Wandel Magazine 1 2023

www.wandelmagazine.nu
NR 1 LENTE 2023 • € 7,95
voor de
nieuwsgierige
wandelaar
Lentewandelingen rondom het
Teutoburger Wald
Osnabrücker Land • Hermannshöhen
WIN EEN
WANDELREIS
NAAR
WALLIS!
Minett Trail
Door de ertsgroeven
van Luxemburg
Litouwen
Het Baltisch kustpad
Normandië
De romantiek
van de Auge
Zweden
Stille paden in
Småland & Blekinge
Languedoc
Tussen kastanjes
en wijnstokken

Inhoud
Teutoburgerwoud
16
22 32
38
16
Osnabrücker Land
Romeinen, anthraciet,
zout en dino’s
38
Languedoc
Tussen kastanjes
en wijnstokken
22
Eggeweg
Over de zuidelijke
Hermannshöhen
43
Normandie
De romantiek van
de Pays d’Auge
32
Litouwen
Het Baltisch Kustpad
48
Blekinge & Småland
Ontdekkingen in Zuid-Zweden

Lentekriebels
48
56
56
60
Luxemburg
Zigzaggen door
nieuwe natuur
Antwerpen
De Antitankgracht
En ook nog
04 Onderweg
07 Lopend vuur – Hilde Backus
09 Uitgerust
12 Frisse neus - Langs de Dodendraad
15 Fotowedstrijd
28 De reisboekhandel, v.C. en n.C.
46 Op pad met de app - Brabantse Biesbosch
53 Boeken
69 Mag ik even meelopen? – Peter, Kromme Rijnpad
71 Colofon
Omslag: Op de Minett Trail in het zuiden van Luxemburg.
Foto: Pulsa Pictures - ORT SUD
Als ik dit schrijf schijnt buiten de zon, fluiten mezen
en merels nerveus, doen de paarse krokussen een
succesvolle uitbraakpoging uit de grote, ronde
bloempot voor het keukenraam, bengelen de
sneeuwklokjes uitbundig en steken de narcissen hun
kopjes al omhoog uit de groene slootkant achter ons
huis. En het is pas 15 februari.
Ik ga het hier niet over klimaatverandering hebben,
maar de zachte januarimaand was één grote uitgestoken
middelvinger naar Vladimir Poetin. Wij
hebben thuis bovendien zelf erg ons best gedaan om
minder gas te verbruiken (vooral door korter te
douchen) en de aanslag op de portemonnee beperkt
weten te houden.
Maar nu dus: lentekriebels! Een klein jaar geleden
verkende ik het verrassend afwisselende Osnabrücker
Land, op een uur rijden van de Nederlandse grens
vandaan. Nog nooit zag ik in Europa zoveel kleuren in
een landschap bij elkaar met al die koolzaadvelden,
kerselaars en andere fruitbomen die tegelijk bloeiden
(Geheimtipp: bezoek Midden-Duitsland in het midden
van april). Het begrip ‘lentegevoel’ moet daar zowat
uitgevonden zijn. Van zoiets kan een wandelaar niet
anders dan blij worden – en de fotograaf in mij ook
trouwens. Eindredacteur Marcia van Bijnen daarentegen
verkende het andere uiteinde van het Teutoburgerwoud,
de Hermannshöhen in het zuiden, voor
het complete plaatje. Je leest en ziet onze reportages
in dit nummer.
Wandelmagazine ging ook – in verschillende jaargetijden
– op wandelbezoek in het uiterste zuiden
van Luxemburg (ook dichtbij en toch erg anders), de
Languedoc, Normandië, het zuiden van Zweden en
naar de verborgen forten in de buurt van Brasschaat.
Hans Farjon zocht zijn wandelgeluk dan weer op het
Baltisch Kustpad in Litouwen, op roepafstand van een
Russische grenspost. En we vroegen aan die andere
Vladimir, achternaam Mars, om bij ’s Nederlands
beste reisboekhandels op de koffie langs te gaan en
te peilen naar hoe de zaakjes lopen nu we weer
volop reizen (tip van de sluier: erg goed).
Wanneer je dit leest hebben wij onze eerste, succesvolle
Fiets en Wandelbeurs in drie jaar achter de rug,
waar we zowel in Gent als in Utrecht weer met veel
wandelaars én trouwe lezers hebben kunnen
babbelen. Het gaat goed met jullie, hebben we
gemerkt. En met ons tijdschrift dus ook. Ik wens jullie
daarom veel wandelplezier en een kleurrijke lente!
@jvandevo
@mild_adventures

Onderweg Nieuws voor wandelaars
REDACTIE RICK EGGINK
Foto: Wandelsport Vlaanderen
Wandelkalender:
1400
wandelingen in
België
Wat te doen bij
een wilde
ontmoeting?
De natuur wordt steeds wilder
in Nederland. Maar wat doe je
wanneer je als geciviliseerde
wandelaar oog in oog komt te
staan met een echte vertegenwoordiger
van die oorspronkelijke
natuur? Bijvoorbeeld een
wild zwijn. Normaal gesproken
zijn deze dieren vrij schuw en
gaan ze confrontaties met
mensen uit de weg. Maar als zwijnen gewond zijn of zich bedreigd voelen, reageren
zij misschien anders. Ook moeders met frislingen (jongen) kunnen agressiever zijn.
En op een confrontatie met een zwijn zit je echt niet te wachten; deze dieren zijn
sneller dan je denkt en een volwassen mannetje kan wel 120 kilo wegen. Vaak laten
wilde zwijnen eerst als waarschuwing een hele luide knor horen. Maakt een zwijn
dit geluid, dan moeten echt alle alarmbellen bij je afgaan, want je kunt zo omver
gelopen worden. Het advies is dan ook om genoeg afstand te bewaren. Verschijnt
er toch ineens een zwijn op het wandelpad, loop dan (rustig) van het dier weg.
Foto: Jörg Hempel, CC BY-SA 2.0 via Wikimedia Commons
De Wandelkalender wordt elk
jaar samengesteld door
Wandelsport Vlaanderen en
verzamelt wandelevenementen
en routes in zowel
Vlaanderen als Wallonië.
Praktisch elk type wandeling
komt aan bod. Zo zijn er routes
door bossen, open velden,
natuurdomeinen, in parken en
natuurlijk in de bekende historische
Vlaamse steden. Naast
beschrijvingen van de wandelingen
bevat de kalender ook
praktische informatie zoals de
wandelafstanden en de
bereikbaarheid met het openbaar
vervoer. De nieuwe wandelkalender
is verkrijgbaar via
onderstaande website.
www.wandelsportvlaanderen.be
Niet alleen voor fietsers
Stichting Vrienden op de Fiets geeft een gids
uit met vijfduizend adressen van particulieren
waar overnacht kan worden tegen een
bescheiden prijs. De stichting ontstond in
1984 doordat een aantal fietsers het initiatief
nam mensen te vragen of zij op hun tochten
bij hen konden overnachten. Nu bijna veertig
edities later bestaan zij nog altijd. De
overnachtingsadressen zijn bedoeld voor
sportievelingen die op eigen spierkracht
meerdaagse tochten maken, fietsend of ook
wandelend. Het is een ontmoeting tussen
gelijkgestemden. De meeste adressen zijn in
Nederland, maar er zijn ook adressen opgenomen
in België, Duitsland en Frankrijk.
www.vriendenopdefiets.nl
Foto: Vrienden op de fiets
4 Wandelmagazine 1-2023

