2023 03 12 Josquin (2x) - The Tallis Scholars

Zo 12 mrt 2023
Grote Zaal
Serie Koren
Concert 1
15.00 – 16.45 uur
Concert 2
20.15 – 22.00 uur
Josquin, de meester
Eerbetoon aan Josquin
The Tallis Scholars
Het gratis beschikbaar stellen van dit digitale
programmaboekje is een extra service
ter voorbereiding op het concert. Het is
uitdrukkelijk niet de bedoeling deze versie
tijdens het concert te raadplegen via je mobiele
telefoon. Dit is namelijk zeer storend voor de
andere concertbezoekers.
Bij voorbaat dank.

Programma
Serie Koren
Zo 12 mrt 2023
Concert 1: 15.00 uur
Josquin, de meester
The Tallis Scholars
Grote Zaal
15.00 – 16.45 uur
ca. 40 minuten voor de pauze
ca. 40 minuten na de pauze
Peter Phillips dirigent
Concert 2: 20.15 uur
zie pagina 12
Anoniem
L’homme armé
Josquin Desprez (ca. 1450 - 1521)
Missa L’homme armé sexti toni
··
Kyrie
··
Gloria
··
Credo
··
Sanctus
··
Benedictus
··
Agnus Dei
Pauze
Josquin Desprez
Gaude Virgo
Ave Maria
Stabat Mater
Absalon fili mi
Inter natos mulierum
Praeter rerum seriem
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.
2

Toelichting
In het Europa van de vijftiende eeuw, toen het anonieme Franse lied L’homme armé (De
gewapende man) voor het eerst populair werd, was oorlog een alomtegenwoordige
dreiging. Velen keken verbijsterd toe hoe de oude orde voor hun ogen leek af te brokkelen.
In 1453 had het Ottomaanse Rijk
Constantinopel geplunderd en daarmee
een einde gemaakt aan het duizend jaar
oude Byzantijnse rijk. Later datzelfde jaar
culmineerde de Honderdjarige Oorlog tussen
Engeland en Frankrijk in een bloedige slag bij
Castillon. Het lied vond duidelijk weerklank
bij een volk dat bezig was met oorlog: de
gewapende man moest inderdaad gevreesd
worden.
Componisten uit de vroege renaissance,
waarvan Josquin Desprez de bekendste was,
gebruikten vaak wereldlijke liederen als model
voor religieuze composities. Door gebruik
te maken van eigentijdse populaire liederen
konden zij hun muziek niet alleen doorspekken
met bekende motieven, maar ook zinspelen
op de inhoud van die liederen, waardoor
meerdere betekenislagen ontstonden. Josquin
componeerde twee missen op het L’homme
armé-thema. Beide vertegenwoordigen de
hoogste kunst van het polyfone componeren
– met verschillende complexe canonische en
imitatieve technieken – maar het is de tweede
gepubliceerde versie, in de zesde modus of
sexti toni, die we vandaag horen.
Missa L’homme armé sexti toni
Tegen de tijd dat Josquin zijn mis
componeerde, was het gebruik van de melodie
L’homme armé een soort statement, dat
bewust uitnodigde tot vergelijking met de vele
componisten die dat eerder hadden gedaan.
In zekere zin staat de grote componist in
dialoog met zijn voorgangers, waaronder de
15e-eeuwse zwaargewichten Guillaume Dufay
en Johannes Ockeghem. En hoewel deze mis
minder doorontwikkeld is dan Josquins andere
werk, is er in Missa L’homme armé super
voces musicales toch heel wat contrapuntisch
vernuft te zien.
Op het meest basale niveau is de melodie
getransponeerd naar een majeur modus en
vervolgens opgedeeld in fragmenten die de
basis vormen voor imitatie en sequentiële
behandeling. Josquin, zich wellicht bewust
van de vindingrijke dingen die andere
componisten met de melodie hadden
gedaan – Dufay liet hem achterstevoren
zingen, terwijl Antoine Busnois hem
ondersteboven draaide –, gebruikt in deze
sexti toni-mis echter een deel van de melodie
tegelijkertijd in haar oorspronkelijke vorm
en achterstevoren. Dit gebeurt in het derde
Agnus Dei, waarin ook extra canons zijn
verwerkt: terwijl de melodie klinkt in de
twee laagste stemmen, dansen de bovenste
stemmen elkaar na in strikte imitatie. De
prominente aanwezigheid van dergelijke
duetten binnen de verschillende texturen van
de mis houdt wellicht verband met een Bijbels
citaat uit Jesaja, dat in verschillende bronnen
voorkomt: Duo seraphim clamabant alter ad
alterum (‘Twee serafijnen riepen naar elkaar’).
In dit laatste deel is het meditatieve effect van
3

