10.11.2022 Views

KIJK editie 12 - 2022 - Inkijkexemplaar

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

BLIJF DOORVRAGEN

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 12 / 2022 / € 6,75

UITSLAG

Beste

Tech-idee

2022

ZENUWSLOPENDE

WETENSCHAP

Einde aan de pijn

EN OOK: TERUGVLUCHT: B-25 RAMT EMPIRE STATE BUILDING

EINSTEIN VS WHITEHEAD, DUEL OM DE ZWAARTEKRACHT

PLASPOWER: BACTERIËN ZETTEN AFVALSTOFFEN OM IN STROOM


24

36

6 ACTUALITEITENRUBRIEK

KIJK KORT Slim systeem koelt zonder

stroom, archeologen vinden oudste voorbeeld

van amputatie, DARPA ontwikkelt

oorlogsdrone, en meer wetenschappelijke

en technologische nieuwtjes.

13 LICHT UIT

COLUMN Anderhalf jaar lang ploos Eric

de Kruijk de wetenschap achter dagelijkse

dingen uit. Maar aan al het goede komt

een eind. Zijn laatste column voor ons gaat

over leds.

14 TECHSTRIJD

Welke innovatie van eigen bodem blies de

jury dit jaar van zijn stoel? En welk technisch

hoogstandje harkte de meeste stemmen

van het publiek binnen? De winnaars

van het Beste Tech-idee 2022 zijn...

22 ROBOHULP

FAR OUT Als je nieuwe natuurwetten wilt

opstellen, zul je eerst moeten vaststellen

welke variabelen van belang zijn. Amerikaanse

wetenschappers laten dit klusje nu

klaren door een AI-systeem.

24 MINI-CENTRALES

Bacteriën zijn in staat om energie op te

wekken uit poep, plas en ander organisch

materiaal. En van deze eigenschap maken

steeds meer bedrijven handig gebruik.

30 PAARDENMIDDEL

INTERVIEW Wonden sneller laten helen,

lymfoedeem verminderen, en de gezondheid

van ruimtevaarders waarborgen.

Volgens Jack van Loon is het sleutelwoord

voor dit alles: zwaartekracht.

36 LUCHTSHOWS

We mopperen vaak op de regen en de

wind, maar de inzendingen van de Britse

wedstrijd Weather Photographer of the

Year laten zien dat het weer ook voor

specta culaire verschijnselen zorgt.

42 ZENUWSLOPEND

Een paracetamolletje helpt niet tegen

chronische pijn. Daarom onderzoeken

wetenschappers of ze verlichting kunnen

bieden door pijnzenuwen te slopen.

48 ZELF DOEN

Zogenoemde game engines zouden het een

stuk simpeler hebben gemaakt om je eigen

videospel te ontwikkelen. Hoe simpel?

We namen de proef op de som.

54 SAMENZWEERSTUDIE

ONDERWATER ONDERVRAAGT Heeft het

geloven in complottheorieën evolutionair

nut? En waarom doen sommigen het wel en

anderen niet? Jan-Willem van Prooijen probeert

het complotdenken te doorgronden.

56 BOEM

TERUGVLUCHT In de nadagen van de

Tweede Wereldoorlog boorde zich een

bommenwerper in het beroemde Empire

State Building. Alles over ‘die andere

vliegtuigcrash in New York’.

62 ANDERS ADEMEN

Ingebouwde zuurstofflessen, inhaleren met

het achterwerk, ingesnoerde longen: een

aantal opmerkelijke ademhalingssystemen

uit het dierenrijk op een rij.

68 LUISTERVINKJE

TECH-TOYS Ideaal voor interviews, hoorcolleges

en belangrijke vergaderingen: de

iZYREC, volgens de makers de kleinste en

lichtste voicerecorder op de markt.

En meer moois in onze gadgetrubriek.

70 KRACHTMETING

Een eeuw geleden opperde Alfred North

Whitehead een alternatieve theorie om

de zwaartekracht te beschrijven. Helaas

moest die het uiteindelijk toch afleggen

tegen het idee van Albert Einstein.

76 SCHROBTIJD

KIJK ANTWOORDT Moet je je tanden

poetsen vóórdat je een ontbijtje neemt, of

is het verstandiger om het erna te doen?

Op deze en meer prangende vragen geeft

KIJK graag antwoord.

