassioneerd<br />

zoeken. De gedurfde artistieke<br />

keuzes van deze twee vrije<br />

geesten zorgden voor een dialoog<br />

tussen stijlen en geografische<br />

herkomsten. De blikvanger van<br />

deze veiling was Untitled (Le Mans)<br />

van Keith Haring, een uniek werk,<br />

speciaal gecreëerd voor de editie<br />

van 1984 van de 24 uur van Le<br />

Mans. De nieuwe eigenaar bood er<br />

€ 466.200 voor, drie keer meer dan<br />

de laagste richtprijs. De collectie<br />

omvatte ook een van de grootste<br />

Franse ensembles van Chinese<br />

hedendaagse kunst. Een koper<br />

bood € 441.000 voor een van de<br />

lievelingswerken van het echtpaar:<br />

Kameraad, van Zhang Xiaogang.<br />

Slagtanden van<br />

een mammoet bij<br />

Bonhams Cornette<br />

de Saint Cyr<br />

Op 21 september hield Bonhams<br />

Cornette de Saint Cyr zijn eerste<br />

veiling van Naturalia, in Parijs,<br />

goed voor een opbrengst van<br />

€ 621.034. Ze kon rekenen op<br />

de belangstelling van Franse en<br />

internationale verzamelaars en<br />

liefhebbers van rariteitenkabinetten.<br />

Het hoogste bod, € 50.775,<br />

was voor de ruim twee meter<br />

lange slagtanden van een wolharige<br />

mammoet, aangetroffen in<br />

Jakoetië, in het noordoosten van<br />

Siberië. Andere blikvanger: een<br />

schedel van een holenbeer, een<br />

soort die in het late pleistoceen<br />

te vinden was in een groot deel<br />

van Europa, van het zuiden van<br />

Engeland tot de Kaukasus. De in<br />

Oostenrijk aangetroffen schedel<br />

is uitzonderlijk goed bewaard gebleven,<br />

met name het gebit. De<br />

richtprijs bedroeg € 5.000-7.000,<br />

maar het lot ging de deur uit<br />

voor € 24.225. Men kon ook bieden<br />

op een 10,9 cm lange tand<br />

van een T-Rex, daterend van het<br />

einde van het krijttijdperk (ca. 65<br />

miljoen jaar geleden). Die werd<br />

toegewezen voor € 20.400, in de<br />

buurt van de hoogste richtprijs.<br />

Frans record voor<br />

een Chinese vaas<br />

bij Osenat<br />

Op 1 oktober vestigde Osenat in<br />

Fontainebleau een Frans record<br />

voor een Chinese Tianqiupingvaas<br />

van porselein en polychroom<br />

email. Die ging van de<br />

hand voor € 7,7 miljoen (€ 9,1<br />

miljoen, kosten inbegrepen). Dat<br />

is een spectaculair resultaat. De<br />

richtprijs bedroeg immers maar<br />

… € 1.500-2.000. Die gigantische<br />

kloof komt door een verschillende<br />

kijk op het tijdstip van vervaardiging.<br />

Volgens de experts<br />

van Osenat dateert de vaas uit<br />

de 20e eeuw, maar de Chinese<br />

koper denkt dat deze uit de 18e<br />

eeuw stamt. Tijdens de veiling<br />

ging het na een twintigtal telefoontjes<br />

al snel naar € 1 miljoen,<br />

tot finaal het duizelingwekkend<br />

hoge eindbod werd uitgebracht.<br />

Een en ander laat zien dat er in<br />

Frankrijk nog veel interessante<br />

Chinese kunst te vinden is. De<br />

vaas behoorde toe aan een dame<br />

uit Bretagne, die geen flauw idee<br />

van de waarde had …<br />

Ruhlmann in de<br />

kijker bij Christie’s<br />

De veiling Art & Design, Un<br />

regard sur le XXe siècle die<br />

Christie’s op 4 oktober hield in<br />

Parijs bracht € 6 miljoen op. Het<br />

aanbod omvatte fraaie schilderijen,<br />

meubelen, sculpturen en<br />

glaswerk behorend tot de art<br />

nouveau en de art deco. De elf<br />

stukken van Jacques-Emile Ruhlmann,<br />

een van de belangrijkste<br />

representanten van de art deco,<br />

brachten samen bijna<br />

€ 2 miljoen op. Het klapstuk van<br />

de veiling was een beroemd<br />

meubelstuk van Ruhlmann: een<br />

secretaire met klep (Egyptien<br />

fuseau), ontworpen omstreeks<br />

1926. Het veranderde van eigenaar<br />

voor € 906.000, meer dan<br />

het tienvoudige van de richtprijs!<br />

Een exemplaar van het kabinet<br />

Etat rectangle, eveneens van<br />

Ruhlmann, met een prachtige<br />

bloemenversiering (marqueterie<br />

van ivoor), werd toegewezen voor<br />

€ 327.600, het dubbele van de<br />

richtprijs. Een commode, in 1928<br />

ontworpen door Marcel Coard<br />

voor de kamer van Marcelle Cocteau,<br />

versierd met paarlemoer en<br />

scagliola, ging de deur uit voor<br />

€ 302.400. Men kon ook bieden<br />

op topstukken van Albert Gleizes,<br />

Arthur Segal en Rembrandt<br />

Bugatti. Veel belangstelling was<br />

er ook voor de sculpturen van<br />

César, onder meer La Rambaud,<br />

afgehamerd op € 201.600 (richtprijs:<br />

€ 40.000-60.000).<br />

OP KOMST<br />

Vervolg collectie<br />

Dorothée Lalanne<br />

bij Sotheby’s<br />

Op 3 november gaat Sotheby’s<br />

over tot de veiling van het<br />

tweede gedeelte van de privécollectie<br />

van Dorothée Lalanne,<br />

de dochter van het beroemde<br />

Franse kunstenaarsduo François-<br />

Xavier en Claude Lalanne. Men<br />

kan bieden op topstukken, goed<br />

95

Veilingen<br />

Wereldwijd<br />

RICHTPRIJS: € 300.000-500.000<br />

François-Xavier Lalanne, Grand Mouflon de Pauline, ca. 2008,<br />

E.A. 1/4, 130 x 120 x 50 cm. Sotheby’s, Parijs, 03-11. © Sotheby’s.<br />

RICHTPRIJS: € 25-35 miljoen<br />

The Fortune Pink, helderroze diamant,<br />

18,18 karaat. Christie’s, Genève, 08-11.<br />

© Christie’s Images Ltd.<br />

RICHTPRIJS: € 90 miljoen<br />

Gustav Klimt, Berkenbos, 1903, olieverf op doek,<br />

110,1 x 109,8 cm. Christie’s, New York, 09 & 10-11. ©<br />

Christie’s Images Ltd.<br />

voor een boeiende reis door de<br />

imaginaire dierenwereld van het<br />

duo. Tegelijk maken we ook kennis<br />

met de verbluffende kwaliteit<br />

van de patina’s, dermate creatief<br />

gebruikt dat er bijzonder intense<br />

effecten ontstaan, die leven<br />

schenken aan deze wonderlijke<br />

fauna en flora. Zo kan men bieden<br />

op een bronzen Requin, met<br />

patina van mangaan, een Williamsburg-reeks,<br />

met een uniek<br />

groen patina, en de bronzen<br />

bank S’asseoir en forêt, met een<br />

goudkleurig patina – het laatste<br />

werk van Claude Lalanne. Al die<br />

stukken getuigen van de originaliteit<br />

van deze Franse kunstenaars<br />

en het belang dat ze hechtten<br />

aan een mooie afwerking.<br />

Een roze diamant<br />

bij Christie’s<br />

Op 8 november kan men bij Christie’s,<br />

in Genève, bieden op een<br />

reusachtige helderroze diamant<br />

van 18,8 karaat: The Fortune Pink.<br />

Deze zeer zeldzame peervormige<br />

edelsteen gaat onder de hamer<br />

op de veiling Magnificent Jewels,<br />

met een richtprijs van € 25-35<br />

miljoen. Het is de grootste roze<br />

peervormige diamant van deze<br />

kwaliteit die ooit werd geveild. Hij<br />

is gemonteerd op een ring, tussen<br />

twee grote witte diamanten in. De<br />

dag erna, op 9 november, houdt<br />

ook rivaal Sotheby’s een veiling<br />

van uitgelezen juwelen.<br />

Een miljard voor de<br />

collectie van Paul<br />

Allen bij Christie’s?<br />

Op 9 en 10 november zullen alle<br />

ogen op de kunstmarkt gericht zijn<br />

op de veiling Visionary: The Paul<br />

G. Allen Collection bij Christie’s,<br />

in New York. Het gaat om de<br />

collectie van de in 2018 overleden<br />

Amerikaanse filantroop Paul G.<br />

Allen, die samen met Bill Gates het<br />

bedrijf Microsoft oprichtte. Experts<br />

verwachten een opbrengst van<br />

liefst $ 1 miljard. De collectie telt<br />

meer dan 150 meesterwerken. Het<br />

is een compleet overzicht van vijf<br />

eeuwen van kunstgeschiedenis.<br />

Volgens de wil van Paul G. Allen<br />

gaat de opbrengst naar goede<br />

doelen. De collectie is die van<br />

een visionair en een vernieuwer<br />

in hart en nieren. In de loop van<br />

zijn leven heeft Allen topstukken<br />

van de beroemdste kunstenaars<br />

uit de geschiedenis aangekocht.<br />

Sommige werken behoren tot de<br />

allermooiste die nog in privébezit<br />

zijn. Het gaat om werken van<br />

Jan Bruegel de Jongere, J.M.W.<br />

Turner, Edouard Manet, Vincent<br />

van Gogh, Georges Seurat, Paul<br />

Gauguin, Claude Monet, Gustav<br />

Klimt, Georgia O’Keeffe, Francis<br />

Bacon, Lucian Freud en nog tal van<br />

anderen.<br />

Een zeldzame<br />

Mondriaan bij<br />

Sotheby’s<br />

Op 14 november kan men bij Sotheby’s,<br />

in New York, bieden op<br />

een schilderij daterend uit een<br />

van de beroemdste periodes uit<br />

de carrière van de <strong>Nederland</strong>se<br />

kunstenaar Piet Mondriaan (1872-<br />

1944). Experts verwachten een<br />

opbrengst van meer dan<br />

€ 50 miljoen. Deze Compositie<br />

Nr. II schilderde Mondriaan in<br />

1930, toen hij in Parijs verbleef en<br />

zijn abstracte stijl perfectioneerde,<br />

met zwarte lijnen en primaire<br />

kleuren. Dit zeldzame werk stamt<br />

uit een bekende reeks schilderijen<br />

van vierkant formaat, waarvan<br />

de meeste nu te vinden zijn in<br />

musea. Zeer waarschijnlijk zal dit<br />

werk het veilingrecord van deze<br />

kunstenaar verbreken. Voorlopig<br />

staat dit nog op naam van Compositie<br />

Nr. III, met rood, blauw,<br />

geel en zwart, in 2015 verkocht<br />

voor $ 50,6 miljoen. De laatste<br />

keer dat dit werk onder de hamer<br />

ging, was in 1983. Toen bracht het<br />

$ 2,1 miljoen op. Volgens Julian<br />

Dawes, het hoofd van de afdeling<br />

impressionistische en moderne<br />

kunst bij Sotheby’s, was de<br />

kunstmarkt toen helemaal anders<br />

dan nu, minder internationaal<br />

gericht en met minder concurrentie.<br />

Sindsdien is de reputatie<br />

van Mondriaan als pijler van het<br />

Europese modernisme alleen<br />

maar gegroeid. De kunstenaar<br />

heeft onze kijk op kunst fundamenteel<br />

veranderd en verruimd,<br />

aldus nog Julian Dawes.<br />

Sotheby’s veilt de<br />

collectie van David<br />

M. Solinger<br />

Op 14, 15 en 22 november in New<br />

York, en op 6 december in Parijs,<br />

gaat bij Sotheby’s de collectie<br />

van David M. Solinger (1906-1996)<br />

onder de hamer. Solinger was<br />

een succesvolle advocaat, een van<br />

de eerste die zich specialiseerde<br />

in reclamerecht. Hij trad op als<br />

wettelijke vertegenwoordiger van<br />

verschillende beroemde kunstenaars.<br />

Hij was ook een belangrijke<br />

vernieuwer als voorzitter van de<br />

raad van het Whitney Museum of<br />

American Art (de eerste persoon in<br />

die functie die niet tot de familie<br />

Whitney behoorde). Hij was ook<br />

een fervente amateurkunstenaar,<br />

die schilderde in een eigentijdse<br />

trant. Solinger was bovendien<br />

een bijzonder gulle filantroop,<br />

die belangrijke werken schonk<br />

aan instellingen zoals de Cornell<br />

Univeristy (waar hij zelf ook had<br />

gestudeerd), het Museum of<br />

Modern Art, het Whitney Museum,<br />

het Metropolitan Museum of Art,<br />

het Solomon R. Guggenheim<br />

Museum en het Smith College. En<br />

hij was dus ook een verwoede verzamelaar.<br />

Sotheby’s veilt negentig<br />

96

RICHTPRIJS: € 50 miljoen<br />

Piet Mondriaan, Compositie Nr. II, 1930, olieverf op doek,<br />

59,5 × 59,5 cm. Sotheby’s, New York, 14-11. © Sotheby’s<br />

Digital Studio / <strong>2022</strong> Mondriaan / Holtzman Trust.<br />

RICHTPRIJS: € 3-5 miljoen<br />

Charles Ray, Revolution Counter-Revolution,<br />

1990-2010, hout, staal, textiel en mechanische<br />

elementen, 292,1 x 416,6 x 416,6 cm. Christie’s,<br />

New York, 17-11. © Christie’s Images Ltd.<br />

RICHTPRIJS: € 30.000-40.000<br />

Jacob Jordaens, De kruisafneming, ca. 1650,<br />

waterverf en hoogsels in gouache op zwarte<br />

potloodstrepen, op papier, 35 x 26 cm. Millon,<br />

Parijs, 24-11. © Millon.<br />

werken uit zijn collectie, goed<br />

voor een verwachte opbrengst<br />

van meer dan $ 100 miljoen. Die<br />

bieden een mooi overzicht van de<br />

kunst gecreëerd aan weerszijden<br />

van de Atlantische Oceaan na<br />

de Tweede Wereldoorlog. Men<br />

kan bieden op werken van Pablo<br />

Picasso, Alberto Giacometti, Joan<br />

Miró, Jean Dubuffet, Paul Klee, en<br />

van opkomende sterren van de<br />

jonge Parijs generatie uit die tijd,<br />

zoals Pierre Soulages, Nicolas de<br />

Staël en Georges Mathieu, en ook<br />

van bekende Amerikaanse tijdgenoten,<br />

zoals Willem de Kooning,<br />

Franz Kline, Alexander Calder en<br />

Adolph Gottlieb.<br />

De collectie<br />

van Roger Sant bij<br />

Christie’s<br />

Op 17 november gaat bij Christie’s,<br />

in New York, de collectie<br />

van Roger Sant onder de hamer.<br />

Die omvat werken gaande van<br />

het postimpressionisme tot de<br />

naoorlogse kunst. De opbrengst<br />

gaat naar een goed doel, met<br />

name de Summit Foundation. De<br />

collectie telt dertig werken, waaronder<br />

twee meesterwerken, van<br />

Paul Gauguin en Joan Mitchell,<br />

geschilderd met een tussentijd<br />

van meer dan een eeuw. Alles<br />

samen zou de collectie zo’n $ 50<br />

miljoen waard zijn. Roger Sant<br />

was de medeoprichter en emeritus<br />

voorzitter van het in Virginia<br />

gevestigde bedrijf AES Corporation.<br />

Hij was ook de medeoprichter<br />

en voorzitter van de Summit<br />

Foundation, een organisatie die<br />

zich inzet voor de gezondheid en<br />

het welzijn van de planeet, zijn<br />

bewoners en de natuurlijke omgeving,<br />

met speciale aandacht<br />

voor gendergelijkheid, de biodiversiteit<br />

en de leefbaarheid van<br />

steden. De drie hoofdprogramma’s<br />

van de Summit Foundation<br />

zijn gericht op de emancipatie<br />

van meisjes op wereldschaal, het<br />

herstel van het ecosysteem van<br />

het Meso-Amerikaanse rif en een<br />

drastische verbetering van de<br />

duurzaamheid van de steden in<br />

de Verenigde Staten.<br />

Een meesterwerk<br />

van Charles Ray in<br />

New York<br />

Diezelfde dag, op 17 november,<br />

houdt Christie’s ook een veiling<br />

van kunst uit de 21e eeuw, met<br />

onder meer twee topstukken, van<br />

Jeff Koons (1955) en Charles Ray<br />

(1953). Beide werken, te danken<br />

aan twee van de befaamdste hedendaagse<br />

kunstenaars, komen<br />

uit dezelfde Europese privécollectie.<br />

Beide stellen ook onze kijk<br />

op alledaagse dingen in vraag en<br />

handelen over tijdloze thema’s<br />

als beweging, de fysieke ruimte,<br />

de kindertijd en nieuwigheden.<br />

Het minutieus uitgewerkte Revolution<br />

Counter-Revolution (1990-<br />

2010) is een beroemd staaltje<br />

van het oeuvre van Charles Ray,<br />

typerend voor zijn doordachtheid<br />

en gevoel voor ritme. Met zijn<br />

platform en paarden elk draaiend<br />

op een verschillende as stelt deze<br />

carrousel het doorbreken van de<br />

gelijktijdigheid voor. Dit werk, dat<br />

fantasie paart aan tegenstrijdigheid,<br />

laat zien hoe feilloos deze<br />

kunstenaar iets subversiefs kon<br />

creëren binnen gevestigde orden<br />

en systemen. Het zou € 3 tot<br />

5 miljoen in het laatje moeten<br />

brengen.<br />

Een aquarel van<br />

Jordaens bij Millon<br />

Een uitgesproken barokke aquarel,<br />

die Jacob Jordaens omstreeks<br />

1650 schilderde, ter voorbereiding<br />

op De kruisafneming,<br />

bewaard in de Kunsthalle, in<br />

Hamburg, wordt op 24 november<br />

geveild door Millon, in Drouot.<br />

Dit werk op papier, gemaakt in<br />

het atelier van de Antwerpse<br />

meester, zou € 30.000 tot 40.000<br />

moeten opbrengen. Volgens het<br />

Franse expertisebureau Cabinet<br />

de Bayser gaat het mogelijk om<br />

de tekening vermeld in Description<br />

sommaire des desseins […]<br />

du cabinet de feu M. Crozat van<br />

Pierre-Jean Mariette (1694-1774),<br />

gepubliceerd in 1741, na het overlijden<br />

van de beroemde Franse<br />

financier en verzamelaar Pierre<br />

Crozat (ca. 1665-1740). Die was<br />

een groot kenner van de Italiaanse<br />

schilderkunst (onder meer van<br />

de Venetiaanse school), maar hij<br />

bezat ook een groot aantal schilderijen<br />

van de Vlaamse school,<br />

en van Rembrandt. Zijn collectie<br />

moest niet onderdoen voor die<br />

van de toekomstige regent, Filips<br />

van Orléans. Die laatste vroeg<br />

hem in 1714 om in Rome de voormalige<br />

collectie van Christina van<br />

Zweden te gaan aankopen. Die<br />

opdracht zou hem bezighouden<br />

tot in 1721. Zo genoot hij meteen<br />

ook de bescherming van de<br />

vorst. Bij zijn overlijden, in 1740,<br />

liet Pierre Crozat zijn collectie<br />

schilderijen (meer dan vierhonderd)<br />

en sculpturen na aan<br />

zijn neven. Omdat hij ook een<br />

aanzienlijk bedrag wilde nalaten<br />

aan de armen, werd in april en<br />

mei 1741 een reeks veilingen van<br />

tekeningen (19.000) en intagli<br />

gehouden, in Parijs. Die veilingen<br />

werden geleid door Pierre-Jean<br />

Mariette en drie andere experts.<br />

Ze behoorden tot de eerste grote<br />

veilingen op de kunstmarkt, zoals<br />

die aan het begin van die eeuw<br />

vorm had gekregen. Het was wellicht<br />

de grootste verkoping van<br />

tekeningen uit die tijd. Het andere<br />

deel van de collectie kocht de<br />

Russische keizerin Catharina II in<br />

1772 van Crozats erfgenamen, na<br />

bemiddeling door Diderot. Die<br />

werken bevinden zich nu in de<br />

Hermitage, in Sint-Petersburg.<br />

97

26-11<br />

<strong>2022</strong> __<br />

19-03<br />

2023

Kunst, Antiek & Militaria Veiling<br />

15 - 18 februari 2023<br />

Geveild op 23 juni <strong>2022</strong><br />

INBRENG MOGELIJK TOT 9 DECEMBER <strong>2022</strong><br />

WWW.HA-EUROPE.COM<br />

Energieweg 7 | 3401 MD | IJsselstein | 030-6063944 | info@ha-europe.com | www.ha-europe.com<br />