Addo reizen in Wales
De grote verscheidenheid aan landschappen maakt Wales aantrekkelijk als (wandel)reisdoel. Ruige kusten, lieflijke plaatsjes, uitgestrekte
bossen en vele imposante kastelen maken indruk en zijn in Wales altijd te vinden. Het is dus geen verrassing dat in Wales veel aandacht is
voor duurzaam en verantwoord reizen. Dit past bij de Welshe filosofie addo. Addo is de overtuiging dat kleine dingen het verschil maken.
Laat geen rommel achter in de natuur, ga respectvol met de inwoners en de omgeving om en geniet van alle kleine dingen.
Daarom is 2023 in Wales uitgeroepen tot Year of the Trails. Keuze genoeg, ook als het om langeafstandspaden gaat. Neem bijvoorbeeld de
Coastal Way die de kustlijn volgt. Of kies de Cambrian Way door het binnenland. Kies je de North Wales Way dan maak je kennis met de
culinaire hoogtepunten van het land. En op de Cambrian Mountains Astro Trail zie je een sterrenhemel zo helder als je hem nog nooit hebt
gezien. Deze route gaat door een zogenaamde Dark Sky Reserve waar nauwelijks lichtvervuiling bestaat. Bezoek onderstaande website,
ga naar ‘activities’ en druk op het wandelicoontje. Verwezen wordt naar reisbureaus waarbij je je reis eventueel kunt laten boeken.
www.visitwales.com
Jongeren wandelen meer
Volgens een onderzoek van Wandelnet en de ANWB zijn
jongeren tot dertig jaar sinds de pandemie massaal aan het
wandelen geslagen. Het lijkt een blijvende trend: eenderde
van de jongeren wandelt nu meer dan voor corona.
Volgens het Trendrapport Jongeren en wandelen van
Wandelnet en de ANWB wandelt het overgrote deel voor de
rust en ontspanning (41 procent), om een frisse neus te halen
(32 procent) en voor de beweging (34 procent). 70 procent
heeft tijdens de lockdowns vaker de wandelschoenen aangetrokken;
30 procent wil de gewoonte ‘zeker’ blijven volhouden
en nog eens 49 procent ‘waarschijnlijk’. Een rondje wandelen is
voor hen de ideale manier om te ontstnappen aan de alledaagse
drukte en stress, de nummer 1 motivator volgens het
onderzoek. Daarom vinden ze een omgeving met groene
natuur en rust het belangrijkst. Desondanks gaat 41 procent niet zonder zijn/haar muziek of podcast op pad.
De meeste jongere wandelaars vinden zichzelf ‘avontuurlijk’ (een van de zes ‘wandelleefstijlen’) en mijden drukbezochte
wandelgebieden en uitgestippelde routes. Angst om te verdwalen hebben ze niet: 84 procent heeft immers een mobieltje
op zak waardoor ze altijd wel de weg terug vinden. Alleen staan modderige paden tijdens het wandelen, naast een lege
telefoonbatterij en slecht weer, in de top-5 van grootste ergernissen. Zó avontuurlijk zijn jongeren dan ook weer niet.
Foto: Marcia van Bijnen Foto: Alyn Wallace
Heb je een nieuwtje voor onze lezers?
Stuur je bericht dan naar de redactie.
redactie@wandelmagazine.nu
1-2023 Wandelmagazine 5