79 DINO-DNA

COLUMN Mythbuster Ronald Veldhuizen

moet diehard fans van de filmreeks Jurassic

Park teleurstellen: het is niet mogelijk om

DNA van dinosauriërs te halen uit amberfossielen.

Sorry.

14

56

4 12/2022


BLIJF DOORVRAGEN

70

42

56

24

BESTE TECH-IDEE • FAR OUT NATUURWETTEN • BACTERIESTROOM • JACK VAN LOON • BEELDREPO METEOROLOGIE • PIJNSTILLING • GAME ENGINES • JAN-WILLEM VAN PROOIJEN • TERUGVLUCHT B-25 • ADEMHALING DIEREN • WHITEHEAD

12/2022

ZENUWSLOPENDE

WETENSCHAP

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 12 / 2022 / € 6,75

Einde aan de pijn

EN OOK: TERUGVLUCHT: B-25 RAMT EMPIRE STATE BUILDING

EINSTEIN VS WHITEHEAD, DUEL OM DE ZWAARTEKRACHT

PLASPOWER: BACTERIËN ZETTEN AFVALSTOFFEN OM IN STROOM

UITSLAG

Beste

Tech-idee

2022

70

EDITORIAL

BEELD COVER: SHUTTERSTOCK, BEWERKING: BERT VAN DEN BROEK/IDETIF, NAPA74/ISTOCK, AIRWOLFHOUND/CC BY-SA 2.0, QUALCOMM/SAMSUNG, ALAMY, WIKIDATA, BEELD INHOUD: EYE OF SCIENCE/SPL. JAMIE RUSSELL/RMS, 123RF, BETMANN/GETTY IMAGES, WELLCOME COLLECTION, ERIC DE KLEIN

KESSELER

Strijd!

Als lezer heb je het waarschijnlijk niet zo in

de gaten, maar er is op de KIJK-redactie al

jaren een verbeten strijd aan de gang tussen

team KA en team KK. Dat zit zo. De redacteuren

Naomi en Laurien zijn verantwoordelijk voor

de nieuwsrubriek van dit blad, de KIJK Kort

(intern de KK) en ik, samen met een team van uitstekende

experts, voor de vragenrubriek KIJK

Antwoordt (de KA). Nou doen we al jaren onderzoek

onder onze lezers en steeds weer blijkt de KK

onder jullie net ietsje beter te scoren dan de KA.

We hebben het dan over een verschil van een

honderdste procent of zo, maar niettemin slagen

mijn collega’s er al jaren in om me voor te blijven.

Verder niet zo heul erg, ware het niet dat de dames

ook al jaren elke gelegenheid aangrijpen om me

met de neus op die stinkende feiten te drukken.

Meewarige blikken als het over KA gaat, eventjes

die duim en wijsvinger in een veelbetekenende

L-vorm op het voorhoofd… Je kent die kantoortreiterijen

wel.

Tot nu. TOT NU! Want een nieuw lezersonderzoek

wijst uit dat de KA bovenaan is geëindigd;

procenten (procenten!) boven de KK. Ik moet tot

mijn schaamte bekennen dat ik dat in de KIJKgroepsapp

ook triomfantelijk heb laten weten met:

“OH! YES! Er gaan een paar mensen op de redactie

zo’n slechte dag hebben...” Gevolgd door een

screenshot van het staafdiagrammetje waarin

mijn overwinning zich overduidelijk aftekent.

Beetje sneu? Zeker. Blij? Ook. En ik voel de bui al

hangen. De ‘tegenpartij’ vindt ongetwijfeld dat ik

mijn hoofdredacteurenstukkie misbruik. Of dat er

vast ergens een telfout is gemaakt. Dus de strijd

zal voortduren en dat is prima, want KIJK wordt er

alleen maar beter van.

Maar laten we wel wezen: natuurlijk verbleekt de

prestatie van KA volledig bij die van de echte

winnaars in deze editie: de teams die dit jaar de

hoofdprijzen in de wacht sleepten

van KIJK’s Beste Tech-idee

2022 (zie vanaf pagina 14).

Alle genomineerden, maar

vooral de winnaars van

deze techwedstrijd werken

aan innovaties die de wereld

beter maken. En

dat is pas echt belangrijk.

André Kesseler is hoofdredacteur van KIJK.

Reageren op deze column en de nieuwe KIJK?

Schrijf naar info@kijkmagazine.nl.