BELGIUM | BEVERLY HILLS | CHICAGO | DALLAS | EUROPE | FRANCE | GERMANY | HONG KONG<br />

LONDON | NETHERLANDS | NEW YORK CITY | PALM BEACH | SPAIN

Veiling resultaten<br />

<strong>Nederland</strong><br />

€ 16.640<br />

Een Chinees porseleinen<br />

schaaltje met blauwwit decor<br />

van een vliegende olifant,<br />

Xuande gemerkt, in originele<br />

bewaardoos, herkomst: collectie<br />

oud-diplomaat en ambassadeur<br />

Roland van den<br />

Berg (1930-2019), werkzaam<br />

te Beijin 1962-1966, te Seoul<br />

1978, 1978 weer te Beijin en in<br />

Tokio 1992-1995, 4 x 17,5 cm.<br />

Verkocht in de timed online<br />

veiling van 25 september<br />

bij Veilinghuis Peerdeman<br />

Utrecht.<br />

€ 44.800<br />

Isaac Israëls (1865-1934).<br />

‘Ezeltje rijden op het strand<br />

van Scheveningen’, gesigneerd,<br />

olieverf op schilderskarton,<br />

44 x 56 cm. Verkocht<br />

in de timed online veiling<br />

van 25 september bij Veilinghuis<br />

Peerdeman Utrecht.<br />

€ 15.360<br />

Barend Cornelis Koekkoek<br />

(1803-1862). Een tweede gehalte<br />

zilveren snuifdoos, het<br />

deksel met een beschilderde<br />

voorstelling van reizigers bij<br />

een kapel in het bos, gesigneerd,<br />

olieverf op koper, de<br />

binnenzijde van de deksel is<br />

gegraveerd: ‘Uit hoogachting<br />

van B.C. Koekkoek en A.A.<br />

Weimar, aan hunnen Vriend<br />

J.J. Snyder’, jaarletter O, 1848,<br />

7 x 10 x 1,5 cm. Verkocht in<br />

de timed online veiling van<br />

25 september bij Veilinghuis<br />

Peerdeman Utrecht.<br />

€ 9.600<br />

Lucie Rie (1902-1995). Een<br />

hoge steengoed vaas met<br />

uitlopende hals, beige<br />

geglazuurd met bruinblauwe<br />

banen, gemonogrammeerd,<br />

27 x Ø 15 cm. Herk.: Privécollectie<br />

Margje Blitterswijk,<br />

eigenaresse Galerie Het<br />

Kapelhuis te Amersfoort.<br />

Verkocht in de timed online<br />

veiling van 25 september<br />

bij Veilinghuis Peerdeman<br />

Utrecht.<br />

€ 16.510<br />

Arthur Sproncken (1930-<br />

2018). ‘Steigerend paard’,<br />

bronzen sculptuur gemonogrammeerd<br />

op de staart,<br />

41 x 46 cm. Verkocht in de<br />

onlineveiling van 23 t/m 26<br />

september bij Venduehuis<br />

Dickhaut Maastricht.<br />

€ 4.445<br />

A.H. Gouwe (1875-1965).<br />

‘De Woestijn’, gesigneerd,<br />

olieverf op doek, 47 x 89 cm.<br />

Herk.: Rob van Rijn. Verkocht<br />

in de onlineveiling van 23<br />

t/m 26 september bij Venduehuis<br />

Dickhaut Maastricht.<br />

€ 2.794<br />

Een geelgouden ring, 14 krt,<br />

bezet met 6 briljant geslepen<br />

diamanten en saffier, ca. 1<br />

crt., ringmaat 17 ¼. tot. ca.<br />

0,45 crt, c. 4,4 gram. Verkocht<br />

in de onlineveiling van 23<br />

t/m 26 september bij Venduehuis<br />

Dickhaut Maastricht.<br />

€ 10.401<br />

Willem Hendrik van der<br />

Nat (1884-1929). ‘Ram en<br />

ooi’, gesigneerd, olieverf op<br />

doek, 44 x 59 cm. Verkocht<br />

in de timed online veiling<br />

van 26 t/m 28 september<br />

bij Veilinghuis Onder de<br />

Boompjes Leiden.<br />

€ 3.511<br />

Een bracketklok, Harry &<br />

Sons, London, ca. 1800, h.<br />

48 cm. Verkocht in de timed<br />

online veiling van 26 t/m 28<br />

september bij Veilinghuis<br />

Onder de Boompjes Leiden.<br />

€ 2.016<br />

Een porseleinen theebus,<br />

China, Kangxi, eind 17e<br />

eeuw, h. 13 cm. Verkocht<br />

in de timed online veiling<br />

van 26 t/m 28 september<br />

bij Veilinghuis Onder de<br />

Boompjes Leiden.<br />

€ 3.381<br />

Een bijbel met een paar<br />

gouden bijbelklampen,<br />

Pieter Adama, Leeuwarden<br />

1855. Verkocht in de timed<br />

online veiling van 26 t/m 28<br />

september bij Veilinghuis<br />

Onder de Boompjes Leiden<br />

€ 2.860<br />

Een serie van vijf Chinees<br />

porseleinen famille rose<br />

borden met ‘The Romance of<br />

the Western chamber decor’,<br />

Yongzheng Dynastie (1722-<br />

1735), Ø 23 cm. (2 x haarlijn<br />

en 1 x randschilfer). Verkocht<br />

in de live online veiling van<br />

26 t/m 29 september bij<br />

Venduhuis De Eland Diemen.<br />

€ 2.210<br />

Oene Romkes de Jong<br />

(1812-1896). ‘Stadsrand in<br />

winter met figuren op het ijs’,<br />

gesigneerd, olieverf op doek,<br />

54 x 67 cm. Verkocht in de live<br />

online veiling van 26 t/m 29<br />

september bij Venduhuis De<br />

Eland Diemen.<br />

€ 4.160<br />

Ed van der Elsken (1925-<br />

1990), ‘Burutu Nigeria 1959’,<br />

zilverbromide kunstfoto,<br />

gesigneerd in potlood en<br />

ged. verso 1959, 30 x 40 cm.<br />

Herk.: verso: Dirk Buwalda,<br />

Photo and copyright Ed van<br />

der Elsken, Edam-Volendam.<br />

Verkocht in de live online veiling<br />

van 26 t/m 29 september<br />

bij Venduhuis De Eland<br />

Diemen.<br />

€ 5.980<br />

Een witgouden kransbroche<br />

met floraal motief, bezet met<br />

briljant geslepen diamant,<br />

ca. 1.06 ct (J/VS) en 66 briljant<br />

slijpsel diamanten, ca. 3.31<br />

ct en 3 baguette slijpsel<br />

diamanten ca. 0.34 ct., mt.<br />

Steltman, br. gew. 11.2 gr.<br />

Geh. 585/000, 11,2 gr. Verkocht<br />

in de live onlineveiling<br />

van 26 t/m 29 september bij<br />

Venduhuis De Eland Diemen.<br />

100

€ 5.980<br />

2 eikenhouten fauteuils met<br />

tuigleder, ontwerp Børge<br />

Mogendsen voor Fredericia<br />

Stolefabrik, zogenaamde<br />

‘Spanish Chairs’, model<br />

‘2226’. Denemarken ontwerpjaar<br />

1958, uitvoering<br />

voor 1990, 68 x 82 cm. (leer<br />

diverse gebruikssporen).<br />

Verkocht in de live streaming<br />

veiling vanuit de zaal van<br />

26 september t/m 1 oktober<br />

bij Derksen Veilingbedrijf<br />

Arnhem.<br />

€ 4.680<br />

Koninklijke Kinheim Beverwijk,<br />

wollen handgeknoopt<br />

art deco vloerkleed, 532 x 407<br />

cm (roestplekken en gat).<br />

Verkocht in de live streaming<br />

veiling van 26 september<br />

t/m 1 oktober bij Derksen<br />

Veilingbedrijf Arnhem.<br />

€ 2.600<br />

Een Meissen porseleinen<br />

beeld van een ijsbeer, Otto<br />

Jarl, ontworpen in 1903, loft<br />

Pfeiffer-time (1924-1934),<br />

merk 1, in de voet genummerd<br />

met T181, 25 x 55 cm,<br />

7535 gram, Verkocht in de<br />

live streaming veiling van<br />

26 september t/m 1 oktober<br />

bij Derksen Veilingbedrijf<br />

Arnhem.<br />

€ 1.690<br />

Kiki Kogelnik (1935-1997).<br />

‘Gezicht met kleur’, screenprint<br />

in kleur genummerd 5,<br />

op Fabriano papier, 67 x 47<br />

cm, buitenmaat 91 x 71 cm.<br />

Verkocht in de live streaming<br />

veiling van 26 september<br />

t/m 1 oktober bij Derksen<br />

Veilingbedrijf Arnhem.<br />

€ 10.468<br />

Een imposante Amstel porseleinen<br />

schotel met een gecontourneerde<br />

rocaillerand in groen reliëf omringd<br />

door een gouden bies met centraal<br />

een zeer verfijnde bietenrode decoratie<br />

van een arcadisch Hollands<br />

landschap m Ø 49 cn, diepte 8 cm<br />

(klein slijtageplekje aan achterzijde<br />

rand). Verkocht in de live online<br />

veiling van 3 en 4 oktober bij Veilinghuis<br />

van Spengen Hilversum.<br />

€ 46.440<br />

Een Frans porseleinen bord<br />

met polychroom decor van<br />

vogels, portretmedaillons<br />

en servetwerk, gemerkt<br />

Sèvres, schilder Vincent en<br />

Castel, anno 1783, Ø 23,5 cm.<br />

Verkocht in de live online<br />

veiling van 3 en 4 oktober<br />

bij Veilinghuis van Spengen<br />

Hilversum.<br />

€ 16.125<br />

Paulus Contantijn la Fargue<br />

(1729-1782). ‘Groenmarkt Den<br />

Haag gezien naar het Westeinde’,<br />

gesigneerd, aquarel,<br />

40 x 57 cm. Verkocht in de<br />

live online veiling van 3 en 4<br />

oktober bij Veilinghuis van<br />

Spengen Hilversum.<br />

€ 29.799<br />

Jan Hoynck van Papendrecht<br />

(1858-1933). ‘Manoeuvre met<br />

vreemde officieren’, gesigneerd<br />

en gedateerd 1914,<br />

olieverf op doek, 90 x 120 cm.<br />

Verkocht in de live online<br />

veiling van 3 en 4 oktober<br />

bij Veilinghuis van Spengen<br />

Hilversum.<br />

€ 23.550<br />

Een 18kt. gouden heren<br />

polshorloge, Daniel Roth,<br />

automatisch uurwerk, gouden<br />

kast met zilverkleurige<br />

wijzerplaat, Romeinse cijfers.<br />

Herk.: The Antoon Gaemers<br />

Collection. Verkocht in de<br />

zaal online veiling van 5<br />

oktober bij Venduehuis Den<br />

Haag.<br />

€ 15.600<br />

Een 18 kt. witgouden zgn. skelet<br />

zakhorloge met diamanten, Audemars<br />

Piguet. Het ronde front<br />

met diamant bezette lunette en<br />

een buitenrand met Romeinse<br />

cijfers, met centraal een skeletuurwerk,<br />

de achterzijde met<br />

gravure en gesigneerd Audemars<br />

Piguet. . Verkocht in de zaal<br />

online veiling van 5 oktober bij<br />

Venduehuis Den Haag.<br />

€ 14.300<br />

Een antiek gouden zakhorloge,<br />

Johannes de Gouden,<br />

18e eeuw. Ronde wijzerplaat<br />

met Romeinse cijfers en<br />

miniatuur van Raphael’s<br />

‘Madonna della Sedia’, Verkocht<br />

in de live online veiling<br />

van 5 oktober bij Venduehuis<br />

Den Haag.<br />

€ 11.700<br />

Een Hollandse wortelnotenhouten<br />

staande klok,<br />

Johan Bernardus Vrijthoff,<br />

Den Haag, derde kwart 18e<br />

eeuw. Muziekcilinder die<br />

twaalf melodieën speelt op<br />

13 klokken. 290 x 60 x 33 cm.<br />

Herk.: The Antoon Gaemers<br />

Collection. Verkocht in de live<br />

online veiling van 5 oktober<br />

bij Venduehuis Den Haag.<br />

€ 17.920<br />

Twee grote 18e eeuwse<br />

Chinees porseleinen Famille<br />

Verte dekselvazen met<br />