Lopend vuur
Hilde Backus
dat je normaal binnen voert nu buiten doen. Je versterkt de voordelen
van het wandelen met gerichte oefeningen in de natuur.”
Dat wandelen een positief effect heeft op ons
welzijn, is inmiddels door vele onderzoeken bewezen.
Hilde Backus werkt al bijna twintig jaar met dit
gegeven. Zij is een pionier in wandelcoaching en
naast het begeleiden van mensen leidt ze andere
wandelcoaches op. In haar boek Wandelcoaching bij
stress en onderzekerheid roept ze andere coaches en
therapeuten op om naar buiten te gaan. Tijdens een
wandeling over landgoed Amelisweerd in Bunnik ga ik
met Hilde in gesprek.
TEKST & FOTO JUDITH VAN BILSEN
Al direct neemt Hilde me mee in een onderdeel
van haar werk, namelijk het oog hebben voor de
omgeving. “Een hele gevarieerde omgeving is
het. We wandelen nu naar de ligweide, langs de
Kromme Rijn. Je ziet, de zon is al lekker aan het
opkomen. Dit zijn allemaal walnootbomen…”
Hilde legt uit wat wandelcoaching precies inhoudt: “Het coachen
dat je binnen doet, kun je ook heel goed buiten doen. Als je het
gesprek buiten voert, dan heb je ook alle voordelen van het wandelen
en het bewegen. Je wandelt in die ruime natuur en je voelt de
buitenlucht op je huid. Dat is al een begin. Er gebeurt onbewust
veel meer met je. Dat geeft uiteindelijk stressverlaging, mensen worden
rustiger en kunnen helderder denken. Je wordt creatiever en
onze stemming verbetert. Wandelcoaching is meer dan een gesprek
Synchronie
Tijdens het wandelen neem je al je zintuigen mee. Hilde: “Dan
ervaar je meer je omgeving en jezelf.” Om dat te illustreren laat ze
mij een blaadje plukken van een struik. Eerst mag ik raden hoe dit
blaadje voelt. En dan daadwerkelijk voelen en ruiken. Ondertussen
zien we mist die langzaam optrekt en de zon die door de bladeren
komt. Er fluiten wat vogeltjes.
“Het naast elkaar wandelen is ook zo fijn. Je hoeft elkaar niet de
hele tijd aan te kijken. Je kan in de pas lopen, wat aangeeft dat je
samen wandelt. Dat noemen ze synchronie en die is veel groter bij
wandelen dan wanneer je zit. Samen wandelen we dit pad en zien
we de omgeving en dat geeft verbinding met elkaar.”
De liefde voor het wandelen ontstond bij Hilde al in haar tienerjaren.
“Ik ontdekte het toen ik met een vriendin op vakantie was
in Spanje. Als alternatief voor een dag strand gingen we wandelen.
Al snel waren we verdwaald. We liepen in de bergen en op
een moment zagen we de zee. Dat was ontzettend mooi en gaf
ons een idee welke kant we op moesten. Uiteindelijk vonden we
een pad en kwamen we weer veilig terug. Daarna voelden we ons
totaal anders, zo sterk en krachtig. We waren vrij! Dat heeft zoveel
met ons gedaan.”
Behoefte
De combinatie met coaching kwam pas vele jaren later. Hilde
werkte al als coach en kwam twee mannen tegen die wandelcoaching
deden. “Toen was het hek van de dam. Ik dacht: Kan dit?
Bestaat dit? Er is zoveel behoefte, altijd al geweest, van mensen
om naar buiten te gaan. Het geven van wandelcoaching liep vervolgens
enorm goed en na een aantal jaren heb ik de Wandelcoach
Opleiding opgezet.” Daarin leert Hilde aan coaches hoe
ze hun werk naar buiten kunnen brengen en wat ze dan kunnen
doen met het lichaam en de natuur in combinatie met coachvaardigheden.
Persoonlijk maakt Hilde graag nog eens een hele lange wandeling
alleen. “Maar dat vind ik wel een ding, hoe voel je je veilig als
vrouw? Dat maakt dat ik denk aan de Camino, omdat daar heel
veel mensen wandelen en je dus een soort veiligheid ervaart. Aan
de andere kant vind ik dat een beetje een gebaand pad. Ik heb ook
wel een verlangen naar een heel andere pelgrimstocht, in Ierland of
in Spanje, de niet zo bekende. Of naar Engeland, ik ben dol op die
middeleeuwse kastelen en ruïnes.”
Op haar website heeft Hilde een aantal gratis te downloaden
oefeningen staan, waarmee je de technieken van
wandelcoaching zelf kunt toepassen tijdens je eigen
wandelingen: www.wandelcoach.nl/gratis/
wandelcoaching-oefeningen/koloniën.
1-2023 Wandelmagazine 7

A WORLD
TO DISCOVER
wALKing
GRISPORT CREEK
De Grisport Creek is een allround wandelschoen met een
perfecte balans tussen comfort en bescherming voor
iedere wandelaar. Dit nieuwe model heeft een Spo-Tex
voering: waterdicht en ademend voor wandelingen in
allerlei weertypes. De Double Density PU zool is geschikt
voor verhard en licht onverhard terrein. Het heeft de juiste
stevigheid en stabiliteit, dit voorkomt vermoeide voeten.
Draag dit sportieve model tijdens je dagelijkse blokje om,
een stedentrip of wandelevenement.
Maat: 36-47 Kleur: Beige, Blue, Green, Mint, Soft Pink
Mint Beige Blue Green
grisport.nl

REDACTIE DAAN COUWENBERGH
Uitgerust
Meindl Lite Hike GTX
De Lite Hike GTX is een halfhoge, lichte, sportieve wandelschoen van
Meindl. Het model wordt voor zowel heren als dames in meerdere
kleuren geproduceerd. De Lite Hike GTX is ideaal voor verharde paden
en bospaden tot en met lichte bergwandelingen.
De veters lopen ver door naar voren om de voet goed te fixeren. Door de
variofix-technologie kan de hiel goed worden vastgezet om zo wrijving te voorkomen.
De stootrand loopt ver door, waardoor hij bescherming biedt aan zowel
schoenen als voeten.
De profielzool bestaat uit 20 procent gerecycled rubber. Hij heeft een diep profiel voor
goede grip op oneffen terrein. De zool biedt veel stabiliteit maar beperkt de afwikkeling
niet. De schoenen zijn waterdicht en ademend door de Gore-Texvoering.
De Lite Hike GTX is bij het Duitse blad Outdoor Magazin in februari 2023 als beste uit
de test gekomen.
ADVIESPRIJS: € 229,90
WWW.MEINDL.DE
Veelzijdige vouwstok
In beweging zijn, gezond zijn en genieten
van de natuur zijn de belangrijkste
redenen voor buitenactiviteiten. De Cross
Trail FX Superlite van LEKI is onmisbaar
tijdens jouw wandeling in de natuur! Deze
veelzijdige wandelstok, die gezien kan
worden als een mooie combinatie tussen
een trekkingstok en een nordic walkingmodel,
heeft een moderne, unisex look en
biedt optimale ondersteuning tijdens
sportieve buitenactiviteiten.
Deze ultralichte vouwstok is voorzien van
de nieuwe Cross Shark-grip. Dit handvat
is perfect voor fast hiking; het biedt de
snelheid en krachtoverdracht van het
Trigger Shark systeem, gecombineerd met
de ondersteuning van een ergonomisch
handvat. Met een gewicht van slechts 162
gram en een pakmaat van 42 centimeter
neem je de stokken zo mee naar buiten!
ADVIESPRIJS: € 209,95
WWW.LEKI.COM
Teensokken voor buiten
Het doel van Injinji? Het maken van comfortabele
teensokken die jou de best beschermende laag tussen
voet en schoen geven. Neem nu de Outdoor Midweight
(Mini) Crew van Injinji. Het unieke design met vijf tenen en
het naadloze, anatomisch gevormde ontwerp zorgen
voor minder wrijving, wat de kans op blaren vermindert.
Deze teensokken zijn voorzien van zacht en comfortabel
premium merinowol, absorberen schokken perfect en
bieden stabiliteit en optimaal comfort tijdens uiteenlopende
buitensportactiviteiten. De natuurlijke vezels van
deze wol zijn zowel herbruikbaar als
biologisch afbreekbaar, maar toch
ontzettend duurzaam. De
Outdoor Midweight (Mini)
Crew-sokken zijn ideaal voor
lange wandelingen, maar
zeker ook voor alledaags
gebruik.
ADVIESPRIJS € 23,95
WWW.INJINJI.NL
1-2023 Wandelmagazine 9