Toelichting
de echoënde stemmen tegen de langzaam
bewegende harmonie eronder alsof je kijkt
naar timelapse fotografie van de sterren die
langs de hemel draaien, terwijl de aarde stil
lijkt te staan.
Gaude Virgo
Gaude virgo is heel kenmerkend voor
Josquin: een inventief gebruik van muzikaal
materiaal, behoedzaam maar doelbewust
ontrafeld in de loop van het motet. Stemparen
delen vrijwel identiek materiaal, waardoor
hypnotiserende golven ontstaan. De muziek
wordt verlevendigd door syncopen en
complexe interne ritmes, evenals door enige
vernuftige woordschildering - de componist
kan het niet laten het woord ‘ascendente’ te
koppelen aan een stijgende toonladder.
Ave Maria
In het invloedrijke Ave Maria wordt een
stevige greep op de structuur gecombineerd
met een bijna sobere polyfonie, waardoor
dit een van Josquins meest ‘duurzame’
composities is gebleven. De tekst is niet die
van het bekende katholieke gebed. In plaats
daarvan viert het vijf van de traditionele
‘vreugden’ die middeleeuwse cultussen
van de Maagd Maria hadden gecodificeerd:
haar Ontvangenis, Geboorte, Aankondiging,
Zuivering en Tenhemelopneming. Het motet
van Josquin komt voor in verschillende
bronnen, waaronder een uit de Sixtijnse
Kapel waar hij werkte en waar zijn krabbel –
JOSQUINJ – nog steeds te lezen is, gekrast in
de muur van de kooromgang.
Stabat Mater
In het Stabat Mater richtte de onverschrokken
vernieuwende componist zijn
aandacht op een traditionele en populaire
tekst – een 13e-eeuwse hymne die het
verdriet van Maria beschrijft wanneer zij
de gekruisigde Christus aanschouwt. Niet
tevreden met één betekenislaag, voegde
Josquin er nog een toe door het werk te
baseren op een melodielijn ontleend aan
een wereldlijk chanson, Comme femme
desconfortée. Ook al is deze tekst niet
te horen, de melodie zou de geschoolde
luisteraar hebben herinnerd aan de woorden
van Binchois’ chanson – ‘als een vrouw
ongemakkelijk, ontredderd boven alle
anderen’ – waarvan de ooit seculiere tekst
nu een toepasselijk commentaar geeft op
het lijden van Maria aan de voet van het
kruis.
Absalon fili mi
In het oudtestamentische boek 2 Samuel
krijgt koning David het nieuws te horen
dat een van zijn zonen na een veldslag
is gedood, in een zeer ontroerende
tekstpassage. Ondanks het feit dat Absalom
openlijk in opstand was gekomen tegen
zijn vader, huilt David toch om zijn verlies.
Het verhaal heeft talloze componisten door
de eeuwen heen geïnspireerd. In het motet
Absalom fili mi, toegeschreven aan Josquin,
wordt het wegzakken in verdriet geschilderd
door een voortdurend neerwaartse spiraal
van toonhoogte, lager en lager terwijl het de
diepten van het verdriet schetst.
4

Toelichting
Inter natos mulierum
Inter natos mulierum is een motet voor zes
stemmen, hoewel de manier waarop deze
worden gebruikt en andere kenmerken ertoe
hebben geleid dat sommige geleerden de
hedendaagse toeschrijving aan Josquin
als onjuist beschouwen. De gregoriaanse
cantus firmus ligt in de bovenste basstem.
Het tweede deel van het motet maakt
gebruik van trio’s en zelfs in de delen voor
volledig koor blijft de aandacht uitgaan naar
de binnenste stemmen, die vol zitten met
loopjes en sprongen.
Praeter rerum seriem
De muziek van Josquin, waaronder het
kerstmotet Praeter rerum seriem, zou van
grote invloed zijn op latere generaties, mede
dankzij de verspreiding van kopieën van zijn
muziek. Zoals veel composities uit die tijd is
dit motet gebaseerd op een cantus firmus
of gregoriaanse melodie met lange noten.
Hier zet de opening echter de toon voor
iets bijzonders, met een doelgerichte pas
waarover de noten van het gregoriaans zich
als tektonische platen bewegen. Pas aan het
eind vertraagt het tempo in een afsluitende
aanroeping tot de Maagd Maria.
Tekst: James Potter
5

Liedteksten
Anoniem
L’homme armé
L’homme, l’homme, l’homme armé, l’homme
armé,
L’homme armé doibt on doubter.
On a fait par tout crier,
Que chascun se viegne armer, d’un
haubregon de fer.
L’homme, l’homme, l’homme armé, l’homme
armé,
L’homme armé doibt on doubter.
De gewapende man,
De gewapende man moet men vrezen,
Overal is uitgeroepen,
dat ieder zich bewapene met een
maliënkolder,
De gewapende man,
De gewapende man moet men vrezen.
6

Liedteksten
Josquin Desprez
Missa L’homme armé sexti toni
Kyrie
Kyrie eleison.
Christe eleison.
Kyrie eleison.
Gloria
Gloria in excelsis Deo,
et in terra pax hominibus bonae voluntatis.
Laudamus te;
benedicimus te;
adoramus te;
glorificamus te.
Gratias agimus tibi propter magnam gloriam
tuam,
Domine Deus, Rex caelestis, Deus Pater
omnipotens.
Domine Fili unigenite, Jesu Christe;
Domine Deus, Agnus Dei, Filius Patris,
qui tollis peccata mundi,
miserere nobis;
qui tollis peccata mundi,
suscipe deprecationem nostram;
qui sedes ad dexteram Patris,
miserere nobis.
Quoniam tu solus Sanctus;
tu solus Dominus;
tu solus altissimus, Jesu Christe,
cum Sancto Spiritu, in gloria Dei Patris.
Amen.
Heer, ontferm u over ons
Christus, ontferm u over ons
Heer, ontferm u over ons.
Ere zij God in de hoge
en vrede op aarde voor mensen van goede wil.
Wij loven U,
wij prijzen
en aanbidden U,
wij verheerlijken U en zeggen U
dank voor uw grote heerlijkheid.
Heer, God, hemelse Koning, God almachtige
Vader,
Heer, eniggeboren Zoon, Jezus Christus.
Heer God, Lam Gods, Zoon van de Vader.
Gij die wegneemt de zonden der wereld,
ontferm U over ons.
Gij die wegneemt de zonden der wereld,
aanvaard ons gebed.
Gij die zit aan de rechterhand van de Vader,
ontferm U over ons.
Want Gij alleen zijt de Heilige,
Gij alleen de Heer,
Gij alleen de Allerhoogste: Jezus Christus.
Met de Heilige Geest in de heerlijkheid van
God de Vader,
Amen.
7