blauwe onderglazuur en<br />

floraal, vogel en goud decor.<br />

Eén deksel chip en figuur<br />

opnieuw bevestigd, 70 x Ø 34<br />

cm. Verkocht in de live online<br />

veiling van 6 t/m 8 oktober<br />

bij Twents Veilinghuis Enschede.<br />

€ 4.800<br />

Pol Dom (1885-1978).<br />

‘Strandterras met ondergaande<br />

zon, figuren en kiosk<br />

’t Vrije Volk’, gesigneerd,<br />

olieverf op doek, 72 x 82 cm.<br />

Verkocht in de live online veiling<br />

van 6 t/m 8 oktober bij<br />

Twents Veilinghuis Enschede.<br />

€ 25.600<br />

Een gedetailleerde grote Famille<br />

Rose knobbelvaas met<br />

mille fiori floraal en goud<br />

decor. Met bodemmerk, h.<br />

34,5 cm. Verkocht in de live<br />

online veiling van 6 t/m 8 oktober<br />

bij Twents Veilinghuis<br />

Enschede.<br />

101

HET GROOTSTE<br />

VEILINGHUIS<br />

VAN ZUID-WEST<br />

NEDERLAND<br />

INBRENG GEVRAAGD VOOR KLOKKEN, KUNST & ANTIEK VEILING<br />

15, 16 EN 17 NOVEMBER <strong>2022</strong><br />

ONDER ANDERE REEDS BINNEN GEKOMEN VOOR DEZE ZEER BIJZONDERE VEILING:<br />

Collecties met o.a. 16 e en 17 e eeuw tafelklokken, verzamelingen met gouden<br />

en zilveren 18 e eeuwse zakhorloges en officierspendules<br />

Uurwerken w.o. 17 e eeuwse Haagsche klok,<br />

18 e eeuwse Hollandse en Engelse tafelklokken en planetariums<br />

Neuchatel klokken met speelwerk en 18 e eeuwse staande horloges,<br />

w.o. Haakma Leeuwarden, Dirk van Leeuwen en Jan Gobels Amsterdam en Anthony Hebert London<br />

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN DE LAAGSTE KOSTEN<br />

Wilt u 1 of meerdere items inbrengen voor deze zeer bijzondere veiling, dan is dat mogelijk t/m 14 januari a.s.<br />

Neemt u hiervoor contact met ons op via onderstaand telefoonnummer of emailadres. U betaalt 0% inbrengcommssie, dus u krijgt<br />

100% hamerprijs uitbetaald, minus € 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000, dan ontvangt u maar liefst € 19.985!<br />

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË<br />

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42 • info@veilinghuisdejager.nl<br />

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

VEILING<br />

RESULTATEN<br />

HET GROOTSTE<br />

VEILINGHUIS<br />

VAN ZUID-WEST<br />

NEDERLAND<br />

VEILING<br />

RESULTATEN<br />

Breguet horloge<br />

Hamerprijs € 40.000,-<br />

Boeddha, verguld brons<br />

Hamerprijs € 19.000,-<br />

Visbagh<br />

Hamerprijs € 32.000,-<br />

Poul Kjaerholm PK 11<br />

Hamerprijs € 8.500,-<br />

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN DE LAAGSTE KOSTEN<br />

Wij kunnen voor u veilen, van 1 item tot een gehele inboedel of verzameling.<br />

Van kunst tot antiek, van juwelen tot zilver en van design tot aziatica.<br />

Hiervoor berekenen wij géén inbrengcommissie.<br />

Wij kunnen u van dienst zijn voor het taxeren van een erfenis verdeling.<br />

Uniek door simultaan met de zaal, live te veilen op de 8 grootste internet platforms.<br />

Door onze persoonlijke en discrete benadering, hét veilinghuis voor al uw kostbaarheden.<br />

0%<br />

INBRENGCOMMISSIE<br />

U betaalt achteraf slechts € 15 per kavel<br />

Cartier Santos<br />

Hamerprijs € 5.500,-<br />

Collier, 3 rijen bloedkoraal<br />

Hamerprijs: € 30.000,-<br />

Turmuhr<br />

Hamerprijs € 34.000,-<br />

Staand horloge<br />

Hamerprijs € 13.000,-<br />

Barometer, 18 e eeuw<br />

Hamerprijs € 3.200,-<br />

Staand horloge<br />

Hamerprijs: € 22.000,-<br />

Vaas, Copier<br />

Hamerprijs € 6.000,-<br />

Ikoon<br />

Hamerprijs € 12.000,-<br />

Borden China<br />

Hamerprijs € 12.000,-<br />

Zakhorloge<br />

Hamerprijs € 9.500,-<br />

Wapenschotel, 18 e eeuw<br />

Hamerprijs € 22.000,-<br />

Diamant 4.20 Ct.<br />

Hamerprijs € 15.000,-<br />

UW ITEM HIERONDER?<br />

Yixing theepot 19 e eeuw<br />

Hamerprijs € 16.000,-<br />

Bijbel, 19 e eeuw<br />

Hamerprijs € 2.200,-<br />

Empire klok<br />

Hamerprijs € 16.000,-<br />

19 e eeuws ivoor<br />

Hamerprijs € 46.000,-<br />

Van 1 Item<br />

Hamerprijs € ?<br />

tot en met<br />

Hamerprijs € ?<br />

verzameling<br />

Hamerprijs € ?<br />

of inboedel<br />

Hamerprijs € ?<br />

Stoelklok met speelwerk<br />

Hamerprijs € 17.000,-<br />

Glas, 18 e eeuw<br />

Hamerprijs € 1.900,-<br />

Boeken Buffon<br />

Hamerprijs € 3.400,-<br />

18 e Eeeuwse tafelklok<br />

Hamerprijs € 15.000,-<br />

Drakenvaas, China<br />

Hamerprijs € 56.000,-<br />

Collectie Meissen<br />

Hamerprijs € 22.000,-<br />

Rolex herenhorloge<br />

Hamerprijs € 20.000,-<br />

Collier, bloedkoraal<br />

Hamerprijs € 19.000,-<br />

Kabinet<br />

Hamerprijs € 24.000,-<br />

Schilderij, Jan Sluijters<br />

Hamerprijs € 9.500,-<br />

Pendule, ca. 1810<br />

Hamerprijs € 11.000,-<br />

Broche met diamanten<br />

Hamerprijs € 8.000,-<br />

Zakhorloge<br />

Hamerprijs € 4.000,-<br />

Schotels haringvangst<br />

Hamerprijs € 3.800,-<br />

Hermes tas, jaren ‘80<br />

Hamerprijs € 3.000,-<br />

Kandelaren, 18e eeuw<br />

Hamerprijs € 26.000,-<br />

Wanli kom ca. 1600<br />

Hamerprijs € 28.000,-<br />

Schouwklok A’dam<br />

Hamerprijs € 19.000,-<br />

Kangxi kaststel<br />

Hamerprijs € 24.000,-<br />

Rijtuig horloge<br />

Hamerprijs € 7.500,-<br />

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË<br />

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42 • info@veilinghuisdejager.nl<br />

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

Veiling resultaten<br />

<strong>Nederland</strong><br />

€ 12.160<br />

Zes 18e-19e eeuwse grote<br />

Chinees porseleinen famille<br />

rose kop en schotels met<br />

decor van coulissen, geisha’s<br />

en bloemen. Emaille decor<br />

en bodemmerk, 7,5 x 12,5 cm.<br />

Verkocht in de live online veiling<br />

van 6 t/m 8 oktober bij<br />

Twents Veilinghuis Enschede.<br />

€ 9.936<br />

Jan Korthals (1916-1972). ‘Elegant<br />

lady in front of a mirror’,<br />

gesigeerd, olieverf op doek,<br />

100,5 x 65,5 cm. Verkocht in<br />

de live veiling van 9 oktober<br />

bij Adams Amsterdam<br />

Auctions.<br />

€ 95.400<br />

Floris Arntzenius (1864-1925).<br />

‘Spuistraat, Den Haag’,<br />

gesigneerd, olieverf op doek,<br />

96 x 71 cm. Verkocht in de<br />

live veiling van 9 oktober bij<br />

Adams Amsterdam Auctions.<br />

€ 139.920<br />

Gerard van Spaendonck<br />

(1746-1822). ‘Stilleven met<br />

bloemen, fruit en een vaas<br />

op een marmeren plint’,<br />

gesigneerd en gedateerd<br />

1779, olieverf op doek, 80 x 64<br />

cm. Verkocht in de live veiling<br />

van 9 oktober bij Adams<br />

Amsterdam Auctions.<br />

€ 68.310<br />

Louis Apol (1850-1936). ‘Winterlandschap’,<br />

gesigneerd,<br />

olieverf op doek, 105 x 80 cm.<br />

Verkocht in de live veiling van<br />

9 oktober bij Adams Amsterdam<br />

Auctions.<br />

€ 3.880<br />

Een ‘Bébé Teteur pop’, Leon<br />

Casimir Bru (1837-1918),<br />

Frankrijk eind 19e eeuw,<br />

gesigneerd, 14 x 21 cm.<br />

Verkocht in de online veiling<br />

van 10 oktober bij Veilinghuis<br />

Korendijk Middelburg.<br />

€ 3.130<br />

Een zilveren sirih kistje, 18e<br />

eeuw, 8 x 16 x 12 cm. Verkocht<br />

in de online veiling van<br />

10 oktober bij Veilinghuis<br />

Korendijk Middelburg.<br />

€ 3.005<br />

Willem Roelofs (1822-1955).<br />

‘Koeien onder knotwilgen’,<br />

gesigneerd, olieverf op paneel,<br />

14 x 21 cm. Verkocht in<br />

de online veiling van 10 oktober<br />

bij Veilinghuis Korendijk<br />

Middelburg.<br />

€ 2.500<br />

Johan Coenraad Altorf (1876-<br />

1955). ‘Franciscus van Assisi’,<br />

gemonogrammeerd en gedateerd<br />

’44, 47,3 x 34,5 x 34,5 cm.<br />

Verkocht in de online veiling<br />

van 10 oktober bij Veilinghuis<br />

Korendijk Middelburg.<br />

€ 3.354<br />

Een antiek Chine de commande<br />

porseleinen serviesdeel<br />

met decoratie van een familiewapen,<br />

18e eeuw. Verkocht<br />

in de live online veiling van<br />

10 oktober bij Van Zadelhoff<br />

Veilingen Hilversum.<br />

€ 2.838<br />

Jan Jacob Coenraad Spohler<br />

(1837-1894). ‘Winterlandschap’,<br />

gesigneerd, olieverf<br />

op doek, 44,5 x 65 cm. Verkocht<br />

in de live online veiling<br />

van 10 oktober bij Van Zadelhoff<br />

Veilingen Hilversum.<br />

€ 2.193<br />

Een antieke eiken- met<br />

ebbenhouten ingelegde<br />

Zeeuwse kast op bolpoten,<br />

met decoratie van leeuwenkoppen,<br />

170 x 166 x 65 cm.<br />

Verkocht in de live online<br />

veiling van 10 oktober bij<br />

Van Zadelhoff Veilingen<br />

Hilversum.<br />

€ 2.580<br />

Constant (Constant Anton<br />

Nieuwenhuys) (1920-2005).<br />

‘New Babylon’, gesigneerd<br />

en gedateerd 1963, lithografie,<br />

50 x 70 cm. Verkocht<br />

in de live online veiling van<br />

10 oktober bij Van Zadelhoff<br />

Veilingen Hilversum.<br />

104

Exclusive Items<br />

22 november <strong>2022</strong><br />

Aziatica<br />

Indonesische schilderijen<br />

23 november <strong>2022</strong><br />

Maurits Cornelis Escher<br />

(1898-1972)<br />

B. C. Koekkoek<br />

(1803-1862)<br />

Jan Heyse (1882-1954)<br />

Rudolf Bonnet (1895-1978)<br />

Roemer,<br />

ca. 1700<br />

H. 24 cm.<br />

Kijkdagen:<br />

Vrijdag 18 november 10 -17 uur<br />

Zaterdag 19 november 10 -17 uur<br />

Jiaqing - Guangxu Maandag 21 november 10 -17 uur<br />

Jiajing (1522-1566)<br />

Yongzheng (1722-1735) Dinsdag 22 november 10 -12 uur<br />

Guangxu (1875-1908)<br />

middelburg amsterdam tel. 0118 - 650 680 info@zeeuwsveilinghuis.nl www.zeeuwsveilinghuis.nl<br />