...door MFS® Vakuum®
technologie.
De nieuwe definitie van pasvorm.
Door de temperatuur van het lichaam
vormt het het MFS® Vakuum® schuim zich
optimaal naar de vorm van de voet. Om
een perfecte pasvorm te bereiken is het
speciale PU-schuim tot in het tenengebied
van de schoenen verwerkt. De Meindl
Multigrip® rubber profielzool met PU
tussenzool zorgt voor maximale demping
en een perfecte grip.
EPPAN
Men GTX
EPPAN
Lady GTX

De lente in de rugzak!
De lente is misschien wel de mooiste tijd van het jaar
om te gaan wandelen. En met de tips van rugzakexpert
deuter kan jij extra van de natuur gaan genieten.
Wist je dat je wandelen met een rugzak veel
voordelen met zich meebrengt? Je kan natuurlijk meer
spullen meenemen zoals snacks, een telefoon en
drinkfles. Maar verder verbetert het dragen van een
rugzak ook je houding. Wanneer je het
gewicht gelijkmatig over de schouders,
heupen en rug verdeelt, vermindert
het de kans op het ontwikkelen van
rug- of nekklachten. Onze aanbeveling
is de dagrugzak Futura 21 SL. De
Futura is comfortabel, lichtgewicht en
het mesh rugsysteem zorgt voor
maximale ventilatie van de rug. Geen
natte rug meer tijdens het wandelen!
ADVIES VERKOOPPRIJS: € 144,95
WWW.DEUTER.NL
Technisch én casual tegelijk
Een wandelschoen met technische eigenschappen én
een casual uiterlijk. De Creek is een nieuwe allround
wandelschoen in de collectie van Grisport. Licht in
gewicht, comfortabel én verkrijgbaar in sprekende
kleuren voor dames en heren.
De Creek is een wandelschoen voor alle weertypes. De
Spo-Tex voering houdt je voeten droog en heeft een
ademend vermogen dankzij de microscopische gaatjes in
het membraan. De Double Density PU-zool is flexibel bij
de bal van je voet. In combinatie met de cambreur biedt
de schoen stevigheid en stabiliteit en voorkomt hiermee
vermoeide voeten. Het nieuwe model is speciaal ontworpen
om op zowel verhard als licht-onverhard terrein
goed comfort te bieden. Zeer geschikt voor een blokje
om, een stedentrip of wandelevenement.
ADVIESPRIJS € 109,95
WWW.GRISPORT.NL
Een wandelsok voor alles
Of je nu een ommetje maakt in je directe omgeving, een
langeafstandstocht gaat lopen of meedoet aan de
vierdaagse: voor al deze doeleinden is de Meindl MT3-sok
geschikt. Door de hoogte van de schacht zijn deze sokken
geschikt voor lage wandelschoenen en halfhoge wandelschoenen.
Voor een optimale, individuele pasvorm wordt de MT3
gemaakt in een apart mannen- en vrouwenmodel en in
een verfijnd scala aan maten. Het volume van de
voeten vormt hierbij de basis en de sokken zijn
anatomisch voorgevormd voor de linker- en
rechtervoet. Daarnaast gebruikt Meindl
merinowol. Deze wolsoort prikt of kriebelt niet
en kan veel vocht op nemen. Synthetische
materialen voeren het vocht dan weer af en
maken de sokken sterk en elastisch.
ADVIESPRIJS: € 18,90
WWW.MEINDL.DE
Licht gezuiverd
De Wayfarer van Lifesaver is voor wie écht lichtgewicht
wil reizen. Dit is alleen een zuiveraar waarmee je je eigen
bidon of veldfles kunt bijvullen. Droog weegt de Wayfarer
slechts 290 gram. Hij haalt viezigheid uit je water en filtert
je water ook op bacteriën, virussen, parasieten en
metalen. Het gewone zuiveringsfilter kan 5.000 liter
zuiveren. Het apparaat stopt automatisch met water
doorgeven als het filter vol is. Het makkelijk vervangbare
koolstoffilter gaat 100 liter mee.
ADVIESPRIJS: € 109,95
INFO@MATTERHORN.NL
1-2023 Wandelmagazine 11