Liedteksten
Credo
Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem,
factorem caeli et terrae,
visibilium omnium et invisibilium.
Et in unum Dominum Jesum Christum,
Filium Dei unigenitum,
et ex Patre natum ante omnia saecula.
Deum de Deo;
Lumen de Lumine;
Deum verum de Deo vero;
genitum, non factum;
consubstantialem Patri;
per quem omnia facta sunt.
Qui propter nos homines,
et propter nostram salutem
descendit de caelis,
et incarnatus est
de Spiritu Sancto, ex Maria Virgine,
et homo factus est.
Crucifixus etiam pro nobis
sub Pontio Pilato;
passus et sepultus est
Et resurrexit tertia die
secundum Scripturas;
et ascendit in caelum,
sedet ad dexteram Patris;
et iterum venturus est cum gloria
judicare vivos et mortuos;
cuius regni non erit finis.
Et in Spiritum Sanctum,
Dominum et vivificantem,
qui ex Patre Filioque procedit;
qui cum Patre et Filio
simul adoratur et conglorificatur;
qui locutus est per prophetas;
Ik geloof in één God, de almachtige Vader,
Schepper van hemel en aarde,
van al wat zichtbaar en onzichtbaar is.
En in één Heer, Jezus Christus,
eniggeboren Zoon van God,
voor alle tijden geboren uit de Vader.
God uit God,
Licht uit Licht,
ware God uit de ware God.
Geboren, niet geschapen,
één in wezen met de Vader,
en door Wie alles geschapen is.
Hij is voor ons, mensen,
en omwille van ons heil
uit de hemel neergedaald.
Hij heeft het vlees aangenomen
door de heilige Geest uit de Maagd Maria,
en is mens geworden.
Hij werd voor ons gekruisigd,
Hij heeft geleden onder Pontius Pilatus
en is begraven.
Hij is verrezen op de derde dag,
volgens de Schriften.
Hij is opgevaren ten hemel:
zit aan de rechterhand van de Vader.
Hij zal wederkomen in heerlijkheid
om te oordelen levenden en doden.
En aan zijn rijk komt geen einde.
Ik geloof in de heilige Geest,
die Heer is en het leven geeft;
die voortkomt uit de Vader en de Zoon;
die met de Vader en de Zoon
te samen wordt aanbeden en verheerlijkt;
die gesproken heeft door de profeten.
8

Liedteksten
Et unam sanctam catholicam et apostolicam
Ecclesiam.
Confiteor unum baptisma in remissionem
peccatorum.
Et exspecto resurrectionem mortuorum,
et vitam venturi saeculi.
Amen.
Sanctus
Sanctus, Sanctus, Sanctus
Dominus Deus Sabaoth.
Pleni sunt caeli et terra gloria tua.
Hosanna in excelsis.
Benedictus
Benedictus qui venit in nomine Domini.
Hosanna in excelsis.
Agnus Dei
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
miserere nobis
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
miserere nobis.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
dona nobis pacem.
Ik geloof in de éne, heilige, katholieke en
apostolische Kerk.
Ik belijd één doopsel tot vergeving van de
zonden.
Ik verwacht de opstanding van de doden en
het leven
van het komend rijk.
Amen.
Heilig, heilig, heilig,
De Heer, de God der hemelse machten!
Vol zijn hemel en aarde van uw heerlijkheid.
Hosanna in den hoge.
Gezegend hij die komt in de naam des Heren.
Hosanna in den hoge.
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld,
ontferm U over ons.
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld,
ontferm U over ons.
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld,
geef ons de Vrede.
9

Liedteksten
Gaude Virgo
Gaude Virgo Mater Christi
quae per aurem concepisti,
Gabriele nuntio.
Gaude, quia Deo plena
peperisti sine poena,
cum pudoris lilio.
Gaude, quia tui Nati,
quem dolebas mortem pati,
fulget resurrectio.
Gaude Christo ascendente
et in caelum te vidente
motu fertur proprio.
Gaude, quae post ipsum scandis
et est honor tibi grandis, in caeli palatio
ubi fructus ventris tui per te detur nobis
frui in perenni gaudio.
Alleluia.
Verheug u, Maagdelijke Moeder van Christus
die u via het oor hebt ontvangen
door een boodschap van Gabriël.
Verheug u, want u bent vol van God
u bent bevallen zonder straf
en met de lelie van kuisheid
Verheug u, want uw kind is geboren
die u bedroefde door de dood te ondergaan
maar weer verschijnt door zijn opstanding.
Verheug u in Christus die opstijgt
en u in de hemel zal zien
en wordt gedragen door zijn eigen kracht.
Verheug u, u die achter hem opstijgt
u wacht een grote eer in het paleis van de
hemel
waar de vrucht van uw baarmoeder door u
aan ons zal worden gegeven
om te genieten in eeuwige vreugde.
Halleluja
10

Liedteksten
Ave Maria
Ave Maria gratia plena:
Dominus tecum, Virgo serena.
Ave cuius conceptio, solemni plena gaudio,
caelestia, terrestria, nova replet laetitia.
Ave cuius nativitas, nostra fuit solemnitas,
ut lucifer lux oriens, verum solem
praeveniens.
Ave pia humilitas, sine viro fecunditas,
cuius annunciatio, nostra fuit salvatio.
Ave vera virginitas, immaculata castitas,
cuius purificatio, nostra fuit purgatio.
Ave praeclara omnibus angelicis virtutibus,
cuius fuit assumptio nostra glorificatio.
O mater Dei, memento mei.
Amen.
Wees gegroet Maria vol van genade:
de Heer is met u, serene Maagd.
Wees gegroet, wier conceptie, vol plechtige
vreugde,
hemelse en aardse dingen met nieuwe
vreugde vervult.
Wees gegroet, wier geboorte onze
plechtigheid was,
als het opkomende licht van lucifer,
vooruitlopend op de ware zon.
Heil de vrome nederigheid, de
vruchtbaarheid zonder echtgenoot,
waarvan de aankondiging onze redding was.
Wees gegroet ware maagdelijkheid,
onberispelijke kuisheid,
wier zuivering onze zuivering was.
Gegroet, roemrijke met alle engelachtige
deugden,
wier aanname onze verheerlijking was.
O Moeder van God, denk aan mij.
Amen.
11