12/2022 5


INNOVATIES VAN EIGEN BODEM

IN DE SPOTLIGHTS

Techcelente

IDEEËN

In Nederland werken studententeams en start-ups hard aan

technologische innovaties die de wereld een beetje mooier moeten

maken. Samen met weekblad EW zocht KIJK naar het beste techidee

van het afgelopen jaar. De stemmen zijn geteld, de juryleden

hebben hun oordeel geveld. En de winnaars zijn…

123RF

Tekst: Laurien Onderwater, Naomi Vreeburg en André Kesseler

14 12/2022


FOTO: ROBERT LAGENDIJK

De vakjury

Anna Gimbrère

is wetenschapsjournalist en

presentator, onder andere

bekend van de tv-programma’s

Galileo en Pointer.

Jim Heirbaut

is technisch natuurkundige en

werkt als redacteur bij het blad

De ingenieur.

Jacqueline van den Ende

is CEO en co-founder

van Carbon Equity, een

platform voor alternatieve

klimaatinvesteringen.

Anouk Vos

is cyberdeskundige en partner

bij Revnext, een advieskantoor

gespecialiseerd in technologydriven

strategies.

Hoe kwam de

ranglijst tot

stand?

Bij het bepalen van de lijst in dit artikel

gaven alle juryleden elke inzending een

cijfer van 1 tot en met 10. Hieruit werd

het gemiddelde berekend en zo is de

volgorde van de tech-ideeën vastgesteld.

Daarnaast brachten mensen hun

stem uit via kijkmagazine.nl. De innovatie

met de meeste stemmen hebben

we uitgeroepen tot publiekswinnaar.

The best

of the rest

Deze tech-ideeën haalden wel de shortlist,

maar niet de top 10 volgens de jury:

10

Veilige overgang

Artsen helpen prematuurtjes oversteken naar een kunstbaarmoeder.

20 TU Eindhoven: elektrische auto die

tijdens het rijden meer CO 2

opvangt

dan hij uitstoot

19 Wageningen University: 3D-techniek

om vegaburgers sappiger te maken

18 Voltgoed: smart box die het gebruik

van een warmtepomp optimaliseert

17 TU Eindhoven: zuinigere digitale

kleurendisplays

16 VU Amsterdam: handschoen die

het dagelijks leven van mensen met

spasticiteit makkelijker maakt

15 Drop & Loop: statiegeldmachine voor

kleding

14 TU Eindhoven: slimme mouw laat

doven en slechthorenden taal voelen

door trillingen

13 TU Eindhoven: techniek die

kunstogen en betere namaakorganen

mogelijk maakt

12 SmartBrick: meetkastje dat de

verzakking van kades kan detecteren

11

TU Delft: groene portiekflats gaan

het afbreken van deze gebouwen

tegen (publiekswinnaar)

In Nederland worden jaarlijks zo’n zevenhonderd kinderen extreem vroeg geboren,

oftewel: na 24 tot 28 weken. Bijna de helft overlijdt. Een van de oorzaken daarvan is dat de

longen van de baby’s te vroeg in aanraking komen met de buitenlucht. En zuurstof brengt

schade toe aan de nog niet volgroeide longblaasjes. De wetenschap werkt dan ook hard aan

mogelijkheden om te vroeg geboren kinderen te helpen overleven. Een daarvan: baby’s

direct na de geboorte in een kunstmatige baarmoeder plaatsen die de buitenlucht zo lang

mogelijk op afstand houdt. Maar hoe voorkom je dat een baby zuurstof inademt tijdens de

reis van de natuurlijke naar de kunstmatige baarmoeder? De TU Eindhoven denkt het te

weten. Het principe werkt als volgt. De buik van de moeder wordt via een keizersnede

opengemaakt, waarna een zogenoemde wondspreider de wond openhoudt. Vervolgens

bevestigen artsen een met kunstmatig vruchtwater gevulde biobag via een koppelstuk aan

de wondspreider. In deze zak kan de baby op de juiste temperatuur naar de kunstbaarmoeder

worden overgebracht.

Oordeel van de vakjury:

Jim: “Ik vind dit een heel knappe technologie.

En een ontzettend nuttig idee, aangezien het

levens kan redden.”

Anouk: “Belangrijk onderzoek om de overgang

van de echte baarmoeder naar de kunstbaarmoeder

te laten verlopen op een manier

waarbij de baby zowel fysiek als mentaal

amper in de gaten heeft dat hij of zij naar een

andere locatie wordt gebracht.”