Nederland & België
Frisse neus
Slingeren tussen twee landen.
Midden-Limburg
Grensoverschrijdend
wandelen langs de
Dodendraad
In het Midden-Limburgse Neeritter
duikt een bijzondere wandelroute
door stukken bos en langs akkers
over de grens België in. Drie jaar
lang stond deze grens letterlijk
onder hoogspanning: tijdens
de Eerste Wereldoorlog moest
een elektrische draad Belgische
vluchtelingen en smokkelaars
tegenhouden.
TEKST & FOTO’S JUDITH VAN BILSEN
We starten op het
centrale plein.
Neeritter is weliswaar
een klein
dorp, maar het
heeft een groot
aantal rijksmonumenten. Verschillende
‘geluikte’ exemplaren bevinden zich aan het
plein. De route gaat direct het buitengebied
in. Het dorp was al niet heel druk, maar nu
valt ons echt de rust op. In de verte klinkt
een blaffende hond en er rijdt een tractor
voorbij. De route loopt richting de Belgische
grens. Aan de grenspalen te zien, lopen we
nu eens op Belgische en dan weer op Nederlandse
bodem. Aan de Nederlandse kant zien
we tussen de bomen waterpartijen glinsteren.
Het blijken forellenvijvers te zijn. Het voormalig
heidegebied Heijoord, ooit ontgonnen
voor de landbouw, is tegenwoordig ingericht
als een groot park. We lezen dat hier de nachtegaal,
de kuifmees, de zwarte mees en de
matkop graag geziene gasten zijn. Maar aan
ons laten ze zich niet zien of horen…
Grens onder hoogspanning
Niets in deze rustige omgeving doet vermoeden
wat hier tijdens de Eerste Wereldoorlog
12 Wandelmagazine 1-2023

heeft plaatsgevonden. Drie jaar lang werd de
grens tussen Nederland en België afgesloten
met een draad onder hoogspanning. Deze
afrastering liep helemaal van het Zwin in
Zeeland tot de Duitse stad Aken. Op het
wandeltracé tussen het Belgische Kinrooi en
het Nederlandse Neeritter zijn deze draad en
een aantal wachthuisjes nagebouwd ter herinnering
aan deze periode waarin meer dan
duizend slachtoffers vielen. Overigens was
het de Duitse bezetter niet te doen om het
elimineren van burgers. Ze wilden met de
draad voorkomen dat er smokkelwaar, mensen
van het verzet en vluchtelingen in het
neutrale Nederland konden geraken.
In die tijd was elektriciteit nog niet wijdverbreid
en dus vielen er veel onschuldige
slachtoffers. We lezen het verhaal van een
boer die in Neeritter langs de Dodendraad
woonde. Hij wilde een van de Duitse bewakers
een boterham aangeven en raakte
daarbij per ongeluk de draad aan. Deze
daad betaalde hij met zijn leven. Uit het
verhaal valt ook op te maken dat de verstandhouding
tussen de bewoners langs de
draad en de Duitse bezetter lang niet altijd
vijandelijk was.
om het hoekje van de openstaande staldeur.
Even verderop steken we de
Uffelse Beek over. Deze beek ontspringt
op het Kempens Plateau in België. Het
water dreef in vroeger tijden het waterrad
van de Uffelse Molen aan. Deze banmolen
en de bijbehorende boerderij
stammen uit de dertiende of veertiende
eeuw. Boeren werden door de landheer
verplicht hun graan hier te laten malen.
De molen werkt nog steeds en ondanks
dat het houten rad ondertussen door een
metalen versie is vervangen, gebruikt
Reconstructie van de Dodendraad en wachthuisjes.
men tegenwoordig een dieselmotor om
het graan te malen.
Voorzichtig lopen we over het terrein van de
boerderij. Mogen we hier wel komen? Via een
openstaande staldeur komen we bij het waterrad
uit. We concluderen dat aandrijving door
water nu überhaupt niet mogelijk is, want het
water van de beek staat inmiddels zo laag dat
het dit rad niet eens meer raakt. Vanaf de
‘Uffelse meule’, zoals wij Limburgers zeggen,
wandelen we over een smal zandpad weer
richting Neeritter. Met een hoofd vol verhalen
en een ondergaande zon.
De Uffelse Molen.
Uffelse Beek
We gaan weer verder op Nederlands
grondgebied. Een nieuwsgierige koe kijkt
WANDELWIJZER
Wij liepen de 8,6 kilometer lange
wandelroute Grensoverschrijdend
Knopen Lopen in Neeritter. Dit is een
duidelijk gemarkeerde knopenroute
van de VVV Midden-Limburg. Het is
mogelijk om de route korter of langer
te maken door andere knooppunten
te nemen. De paden zijn afwisselend
verhard en onverhard.
Eten & drinken
Centrum van Neeritter op het Krekelsbergplein
(ook parkeren).
Meer weten?
• www.vvvmiddenlimburg.nl – Onder
andere route-informatie (zoek op
“Wandelroute Neeritter”)
• www.grensroute.eu – Geschiedenis
en verhalen over de Dodendraad.
1-2023 Wandelmagazine 13

Inspiratie van onze adverteerder
© Tourist-Information Oberaudorf
Oberaudorf
Vakantie in de natuur
Luchtkuuroord Oberaudorf in het Beierse Inntal is de perfecte plaats voor
een vakantie in de natuur. Omgeven door geweldige meren, watervallen
en indrukwekkende bergen zoals de Wildbarren, Brünnstein en het
Kaisergebergte, kun je hier alle kanten op voor buitensportactiviteiten.
De streek is het hele jaar door een perfecte reisbestemming door zijn
almen, traditionele accommodaties en rustieke restaurants.
De avontuurlijke Hocheck
Vanaf het dalstation is de Oberaudorf-
Hocheck gemakkelijk te bereiken. In ongeveer
een uur kun je naar de top wandelen.
Als de klim te inspannend is, is de top ook
te bereiken met een stoeltjeslift. Vanaf de
top zijn er meerdere, relatief makkelijke
wandelpaden uitgezet door de bloeiende
almen. Ook zijn er meer uitdagende routes,
bijvoorbeeld om de Schwarzenberg heen. Je
kunt de weg terug naar het dal avontuurlijker
maken door de zomerrodelbaan te
nemen, of de Flying Fox – wie zei dat plezier
alleen voor kinderen is?
Panoramatour rond de Brünnstein
Voor de meer ervaren wandelaar is deze
tocht perfect: een panoramische toer van de
Brünnstein. De tocht begint bij de legenda-
rische Tatzelwurm-waterval, een van de
mooiste watervallen in Beieren. Na een blik
op het ruisende water gaat de tocht bergopwaarts
langs verscheidene alpenweiden,
zoals de Baumoosalm, de Seeonalm en de
Himmelmoosalmen. Vervolgens loopt de
route verder langs zeer snel afwisselende,
maar daardoor niet minder prachtige uitzichten
op het omliggende landschap, het
Kaisergebergte en de Brünnstein. Dan is het
tijd voor een pauze in het Brünnsteinhaus
waar je kunt genieten van lokale delicatessen.
Daarna keren de tredzekere wandelaars
weer terug naar het beginpunt langs de
zogenaamde Bankerlsteig.
Themawandelingen
Wie niet in zijn eentje aan de wandel wil, kan
meedoen aan een wandeling met gids. De
berggidsen uit de buurt kennen de bergen als
hun broekzak. Daardoor kom je langs alle
verborgen paadjes en hoor je de verhalen over
de regio. Themawandelingen zijn er niet
alleen voor beginners, ook gevorderde wandelaars
kunnen hieraan meedoen. Van juni tot
oktober vinden er meerdere keren per week
themawandelingen plaats. Ons hoogtepunt?
De zonsopkomstwandeling op de Hocheck.
Tip: Bergwandelschool
In Oberaudorf vind je de eerste bergwandelschool
van Duitsland. Hier leer je alle
belangrijke informatie over je wandeluitrusting,
kaartlezen, en het inschatten van
het weer. Met zo’n voorbereiding wordt je
eerste wandeling zeker weten een unieke,
prachtige bergervaring.
Meer weten?
Ga naar www.tourismus-oberaudorf.de
14 Wandelmagazine 1-2023