Programma
Serie Koren
Zo 12 mrt 2023
Concert 2: 20.15 uur
Eerbetoon aan Josquin
The Tallis Scholars
Grote Zaal
20.15 – 22.00 uur
ca. 40 minuten voor de pauze
ca. 40 minuten na de pauze
Peter Phillips dirigent
Josquin Desprez (ca. 1450 - 1521)
Nimphes, nappés
Faulte d’argent
Jean Richafort (ca. 1480 - ca. 1547)
Requiem ‘In memoriam Josquin Desprez’
··
Introïtus
··
Kyrie
··
Graduale
··
Offertorium
··
Sanctus en Benedictus
··
Agnus Dei
··
Communio
Pauze
Josquin Desprez
Miserere
Praeter rerum
Orlando di Lasso (1532 - 1594)
Magnificat Praeter rerum
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.
12

Toelichting
Niemand minder dan Maarten Luther beschreef Josquin Desprez in 1538 als ‘de meester
van de noten. Zij moeten doen wat hij wil, en de andere componisten moeten doen wat
de noten willen.’ Luther was zich terdege bewust van de kracht van correct geordende
en gearrangeerde noten: hij zag muziek als een belangrijk instrument van zijn zending,
een ‘preek in klank’ die harten en geesten in de richting van de juiste eerbied kon
leiden.
Luther was slechts een van de vele
bewonderaars van Josquin, wiens faam
zelfs tijdens zijn leven groot was. Zijn
muziek zou een grote invloed hebben op
latere generaties, mede dankzij de tijdige
verspreiding van drukken van zijn muziek. In
de eerste helft van dit concert horen we twee
van zijn wereldlijke composities, gevolgd
door een Requiem van een toegewijde en
mogelijke discipel, die deze muziek citeert
als eerbetoon aan de grote meester.
Josquin Desprez
Nimphes, nappés
Koordirigent en schrijver Stephen Rice
schreef al over de manier waarop de
renaissance ‘het heilige en het wereldlijke
door elkaar haalde – of, misschien, religie
zag doordringen in alle aspecten van het
wereldlijke leven.’ Dit verklaart voor een deel
de aanwezigheid van een gewijd gezang,
Circumdederunt me, in het wereldlijke
chanson Nymphes, nappés. Het gezang
komt binnen in twee tussenstemmen, bij
de ene een paar maten na de andere, in
een strikte canon op de kwint. Josquin en
zijn tijdgenoten zullen er geen probleem
in hebben gezien om de tekst ervan – ‘Het
gekreun van de dood heeft mij omringd, de
smarten van de hel hebben mij ingesloten’
– te gebruiken om de aanroeping van de
beslist wereldlijke ‘nimfen, nereïden en
dryaden’ te overdenken en te begeleiden. De
sfeer van rouw is vanaf het begin duidelijk,
waarbij de dalende tertsen van de zanglijnen
een typisch kenmerk zijn van Josquin in
klaagmodus.
Faulte d’argent
Faulte d’argent is ook een klaagzang, maar
van een meer prozaïsche soort en mogelijk
als een parodie, waarin een gebrek aan geld
wordt betreurd. De toon is dan ook wat
spannender, met een opvallend motief van
verdriet bij de woorden ‘c’est douleur non
pareille’. Ook de structuur is transparanter:
de twee buitenste stemmen delen dezelfde
muziek.
Dat Jean Richafort later materiaal uit deze
twee stukken in een Requiem opnam, wijst
op een verlangen om hulde te brengen aan
Josquin, die in 1521 overleed. Hij was niet
per se een directe leerling van de oudere
componist; hedendaagse bronnen gebruikten
de term om te verwijzen naar een groep
musici die duidelijk beïnvloed was door het
werk van Josquin.
13

Toelichting
Jean Richafort
Requiem ‘In memoriam Josquin Desprez’
Zoals Josquin vaak wereldlijke motieven
gebruikte om ironisch commentaar te leveren
binnen een gewijd motet, zo is Richaforts
gebruik van de muziek van C’est douleur
non pareille een uiting van verdriet over de
dood van de oudere meester. En net als in
Nymphes nappés wordt de gregoriaanse
melodie Circumdederunt me gebruikt, en
wel op precies dezelfde manier: in lange,
langzame noten in twee stemmen die in een
strikt imitatieve canon op de kwint staan. De
plaats van dit gregoriaans als Invitatorium
voor de Dodenmis, naast het gebruik
als citaat, maakt het dubbel geschikt als
herdenking van Josquin.
Als eerbetoon aan zijn
meester gebruikte
Richafort de cantus firmus
op dezelfde manier als
Josquin deed.
We horen het gregoriaans van de
requiemmis in de bovenste stem van het
stemmenweefsel, gebruikt in een tamelijk
vrij ritme, waardoor de componist het kon
combineren met het eerder genoemde web
van toespelingen en citaten. Het blijkt zo’n
effectief eerbetoon – en niet te vergeten
een knappe gevarieerde structuur die voor
het overgrote deel zesstemmig is – dat het
in sommige bronnen aan Josquin wordt
toegeschreven. Dit zou zeker een groot
compliment voor Richafort zijn geweest.
Josquin Desprez
Miserere
Josquins roem berustte deels op
vernieuwende motetten als het Miserere.
Voor het eerst gepubliceerd in 1520 en
daarna wijd verspreid, heeft het een
enkele frase van twee noten als basis in de
tenorpartij, die het Miserere mei Deus met
tussenpozen herhaalt, waarbij de melodie
telkens naar beneden wordt getransponeerd.
In het tweede deel wordt deze procedure
omgekeerd en klimt de melodie telkens
een trede omhoog, voordat zij in het derde
deel haar neerwaartse weg weer hervat.
Deze eenvoudige procedure geeft het
stuk een intens plechtige, haast rituele
klank, een dramatische effect bereikt door
een buitengewoon gebruik van muzikale
middelen.
Praeter rerum seriem
Het motet Praeter rerum seriem werd voor
het eerst gepubliceerd in 1520 in Augsburg,
als onderdeel van een bundel met meerdere
componisten, getiteld Liber selectarum
cantionem (Boek met geselecteerde
liederen). Het is gebaseerd op een cantus
firmus of gregoriaanse melodie met lange
noten, een gebruikelijke compositietechniek
14