BART VAN OVERBEEKE

12/2022 15


Bacterie wordt

stroomleveranci

SHUTTERSTOCK

n Een bacterie kan

stroom genereren

door zijn elektronen

af te geven aan de

omgeving. En die

kunnen wij gratis

aftappen.

24 12/2022


er

Energie opwekken uit poep, plas en ander organisch

materiaal. Het klinkt ideaal, en het kan allemaal dankzij

bacteriën. Handig voor in waterzuiveringsinstallaties,

ecologische robots en zelfs de ruimte.

Tekst: Marysa van den Berg

Mensen zijn niet de enigen die de

kunst van de stroomopwekking

hebben ontdekt. Sommige bacteriën

doen het ook – en daar kunnen wij

handig gebruik van maken. Bijvoorbeeld

door ze op elektroden te laten groeien en

die dan met behulp van een geleidende

draad met elkaar te verbinden, zodat er

een elektrisch circuit ontstaat.

Onderzoekers zijn er onlangs in geslaagd

om op deze manier een microbiële

brandstofcel (MBC) te maken. Deze

MBC, van 10 bij 10 bij 10 centimeter,

produceert op het moment 2 milliwatt,

vergelijkbaar met een AAA-batterij. Nog

niet veel dus, maar door MBC’s te stapelen

en te koppelen, kun je er uiteindelijk

straten mee gaan verlichten, fabrieken

van elektriciteit voorzien en robots laten

werken. Wordt de microbiële brandstofcel

in de toekomst een goede concurrent

van wind- en zonne-energie?

Plaspower

Bacteriën hebben geen monden en geen

longen. Toch ‘ademen’ ze. Dat werkt als

volgt: een bacterie neemt organische

stoffen (stoffen die grotendeels bestaan

uit koolstofatomen) op uit zijn omgeving.

Deze stoffen worden afgebroken

en de resulterende molecuulverbindingen

gebruikt de bacterie voor groei en

onderhoud. Het bijproduct van deze

zogenoemde ‘cellulaire respiratie’,

zoals het proces wordt genoemd, zijn

elektronen.

In een MBC worden die elektronen

gevangen en aan het werk gezet. In

deze batterij bevinden zich een kamer

met een negatief geladen elektrode (de

anode) en een kamer met een positief

geladen elektrode (de kathode). De

kamers zijn van elkaar gescheiden door

middel van een deels doorlaatbaar

membraan. “De bacteriën blijven aan de

anode vastplakken en breken daar de organische

stoffen af tot onder meer elektronen

en protonen”, legt bio-ingenieur

Ioannis Ieropoulos van de Universiteit

van Southampton in Engeland uit. “De

elektronen gaan dan via een draad naar

de kathodekamer. De protonen (positief

geladen deeltjes) doen hetzelfde.

Als ze allebei in de kathodekamer

12/2022 25


ZWAARTEKRACHTONDERZOEKER

JACK VAN LOON:

“Ruimtevaartorganis

beroerde werkgever

30 12/2022


aties zijn

s”

ALLARD FAAS

12/2022 31


Zenuwslopend

tegen pijn

Tekst: Marysa van den Berg

Wie aan chronische pijn lijdt, zit al snel aan

de opioïden of andere heftige pijnstillers.

Gelukkig worden er nieuwe technieken

ontwikkeld die pijnprikkels wegnemen zonder

bijwerkingen of verslavingsgevaar. Daarbij

draait het om het doorbranden, koelen of

elektrisch stimuleren van zenuwen.

42 12/2022


YANA TATEVOSIAN/GETTY IMAGES

12/2022 43


Zo maak je

een game

SHUTTERSTOCK

48 12/2022


Zelf een computerspel maken

is makkelijker dan ooit. Dankzij

kant-en-klare software kun je

zonder programmeerervaring een

videogame in elkaar zetten én

uitgeven. De enige vereiste is een

origineel idee.

Tekst: Jeroen Horlings

Heel veel mensen roepen dat ze

nog een keer een boek willen

schrijven, maar vaak blijft het

bij een droom. Hetzelfde geldt voor het

maken van een eigen computerspel. En

dat is niet zo gek, want er komt heel

wat kijken bij het ontwikkelen van een

game. Alleen al om de zwaartekracht

na te bootsen in een spel moet je kunnen

programmeren, ontwerpen en

complexe berekeningen uitvoeren. En

dan moet je het nog voor elkaar zien te

krijgen dat de game wordt uitgeven op

verschillende apparaten – van smartphone

tot game console. Dat vereist

zoveel vaardig heden dat één persoon

nooit de hele klus zal kunnen klaren.