Stuur ons je foto met als thema ‘goede timing’ en
Fotowedstrijd
Win een wandelreis naar Wallis!
In samenwerking met Valais/Wallis Promotion
organiseert Wandelmagazine een fotowedstrijd
met als thema ‘goede timing’. De inzet? Een volledig
verzorgde wandelreis van een week naar Wallis
(Zwitserland) voor twee winnaars!
Wat moet je doen?
De Zwitsers weten als geen ander hoe ze dingen stipt geregeld
moeten krijgen: kabelbanen, openbaar vervoer, enz.: alles loopt er
als een goed geolied uurwerk. Vandaar het thema ‘goede timing’,
dé Zwitserse kwaliteit bij uitstek! Stuur ons daarom je allermooiste
vakantie- of wandelfoto waarin dit thema, dat je zo ruim mag
interpreteren als je zelf wilt, tot uiting komt en vertel ons in maximaal
100 woorden het verhaal achter de foto. Stuur je foto uiterlijk
op 12 mei naar www.wandelmagazine.nu/wallis/
Wat kun je winnen?
De jury, bestaande uit redactieleden en de organisatie in Zwitserland,
selecteert twee winnaars. Deze worden bekendgemaakt en
gepubliceerd in ons volgende nummer. Samen met reisjournalist
en -fotograaf Frank Peters reis je van 2 tot en met 9 september
2023 met de trein en openbaar vervoer naar en door Zwitserland.
Daar ontdek je, samen met lokale gidsen, de mooiste wandelgebieden
van Wallis. Zo volgen we de eeuwenoude bisses (irrigatiekanalen),
bezoeken we een kaasmakerij op de alp, lopen we door de
wijngaarden en verkennen delen van zowel de beroemde Via Francigena
als de Via Stockalper op de Simplonpas. Hét hoogtepunt
van de reis is een excursie naar de Gornergrat (Zermatt) voor een
wandeling met zicht op de beroemde Matterhorn!
De hele week maakt Frank Peters een uitgebreid verslag van jullie
avonturen. De reportage verschijnt in het decembernummer van
Wandelmagazine en online.
De kleine lettertjes
De reis wordt volledig verzorgd door Valais/Wallis Promotion en de
lokale partnerorganisaties, m.u.v. kosten van persoonlijke aard zoals
drankjes, souvenirs enz. Dit is dus een unieke kans om deze prachtige
wandelregio te leren kennen! Wallis is zo veel meer dan hoge bergen;
we maken geen moeilijke bergwandelingen maar lopen wel vaak op
oneffen terrein waar ‘vlak’ niet bestaat. Een goede basisconditie en adequate
uitrusting zijn dus noodzakelijk. En uiteraard ben je beschikbaar
voor de hele duur van de reis (2 t/m 9 september). Vergeet niet de volledige
wedstrijdvoorwaarden op de website door te nemen.
Doe je mee?
We zijn erg benieuwd naar je inzending. Duik in je fotoarchief en
stuur voor 12 mei je foto op via www.wandelmagazine.nu/wallis/. Wie
weet ga jij in september met ons mee naar het schitterende Wallis!
Foto: Christian Pfammatter
Foto: M. Corner
Foto: Paride Corvaglia
1-2023 Wandelmagazine 15

Duitsland
Nedersaksen
Osnabrücker Land
Romeinen, anthraciet,
zout en dino’s
De landelijke regio tussen het Wiehengebergte
en het Teutoburgerwoud rond de Nedersaksische
stad Osnabrück mag zich van de UNESCO met
trots Terra.Vita Global Geopark noemen. In heel
de streek zijn tientallen wandelroutes uitgezet
die vaak verwijzen naar iets wat zich onder de
grond bevindt of bevonden heeft.
TEKST & FOTO’S JONATHAN VANDEVOORDE
Het laatste wat ik
eigenlijk verwachtte
tegen te komen toen
ik rond de noen in
boerendorp
Kalkriese ten noorden
van Osnabrück arriveerde, was een
modern museum helemaal gewijd aan een
veldslag tegen de Romeinen, de Varusschlacht
oftewel Slag bij het Teutoburgerwoud.
De monolithische, rechthoekige stalen
toren, waarvan de vier zijden van top
tot bodem zijn bedekt met bruingeroest
cortenstaal, steekt ver boven de boomkruinen
uit en is een niet te missen baken in
het golvende landschap.
16 Wandelmagazine 1-2023