AZIATISCHE & EUROPESE KUNST<br />

23 - 25 NOVEMBER <strong>2022</strong><br />

www.coronariauctions.com<br />

info@coronariauctions.com<br />

AD-Collection-halfpage-200x132mm.indd 2 11/10/<strong>2022</strong> 22:04

Veilingen op komst<br />

<strong>Nederland</strong><br />

15 november<br />

Veilinghuis De Jager<br />

Live online veiling<br />

GOES<br />

www.veilinghuisdejager.nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 2.000<br />

Jean-Baptiste Carpeaux<br />

(1827-1875). ‘Le Pecheur à la<br />

Coquille’, gesigneerd, bronzen<br />

sculptuur, h. 60 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 10.000<br />

Een rijtuighorloge, zilver, gesigneerd<br />

Joseph Martineau<br />

Senior London (1744-1794),<br />

buitenkast met roggenhuid<br />

bekleed, Ø 15 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 4.000<br />

Een polychroom Delfts aardewerk<br />

plaquette, 18 e eeuw,<br />

met decor in blauw van een<br />

zeilscheepje voor de kust met<br />

huisjes, rand voorzien van<br />

schelpdecor en uitgevoerd in<br />

Delfts zwart, 38 x 33 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 2.000<br />

Een paar porseleinen schotels,<br />

Chine de Commande,<br />

getiteld ‘bezoek van een<br />

dokter aan de keizer, door<br />

Pronk, Ø 25 cm.<br />

Zaalveiling<br />

16 november<br />

Onlineveiling<br />

17 november<br />

Venduehuis<br />

DEN HAAG<br />

www.venduehuis.com/nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 30.000 – 40.000<br />

Barend Cornelis Koekkoek<br />

(1803-1862). ‘Een herder<br />

met zijn koeien bij een oude<br />

eikenboom’, gesigneerd en<br />

gedateerd 1851, olieverf op<br />

paneel.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 7.000 – 10.000<br />

Ida Bagus Made Togog (1913-<br />

1989). Een verhaal uit de<br />

Midden-Javaanse ‘Kidung<br />

Tantri’ en onduidelijk geannoteerd<br />

‘Sukawati’, inkt op<br />

doek, gemonteerd op board,<br />

88,5 137,5 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 40.000 – 60.000<br />

Leo Gestel (1881-1952). ‘Twee<br />

vrouwen aan de piano bij<br />

kaarslicht’, gesigneerd en<br />

gedateerd ’08, olieverf op<br />

schilderskarton.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 25.000 – 35.000<br />

Theo Meier (1908-1982). ‘Portret<br />

van een jonge Balinese<br />

vrouw met een gele bloem in<br />

het haar’, gesigneerd en gedateerd<br />

‘TheoMeier / 1954’,<br />

olieverf op doek, 66 x 57 cm.<br />

21 t/m 23 november<br />

Zeeuws Veilinghuis<br />

Zaalveiling ‘Exclusive<br />

items’<br />

MIDDELBURG<br />

www.zeeuwsveilinghuis.nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 55.000 – 65.000<br />

Een zeldzaam porseleinen<br />

vaasje gedecoreerd met<br />

Christelijke motieven, vermoedelijk<br />

gemaakt voor de<br />

Portugese Jezuïeten, China,<br />

Ming, ca. 1620, h. 13,5 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 30.000 – 50.000<br />

Rudolf Bonnet (1895-1978).<br />

‘Ardjuno Bertapa’, gesigneerd,<br />

olieverf op doek,<br />

62,5 x 98 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 25.000 – 40.000<br />

Thomas Jacques Somerscales<br />

(1842-1972). ‘The<br />

Andes’, gesigneerd, olieverf<br />

op doek, 62,5 x 98 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 25.000 – 40.000<br />

Maurits Cornelis Escher<br />

(1898-1972). ‘Lichtende zee’,<br />

gesigneerd, juli 1933, litho,<br />

32,7 x 24,5 cm.<br />

106

21 t/m 28 november<br />

Deksen Veilingbedrijf<br />

Live streaming veiling<br />

vanuit de zaal<br />

ARNHEM<br />

www.derksen-veilingbedrijf.nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 10.000 – 20.000<br />

Henriëtte Ronner Knip<br />

(1821-1909). ‘Moeder poes<br />

met muis in de bek en 5<br />

spelende kittens bij Chinese<br />

theekist’, op de voorgrond<br />

een faience kom, gesigneerd,<br />

olieverf op doek, 136<br />

x 80 cm. In klassieke goudkleurige<br />

lijst, buitenmaat 136<br />

x 111 cm. Herkomst: nalatenschap<br />

familie van Asten,<br />

textiel industrieel te Brabant.<br />

De poezen van de familie<br />

heeft Henriëtte Ronner Knip<br />

als voorbeeld gebruikt voor<br />

dit werk.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 10.000 – 15.000<br />

Charles Henri Joseph<br />

Leickert (1816-1907). ‘Landschap<br />

met vaart met rechts<br />

een ophaalbrug en een huis<br />

met steiger bij molen en<br />

passanten op een zonnige<br />

dag’, gesigneerd, olieverf<br />

op doek, 78 x 115 cm in een<br />

kassieke goudkleurige lijst,<br />

buitenmaat 142 x 105 cm.<br />

Herk.: nalatenschap familie<br />

van Asten, textiel industrieel<br />

te Brabant. Werk staat nog<br />

op foto’s van het interieur<br />

gemaakt in de jaren 30.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 5.000 – 7.500<br />

Petrus van Schendel<br />

(1806-1870). ‘Vrouw met kom<br />

drinken voor reiziger bij zuil<br />

van een tempel’, gesigneerd,<br />

olieverf op doek, 92 x 83 cm.,<br />

in een klassieke goudkleurige<br />

lijst, buitenmaat<br />

83 x 111 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 1.200 – 1.800<br />

Charlotte van Pallandt<br />

(1898-1997). ‘Twee vriendinnen’,<br />

brons, h. 22 cm.<br />

28 november<br />

Veilinghuis AAG<br />

Live online veiling Modern<br />

& Contemporary Art<br />

AMSTERDAM<br />

www.veilinghuisaag.com<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 20.000 – 30.000<br />

Jaap Egmond (1913-1997).<br />

‘Zonder titel’, tweeluik,<br />

gesigneerd, geschilderd<br />

papier-maché reliëf op<br />

karton, 90 x 90 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 20.000 – 40.000<br />

Henk Peeters (1925-2013).<br />

‘Witte veertjes op Zwart’,<br />

1997, gesigneerd, gemengde<br />

techniek, 120 x 100 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 18.000 – 24.000<br />

Peter Schuyff (1958). ‘Journey<br />

2’, gesigneerd, olieverf op<br />

doek, 200 x 180 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 12.000 – 16.000<br />

Maurits Cornelis Escher<br />

(1898-1972). ‘Boven en Onder’,<br />

gesigneerd, 1947, litho,<br />

50 x 20 cm.<br />

28 november<br />

Veilinghuis AAG<br />

Live online veiling Old<br />

Masters To Modernists<br />

AMSTERDAM<br />

www.veilinghuisaag.com<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 20.000 – 30.000<br />

Jan Sluijters (1881-1957).<br />

‘Bloemstilleven met fazanten’,<br />

gesigneerd, olieverf op<br />

doek, 100 x 85 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 8.000 – 12.000<br />

John Rädecker (1885-1956).<br />

‘Saar Oppenheimer’, gesigneerd,<br />

brons, h. 42 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 5.000 – 10.000<br />

Isaac Israels (1965-1934).<br />

‘Leliegracht te Amsterdam’,<br />

gesigneerd, houtskool op<br />

paneel, 41 x 43 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 5.000 – 8.000<br />

Margaretha Roosenboom<br />

(1843-1896). ‘Stilleven met<br />

rozen’, gesigneerd, aquarel<br />

op papier, 64 x 43 cm.<br />

107

VEILINGHUIS ALD FRYSLÂN VEILT<br />

VAN 28 NOVEMBER T/M 1 DECEMBER<br />

KUNST, ANTIEK EN VERZAMELAARSITEMS.<br />

Kijkdagen: 25, 26 en 27 november van 10:00 – 17:00 uur.<br />

Inbreng is mogelijk van 17 oktober t/m 3 november.<br />

Voor meer info: www.aldfryslan.nl<br />

Vacheron Constantin-Le Coultre Watches, IMC. 14 karaat D & A.<br />

14 karaat witgouden herenhorloge van het merk Le Coultre aan lederen band.<br />

De cijferaanduidingen en wijzers worden aangeduid met diamantjes.<br />

Ald Fryslân hét Veilinghuis - Roodhemsterweg 8, 8651CV IJlst<br />

Telefoon: 0515 44 55 22<br />

Catalogus en info: www.aldfryslan.nl E-mail: info@aldfryslan.nl<br />

BUBB KUYPER<br />

VEILINGEN BOEKEN,<br />

MANUSCRIPTEN & KUNST<br />

Kenaupark 30<br />

2011 MT Haarlem<br />

tel. 023 5323986<br />

info@bubbkuyper.com<br />

kijkdagen 17 t/m 20 november<br />

VEILING 77 van Boeken, Manuscripten en Kunst<br />

22 t/m 25 november <strong>2022</strong><br />

met o.a.<br />

n typografische ontwerpen van Piet Zwart uit de collectie<br />

van Kees Broos<br />

n (Russisch) avant-garde drukwerk<br />

n een omvangrijke collectie werken van Dieter Roth<br />

n boeken en kunst uit de nalatenschappen van<br />

Godfried Bomans en Harry Prenen<br />

n collectie boeken en prenten betreffende valkerij<br />

en jacht<br />

n reisboeken, o.a. edities van werken van James Cook<br />

n oude en zeldzame boeken, o.a. uit de collectie van<br />

prof. F. van Dam<br />

n ex libris - de collectie Henk Weltje (deel 2)<br />

n moderne (<strong>Nederland</strong>se) kunst uit Galerie Petit, o.a.<br />

van Theo Daamen, Charles Donker, Herman Gordijn,<br />

Peter van Poppel, Peter Vos enz.<br />

n foto’s - de collectie van wijlen René Krul (deel 2)<br />

n een reeks van 24 spectaculaire groot formaat 18e<br />

eeuwse panorama’s van Amsterdam<br />

n grote secties oude meestergrafiek<br />

(o.a. Rembrandt) en tekeningen<br />

n moderne kunst, o.a. uit Galerie Petit (Theo Daamen,<br />

Charles Donker, Herman Gordijn, Peter van Poppel, Peter<br />

Vos enz.), alsmede werk van o.a. Eugène Brands, James<br />

Brown, Marc Chagall, Constant, Corneille, Jan Cremer,<br />

James Ensor, M.C. Escher, Jeroen Henneman, Man Ray,<br />

Tomas Rajlich, Dieter Roth, Zoa Wou-Ki enz enz.<br />

10.00-16.00 uur www.bubbkuyper.com

28 november<br />

Zuydwal Veilingen<br />

Zaal en online veiling<br />

HUIZEN<br />

www.zuydwalveilingen.nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 2.000 – 3.000<br />

Een paar 18 krt witgouden<br />

oorstekers met grote smaragd<br />

en diamant.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 600 – 800<br />

Herman Heijenbrock<br />

(1871-1948). ‘Bij de haven’,<br />

gesigneerd, pastel,<br />

48 x 65 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 1.400 – 1.800<br />

Een stel polychroom aardewerk<br />

figuren van Scheveningse<br />

visser en zijn vrouw’,<br />

gemerkt, uitvoering Rozenburg<br />

Den Haag, h. 20 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 4.000 – 5.000<br />

Kees Verkade (1941-2020).<br />

‘L’attente’, 1981, gesigneerd.<br />

ed. E.A. I/V brons, h. 31 cm.<br />

28 en 29 november<br />

NRC veiling<br />

Online veiling<br />

AMSTERDAM<br />

www.adamsauctionsamsterdam.com<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 25.000 – 35.000<br />

Yoshitomo Nara (1959).<br />

‘Puppy likes Milk’, gesigneerd<br />

en gedateerd ‘97’,<br />

crayon en pen op papier,<br />

29,5 x 21 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 25.000 – 35.000<br />

Yoshimoto Nara (1959).<br />

‘White Cat with Milk Bottles’<br />

gedateerd ‘97’, crayon en<br />

pen op papier, 29,5 x 21 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 12.000 – 16.000<br />

Peter van Poppel (1945).<br />

‘Totemuseum’, gesigneerd<br />

gedateerd 1981/1987,<br />

56 x 36,5 cm.<br />

4 december<br />

Veilinghuis Peerdeman<br />

Timed online veiling<br />

UTRECHT<br />

www.veilinghuispeerdeman.nl<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 20.000 – 30.000<br />

Gerrit Benner (1897-1981),<br />

‘Zee’, verso gemonogrammeerd,<br />

ca. 1970, olieverf op<br />

doek, 80 x 100 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 5.000 – 7.000<br />

Een paar grote Chinees<br />

porseleinen kastkommen<br />

met aan de buitenzijde een<br />

afwisselend blauwwit decor<br />

van figuren in landschap en<br />

bloemen, de binnenzijde<br />

met een karper die uit het<br />

water springt, Kangxi,<br />

18 x 29,5 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 7.000 – 9.000<br />