Tot voor kort dan. Tegenwoordig zijn

er diverse game engines die je meestal

gratis kunt gebruiken. Niet alleen

professionele gamebedrijven doen daar

hun voordeel mee, ook een hobbyist

kan met behulp van deze software zijn

of haar spel relatief eenvoudig creëren

en uitbrengen op verschillende platformen.

Voor dit artikel besloot ik dat eens

zelf te proberen.

Basiszaken

Een game engine is de figuurlijke motor

waarop een spel wordt gebouwd. Elke

game bevat een aantal basiszaken die

deels of geheel zijn gekoppeld aan natuurwetten.

Denk aan bewegingen op

basis van zwaartekracht, zoals springen

of vallen. Aan licht en schaduwen.

En aan objecten waar je niet doorheen

hoort te kunnen lopen.

Een game engine is een softwarepakket

dat voorziet in dat soort basiszaken.

Stel, je wil je personage laten springen,

dan hoef je niet meer te programmeren

dat je poppetje als het eenmaal

boven is weer naar beneden gaat door

de zwaartekracht. Daar zorgt de game

engine voor.

Er bestaan flink wat softwarepakketten

waarmee je een spel kunt maken.

Meestal kan dat gratis, soms is er een

abonnement voor nodig – al dan niet

voor extra functionaliteit. De keuze

voor een bepaald pakket is niet onbelangrijk,

want alleen daar zal je spel

op werken. Later overstappen naar een

ander pakket betekent dat je grotendeels

opnieuw moet beginnen.

De eerste game engine die werd

vrijgegeven, was Unreal. Dat gebeurde

in 1998, tegelijk met het gelijknamige

3D-schietspel. Andere spelontwikkelaars

konden deze game engine als

basis gebruiken. Dat scheelde veel

programmeerwerk, waardoor ze zich

meer konden richten op de inhoud van

hun spellen.

Een tweede game engine, Unity, werd

in 2005 vrijgegeven samen met het

spel Gooball. De game flopte, maar

het ontwikkelplatform waarop hij was

gebouwd, werd populair na een demonstratie

op een grote ontwikkelaarsconferentie

van chipmaker Intel.

Geen lappen code

Unreal en Unity zijn de grootste en

bekendste platformen, waarop ook

tal van bekende games zijn gemaakt.

Unity werd bijvoorbeeld gebruikt bij de

pc-games Among us en Cities: Skylines.

Smartphone- en tabletgebruikers kennen

misschien Pokémon GO en Angry

Birds 2, waar dezelfde engine aan ten

grondslag ligt. Unreal werd gebruikt

voor onder meer Fortnite en Minecraft:

Dungeons.

De twee engines kunnen zich goed met

elkaar meten, maar Unreal is grafisch

wat geavanceerder en wordt ook door

wat meer toptitels gebruikt. Unity is

wat makkelijker onder de knie te krijgen.

Beide zijn gratis te downloaden.

Je hoeft pas te betalen als je spellen

100.000 dollar of meer aan omzet

hebben gegenereerd. Verder verdienen

de engines geld aan de verkoop van

digitale content die je in je games kunt

gebruiken, zoals kant-en-klare objecten

en achtergronden.

Programmeerervaring is geen

vereiste, maar wel een voordeel

n Verschillende delen uit de populaire

gamereeks Angry Birds gebruiken de

game engine Unity, waar ook amateurs

mee aan de slag kunnen gaan.

12/2022 49


Onderwater

Tekst: Laurien Onderwater

Nederlands onderzoek behoort tot de wereldtop.

Daarom laat KIJK-redacteur Laurien Onderwater je

in deze rubriek elke maand kennismaken met een

wetenschapper van eigen bodem. Deze keer: Jan-Willem

van Prooijen deed al onderzoek naar complotdenkers

lang voordat iedereen het over ze had.

De complotdenkersdenker

54 12/2022


ANP/HOLLANDSE HOOGTE/MANON BRUININGA

Wat zie jij als je aan

een complotdenker

denkt? Waar veel

mensen voorheen aan iemand

dachten met een aluhoedje op,

gaat dat stereotype allang niet meer

op: dé complotdenker bestaat niet meer.