Romeinen? Hier? Talloze militaire artefacten
en ook menselijke resten, pas na 1989
opgegraven, zijn de enige getuigenissen
van een militair treffen waarbij op en rond
dit open veld drie Romeinse legioenen
totaal in de pan gehakt werden. In de
jonge jaren van het keizerrijk – we schrijven
9 na Christus – waagden Romeinse
legers zich nog wel eens diep in barbaars
territorium. Op deze plek werden veldheer
Publius Quintillius Varus en zijn troepen
door de strijders van de Germaanse leider
Arminius opgewacht. Het liep dus niet
goed af voor de Romeinen – naar schatting
twaalf- tot vijftienduizend soldaten
vonden er de dood. “Als Arminius niet
had gewonnen, was heel Germanië deel
van het Romeins Rijk geworden”, had de
vrolijke gids van het museum met zichtbare
vaderlandse trots geconcludeerd.
Een stuk Romeinse geschiedenis werd
aldus een verrassende inleiding op onze
‘grand tour’ door het Osnabrücker Land
op een boogscheut van de Nederlandse
grens. Het heuvelachtige landschap is
gepointilleerd met boerderijen in vakwerkstijl.
De lente straalt en zowel de fruitbomen
als de uitgestrekte koolzaadvelden
staan in bloei.
Hoog tijd om even de benen te strekken.
We kiezen voor de nabijgelegen
Terra.track Schmittenhöhe, een rondje
Op de Megalosaurus-wandeling door het
Wiehengebirge.
Een buizerd cirkelt boven de akkers.
Ook daarom een Geopark: sporen van dino’s.
1-2023 Wandelmagazine 17

Duitsland
van rond de zes kilometer die vertrekt
vanaf een camping vlakbij. De hele
streek is een door de UNESCO erkend
Geopark en uitgezette wandelingen, die
van de website te downloaden zijn, noemen
ze hier Terra.tracks. De beschrijving
belooft zinderende vergezichten, maar
dat valt een beetje tegen; het pad gaat
wel de hoogte in maar komt amper het
bos uit. De lucht is echter warm en zuiver
en de gesprekken komen vanzelf op
gang. Geen betere manier om de
museum vermoeidheid uit de benen te
verdrijven dan een rondje over een heuveltop
aan het eind van de middag.
Hoogveen
Een bijzondere Terra.track is het rondje om
het Venner Moor. Of moet ik zeggen: rechthoekje?
Een pad zonder één bocht erin
plakt aan de randen van deze langwerpige,
rechthoekige turfafgraving bij Ostercappeln.
Daar willen we, omwille van het
licht, vroeg bij zijn, dus vlak na zonsopgang
hebben we onze camper al op de parkeerplaats
naast Gasthof Beinker, een lokaal
populaire vreetschuur, neergezet en gaan we
op pad. Mistflarden stijgen langzaam boven
de afgegraven poelen op. Hier en daar zien
we een eend die het water splijt, maar we
spotten meer hazen – enorme beesten! – in
de bossen en velden rondom dan watervogels
in het water. De poelen zijn ontstaan
door grootschalige turfontginning maar zijn
ondertussen aan de natuur teruggegeven.
Half in de grond verstopte rails verraden
nog de aanwezigheid van grootschalige
bedrijvigheid in een mistig verleden. Vroeger
was turf vooral een brandstof. In een veld
meteen naast het Venner Moor zien we dat
er nog altijd turf afgegraven wordt. Die
wordt vandaag de dag aan tuincentra verkocht.
Ooit zal de natuur ook in dat deel
hersteld worden, is het plan.
Grand Canyon
Na een voedzaam ontbijt rijden we naar de
Piesberg, een uitzonderlijke puist in een
landschap van lange, lage heuvelruggen net
ten noorden van Osnabrück. De streek is
geen Geopark vanwege de Romeinen die
hier onder de grond liggen natuurlijk. Osnabrück
en omgeving liggen ingeklemd tussen
twee oost-west georiënteerde heuvelruggen,
In het Wiehengebergte proberen we zoveel
mogelijk de zonnige bosrand op te zoeken.
Prachtige uitzichten vanaf de bosrand in
het Wiehengebergte.
In april staat het koolzaad overal in bloei.
18 Wandelmagazine 1-2023

Uitzicht over Osnabrück
vanaf de Marienkirche.
het Wiehengebergte aan de noordkant en
het Teutoburger Wald in het zuiden. De
bodem bestaat uit strata afzettingsgesteente
van honderden miljoenen jaren oud, waaronder
anthracietlagen. Een ondergrondse
magmakamer heeft echter een deel van die
diepere formaties naar de oppervlakte
gedrukt: de Piesberg. Een enorme steengroeve
ligt nu in het hart van de berg als een
door mensen gemaakte caldera in een vulkaan.
Hier zit de steenkool bijna aan de
oppervlakte; twintig kilometer verderop
bevindt dezelfde laag zich 1400 meter diep
onder het oppervlak. Nu worden op de Piesberg
vooral kwartsiet en leisteen afgegraven.
Creatief als ze zijn, hebben de Duitsers hier
een bijzondere wandelroute uitgezet: een
rondje van de afgraving over de rand, ongeveer
zeven kilometer lang, golvend op en
neer, afwisselend door groen bos en industrieterrein.
Soms kijken we links over het
weidse landschap, dan weer rechts in dat
gapende gat in de aardkorst. Op een afgelegen
plek aan de rand van een bosje worden
we een beetje door een Grand Canyon-gevoel
overmand als we op een boomstam pauze
houden met een indrukwekkend uitzicht op
een door mensen gemaakte, gelaagde kloof.
Follie
Zo’n verhaal achter een landschap, in dit
geval de geologische geschiedenis, brengt
het landschap tot leven. We beelden ons in
hoe de brede vallei waar de Piesberg boven
uitsteekt in de voorlaatste ijstijd, pakweg
238 tot 125.000 jaar geleden, onder een
diepe ijslaag verstopt lag. Het Wiehengebergte
en het Teutoburgerwoud zijn feitelijk
moreneruggen die zijn achtergelaten
door het gletsjerijs dat toen grote delen van
West- en Noord-Europa bedekte. Hier
markeerden ze de scheiding tussen ijsvlakte
en toendra.
Dit soort vrijvloeiende gedachten maken
terug in het hier en nu een harde landing
als we de acht kilometer lange Terra.track
Meller Balkon lopen. We verwachten
wederom uitzichten over dit oerlandschap,
maar komen kilometers aan een stuk het
bos niet uit. Geen uitzicht, alleen af en toe
een specht die zich alleen maar laat horen,
niet zien. De plompe Diederichtsturm
levert ons een bakkie troost ook al geeft de
vriendelijke uitbater, die uit Londen blijkt
te komen maar hier prima gedijt, toe dat hij
eigenlijk vandaag gesloten is. Het gebouw
is een ‘follie’ uit de late negentiende eeuw,
ontworpen door een Belgische architect die
zich liet inspireren door de middeleeuwen.
Op een bord lezen we dat het gebouw
eigenlijk meteen al na oplevering decennia
lang leeggestaan heeft. Helaas zijn hier de
bomen ook al zo hoog dat we vanaf het terras
van de Turm geen uitzicht hebben.
OSNABRÜCK
Osnabrück in het zuiden van
Nedersaksen kwam tot grote bloei in
de middeleeuwen, doordat de stad,
samen met Münster, een van de
medestichters was van de Westfaalse
Stedenbond (een concurrent van de
Hanzesteden) en altijd een belangrijk
handelscentrum is geweest. Osenbrugge,
genoemd naar de stad Brugge,
betekent ‘handelsplein aan de (rivier)
Ose’ – nu de Hase – die langs de
stadwallen stroomt. Statige patriciërswoningen
met schitterend gedecoreerde
façades in vakwerkstijl vind je
nog in de straatjes in het centrum. Het
stadhuis is een schoolvoorbeeld van
de gotiek en naast de gotische Marienkirche,
waarvan je de toren kunt
beklimmen voor een uitzicht, is zeker
ook de Dom een bezoek waard.
1-2023 Wandelmagazine 19