Een paar 1 e gehalte zilveren<br />

empire kastanjevazen met<br />

filetranden en oren, voorzien<br />

van afneembare rand met<br />

decor van Bacchus, putti en<br />

sfinxen, meester: Hendrik<br />

Smits Amsterdam 1819, winkeliersmerk<br />

Diemond,<br />

h. 30 cm.<br />

RICHTPRIJS:<br />

€ 15.000 – 20.000<br />

Jan van der Vucht<br />

(1603-1637). ‘Christus verjaagt<br />

de geldwisselaars uit de<br />

tempel’, gesigneerd en<br />

gedateerd 1627, olieverf op<br />

paneel, 107 x 123 cm.<br />

109

Auction calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

The Netherlands<br />

NOVEMBER<br />

30-2/11 Botterweg Auctions<br />

Toegepaste kunst, design,<br />

fotografie en fotoboeken LIVE<br />

ONLINE<br />

2 Richard Ter Borg<br />

Groninger Kunst GRONINGEN<br />

2-16 De Zwaan<br />

Kunst en antiek. Collectie<br />

Hesther van Eeghen<br />

AMSTERDAM<br />

7 Vendu Rotterdam<br />

Design ROTTERDAM<br />

8 Vendu Rotterdam<br />

Kunst en antiek ROTTERDAM<br />

14 Veiling Bouwman<br />

Vintage toys ONLINE<br />

14-18 Venduhuis Den Haag<br />

Modern & contemporary<br />

ONLINE<br />

15-16 Burgersdijk en<br />

Niermeier<br />

Boeken, prenten, tekeningen<br />

LEIDEN<br />

15-16 Veilinghuis De Jager<br />

Kunst, antiek en juwelen GOES<br />

16 Venduhuis Den Haag<br />

Old Masters DEN HAAG<br />

17 Venduhuis Den Haag<br />

19e-eeuw en vroegmodern<br />

DEN HAAG<br />

17 Veilinghuis De Jager<br />

Aziatica GOES<br />

18 Veiling Bouwman<br />

Vintage toys ONLINE<br />

19 Hessinks<br />

Moderne en hedendaagse<br />

kunst ZWOLLE<br />

21 Vendu Rotterdam<br />

Juwelen en horloges<br />

ROTTERDAM<br />

21 Derksen<br />

Kunst en antiek ONLINE<br />

21-25 Korst van der Hoeff<br />

Kunst en antiek DEN BOSCH<br />

22-23 Zeeuws Veilinghuis<br />

Kunst en antiek MIDDELBURG<br />

22-25 Bubb Kuyper<br />

Boeken, grafiek, prenten en<br />

tekeningen HAARLEM<br />

24 Venduhuis Den Haag<br />

Indonesian sale DEN HAAG<br />

28 Zuydwal Veilingen<br />

Kunst en antiek LAREN<br />

28-29 Adams Amsterdam<br />

Auction<br />

NRC veiling AMSTERDAM<br />

28-1/12 Ald Fryslan<br />

Kunst en antiek IJLST<br />

30 Schulman<br />

Munten en penningen<br />

AMSTERDAM<br />

DECEMBER<br />

4 Peerdeman<br />

Kunst en antiek UTRECHT<br />

9-12 Venduehuis Dickhaut<br />

Kunst en antiek ONLINE<br />

11-12 Veilinghuis Omnia<br />

Kunst en antiek KOLMHAM/<br />

HOOGEZAND<br />

12-15 De Eland<br />

Kunst en antiek DIEMEN<br />

Belgium<br />

NOVEMBER<br />

4 Phoenix Auctions<br />

Antiek WAVRE<br />

4 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

4 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

5 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

7 Amberes<br />

Burgerveiling ANTWERPEN<br />

7 Uccle Saint Job<br />

Design UKKEL<br />

8 Berg van Barmhartigheid<br />

Juwelen BRUSSEL<br />

11-14 NV Veilinghuis<br />

Oostende<br />

Kunst en antiek OOSTENDE<br />

11 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

12 Native Auctions<br />

Tribal arts, modern art and<br />

books BRUSSEL<br />

12 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

13 Soudant<br />

Antiek, meubelen, objets<br />

d’art, art nouveau, art déco<br />

GERPINNES<br />

14 Elysée Liège<br />

Vente Cataloguée LUIK<br />

14 Haynault<br />

Arts d’Asie BRUSSEL<br />

14 Amberes<br />

Burgerveiling ANTWERPEN<br />

14-15 Horta<br />

Art & Antiques BRUSSEL<br />

14-16 Galerie Moderne<br />

kunst en antiek BRUSSEL<br />

15 Elysée Liège<br />

Vente Bourgeoise LUIK<br />

15 Berg van Barmhartigheid<br />

Juwelen,<br />

muziekinstrumenten,<br />

stripverhalen, wijn BRUSSEL<br />

15 Legia Auction<br />

Vente Bourgeoisie HANNUT<br />

15-16 Vanderkindere<br />

Kunst en antiek UKKEL<br />

18 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

19 Vandewiele<br />

Moderne Kunst BRUGGE<br />

19 Damien Voglaire<br />

Moderne kunst en<br />

hedendaagse kunst SINT-<br />

GILLIS<br />

19 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

20 Bonhams Cornette<br />

Design des Xxe et XXIe<br />

Siècles BRUSSEL<br />

21 Amberes<br />

Burgerveiling ANTWERPEN<br />

22 Jordaens<br />

Wijn, online verkoop MORTSEL<br />

22 Berg van Barmhartigheid<br />

Juwelen BRUSSEL<br />

23-24 Flanders Auctions<br />

Kunst en antiek WINGENE<br />

23-25 Coronari Auctions<br />

Aziatische, Europese en<br />

Islamitische kunst NAZARETH<br />

25 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

26 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

26-28 Maison Jules<br />

Kunst en antiek GENT<br />

27 Galerie Régence<br />

Kunst en antiek CHARLEROI<br />

28 Amberes<br />

Burgerveiling ANTWERPEN<br />

29 Campo & Campo<br />

Klassieke veiling kunst en<br />

antiek ANTWERPEN<br />

29 Berg van Barmhartigheid<br />

Juwelen, schilderijen, bronzen<br />

BRUSSEL<br />

DECEMBER<br />

2 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

3 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

4 Bernaerts<br />

Strips ANTWERPEN<br />

4 Antenor<br />

Antenor V BRUSSEL<br />

4 Bonhams Cornette<br />

Art Belge et contemporain<br />

BRUSSEL<br />

4 Cornette de Saint Cyr<br />

Art Belge et Contemporain<br />

BRUSSEL<br />

5 Antenor<br />

Jewels BRUSSEL<br />

5 Haynault<br />

Arts d’Asie BRUSSEL<br />

5 Amberes<br />

Burgerveiling ANTWERPEN<br />

5-6 Bernaerts<br />

Closing Time Veiling<br />

ANTWERPEN<br />

6 Berg van Barmhartigheid<br />

Juwelen BRUSSEL<br />

6-7 Galerie Athena<br />

Kunst & Antiek BRUSSEL<br />

9 Maison des Huissiers de<br />

Justice<br />

Deurwaarderstukken BRUSSEL<br />

10 Jean Elsen<br />

numismatique général<br />

BRUSSEL<br />

10 ABS Veilingen Mechelen<br />

Deurwaarderstukken<br />

MECHELEN<br />

11 Bonhams Cornette<br />

Limited Edition BRUSSEL<br />

11 Monsantic<br />

Kunst & Antiek BERGEN<br />

France<br />

NOVEMBER<br />

2 Boisgirard Antonini<br />

Presse-papiers PARIS<br />

2 Aguttes<br />

Art Contemporain & Design<br />

(Drouot) NEUILLY<br />

3 Art-Valorem<br />

Vente Tapis (Drouot) PARIS<br />

3 Pescheteau-Badin<br />

Objets de Vitrine et<br />

argenterie Ancienne et<br />

Moderne (Drouot) PARIS<br />

3 Piasa<br />

Italian Design PARIS<br />

3 Christies<br />

Paul Destribats: une<br />

bibliothèque PARIS<br />

3-4 Ader<br />

Arts décoratifs du XVIe au<br />

XIXe siècle PARIS<br />

4 Ader<br />

Dessins Modernes PARIS<br />

4 Thierry-Lannon<br />

Bibliophilie BREST<br />

4 Kâ-Mondo<br />

Collection d’un Hôtel<br />

(Drouot) PARIS<br />

4 Gros & Delettrez<br />

Bijoux Anciens et Modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

4 Thierry De Maigret<br />

Tableaux anciens, ceramiques<br />

& mobilier et objets d’art PARIS<br />

4 Eric Caudron<br />

Vente Mobilier (Drouot) PARIS<br />

4 Drouot Estimations<br />

Collection d’un amateur<br />

(Drouot) PARIS<br />

4 Millon<br />

Masters Arts Decoratifs du<br />

XX PARIS<br />

4 Daguerre<br />

Collections Privées (Drouot)<br />

PARIS<br />

5 Artcurial<br />

Artcurial x Charlie Le Mindu<br />

PARIS<br />

6 Osenat<br />

Les Intérieurs de Versailles<br />

VERSAILLES<br />

6-12 Artcurial<br />

Post-War & Contemporain<br />

Online PARIS<br />

7 Delon - Hoebanx<br />

Armes, souvenirs historiques,<br />

militaria PARIS<br />

7 Pescheteau-Badin<br />

Arts Decoratifs du Xxe<br />

(Drouot) PARIS<br />

8 Coutau Begarie<br />

Les Floralies du Parfum PARIS<br />

8 Ferri & Associés<br />

Collection Pierre Lallier<br />

(Drouot) PARIS<br />

8 Beaussant Lefèvre<br />

Art d’Asie (Drouot) PARIS<br />

8 Daguerre<br />

Collections Privées (Drouot)<br />

PARIS<br />

8 Yann Le Mouel<br />

Bijoux Anciens et Modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

8 Piasa<br />

Ceramic Addict 3 ONLINE<br />

8 Gros & Delettrez<br />

Tableaux, mobilier & objets<br />

d’art (Drouot) PARIS<br />

8 Tajan<br />

Art Urbain PARIS<br />

9 Piasa<br />

Africa + Modern and<br />

Contemporary Art ONLINE<br />

9 Artcurial<br />

Collection Baron & Baronne<br />

Vaxelaire PARIS<br />

9 Artcurial<br />

Maîtres anciens & du XIXe<br />

siècle PARIS<br />

9 Jean-Marc Delvaux<br />

Vente Classque, Livres,<br />

Estampes, Tableaux (Drouot)<br />

PARIS<br />

9 Ferri & Associés<br />

Collection Pierre Lallier<br />

(Drouot) PARIS<br />

9 Giquello & Associés<br />

Art Contemporain & Design<br />

(Drouot) PARIS<br />

9 Piasa<br />

Magnificent Jewels PARIS<br />

9 Artcurial<br />

Collection Baron Vaxelaire,<br />

Maïtres Anciens PARIS<br />

9 Piasa<br />

Africa + Modern and<br />

Contemporary Art PARIS<br />

10 Artcurial<br />

Paris Romantique PARIS<br />

10 Ader<br />

Photographies (Drouot) PARIS<br />

10 Ferri & Associés<br />

Collection Pierre Lallier<br />

(Drouot) PARIS<br />

10 Pescheteau-Badin<br />

Ceramiques Anciennes<br />

(Drouot) PARIS<br />

10 De Baecque<br />

Arts Premiers (Drouot) PARIS<br />

10 Thierry De Maigret<br />

Vente Classique (Drouot)<br />

PARIS<br />

10 Drouot Estimations<br />

Aristophil: littérature (Drouot)<br />

PARIS<br />

110

Auction calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

10 Lucien Paries Nogent<br />

Contenu d’un Hôtel<br />

Particulier PARIS<br />

13-20 Artcurial<br />

Bijoux Online PARIS<br />

15 Euvrard & Fabre<br />

Tableaux - mobilier (Drouot)<br />

PARIS<br />

15 Artcurial<br />

Archéologie & Arts d’Orient<br />

PARIS<br />

15 Tessier & Sarrou<br />

Tableaux & mobilier PARIS<br />

15 Art Richelieu<br />

Contenu d’un appartement<br />

PARIS<br />

15 Magning Wedry<br />

Art moderne & Contemporain<br />

(Drouot) PARIS<br />

15 Eric Caudron<br />

Vente Bijoux (Drouot) PARIS<br />

15 Thierry-Lannon<br />

Paintings and Pieces of Art<br />

BREST<br />

16 Euvrard & Fabre<br />

Bijoux - objets de vitrine<br />

(Drouot) PARIS<br />

17 Artcurial<br />

Collection Didier Ludot &<br />

Félix Farrington PARIS<br />

17 Aguttes<br />

Collection Guy Boyer NEUILLY<br />

17 Piasa<br />

Scandinavian Design ONLINE<br />

17 Tajan<br />

Arts décoratifs du Xxe et<br />

Design PARIS<br />

17 Pescheteau-Badin<br />

Livres Anciens et Modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

17 Artcurial<br />

Inérieurs de Xxe siecle PARIS<br />

17 Blanchet<br />

Tableaux Modernes (Drouot)<br />

PARIS<br />

18 Coutau Begarie<br />

Livres Anciens PARIS<br />

18 Thierry De Maigret<br />

Animalier, chasse, venerie,<br />

armes (Drouot) PARIS<br />

18 Beaussant Lefèvre<br />

Dessins et tableaux (Drouot)<br />

PARIS<br />

18 Gros & Delettrez<br />

Bijoux anciens et Modernes -<br />

Montres (Drouot) PARIS<br />

18 Drouot Estimations<br />

Montres, bijoux, objets de<br />

vitrine & argenterie (Drouot)<br />

PARIS<br />

18 De Baecque<br />

Mobilier et Objets d’Art<br />

(Drouot) PARIS<br />

19 Strasbourg Enchères<br />

Belle Deco & Mobilier<br />

STRASBOURG<br />

19 Artcurial<br />

Amateurs & Collectionneurs<br />

PARIS<br />

19 Couteau-Bégarie<br />

Football - Coupe du Monde<br />

(Drouot) PARIS<br />

20 Christies<br />

Collection Béatrice et Patrick<br />

Caput, Avant Gardes PARIS<br />

20 Lucien Paries Nogent<br />

Osez Louis XV PARIS<br />

20 Osenat<br />

Art Moderne et<br />

Contemporain VERSAILLES<br />

21 Couteau-Bégarie<br />

Histoire et regions de France<br />

(Drouot) PARIS<br />

21 Christies<br />

Art Moderne PARIS<br />

21 Pescheteau-Badin<br />

Dessins, tableaux anciens,<br />

objets d’art (Drouot) PARIS<br />

21-22 Thierry-Lannon<br />

Usual Sale BREST<br />

22 Villanfray Pommery<br />

Bijoux & Argenterie (Drouot)<br />

PARIS<br />

22 Ader<br />

Art Impressionniste et<br />

moderne (Drouot) PARIS<br />

22 L’Huillier<br />

Bijoux & Orfevrerie (Drouot)<br />

PARIS<br />

22 Tessier & Sarrou<br />

Affiches (Drouot) PARIS<br />

22 Giquello & Associés<br />

Arts d’Afrique et d’Océanie,<br />

Art Précolombien (Drouot)<br />

PARIS<br />

22 Yann Le Mouel<br />

Yann Le Mouel (Drouot) PARIS<br />

22 Lynda Trouvé<br />

Mobilier et Objets d’Arrt -<br />

Livres et Manuscrits (Drout)<br />

PARIS<br />

23 Piasa<br />

Italian Glass + Brazilian<br />

Design & Concreto Art ONLINE<br />

23 Farrando<br />

Entier Mobilier d’une Villa<br />

(Drouot) PARIS<br />

23 Giquello & Associés<br />

Vente Classique (Drouot)<br />

PARIS<br />

23 Tajan<br />

Art Impressionniste et<br />

moderne PARIS<br />

23 Artcurial<br />

L’univers du créateur de<br />

Tintin, Art Contemporain<br />

Africain, BD PARIS<br />

24 Aguttes<br />

Art Impressionniste &<br />

Moderne NEUILLY<br />

24 Lucien Paries<br />

Nogent<br />

Tableaux, Dessins, Estampes<br />

PARIS<br />

24 Tajan<br />

Art Contemporain & Design<br />

PARIS<br />

24 Millon<br />

Dessins (Drouot) ONLINE<br />

24 Artcurial<br />

Fall Sale PARIS<br />

24 Oger - Blanchet<br />

Tableaux, Dessins Modernes<br />

PARIS<br />

25 Beaussant Lefèvre<br />

Bijoux Orfèvrerie (Drouot)<br />

PARIS<br />

25 Artcurial<br />

Robert William Duk PARIS<br />

25 Art-Valorem<br />

Vente Bijoux (Drouot) PARIS<br />

25 Brissonneau<br />

Prestige Livres PARIS<br />

25 Nouvelle Etude<br />

Collection d’un Dandy Pop PARIS<br />

25 Drouot Estimations<br />

Classique (Drouot) PARIS<br />

25 Doutrebente<br />

Vente Cataloguée (Drouot)<br />

PARIS<br />

25 Ferri & Associés<br />

Bibliotheque Marcel Lecomte<br />

(Drouot) PARIS<br />

26 Osenat<br />

Mobilier & Objets d’Art<br />

FONTAINEBLEAU<br />

26 Artcurial<br />

Collect-or-Die Trying PARIS<br />

26 Artcurial<br />

Generation 21 by Artcurial<br />

PARIS<br />

27 Osenat<br />

L’Esprit du XIXe Siècle<br />

FONTAINEBLEAU<br />

27 Osenat<br />

la Royauté à Versailles<br />

VERSAILLES<br />

27 Rouillac<br />

Arts + Design #6 TOURS<br />

27 Mercier Art<br />

Grande Vente Classique LILLE<br />

28 Rouillac<br />

Atelier Raymond Reynaud<br />

TOURS<br />

28 Aguttes<br />

Peintres d’Asie NEUILLY<br />

28 Pescheteau-Badin<br />

Tableaux Modernes (Drouot)<br />

PARIS<br />

29 Tajan<br />

Mobilier et Objets d’Art PARIS<br />

29 Thierry De Maigret<br />

Bijoux, Orfèvreries (Drouot)<br />

PARIS<br />

29 Artcurial<br />

Limited edition, Miroirs, Art<br />

Déco Design PARIS<br />

29 Jean-Marc Delvaux<br />

Bijoux PARIS<br />

29 Remy Le Fur<br />

Tableaux anciens, mobilier et<br />

objets d’art (Drouot) PARIS<br />

29 Craït + Müller (Drouot)<br />

Vente PARIS<br />

30 Eve<br />

Bijoux Ethniques PARIS<br />

30 Piasa<br />

Brooklyn ceramics + American<br />

Design ONLINE<br />

30 Delon - Hoebanx<br />

Mobilier, Objets d’art PARIS<br />

30 Artcurial<br />

Design Italien PARIS<br />

30 Remy Le Fur<br />

Tableaux Anciens, mobilier,<br />

objets d’art (Drouot) PARIS<br />

28 Aguttes<br />

Peintres d’Asie NEUILLY<br />

30 Tessier & Sarou et Associés<br />

Arts décoratifs (Drouot) PARIS<br />

30 Aguttes<br />

Arts de la Chine & du Japon<br />

NEUILLY<br />

2-8 Artcurial<br />

Livres & Manuscrits Online<br />

PARIS<br />

3-9 Artcurial<br />

Hermès Vintage Online PARIS<br />

DECEMBER<br />

1 Tajan<br />

Estampes PARIS<br />

1 Pescheteau-Badin<br />

Bijoux anciencs et modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

1 Baron Ribeyre<br />

Art Classique, Art Moderne<br />

PARIS<br />

2 Kâ-Mondo<br />

Importante Collection d’un<br />

Hôtel Particulier (Drouot)<br />

PARIS<br />

2 Remy Le Fur<br />

Bijoux, montres, orfèvrerie<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 Coutau Begarie<br />

Bijoux, Objets de Vitrine<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 L’Huillier<br />

Mobiliers & Objets d’Art<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 Oger - Blanchet<br />

Collections Classiques<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 Pescheteau-Badin<br />

Bijoux Anciens et Modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 Giquello & Associés<br />