Toelichting
in die tijd. De opening van dit motet zet
echter de toon voor iets bijzonders, met een
doelgerichte pas waarover de noten van het
gregoriaans als tektonische platen bewegen.
Het is alsof de componist ernaar streeft ons
mee te voeren ‘voorbij de normale orde der
dingen’, zoals de opening van de tekst luidt.
De tegenstelling tussen groepen van drie
hogere of lagere stemmen draagt bij aan
het gevoel van ontzagwekkend mysterie.
Pas aan het eind vertraagt het tempo, in een
afsluitende aanroeping tot de Maagd Maria.
Orlando di Lasso
Magnificat Praeter rerum
Motetten als deze werden op grote schaal
geïmiteerd en Praeter rerum seriem werd
later gebruikt als muzikaal model door
componisten als Richafort en De Rore.
Di Lasso’s Magnificat Praeter rerum seriem
is zo’n eerbetoon, beïnvloed door Josquins
krachtige architectonische inzet van
motieven en met een ruim gebruik van de
muziek van het oorspronkelijke motet – dit
in een tijd waarin imitatie of nabootsing een
oprechte vorm van vleierij was. Dit eerbetoon
droeg bij tot het behoud van Josquins
artistieke onsterfelijkheid, die meer dan 500
jaar na zijn dood nog steeds gevierd wordt.
James M. Potter
15

Liedteksten
Josquin Desprez
Nimphes nappes
Nimphes nappes neridriades driades
venez plorer ma desolation
car ie languis en telle affliction
que mes espris sont plus mort que malades.
Cantus firmus
Circumdederunt me gemitus mortis:
dolores inferni circumdederunt me.
Waternimfen, nereïden, dryaden
kom en treur om mijn verlatenheid
want ik lijd zo’n pijn
dat mijn geest meer dood dan levend is.
Het gekreun van de dood omringde me:
de pijnen van de hel omringden me
Faulte d’argent
Faulte d’argent c’est douleur non pareille
se ie le dis las ie scay bien pourquoy
sans de quibus il se fault tenir quoy
femme qui dort pour argent se reveille.
Arm zijn is een groot verdriet.
En helaas, ik ken het maar al te goed.
De armen moeten zich gedeisd houden
omdat slapende vrouwen alleen wakker
worden voor geld.
Jean Richafort
Requiem
Introitus
Requiem aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis.
Te decet hymnus, Deus in Sion,
et tibi reddetur votum in Jerusalem:
exaudi orationem meam,
ad te omnis caro veniet.
Requiem aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis.
Geef hun eeuwige rust, O Heer
En laat het eeuwig licht op hen schijnen
U komt een lofzang toe, O God op de Zion,
Een gelofte zal U betaald worden in
Jeruzalem
Verhoor mijn gebed
Alle vlees zal voor U komen.
Geef hun eeuwige rust, O Heer
En laat het eeuwig licht op hen schijnen.
16

Liedteksten
Cantus firmus
Circumdederunt me gemitus mortis dolores
inferni.
Kyrie, eleison
Kyrie, eleison.
Christe, eleison.
Kyrie, eleison.
Graduale
Si ambulem in medio umbrae mortis
non timebo mala:
quoniam tu me cum es, Domine.
Virga tua et baculus tuus
ipsa me consolata sunt.
Offertorium
Domine, Jesu Christe, Rex Gloriae,
libera animas omnium fidelium
defunctorum de manu inferni, et de profundo
lacu.
Libera eas de ore leonis,
ne absorbeat eas tartarus,
ne cadant in obscurum tenebrarum loca,
sed signifer sanctus Michael
repraesentet eas in lucem sanctam:
quam olim Abrahae promisisti et semini eius.
Hostias et preces tibi, Domine,
laudis offerimus.
Tu suscipe pro animabus illis,
quarum hodie memoriam facimus.
Fac eas, Domine, de morte transire ad vitam
sanctam,
quam olim Abraham promisisti, et semini
eius.
Het gekreun van de dood en de pijnen van de
hel omringden me.
Heer, wees ons genadig.
Christus, wees ons genadig.
Heer, wees ons genadig.
Al loop ik in de schaduw van de dood,
vrees ik geen kwaad,
want U bent bij mij, o Heer.
Uw stok en staf troosten mij.
Heer Jezus Christus, Koning der heerlijkheid,
verlos de zielen van allen die in het geloof
van Jezus Christus zijn gestorven
van de pijnen van de hel en van de diepe put.
Bevrijd hen uit de muil van de leeuw,
opdat de kaken van de hel hen niet verzwelgen,
opdat zij niet vallen in de eeuwige duisternis.
Maar laat Sint Michael, de leider der
heerscharen,
hen voortbrengen in Uw heilig licht,
zoals Gij van oudsher hebt beloofd aan
Abraham en zijn nakomelingen.
Offers en gebeden aan U, O Heer,
bieden wij met lof.
Ontvang ze voor de zielen van hen
die wij vandaag gedenken.
Laat hen, o Heer, overgaan van de dood naar
het leven,
zoals U van oudsher aan Abraham en zijn
nakomelingen hebt beloofd.
17