Sterker nog, in iedereen schuilt een

complotdenker. Dat zegt Jan-Willem

van Prooijen, sociaal psycholoog aan de

Vrije Universiteit Amsterdam. Hij geeft

toe zelf ook weleens complottheorieën

te geloven. “Toen Donald Trump in 2016

werd gekozen tot president, geloofde ik

er geen bal van dat hij dat op een eerlijke

manier had bereikt. Er moest meer

aan de hand zijn. Maar in 2018 kwam

een rapport uit waarin stond dat er geen

enkel bewijs voor stemfraude was, dus

toen was ik ook wel weer bereid om dat

te accepteren.” En dat is wat de sociaal

psycholoog, en vele anderen, onderscheidt

van de hardnekkige complotdenkers:

hij lijdt niet aan tunnelvisie.

Van Prooijen studeerde psychologie

in Leiden en is nu universitair hoofddocent

sociale psychologie aan de

Vrije Universiteit Amsterdam. Sinds

vorig jaar is hij bovendien bijzonder

hoogleraar radicalisering, extremisme

en complotdenken aan de Universiteit

Maastricht.

Evolutionaire mismatch

Mede door social media en andere

(video)kanalen loopt het de laatste jaren

flink uit de klauwen met de complottheorieën.

Het onderwerp leek daardoor

vaker dan ooit te worden besproken bij

talkshows. Van Prooijen deed echter

al lang voordat het een ‘sexy’ item was

onderzoek naar mensen die in samenzweringsverhalen

geloven. “In 2008

begon ik ermee, ook al was dat niet even

makkelijk. Vooral in de wetenschappelijke

wereld werden complotgelovigen

snel weggezet als mensen met een

geestelijke afwijking. En ik ben sociaal

psycholoog, geen klinisch psycholoog.

Het kostte me daardoor best wat moeite

om serieus te worden genomen met

mijn onderzoek.”

Daar kwam geleidelijk aan verandering

in. “Een groot keerpunt was de verkiezing

van Trump in 2016.” Veel mensen

kregen argwaan bij de verkiezingsuitslag

en gingen uit van een complot.

Niet alleen ‘gekkies’. “Vanaf toen kreeg

ik ook steeds meer mediaverzoeken.”

Ook na al die jaren is hij het onderzoeken

van samenzweringen en mensen

die daarin geloven nog steeds niet beu.

“Waarom geloven mensen in complottheorieën,

zijn sommigen daar vatbaarder

voor dan anderen, en wat kunnen

de gevolgen zijn? Dat is in een notendop

waar ik me nu mee bezighoud. Ik heb

ook de evolutionaire basis van complotdenken

bestudeerd.”

Heeft het geloven in samenzweringstheorieën

dan een evolutionair nut?

Jazeker, vertelt de sociaal psycholoog.

Bij moderne jager-verzamelaars zijn er

nog geregeld conflicten tussen stammen.

Als er bijvoorbeeld een stamlid

overlijdt en de overige leden kunnen

dat niet verklaren, heerst al snel het

vermoeden dat een vijandelijke groep

hiervoor verantwoordelijk is geweest.

Van Prooijen: “Vroeger was de kans dat

iemand door een vijandige stam om het

leven kwam een stuk groter. Het was

dan handig om onbekende groepen niet

zomaar te vertrouwen, want daardoor

gingen je overlevingskansen omhoog.”

Moderne jager-verzamelaars hebben dit

wantrouwen overgenomen.

Nu leven de meeste mensen niet meer

in stamverband, maar we zoeken nog

altijd naar patronen om ons heen om

iets onverklaarbaars te kunnen verklaren.

“Onze maatschappij is in korte tijd

heel snel veranderd. Maar ons brein is

eigenlijk nog steeds toegespitst op die

oeromgeving van duizenden jaren geleden.

Dat wordt ook wel de evolutionaire

mismatch genoemd. Daardoor maken

we soms keuzes die toen misschien heel

nuttig waren, maar die ons nu vooral

tegenwerken. Nu zorgt het er bijvoorbeeld

voor dat we wetenschappers

wantrouwen, vaccins weigeren of niet in

klimaatverandering geloven.”