Bibliothèque d’un Amateur<br />

(Drouot) PARIS<br />

2 Gros & Delettrez<br />

Bijoux anciens & Modernes<br />

(Drouot) PARIS<br />

3 Tessier & Sarou et Associés<br />

Albums & originaux de Bande<br />

Dessinée (Drouot) PARIS<br />

4 Osenat<br />

Les Intérieurs de Versaille<br />

VERSAILLES<br />

4 Osenat<br />

L’Empire à Fontainebleau<br />

FONTAINEBLEAU<br />

5 Artcurial<br />

Sculptures du XIXe Siècle<br />

PARIS<br />

5 Tajan<br />

Arts d’Asie PARIS<br />

5 Giquello & Associés<br />

Monnaies Françaises (Drouot)<br />

PARIS<br />

5 Lynda Trouvé<br />

Arts du Xxe Siècle (Drout)<br />

PARIS<br />

6 Artcurial<br />

Art d’Asie, Post-War<br />

& Contemporain,<br />

Impressioniste & Moderne<br />

PARIS<br />

6 Craït + Müller (Drouot)<br />

Sculptures PARIS<br />

6 Ader<br />

Bijoux & Montres PARIS<br />

6 Gros & Delettrez<br />

Tableaux Modernes &<br />

Contemporains (Drouot) PARIS<br />

6 Pescheteau-Badin<br />

Ceramiques Européenness<br />

(Drouot) PARIS<br />

6 Aguttes<br />

Maïtres Anciens NEUILLY<br />

7 Artcurial<br />

Collection Massimo Campigli,<br />

Impressionniste & Moderne<br />

PARIS<br />

7 Piasa<br />

Jewels + Modern and<br />

Contemporary Art<br />

ONLINE<br />

7 Thierry De Maigret<br />

Art moderne & Contemporain<br />

(Drouot) PARIS<br />

8 Magning Wedry<br />

Mobilier & Objets d’Art<br />

(Drouot) PARIS<br />

8 De Baecque<br />

Bijoux(Drouot) PARIS<br />

8 Tajan<br />

Univers de la Bande-Dessinée<br />

PARIS<br />

8 Gros & Delettrez<br />

Arts d’Asie (Drouot) PARIS<br />

8 Lucien Paries Nogent<br />

Contenu d’un Hôtel<br />

Particulier PARIS<br />

9 Ader<br />

Arts Décoratifs et Sculptures<br />

PARIS<br />

United Kingdom<br />

NOVEMBER<br />

1 Sothebys<br />

A Journey Through China<br />

LONDON<br />

1 Sothebys<br />

Art of the Islamic World<br />

LONDON<br />

2 Dreweatts<br />

Interiors Day 1: To Include<br />

Decorative Arts & Modern<br />

Design ONLINE<br />

2 Phillips<br />

Design LONDON<br />

2 Sothebys<br />

Important Chinese Art<br />

LONDON<br />

2 Christies<br />

Modern and Contemporary<br />

Middle Eastern Art<br />

3 Dreweatts<br />

Interiors Day 2 ONLINE<br />

3 Bonhams<br />

The Marsh Collection (New<br />

Bond) LONDON<br />

111

Auction calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

3 Bonhams<br />

Fine Japanese Art(New Bond)<br />

LONDON<br />

3-10 Bonhams<br />

Fine Chinese Art, Imperial<br />

Painted Laquer Furniture<br />

(New Bond) LONDON<br />

3-15 Sothebys<br />

Travel, atlases, maps<br />

LONDON<br />

6 Dreweatts<br />

Fine Clocks, barometers and<br />

scientific instruments ONLINE<br />

7 Sothebys<br />

Jewellery Highlights LONDON<br />

7-8 Dreweatts<br />

Fine furniture, sculpture,<br />

carpets ONLINE<br />

8 Sothebys<br />

Classic Design LONDON<br />

8 Sothebys<br />

Fine Jewels LONDON<br />

8-14 Sothebys<br />

Prints & Multiples LONDON<br />

9 Bonhams<br />

Fine Books and Manuscripts<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

9 Sothebys<br />

Design 17/20 LONDON<br />

9-10 Dreweatts<br />

Chinese Ceramics and Works<br />

of Art ONLINE<br />

9-17 Bonhams<br />

The Astute Eye:<br />

Contemporary Art (New<br />

Bond) LONDON<br />

10 Bonhams<br />

Antique Arms an Arour<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

13 Dreweatts<br />

Interiors ONLINE<br />

13 Phillips<br />

David Hockney LONDON<br />

13 Bonhams<br />

Watches and Wristwatches<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

14 Bonhams<br />

Old Master Paintings<br />

(Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

14 Bonhams<br />

Goodwood Revival (New<br />

Bond) LONDON<br />

15 Bonhams<br />

A Focus on William Kentridge<br />

(New Bond) LONDON<br />

15 Bonhams<br />

Watches (Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

16 Bonhams<br />

Knightsbridge Jewels, Rock,<br />

Pop and Film (Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

16 Bonhams<br />

Expressionism: Germany,<br />

Austra and beyond (New<br />

Bond) LONDON<br />

16-22 Sothebys<br />

Scottish Art LONDON<br />

20 Bonhams<br />

Travel & Exploration (New<br />

Bond) LONDON<br />

21 Bonhams<br />

Prints and Multiples<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

21 Bonhams<br />

19th Century and British<br />

Impressionist Art (New Bond)<br />

LONDON<br />

22-29 Sothebys<br />

Fine Japanese Works of Art<br />

LONDON<br />

22 Phillips<br />

Photographs LONDON<br />

22 Bonhams<br />

British and European Art<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

22 Bonhams<br />

Modern and Contemporary<br />

South Asian Art, Modern,<br />

British and Irish Art (New<br />

Bond) LONDON<br />

23 Bonhams<br />

Modern British and Irish Art<br />

(Knightsbridge) LONDON<br />

23 Sothebys<br />

Modern British an Irish Art<br />

LONDON<br />

29 Sothebys<br />

The Library of Henry Rogers<br />

LONDON<br />

29 Bonhams<br />

Fine Decorative Arts (New<br />

Bond) LONDON<br />

30 Bonhams<br />

Fine Glass and British<br />

Ceramics (Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

30 Bonhams<br />

Fine Clocks (New Bond)<br />

LONDON<br />

DECEMBER<br />

1 Bonhams<br />

20th Century Decorative Arts<br />

& Design (Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

1 Bonhams<br />

London Jewels (New Bond)<br />

LONDON<br />

6 Sothebys<br />

Ancient Sculptue and Works<br />

of Art LONDON<br />

6 Bonhams<br />

The Old Rectory (New Bond)<br />

LONDON<br />

7 Bonhams<br />

Knightsbridge Jewels, Prints<br />

and Multiples (Knightsbridge)<br />

LONDON<br />

7 Bonhams<br />

Old Master Paintings,<br />

European Ceramics (New<br />

Bond) LONDON<br />

7 Sothebys<br />

Sir Joseph Hotung, Old<br />

Masters LONDON<br />

7 Christies<br />

Antiquities LONDON<br />

8 Bonhams<br />

Antiquities (New Bond)<br />

LONDON<br />

8 Christies<br />

Old Master Evening Sale<br />

LONDON<br />

8 Phillips<br />

New Now LONDON<br />

Germany<br />

NOVEMBER<br />

2-5 Dobiaschofsky<br />

Herbstauktion<br />

3-5 Allgaeuer Auktionhaus<br />

Herbst-Auktion BERN<br />

5 Auction Partners<br />

Auktion nr 201 KEMPTEN<br />

DESIGN, KUNST & ANTIEK<br />

VEILINGEN DESIGN<br />

VEILING<br />

7 NOV<br />

010 - 411 85 44<br />

WWW.VENDUROTTERDAM.NL<br />

Ruth Francken<br />

(1924 – 2006)<br />

Pierre Paullin<br />

(1927 -2009)<br />

KUNST<br />

& ANTIEK<br />

VEILING<br />

8 NOV<br />

KIJKDAGEN: 4,5 EN 6 NOVEMBER<br />

Veiling Zondag<br />

4 december <strong>2022</strong><br />

Zes Timed online series<br />

Sluiting zondag overdag<br />

Catalogus en online bieden<br />

vanaf zondag 20 november<br />

Scan QR code om naar de website te gaan:<br />

Albasten canopische vaas, voor het bewaren van de longen<br />

Deksel in de vorm van bavianenkop, uitbeeldend god Hapy<br />

Egypte, Nieuwe Rijk, 18e/19e dynastie, 1550-1189 voor Chr.<br />

Hoogte 36 cm, richtprijs 8000-12000 euro<br />

Veilinghuis Peerdeman Utrecht<br />

Tennesseedreef 18-20 3565 CJ UTRECHT<br />

Telefoon: 030-2610485 • E-mail: receptie@veilinghuispeerdeman.nl<br />

Website: www.veilinghuispeerdeman.nl<br />

112

Fair calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

Belgium<br />

OCTOBER<br />

4-6 Artist Market<br />

BRUSSELS<br />

17-20 Antica Namur<br />

NAMUR<br />

25-27 art3f Brussels<br />

BRUSSELS<br />

France<br />

OCTOBER<br />

10-13 Paris Photo<br />

PARIS<br />

18-20 art3f Mulhouse<br />

MULHOUSE<br />

Germany<br />

NOVEMBER<br />

10-13 Affordable Art Fair<br />

HAMBURG<br />

3-6 Discovery Art Fair<br />

FRANKFURT<br />

16-20 Cologne Fine Art<br />

COLOGNE<br />

16-20 Art Cologne<br />

COLOGNE<br />

23-27 MK&G messe<br />

HAMBURG<br />

Ireland<br />

NOVEMBER<br />

11-13 Art Source<br />

DUBLIN<br />

Italy<br />

NOVEMBER<br />

11-14 Arte Padova<br />

PADOVA<br />

4-6 Artissima<br />

TURIN<br />

Luxembourg<br />

NOVEMBER<br />

11-13 Luxembourg Art Week<br />

LUXEMBOURG<br />

Germany<br />

NOVEMBER<br />

25-27 Warsaw Art Fair<br />

WARSAW<br />

Spain<br />

NOVEMBER<br />

12-20 IFEMA<br />

MADRID<br />

15-17 LOOP<br />

BARCELONA<br />

4-5 Fira<br />

BARCELONA<br />

Switzerland<br />

NOVEMBER<br />

4-13 Arte Binningen<br />

BINNINGEN<br />

9-13 Montreux Art Gallery<br />

MONTREUX<br />

23-25 wopart<br />

LUGANO<br />

The Netherlands<br />

NOVEMBER<br />

20-27 PAN Amsterdam<br />

AMSTERDAM<br />

United Kingdom<br />

NOVEMBER<br />

4-6 Manchester Art Fair<br />

MANCHESTER<br />

DECEMBER<br />

2-4 Art fair East<br />

NORWICH<br />

United States<br />

NOVEMBER<br />

29-04 SCOPE art<br />

MIAMI BEACH<br />

1-3 Art Basel<br />

MIAMI BEACH<br />

Museum calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

The<br />

Netherlands<br />

ALKMAAR<br />

Stedelijk Museum<br />

Alkmaar<br />

△ Rudi van de Wint<br />

t/m 13-11<br />

AMERSFOORT<br />

Mondriaanhuis<br />

△ Onbegrensd: 7<br />

beeldende kunstenaars<br />

en 7 composisten<br />

t/m 05-03<br />

Museum Flehite<br />

△ Naar de natuur.<br />

Mondriaan en de Haagse<br />

School<br />

t/m 29-01<br />

Rietveldpaviljoen<br />

△ Rituelen<br />

t/m 06-11<br />

AMSTELVEEN<br />

Cobra Museum<br />

△ Kosmogonie. Zinsou<br />

- een Afrikaanse<br />

kunstcollectie<br />

t/m 08-01<br />

Museum JAN<br />

△ Wim Oepts en de<br />

schilders van het zonnige<br />

Zuiden<br />

t/m 12-02<br />

Museum JAN<br />

△ Barbara Nanning.<br />

Moving Stillness<br />

t/m 29-01<br />

AMSTERDAM<br />

De Nieuwe Kerk<br />

△ De eeuw van Juliana:<br />

Een koningin en haar<br />

idealen<br />

t/m 10-04<br />

AMSTERDAM<br />

Foam<br />

△ Foam Talent <strong>2022</strong><br />

t/m 18-01<br />

Hermitage<br />

Amsterdam<br />

△ Love Stories<br />

t/m 08-01<br />

△ Russische avant-garde /<br />

revolutie in de kunst<br />

t/m 08-01-2023<br />

Huis Marseille<br />

△ Jochen Lempert.<br />

Natural sources<br />

t/m 04-12<br />

△ Nhu Xuan Hua. Hug of<br />

a swan<br />

t/m 04-12<br />

△ Danh Vo. Collectie<br />

t/m 04-12<br />

△ Diane Severin Nguyen<br />

t/m 04-12<br />

Joods Museum<br />

△ Etty & Leonie<br />

t/m 10-04<br />

Museum Het<br />

Rembrandthuis<br />

△ Hoed op voor<br />

Rembrandt<br />

t/m 02-01-2023<br />

Pipe Museum<br />

△ Zondagschilders<br />

t/m 31-12<br />

Rijksmuseum<br />

△ Onderkruipsels<br />

t/m 15-01<br />

△ Clara de neushoorn<br />

t/m 15-01<br />

Rijksmuseum Twenthe<br />

△ Document <strong>Nederland</strong><br />

<strong>2022</strong>. Sharelly<br />

Emanuelson fotografeert<br />

duurzaamheid<br />

t/m 15-02<br />

Scheepvaartmuseum<br />

△ Mens op Zee<br />

t/m 28-05<br />