Liedteksten
Sanctus & Benedictus
Sanctus, sanctus, sanctus,
Dominus Deus Sabaoth.
Pleni sunt caeli et terra gloria tua.
Hosanna in excelsis.
Benedictus qui venit in nomine Domini,
Hosanna in excelsis.
Agnus Dei
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi:
dona eis requiem.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem sempiternam.
Communio
Lux aeterna luceat eis, Domine,
cum sanctis tuis in aeternum, quia pius es.
Requiem aeternam dona eis Domine,
et lux perpetua luceat eis.
Cum sanctis tuis in aeternum, quia pius es.
Heilig, heilig, heilig
Heer God der Heerscharen!
Hemel en aarde zijn vol van uw heerlijkheid.
Hosanna in den hoge!
Gezegend is hij die komt in de naam van de
Heer.
Hosanna in den hoge!
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld, geef hen rust.
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld, geef hen rust.
Lam Gods, dat wegneemt de zonden der
wereld, geef hen eeuwige rust.
Laat het eeuwig licht op hen schijnen, O Heer
voor eeuwig bij uw heiligen, omdat Gij
liefdevol zijt.
Schenk hun eeuwige rust, O Heer;
en laat het eeuwig licht op hen schijnen.
Voor eeuwig bij uw heiligen, omdat Gij
liefdevol zijt.
Josquin Desprez
Miserere mei Deus
Miserere mei Deus, secundum magnam
misericordiam tuam.
Et secundum multitudinem miserationum
tuarum dele iniquitatem meam.
Amplius lava me ab iniquitate mea et a
peccato meo munda me.
Quoniam iniquitatem meam ego cognosco et
Wees mij genadig, God, in uw trouw,
u bent vol erbarmen, doe mijn daden teniet,
was mij schoon van alle schuld, reinig mij van
mijn zonden.
Ik ken mijn wandaden, ik ben mij steeds van
mijn zonden bewust, tegen u,
tegen u alleen heb ik gezondigd, ik heb gedaan
18

Liedteksten
peccatum meum contra me est semper.
Tibi soli peccavi et malum coram te feci,
ut justificeris in sermonibus tuis et vincas
cum judicaris.
Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum et
in peccatis concepit me mater mea.
Ecce enim veritatem dilexisti: incerta et
occulta sapientiae tuae manifestasti mihi.
Asperges me hyssopo et mundabor; lavabis
me et super nivem dealbabor.
Auditui meo dabis gaudium et laetitiam et
exsultabunt ossa humiliata.
Averte faciem tuam a peccatis meis et omnes
iniquitates meas dele.
Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum
rectum innova in visceribus meis.
Ne projicias me a facie tua, et spiritum
sanctum tuum ne auferas a me.
Redde mihi laetitiam salutaris tui et spiritu
principali confirma me.
Docebo iniquos vias tuas et impii ad te
convertentur.
Libera me de sanguinibus Deus, Deus salutis
meae, et exsultabit lingua mea justitiam
tuam.
Domine labia mea aperies, et os meum
annuntiabit laudem tuam.
Quoniam si voluisses sacrificium dedissem
utique; holocaustis non delectaberis.
Sacrificium Deo spiritus contribulatus: cor
contritum et humiliatum, Deus, non despicies.
Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua
Sion, ut aedificentur muri Jerusalem.
Tunc acceptabis sacrificium iustitiae,
oblationes, et holocausta: tunc imponent
super altare tuum vitulos.
wat slecht is in uw ogen.
Laat uw uitspraak rechtvaardig zijn en uw
oordeel zuiver.
Ik was al schuldig toen ik werd geboren, al
zondig toen mijn moeder mij ontving,
maar u wilt dat waarheid mij vervult, u leert mij
wijsheid, diep in mijn hart.
Neem met majoraan mijn zonden weg en
ik word rein, was mij en ik word witter dan
sneeuw.
Laat mij vreugde en blijdschap horen: u hebt
mij gebroken, laat mij ook juichen.
Sluit uw ogen voor mijn zonden en doe heel
mijn schuld teniet.
Schep, o God, een zuiver hart in mij, vernieuw
mijn geest, maak mij standvastig,
verban mij niet uit uw nabijheid, neem uw
heilige geest niet van mij weg.
Red mij, geef mij de vreugde van vroeger, de
kracht van een sterke geest.
Dan wil ik verdwaalden uw wegen leren, en
zullen zondaars terugkeren tot u.
U bent de God die mij redt, bevrijd mij, God,
van de dreigende dood, en ik zal juichen om uw
gerechtigheid. Ontsluit mijn lippen, Heer, en
mijn mond zal uw lof verkondigen.
U wilt van mij geen offerdieren, in brandoffers
schept u geen behagen.
Het offer voor God is een gebroken geest; een
gebroken en verbrijzeld hart zult u, God, niet
verachten.
Wees Sion welgezind en schenk het voorspoed,
bouw de muren van Jeruzalem weer op.
Dan zult u de juiste offers aanvaarden, offers in
hun geheel verbrand, dan legt men stieren op
uw altaar.
Nieuwe Bijbelvertaling
19

Liedteksten
Praeter rerum seriem
Praeter rerum seriem parit
Deum hominem Virgo mater.
Nec vir tangit virignem,
nec prolis originem novit pater.
Virtus sancti spiritus opus illud coelitus
operatur.
Initus et exitus partus tui penitus quis
scrutatur?
Dei providentia quae disponit omnia tam
suave:
tua puerperia transfer in mysteria, Mater ave.
Voorbij de normale orde der dingen
is God geboren uit een maagdelijke moeder
Geen man heeft de maagd aangeraakt,
evenmin kent de vader de afkomst van het
kind.
Dat werk werd bereikt vanuit de hemel door
de kracht van de Heilige Geest.
Wie kan de diepte van het begin en het einde
van uw werk doorgronden?
Gods voorzienigheid, die alles zo perfect
heeft geordend.
Leid uw kinderen in de mysteries, Moeder,
heil!
20

Liedteksten
Orlando di Lasso
Magnificat Praeter rerum seriem
Magnificat anima mea Dominum.
Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo.
Quia respexit humilitatem ancillae suae:
ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes
generationes.
Quia fecit mihi magna qui potens est: et
sanctum nomen eius.
Et misericordia eius a progenie in progenies:
timentibus eum.
Fecit potentiam in bracchio suo: dispersit
superbos mente cordis sui.
Deposuit potentes de sede, et exaltavit
humiles.
Esurientes implevit bonis: et divites dimisit
inanes.
Suscepit Israel puerum suum, recordatus
misericordiae suae.
Sicut locutus est ad patres nostros:
Abraham et semini eius in saecula.
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto.
Sicut erat in principio, et nunc, et semper,
et in saecula saeculorum.
Amen.
Mijn ziel prijst en looft de Heer,
mijn hart juicht om God, mijn redder:
hij heeft oog gehad voor mij, zijn minste
dienares.
Alle geslachten zullen mij voortaan gelukkig
prijzen,
ja, grote dingen heeft de Machtige voor mij
gedaan, heilig is zijn naam.
Barmhartig is hij, van geslacht op geslacht,
voor al wie hem vereert.
Hij toont zijn macht en de kracht van zijn arm
en drijft uiteen wie zich verheven wanen.
Heersers stoot hij van hun troon en wie
gering is geeft hij aanzien.
Wie honger heeft overlaadt hij met gaven,
maar rijken stuurt hij weg met lege handen.
Hij trekt zich het lot aan van Israël, zijn
dienaar,
zoals hij aan onze voorouders heeft beloofd:
hij herinnert zich zijn barmhartigheid
jegens Abraham en zijn nageslacht, tot in
eeuwigheid.
Eer aan de Vader en de Zoon en de Heilige
Geest.
Zoals het was in het begin, en nu en altijd,
en in de eeuwen der eeuwen.
Amen.
21