JEFF KOWALSKY/AFP/ANP

In aflevering

10 van de KIJK

& Luisterpodcastserie

De

Samenzwering

duikt de redactie

samen met Jan-

Willem van Prooijen in het hoofd van

de complotdenker. Je kunt de podcast

via deze QR-code beluisteren.

Seksslavinnen op Mars

Tot zover de evolutionaire theorie. Recentelijk

heeft Van Prooijen onderzoek gedaan

waarin hij onder meer aantoont dat

mensen ook om heel andere redenen in

samenzweringsverhalen geloven. “Soms

wordt een complottheorie gebruikt als

rechtvaardigingsmechanisme. Dat zagen

we bijvoorbeeld bij mensen die zich niet

wilden laten inenten. Ze vertrouwden

niet wat er in het vaccin zat of waren bang

voor naalden, en toen gingen ze complottheorieën

omarmen om die keuze te

rechtvaardigen. Ik was zelf overigens

verrast door die uitkomst.”

Het is ook niet altijd irrationeel om

in complotten te geloven, zegt Van

Prooijen. “Er is achterkamertjespolitiek

en er is corruptie, dus het zou bijna naïef

zijn om te denken dat er nooit iets geks

gebeurt. Daarom zijn we in zekere zin

allemaal complotdenkers.”

Toch kijkt ook de sociaal psycholoog

nog weleens op van wat mensen allemaal

de wereld in slingeren. “Ik schrok

enige tijd geleden van een statement dat

de NASA maakte. De ruimtevaartorganisatie

stelde dat er écht geen kolonie met

seksslavinnen op Mars is. Dat zo’n grote

organisatie zich geroepen voelt om daar

een officiële verklaring over af te leggen,

dat ging zelfs míjn pet te boven.”

n De verkiezingsoverwinning

van

Donald Trump in 2016

leidde tot hernieuwde

aandacht voor complotdenkers,

merkte

sociaal psycholoog

Jan-Willem van

Prooijen. Hij doet hier

al sinds 2008 onderzoek

naar.

12/2022 55


Duel om de

zwaartekracht

n Als op-en-top Engelsman was

Alfred North Whitehead een typisch

product van de Universiteit van

Cambridge. Deze foto is vermoedelijk

uit zijn tijd als hoogleraar toegepaste

wiskunde in Londen, waar hij onder

andere zijn boek The principle of

relativity schreef.

70 12/2022


Tekst: Timo Können

Hij bewonderde

de algemene

relativiteitstheorie,

maar hield niet

van de gekromde

ruimtetijd die

Einstein gebruikte om

de zwaartekracht te

beschrijven. Daarom

bedacht de Brit Alfred

North Whitehead

een theorie zónder

kromming die net zo

goed leek te werken.

Over een vergeten

theorie die dit jaar een

eeuw oud is.

FERDINAND SCHMUTZER

WELLCOME COLLECTION

Albert Einstein

valt moeilijk open-top

Duitser te

noemen: uit protest

tegen het

Duitse militarisme

werd hij op zijn

zeventiende

staatloos burger.

Op deze foto, uit

1921, was hij zowel

Zwitser als

(weer) Duitser.


Zwaartekrachtgolven voor het eerst

direct waargenomen’, kopte KIJK

in 2016. Het was wereldnieuws dat

Albert Einstein na honderd jaar alsnog

gelijk gaf. Met zijn theorie van de zwaartekracht,

de algemene relativiteitstheorie

(ART), had hij deze golven voorspeld.

Een postume triomf voor Einstein

dus, maar misschien draaide iemand

anders zich op dat moment om in

zijn graf: de Engelsman Alfred North

Whitehead. Die was in 1922 met een

rivaliserende zwaartekrachtstheorie

gekomen waarin zwaartekrachtgolven

óók een belangrijke rol speelden: zijn

vergelijkingen had hij juist afgeleid door

aan te nemen dat zulke golven bestaan.

Maar toen die golven daadwerkelijk

ontdekt werden, leverde dat hem géén

postuum schouderklopje op.

Toch is Whiteheads theorie meer dan

een halve eeuw lang een volwaardige

concurrent van de ART geweest.

Nu, precies honderd jaar na dato, is ze

compleet vergeten. Een mooi moment

om het verhaal te vertellen van de man

die dacht dat hij het beter wist dan

Einstein.

Denkfout

Dat verhaal begon in de negentiende

eeuw, toen de zwaartekrachtwet

van Newton nog de toon aangaf.

12/2022 71

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!