Slot Zeist<br />

△ Ronald Mollinger<br />

t/m 15-01<br />

Stedelijk Museum<br />

△ Yto Barrada. Bad color<br />

combos<br />

t/m 05-03<br />

△ Anne Imhof<br />

t/m 29-01<br />

APELDOORN<br />

CODA<br />

△ Mirages: Lieven<br />

Hendriks<br />

t/m 15-01<br />

ASSEN<br />

Drents Museum<br />

△ Johanna van Eijbergen<br />

17-04 t/m<br />

△ Sterven in schoonheid<br />

20-11 t/m 26-03<br />

△ Ararat. Schatten uit het<br />

oude Armenië<br />

24-04 t/m<br />

△ Neo Rauch - Wegzehr<br />

t/m 26-03<br />

BERGEN<br />

Museum Kranenburgh<br />

△ Jeroen Henneman<br />

13-11 t/m 10-04<br />

△ Dominique Ampe<br />

t/m 30-10<br />

BREDA<br />

Stedelijk Museum<br />

Breda<br />

△ Nachtvlucht: Pieter<br />

Laurens Mol<br />

t/m 13-11<br />

DELFT<br />

Museum Prinsenhof<br />

△ Amalia. Ambitie met<br />

Allure<br />

t/m 08-01<br />

Radius<br />

△ Entangled Life<br />

t/m 27-11<br />

DEN BOSCH<br />

Design Museum<br />

△ Screenwear: exploring<br />

digital fashion<br />

t/m 26-02<br />

DEN BOSCH<br />

Noordbrabants<br />

Museum<br />

△ Wim Delvoye<br />

t/m 29-01<br />

113

Museum calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

DEN HAAG<br />

Beelden aan Zee<br />

△ Elmar Trenkwalder<br />

t/m 19-03<br />

Escher in Het Paleis<br />

△ Portretten Andy Warhol<br />

t/m 06-03<br />

△ Koninklijke<br />

ontmoetingen<br />

t/m 06-11<br />

Fotomuseum<br />

△ W.F. Hermans. Vrij<br />

belangrijke foto's<br />

t/m 08-01<br />

Fotomuseum Den<br />

Haag<br />

△ Judith Joy Ross.<br />

Retrospective<br />

26-11 t/m 26-03<br />

△ Daniel Heikens, Rein<br />

Langeveld en Joost<br />

Nijhuis. Matlas<br />

t/m 01-12<br />

△ Rein Jelle Terpstra. Dark<br />

Dunes<br />

t/m 08-01<br />

KM21<br />

△ Moshekwa Langa<br />

t/m 04-12<br />

KM22<br />

△ Basim Magdy<br />

17-12 t/m 10-04<br />

Kunstmuseum Den<br />

Haag<br />

△ Bob Eikelboom<br />

03-11 t/m 26-03<br />

△ Nicole Eisenman<br />

12-11 t/m 12-02<br />

△ Balenciaga in black<br />

t/m 05-03<br />

△ Mire Lee. As we lay<br />

dying<br />

t/m 27-11<br />

Mauritshuis<br />

△ Manhattan Masters<br />

t/m 15-01<br />

Museum Panorama<br />

Mesdag<br />

△ Suze Robertson<br />

t/m 05-03<br />

West<br />

△ Alphabetum XII. How?<br />

Are you<br />

t/m 22-01<br />

Kunstmuseum Den<br />

Haag<br />

△ Anni & Josef Albers<br />

t/m 15-01<br />

DEURNE<br />

Museum De Wieger<br />

△ Vrouwenpalet:<br />

vrouwelijke kunstenaars<br />

1900-1950<br />

t/m 20-11<br />

DOESBURG<br />

Lalique Museum<br />

△ Stromingen &<br />

Gestalten: juwelen en<br />

zilver van art nouveau tot<br />

art deco<br />

t/m 28-05<br />

DORDRECHT<br />

Dordrecht<br />

Museum<br />

△ Het oog van Jan Veth<br />

12-02 t/m 03-09<br />

△ Schilders van Biesbosch<br />

t/m 08-01<br />

△ Wanderlust<br />

t/m 08-01<br />

△ Richard van den Dool<br />

t/m 13-11<br />

EERSEL<br />

Galerie Persoon<br />

△ Robby Bolleyn<br />

05-11 t/m 17-12<br />

EINDHOVEN<br />

Van Abbemuseum<br />

△ Rewinding<br />

Internationalism<br />

19-11 t/m 30-04<br />

△ De collectie is …. Lidewij<br />

Edelkoort<br />

t/m 06-11<br />

ENSCHEDE<br />

Rijksmuseum<br />

Twenthe<br />

△ Marinetti en het<br />

futurisme<br />

t/m 19-02<br />

△ Het waterwerk van ons<br />

geld. Carlijn Kingma<br />

t/m 29-01<br />

GORCUM<br />

Gorcums Museum<br />

△ Gorcums Goed<br />

t/m 08-01<br />

GORSSEL<br />

Museum More<br />

△ Realisme van 1900<br />

tot nu<br />

t/m 05-03<br />

GRONINGEN<br />

Groninger Museum<br />

△ Kleur!<br />

vanaf 08-07<br />

Noorderlicht<br />

△ Oekraïne: het pad naar<br />

vrijheid<br />

t/m 04-12<br />

HAARLEM<br />

Frans Hals Museum<br />

△ The Rhythm of the<br />

night<br />

11-11 t/m 12-02<br />

△ Nieuwkomers. Vlaamse<br />

kunstenaars in Haarlem<br />

1580-1630<br />

t/m 08-01<br />

Verwey Museum<br />

△ De stille liefde van Kees<br />

Verwey<br />

t/m 13-02<br />

△ Dicht bij Mari<br />

Andriessen<br />

t/m 20-03<br />

HARDINXVELD-<br />

GIESSENDAM<br />

Museum De Koperen<br />

Knop<br />

△ 7.500 jaar bewoning<br />

t/m 19-11<br />

HEERENVEEN<br />

Museum Belvédère<br />

△ Jochem Hamstra: een<br />

fragment van leven<br />

t/m 29-01<br />

Museum Heerenveen<br />

△ Hanneke Giezen<br />

t/m 20-11<br />

HELMOND<br />

Museum Helmond<br />

△ Andrei Roiter<br />

t/m 02-04<br />

HOORN<br />

De Boterhal<br />

△ Abstract in Beeld<br />

t/m 27-11<br />

HORST<br />

Museum De<br />

Kantfabriek<br />

△ Langs geborduurde<br />

wegen<br />

t/m 30-12<br />

LAREN<br />

Singer<br />

△ Floris Felix in heidense<br />

hemelen<br />

29-11 t/m 08-01<br />

△ Helen Verhoeven & Iris<br />

van Dongen<br />

t/m 08-01<br />

△ De Nieuwe Vrouw<br />

t/m 08-01<br />

△ Marie Reintjes<br />

29-11 t/m 08-01<br />

LEEUWARDEN<br />

Fries Museum<br />

△ Vrijheid, Vetes,<br />

Vagevuur: de<br />

middeleeuwen in het<br />

Noorden<br />

t/m 07-05<br />

△ Somebody's<br />

Homeland, Sombody's<br />

Goldmine<br />

t/m 19-02<br />

Keramiekmuseum<br />

Princessehof<br />

△ Van Achterberghprijs:<br />

Alexandra Engelfriet<br />

t/m 09-04<br />

△ Feest! Van Pesach en<br />

Ketikoti tot Carnaval en<br />

Divali<br />

t/m 01-08<br />

LEIDEN<br />

Japanmuseum<br />

SieboldHuis<br />

△ Wabi-sabi. Japanse<br />

esthetiek in fotografie<br />

keramiek<br />

t/m 15-01<br />

RMO<br />

△ 5000 jaar kralen<br />

t/m 07-05-2023<br />

△ Byblos: 's werelds<br />

oudste havenstad<br />

t/m 12-03<br />

De Lakenhal<br />

△ Image Intuition<br />

t/m 15-01<br />

MAASTRICHT<br />

Bonnefanten<br />

△ Hrair Sarkissian<br />

27-11 t/m 12-03<br />

Fotomuseum<br />

△ Somfy Photography<br />

Awards <strong>2022</strong><br />

t/m 26-02<br />

MIDDELBURG<br />

Zeeuws Museum<br />

△ Vanuit de Diepte<br />

t/m 08-01-2023<br />

NAGELE<br />

Museum Nagele<br />

△ Kunstenaars Flevoland<br />

t/m 20-11<br />

NUNSPEET<br />

Noord-Veluws<br />

Museum<br />

△ Wim de Groot.<br />

Portretten<br />

t/m 04-12<br />

OOTMARSUM<br />

Museum Ton Schulten<br />

△ Theo Beerendonk<br />

t/m 06-11<br />

RIJSWIJK<br />

Museum Rijswijk<br />

△ Kate Jenkins. Kate's<br />

Cafe<br />

27-11 t/m 12-03<br />

RIJSWIJK<br />

Museum Rijswijk<br />

△ Papier Biënnale <strong>2022</strong>.<br />

Transition<br />

t/m 13-11<br />

ROERMOND<br />

Cuypershuis<br />

△ De Golvende lijn:<br />

Christie van der Haak<br />

t/m 05-03<br />

ROTTERDAM<br />

Chabot Museum<br />

△ Roaring twenties<br />

Rotterdam<br />

t/m 12-03<br />

Kunsthal<br />

△ Loek Buter. Een beer in<br />

de polder<br />

t/m 08-01<br />

△ Home is where the Art<br />

is. Collectie Poort-Visser<br />

t/m 11-12<br />

△ Getekend: Rotterdam!<br />

Ze hebben mijn huis<br />

vermoord<br />

t/m 12-02<br />

△ Tim Walker: Wonderful<br />

Things<br />

t/m 29-01<br />

SCHEVENINGEN<br />

Museum Beelden aan<br />

Zee<br />

△ Elmar Trenkwalder. Tuin<br />

der Lusten<br />

t/m 19-03<br />

SCHIEDAM<br />

Stedelijk Museum<br />

△ Spirituele urgentie<br />

26-11 t/m 10-04<br />

△ Digitale landschappen<br />

t/m 06-11<br />

△ Festival der liefde.<br />

Verborgen in steen.<br />

Volkskrant Beeldende<br />

Kunstprijs <strong>2022</strong><br />

t/m 15-01<br />

TEGELEN<br />

Keramiekcentrum<br />

Tiendschuur<br />

△ Piet Stockmans<br />

1963+60=2023<br />

t/m 15-01<br />

114

Museum calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

TILBURG<br />

De Pont Museum<br />

△ Barbara Wagner en<br />

Benjamin de Burca. One<br />

Hundred steps<br />

t/m 27-11<br />

△ Ragnar Kjartansson.<br />

Times changes<br />

everything<br />

t/m 29-01<br />

VALKENBURG<br />

St.Gerlachuskerk<br />

△ KiV-inside <strong>2022</strong><br />

t/m 03-07<br />

VALKENBURG<br />

AAN DE GEUL<br />

Museum Valkenburg<br />

△ Rob Graafland<br />

t/m 22-01<br />

VALKENSWAARD<br />

<strong>Nederland</strong>s<br />

Steendrukmuseum<br />

△ Uit het wonderland. De<br />

magie van het Oosten<br />

t/m 19-02<br />

WAGENINGEN<br />

Het Depot<br />

△ Helaine Blumenfeld<br />

t/m 26-03<br />

△ Thijs Kwakernaak<br />

t/m 29-01<br />

WASSENAAR<br />

Museum Voorlinden<br />

△ Giuseppe Penone<br />

t/m 29-01<br />

WIJLRE<br />

Kasteel Wijlre<br />

△ Elspeth Diederix:<br />

trouble wandering<br />

t/m 08-01<br />

ZUTPHEN<br />

Museum Henriette<br />

Polak<br />

△ Het leven en werk van<br />

Bob Buys<br />

18-02 t/m<br />

Musea Zutphen<br />

△ Niets gaat verloren<br />

- een selectie uit de<br />

aanwinsten van 2008-<br />

<strong>2022</strong><br />

t/m 29-01<br />

ZWOLLE<br />

Museum De Fundatie<br />

△ KlimaatExpo '22<br />

t/m 04-12<br />

△ Nieke Koek:<br />

gelichaamd<br />

t/m 08-01<br />

△ Neo Rauch. Die mitte<br />

t/m 08-01<br />

Gallery calendar<br />

NOVEMBER / DECEMBER <strong>2022</strong><br />

The<br />

Netherlands<br />

AMELAND<br />

Galerie <strong>November</strong><br />

Ameland<br />

△ Kunstmaand Ameland<br />

01-11 t/m 30-11<br />

AMSTERDAM<br />

Annet Gelink Gallery<br />

△ Roger Hiorns<br />

04-11 t/m 24-12<br />

Artacasa<br />

△ Vogels en verder. Marc<br />

van der Zwet. Tamar<br />

Rubinstein<br />

03-11 t/m 03-12<br />

BMB projectruimte<br />

△ Hanneke Francken.<br />

Intertwine<br />

05-11 t/m 03-12<br />

Framer Framed<br />

△ To those who have no<br />

time to play<br />

t/m 22-01<br />

Galerie Fons Welters<br />

△ Anh Tràn<br />

t/m 19-11<br />

Galerie Fontana<br />

△ Yves Marchand &<br />

Romain Meffre<br />

t/m 10-12<br />

Galerie Mokum<br />

△ Cindy Rizza & Stijn<br />

Rietman<br />

t/m 12-11<br />

Galerie Roger Katwijk<br />

△ John O'Carroll.<br />

Passage<br />

t/m 12-11<br />

Gerhard Hofland<br />

△ Jacqueline Peeters: Eat<br />

the heart gently<br />

t/m 19-11<br />

Projectruimte BMB<br />

△ Jans Muskee,<br />

tekeningen. Paul de<br />

Reus, beelden<br />

05-11 t/m 03-12<br />

Reflex<br />

△ Spencer Tunick. Public<br />

interventions<br />

t/m 01-11<br />

Ten Haaf Projects<br />

△ Peer Vink & Koos de<br />

Vries<br />

t/m 05-11<br />

Wanrooij Gallery<br />

△ Koh Sang Woo: wild<br />

in blue<br />

t/m 21-01<br />

ARNHEM<br />

Galerie Arnhem<br />

△ Ad Arma<br />

17-11 t/m 08-01<br />

COLIJNSPLAAT<br />

Gallerymaritime<br />

△ Maarten Groot:<br />

Westhoofd-Ouddorp.<br />

Ronny Moortgat:<br />

tonijnen en Mantas<br />

t/m 30-11<br />

DEN HAAG<br />

Galerie Helder<br />

△ Morphic Resonance:<br />

Eva Dijkstra, Philippe van<br />

Gele, René Korten<br />

t/m 26-11<br />

Galerie Ramakers<br />

△ Botanica Poetica<br />

t/m 13-11<br />

Haagse Kunstkring<br />

△ Maarten van Noort en<br />

Guus Calicher. Meriam<br />

Windmeijer en Marian<br />