Biografieën
Componisten
Josquin Desprez
Josquin Desprez
(ca. 1450 - 1521) was een
Bourgondische componist
uit Condé-sur l’Escaut
(Frankrijk). Hij wordt wel
de voornaamste componist
van de renaissance
genoemd.
Josquin was vooral
werkzaam in Frankrijk
en ook enkele jaren in
Italië. Hij genoot faam als
componist en pedagoog.
22
Midden vijftiende eeuw
was hij de belangrijkste
vertegenwoordiger van
een nieuwe stijl, waarin de
technieken van de canon
en het contrapunt werden
toegepast op wereldlijke
liederen. Hij werkte als
zanger aan de dom van
Milaan, bij de Milanese
hertog Sforza, bij de
pauselijke kapel in Rome
en aan het hof van Ercole
d’Este in Ferrara. In 1504
ontvluchtte hij Italië vanwege
een pestepidemie en enige
tijd later werd hij provoost
van de collegekerk Notre
Dame in Condé-surl’Escaut.
Jean Richafort
Jean Richafort
(ca. 1480 - ca. 1547) werd
waarschijnlijk geboren
in Henegouwen. Hij was
tussen 1507 en 1509
koormeester in de Sint-
Rumboldskathedraal in
Mechelen en tussen 1542
en 1547 in de Sint-Gilliskerk
in Brugge.
Omdat een deel van zijn
muziek bestemd is voor
officiële gelegenheden
die hereleid kunnen
worden naar Lodewijk
XII, wordt gedacht dat hij
verbonden was aan de
Franse koninklijke kapel.
Ook zijn er aanwijzingen
dat hij in 1531 in Brussel
was in dienst van koningin
Maria van Hongarije,
die daar regentes was.
Richafort had buitengewoon
veel aandacht voor een
duidelijke tekstzetting
zodat de woorden begrepen
konden worden. Naast het
zesstemmige requiem voor
Josquin Desprez schreef hij
missen, motetten, zettingen
van het Magnificat, twee
wereldlijke motetten en
chansons.

Biografieën
Orlando di Lasso
Orlando di Lasso (1532 -
1594) was een van de
meest vooraanstaande
componisten uit de
renaissance.
Net als veel van zijn
vakbroeders was hij geboren
in de Lage Landen, maar
vertrok hij op jonge leeftijd
naar Italië, waar hij zijn
polyfone stijl ontwikkelde. Hij
was uitzonderlijk productief.
Er zijn zestig missen aan
hem toegeschreven. Zijn
geestelijke werken omvatten
meer dan vijfhonderd
motetten, meer dan
honderd zettingen van het
Magnificat en vier passies.
Ook schreef hij een groot
aantal wereldlijke werken,
waaronder honderdtien
madrigalen en meer dan
tweehonderd liederen in het
Frans en Duits.
Uitvoerenden
Peter Phillips
Dirigent
Dirigent en musicoloog
Peter Phillips (1953) wijdt
zich geheel aan de studie
en uitvoering van religieuze
muziek uit de renaissance.
In 1973 richtte Phillips
The Tallis Scholars op.
Daarnaast schreef hij vele
jaren een vaste column in
The Spectator. Hij werd
foto: Valerie Batselaere
adviserend redacteur van
The Musical Times, het
oudste muziektijdschrift
in Europa. Als gastdirigent
werkte Phillips met vocale
ensembles over de gehele
wereld, waaronder met
Collegium Vocale Gent, het
Nederlands Kamerkoor en
Studio de Musique ancienne
de Montréal. Hij verzorgde
talloze tv- en radiouitzendingen.
23

Biografieën
The Tallis Scholars
The Tallis Scholars werden
in 1973 opgericht door
dirigent Peter Phillips.
Intussen is het ensemble
uitgegroeid tot een van de
leidende exponenten van
de geestelijke muziek uit de
renaissance.
Peter Phillips werkte
lang aan de klank van
zijn ensemble, om via
afstemming en menging de
zuiverheid en helderheid
van klank te bereiken,
die volgens hem het
best geschikt is voor het
uitvoeren van dit repertoire,
en waarbij elke muzikale
lijn tot in detail hoorbaar
24
blijft. Het is deze ultieme
schoonheid en puurheid
van klank waarmee The
Tallis Scholars zo beroemd
zijn geworden. The Tallis
Scholars geven jaarlijks
ongeveer tachtig concerten,
zowel in kerken en
kathedralen als in moderne
concertzalen over de hele
wereld. In 2013 vierde de
groep hun 40-jarig jubileum
met een wereldtournee, dit
jaar is hun 50-jarig jubileum.
Opnames van het ensemble
kregen over heel de wereld
onderscheidingen. Inmiddels
namen ze alle missen van
Josquin op en het negende
en nieuwst album in deze
serie ontving de Record of
the Year Award van BBC
foto: Nick Rutter
Magazine. In 2022 voerden
ze alle achttien missen uit
gedurende vier dagen in de
Pierre Boulez Saal in Berlijn
ter ere van de (uitgestelde)
viering van Josquins
500-jarig jubileum.
Amy Haworth sopraan
Rebecca Lea sopraan
Caroline Trevor alt
Elisabeth Paul alt
Steven Harrold tenor
Simon Wall tenor
Tom Castle tenor
Ben Hymas tenor
Tim Scott Whiteley bas
Rob Macdonald bas
Greg Skidmore bas (20.15 uur)
Ben McKee bas (20.15 uur)