Smit<br />

02-11 t/m 27-11<br />

DEVENTER<br />

Loes & Reinier<br />

△ Petri Voet<br />

20-11 t/m 16-01<br />

EINDHOVEN<br />

Galery Nasty Alice<br />

△ Exhibition Untitled. Jan<br />

van den Berg. Susan de<br />

Boer. Jacques van Erven<br />

t/m 13-11<br />

Pennings Foundation<br />

△ Warm Woensel West.<br />

Kees Martens<br />

16-11 t/m 28-01<br />

ENSCHEDE<br />

Beeld & Aambeeld<br />

△ Elsbeth Cochius, lino's.<br />

Floor Max, sieraden<br />

t/m 05-11<br />

Fotogalerie Objektief<br />

△ Bomen in het park:<br />

Ruth Lowie<br />

23-11 t/m 30-12<br />

△ Bert Teunissen.<br />

Domestic landscapes<br />

t/m 18-11<br />

HARLINGEN<br />

Galerie de Vis<br />

△ Krin Rinsema: in<br />

gedachten<br />

t/m 14-01<br />

△ Holland Wild<br />

t/m 19-11<br />

LANGBROEK<br />

Galerie Laïmbock<br />

△ Willem Lenssinck<br />

LEEUWARDEN<br />

Galerie Roos van<br />

Tudor<br />

△ Ton Bouchier. Solo<br />

t/m 26-11<br />

Kunstruimte Etalage<br />

△ Boris Suyderhoud:<br />

interieur/exterieur -<br />

ynterieur/eksterieur<br />

t/m 15-01<br />

RIJSWIJK<br />

Galerie Arti Shock<br />

△ Jacqueline Stubenitsky<br />

13-11 t/m 01-12<br />

△ Theo Damsteegt en<br />

Will Leonard<br />

t/m 10-11<br />

ROTTERDAM<br />

Brutus<br />

△ Cage van Atelier van<br />

Lieshout. Boerenzij<br />

t/m 20-11<br />

Cokkie Snoei<br />

△ Kurpark<br />

t/m 05-11<br />

Zerp Gallery<br />

△ Hans Withoos<br />

t/m 06-11<br />

UTRECHT<br />

Galerie Quintessens<br />

△ Lotti van der Gaag. Jan<br />

Roëde<br />

09-11 t/m 17-12<br />

VELP<br />

Art Gallery O-68<br />

△ Finalisten O-68 Award<br />

<strong>2022</strong><br />

t/m 13-11<br />

115

Websites<br />

& adressen<br />

De Baanhoeve<br />

Sfeervol wonen. Grote collectie kunst en antiek<br />

In- en verkoop (export) / Inruil antiek in overleg<br />

Advies en levering van (oude) bouw- en tuinmaterialen,<br />

o.a.poorten en hekwerken<br />

Open: vrij. – zat. 10.-17. uur en op afspraak<br />

Dorpsstraat 27-A, 2969 AC Oud-Alblas<br />

www.debaanhoeve.nl | www.nl-antiques.com<br />

info@debaanhoeve.nl | M. 06-54627314<br />

Gecertificeerd<br />

Registertaxateur<br />

KUNST, ANTIEK EN INBOEDELGOEDEREN<br />

Reinold Stuurman<br />

Lid Federatie TMV<br />

Collectioneurs<br />

JUDAICA<br />

Fam. Verhoeven – de Jonge<br />

Tel. 020-7173828, Mob. 06-33736669<br />

judaic@tiscalimail.nl<br />

Verzamelaar van joodse voorwerpen<br />

(judaica) vraagt te koop joods antiek<br />

www.judaic.nl<br />

Galeries<br />

ART GALLERY VOÛTE<br />

Grote Markt 39 A,<br />

3111 NH Schiedam<br />

Tel. +31 651 922 582<br />

Schilderijen, beelden,<br />

fotografie en keramiek<br />

Open: do. en vr. 10.00-17.30 uur.<br />

Zaterdag en zondag 12.00-17.30 uur.<br />

Ook op afspraak<br />

www.ArtGalleryVoute.com​<br />

MODERN ART GALLERY.COM<br />

Online & Home Gallery moderne<br />

kunst. Tel.: +31(0) 638 268 193<br />

duit77@gmail.com<br />

Schilderijen, grafiek, beelden,<br />

fotografie O.a. Wil van Leeuwen,<br />

Jan Mulder, Wolvecamp, Heyboer,<br />

Corneille, P. Huf, Geert Kooiman<br />

www.modern-artgallery.com<br />

OPTIMA<br />

Bijzondere uitgaven<br />

Beeldende kunst<br />

Toegepaste kunst<br />

TEL. 00 31 (0) 6 242 548 68<br />

www.optima-antiquariaat.nl<br />

Lijstenmakers<br />

ATELIERS FRANS DE ROO<br />

Schippersvaartweg 1 A<br />

2211 TJ Noordwijkerhout<br />

Tel. 0252543758<br />

Tel. 06 53664317<br />

info@ateliersfransderoo.com<br />

Lijstenmakers & Restauratoren<br />

verguldingen, kennis van zaken,<br />

fraai vakwerk<br />

www.ateliersfransderoo.com<br />

Kunsthandelaren<br />

DE KATWIJKSE SCHOOL<br />

Zee, strand, visserij, duin en<br />

Katwijk. Schilders die in Katwijk<br />

hebben<br />

gewerkt en werk van Frans<br />

Masereel.<br />

www.dekatwijkseschool.nl<br />

KUNSTHANDEL JAN LOUTER<br />

Breelaan 28, Bergen (N-H):<br />

Bergense School<br />

De Drvkkery, Middelburg:<br />

Zeeuwse schilders<br />

Voor openingstijden, afbeeldingen,<br />

beschrijvingen en prijzen:<br />

www.janlouter.nl<br />

PASSAGE ARTS<br />

20e-eeuwse toegepaste kunst,<br />

Art nouveau, art deco,<br />

Vintage costume jewelry<br />

Tel. 0031 6 53516091<br />

www.arts1900.nl<br />

KUNSTHANDEL AMSTELART<br />

Europese schilderkunst van kleine en<br />

grote meesters.<br />

Tel: 0031 6 2426 5057<br />

www.amstelart.nl<br />

Antiquariaten<br />

ANTIQUARIAAT FORUM<br />

Westrenen, Tuurdijk 16,<br />

3397 MS ’t Goy-Houten<br />

Tel. 030-6011955,<br />

Fax 030-6011813<br />

Taxaties & In- En Verkoop<br />

Zeldzame Boeken,<br />

Handschriften, Prenten,<br />

Kaarten En Tekeningen.<br />

www.forumrarebooks.com<br />

Kunstverkopen<br />

COLLACTIONS<br />

Wij helpen u met de verkoop van uw<br />

kunst-en verzamelobjecten.<br />

O.a. Klassieke, moderne en<br />

hedendaagse kunst, chinees<br />

porselein, zilver, horloges, collecties,<br />

Tel. +31 (0) 85 0607080<br />

Whatsapp: +31 6 12803872<br />

www.collactions.nl<br />

Restauratie<br />

ATELIER SCHUURMAN<br />

Schilderijenrestauratie sinds 1992<br />

Govert Flinckstraat 162, HS<br />

Amsterdam Bel voor een kostenloze<br />

Expertise Tel. 0681652126<br />

www.atelierschuurman.com<br />

Stichtse Rotonde 3 E, 3818 GV Amersfoort<br />

+33 (0)4610501 / 06 53236971 / info@stuurpro.nl<br />

Uw website onder de loep?<br />

collect.net@ips.be / 1 plaatsing: € 45<br />

jaarcontract 9 plaatsingen: € 340

Zoekers<br />

Gevraagd<br />

FOTO’S<br />

T.K gevraagd door verzamelaar foto’s<br />

van Ned-Indië , China , Singapore ,<br />

zwart Afrika en erotica van 1860-1930<br />

Tel. 0182-393492.<br />

KERAMIEK<br />

Gave vazen/tegels/borden van<br />

Rozenburg-Den Haag. 06-36075989 /<br />

boujes@gmail.com.<br />

Gezocht: Rozenburg vazen, ontwerp<br />

Colenbrander. Beschadigd geen<br />

bezwaar. 06-10581818 / dajaba@zeelandnet.nl.<br />

Gevraagd: Werk van Penck, Fontana,<br />

Soulages, Morellet, Man Ray.<br />

06-53787592.<br />

Gezocht schilderijen en tekeningen<br />

van Surinaamse kunstenaars met<br />

name Armand Baag, Ron Flu, Quintus<br />

Jan Telting, Ruben Karsters en Soeki<br />

Irodikromo vind ik interessant.<br />

Graag uw reactie: 0624108542.<br />

MEUBELEN<br />

Verzamelaar zoekt meubels van<br />

Willem Penaat uit zijn vroege periode<br />

1900-1925. Uw reactie op Lasonder@<br />

hotmail.nl wordt gewaardeerd.<br />

POSTKAARTEN<br />

T.K gevraagd door verzamelaar foto’s<br />

van Ned-Indië, China, Singapore,<br />

zwart Afrika en erotica van 1860-1930.<br />

Tel: 0182- 393492.<br />

VARIA<br />

T.k. gevraagd: oud/antiquarisch papiergeld:<br />

bankbiljetten, assignaten,<br />

noodbiljetten etc. 06-25031555. lexenave@hotmail.com.<br />

Verzamelaar zoekt oude/antieke<br />

<strong>Nederland</strong>se kunst te koop. Voor<br />

gebruik of voor sier geweest, zoals<br />

gedateerde antieke damborden.<br />

0646135700 volks.kunst@xs4all.nl<br />

ZILVER<br />

Aangeboden<br />

ANTIEK<br />

T.K. Enkele decoratieve West-<br />

Afrikaanse beelden en maskers.<br />

info@leohortensius.com<br />

T. 0653372091.<br />

KUNST<br />

T.K. top-reconstructies van o.a.<br />

Canaletto en Lorrain. info@leohortensius.com<br />

T. 0653372091<br />

KUNST<br />

Gevraagd schilderijen en tekeningen<br />

van Armand Baag, Ron Flu, Soeki<br />

Irodikromo, Quintus Jan Telting en<br />

Ruben Karsters. 06-24108542.<br />

Goede prijs voor oude ansichtkaarten<br />

en foto’s van <strong>Nederland</strong>, <strong>Nederland</strong>s-<br />

Indië, buitenland en thema van voor<br />

1960. Ook grotere hoeveelheden<br />

en verzamelingen welkom. tel.<br />

06-15451873 jvdpicture@hotmail.com.<br />

Te koop gevraagd door een verzamelaar:<br />

Zilverwerk van de firma<br />

Odiot uit Parijs van vóór 1900.<br />

Telefoonnummer 0622659789

kavel 3190, veiling 27<br />

Zwiggelaar Auctions organises biannual auctions at De<br />

Burcht, Henri Polaklaan 9, in Amsterdam.<br />

Specials:<br />

Our next auction will take place on<br />

5 - 9 December <strong>2022</strong>.<br />

• Conceptual Arts, Stamp Art, Fluxus Ephemera and Subculture.<br />

Rare editions by Donald Judd, Stanley Brouwn, Broodthaers,<br />

Yves Klein, Ed Ruscha, Basquiat and more.<br />

• Circus posters ca. 1900: Adolph Friedländer catalogue part II<br />

More highlights:<br />

• Private collection Picture books Dulac and Rackham.<br />

• 15th century Book of Hours<br />

• Part II of an impressive collection of comics, including Lombard<br />

Collection, Suske & Wiske and Tintin in first and early editions<br />

• Ex Libris collection Winterink part II<br />

• Cartography incl. 18th cent. atlases, Hoogenbergs<br />

Geschichstblätter and several incunables<br />

Please contact us about auction estimate requests,<br />

suggestions, questions or consignment.<br />

zwiggelaarauctions@gmail.com | 06-479 86 138<br />

www.zwiggelaarauctions.nl<br />

BURGERSDIJK & NIERMANS<br />

boeken - prenten - manuscripten<br />

VEILING 356<br />

15 en 16 november <strong>2022</strong><br />

Deze veiling bevat o.a.:<br />

• Kaarten en prenten uit diverse collecties<br />

• Geïllustreerde werken (Masereel, Escher)<br />

• Ex libris (Collectie Winterink)<br />

• Werk van Erich Wichmann<br />

• Collectie boeken over maritieme geschiedenis<br />

• Boeken op het gebied van het Midden Oosten, de klassieke<br />

oudheid<br />

• Oude drukken<br />

Kijkdagen: 11-12 november 10.00-17.00<br />

13 november 12.00-17.00 en 14 november 10.00-17.00<br />

Voor vragen, suggesties, taxaties of inbreng: auctions@b-n.nl of +31(0)71-5126381/5121067<br />

www.b-n.nl — Nieuwsteeg 1, 2311 RW Leiden

Botanica poetica<br />

curator Cees de Boer<br />

t/m 13 november <strong>2022</strong><br />

Tijdens PAN Amsterdam is de galerie gesloten<br />

Foto: Ien Lucas, <strong>2022</strong>, acryl op linnen, 180 x 140 cm<br />

19 november t/m 27 november<br />

Stand 94<br />

o.a. Guido Geelen, Sjoerd Buisman,<br />

Cor van Dijk, Warffemius, Ien Lucas<br />

en Bob Bonies.<br />

Toussaintkade 51<br />

2513 CL Den Haag<br />

070 - 363 43 08<br />

info@galerieramakers.nl<br />

www.galerieramakers.nl<br />

Openingstijden:<br />

Donderdag t/m zaterdag 12.00 - 17.00 uur<br />

Iedere zondag 13.00 - 17.00 uur<br />

En op afspraak

12 - 27 november <strong>2022</strong> 19 - 27 november <strong>2022</strong><br />

BP

Yumpu Logo

products

Resources

Company

Terms of service
Privacy policy
Cookie settings
Accessibility Statement
Accessibility Statement
Imprint
Change language
Made with love in Switzerland
© 2026 Yumpu.com, all rights reserved

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!