Verwacht
Ligeti en Feldman
SWR Vokalensemble +
Bas Wiegers
Serie Koren
Donderdag
avondserie
Do 30 mrt 2023
Grote Zaal
20.15 uur
Het SWR Vokalensemble, een van de topkoren van Europa,
plaatst twee modernistische reuzen naast elkaar. Ze
waren tegenpolen, Morton Feldman en György Ligeti. De
uitbundige Feldman schreef verstilde, haast mystieke
muziek. De gereserveerde Ligeti componeerde juist
exuberante klankwerelden. Maar beiden raken met hun
intense koormuziek recht in het hart. Datzelfde geldt voor
renaissancecomponist Orlando di Lasso. De meesterlijke
madrigalencyclus Lagrime di San Pietro is diens
zwanenzang.
Rothko Chapel voor koor, altviool, celesta en slagwerk is een
eerbetoon van Feldman aan kunstenaar Mark Rothko, met
wie hij goed bevriend was. Het werk is vernoemd naar de
kapel in Houston waar donkergekleurde werken van Rothko
hangen. Zoals de ogenschijnlijk monochrome schilderijen de
bezoeker omringen, zo trekt Feldmans muziek de luisteraar
een wereld van stilte en contemplatie in. Ligeti’s Drei
Phantasien nach Hölderlin voor zestienstemmig koor zijn
juist emotioneel geladen liederen: door Ligeti’s complexe
compositietechniek niet of nauwelijks te verstaan, maar
onweerstaanbaar.
Morton Feldman
Programma: Orlando di Lasso Lagrime di San Pietro
György Ligeti delen uit Sonate voor altviool solo / Hölderlin
Phantasien / Morton Feldman Rothko Chapel
25

Verwacht
Maart
wo 15 mrt / 20.15 uur
Cantigas
Cappella Amsterdam +
Amsterdams Andalusisch
Orkest + college Jan Van
den Bossche
do 16 mrt / 12.30 uur
Joost Willemze
Lunchconcert Dutch
Classical Talent
vr 17 mrt / 20.15 uur
De essentie van Mozart en
Beethoven
Concerto Copenhagen +
Kristian Bezuidenhout
za 18 mrt / 14.15 uur
Makrokosmos
IJ-Salon
za 18 mrt / 19.30 uur
De vier elementen
Brooklyn Rider
zo 19 mrt / 12.00 uur /
Entreehal
Sunday Sounds
Picknick
zo 19 mrt / 16.00 uur
Unpolished
Nieuw Amsterdams Peil
wo 22 mrt / 20.15 uur
De laatste Mendelssohn
Amsterdam Sinfonietta +
Kian Soltani
do 23 mrt / 20.15 uur
Pianopremières Boulez
Ralph van Raat
vr 24 mrt / 9.30 + 10.30 +
11.30 uur / Kleine Zaal
Wiegeling (0+)
Frisse Oren
vr 24 mrt / 20.15 uur
Tranen van Brabant
Holland Baroque
za 25 mrt / 20.15 uur
Toverende zussen
Maria + Nathalia Milstein
Mis geen enkel concert!
Blijf op de hoogte en schrijf
je in voor onze nieuwsbrief
SoundLAB Workshop
Maak je eigen muziek met de
wonderlijkste instrumenten.
Voor kinderen (7+) met
volwassenen. Elke zondag,
13.00 uur in de Atriumzaal.
Kaartjes via muziekgebouw.nl/
soundlab.
WannaSwing
Op de kade voor het
Muziekgebouw staat de
interactieve muziekinstallatie
WannaSwing van theatermaakster
Caecilia Thunissen
en scenograaf Jan Boiten. Acht
schommels sturen composities
aan van hedendaagse
componisten als Joey Roukens,
Mayke Nas en Rob Zuidam.
Zie voor meer informatie
muziekgebouw.nl/wannaswing
Huil van de Wolff
Elke 22e van de maand
klinkt om 20.00 uur het
geluidsmonument Huil van
de Wolff van Martijn Padding
ter herinnering aan oprichter
van het Muziekgebouw
Jan Wolff (1941 - 2012).
muziekgebouw. nl/
huilvandewolff
Geheimtips
Bijzondere concerten
die je niet mag missen.
muziekgebouw.nl/geheimtips
26

Foto: Erik van Gurp
4’33 grand café
Kom voor of na het concert eten
in 4’33 Grand café. Reserveren:
020 788 2090 of 433grandcafe.nl.
Bij de prijs inbegrepen
Reserveringskosten zijn bij de
kaartprijs inbegrepen.
Ook een drankje, tenzij anders
vermeld op je concertkaartje.
Rondom het concert
- Na aanvang van het concert heb je
geen toegang meer tot de zaal.
- Zet je mobiele telefoon uit voor
aanvang van het concert.
- Het maken van beeld- of
geluidsopnamen in de zaal alleen
met schriftelijke toestemming.
- Algemene Bezoekersvoorwaarden
zijn na te lezen op muziekgebouw.nl
Steun het Muziekgebouw
Inkomsten uit kaartverkoop dekken
ten dele onze kosten. Word vriend
of doneer: met jouw extra steun
kunnen we concerten op het
hoogste niveau blijven organiseren.
Meer informatie:
muziekgebouw.nl/steunons
Op de hoogte blijven?
Blijf op de hoogte van nieuw
geboekte concerten of ander
nieuws. Volg ons via onze
e-nieuwsbrief (aanmelden op
muziekgebouw.nl/nieuwsbrief),
Facebook, Twitter of Instagram.
Dank!
Wij kunnen niet zonder de steun van
onze vaste subsidiënten en Vrienden
van het Muziekgebouw. Wij zijn hen
daarvoor zeer erkentelijk.
Druk binnenwerk
druk & printservice
27