Duitsland
Improvisatie en fantasie
Het spreekwoord over de ezel en de steen
indachtig kiezen we onze volgende Terra.
track zorgvuldig uit. Megalosaurus heet hij,
in de buurt van het toeristische plaatsje Bad
Essen. “19 kilometer, is dat niet wat erg
lang?”, opper ik. “We kunnen hier en daar
over de heuvelkam doorsteken”, stelt mijn
reisgezel vast als we ’s avonds de track in een
wandelapp laden en op de details inzoomen.
De standaardroute trekt eerst een tiental
kilometer over de rug van het Wiehengebergte
om dan terug te keren langs de
bosrand. Tien kilometer door bijna alleen
maar bos? Nee bedankt. ’s Anderendaags
improviseren wij een iets kortere route van
16 kilometer, eentje met minder bos maar
die geen enkel uitzicht overslaat. Het betekent
wel dat we al aan het begin onszelf
helemaal vastlopen in dichte bramenstruiken
(“Volgens de kaart loopt hier toch een
pad?”) zodat we niet anders kunnen dan
dezelfde weg terug struinen om een ander
loopspoor op te pakken. Maar de topografie
is verder eenvoudig: er zijn niet zoveel kanten
die we op kunnen en met ons oriëntatiegevoel
komen we waar we wezen willen.
We worden voor onze ondernemingszin
beloond met zalige panorama’s over een
landschap dat als een lappendeken van geel
bloeiende koolzaadvelden, groene weiden en
nog braakliggende akkers in de vlakte ligt,
doorspikkeld met keurige vakwerkboerderijen
omzoomd door bloeiende fruitbomen.
De bijzondere naam van de route heeft te
maken met de pootafdrukken van dinosauriërs
die vlak naast de straatweg bij het
startpunt te bezoeken zijn. Nog zoiets wat
wij niet meteen met Nedersaksen associeerden:
dinosporen. Die vind je toch in
het westen van Amerika of in China? Met
een glazen afdak afgeschermd van de elementen
ligt een kleilaag bloot die gestempeld
lijkt te zijn met diepe loopsporen:
enkele, met brede, bijna ronde pootafdrukken,
zijn van plantenetende langnekken,
weet men. Andere, met drie tenen als van
reuzekippenpoten, moeten van soepel bewegende
vleeseters geweest zijn die dwars over
de eerste heen waren gelopen. Een dergelijke
opstelling legt onze fantasie geen duimbreed
in de weg: heeft hier soms een kudde
predatoren een maaltijd gevonden?
Bad Essen
Nog een reden waarom ze hier trots zijn op
hun geologie is de aanwezigheid van zout
diep onder de grond. Ooit, ergens in de
oertijd, was dit de bodem van de Noordzee,
wat het zoutgehalte van een bepaalde
steenlaag verklaart. In Bad Essen hadden
we op toeristische bordjes overal van het
Sole-dit en Sole-dat gelezen, maar hadden
niet door wat het woord precies betekende.
Totdat een monument in het parkje duidelijk
maakte dat hier ooit zout uit de grond
gewonnen werd. Sole is pekel. Vroeger een
belangrijk conserveermiddel, nu naar zeggen
een gezondheidsmiddeltje, vandaar het
‘Bad’ in de naam van het stadje. Een vernevelingsinstallatie
in het park laat toe dat
mensen met long- en ademhalingsaandoeningen
de walmen van het verdampende
zoutwater kunnen inhaleren.
Het zijn echter de oude huizen aan de
Kirchplatz die de meeste toeristen naar
Bad Essen lokken. De vakwerkfaçades lijken
zó uit een prentenboek te komen. Wij
kunnen de drang niet weerstaan om op
deze warme lenteavond hier nog een terrasje
te pakken vooraleer we naar de camping
rijden, even buiten het centrum, voor
een verkwikkende nachtrust.
Kleurrijke biodiversiteit
De faam van het dorp Hagen is van een
heel andere orde. Na een uurtje rijden door
de heuvels richting het Teuroburgerwoud
parkeren we naast een veldje waar vele
tientallen rassen kerselaars in volle bloei
staan. Onze timing is perfect (eerste helft
april), want tegelijk bedekken ook bloeiende
koolzaadvelden de omringende hel-
20 Wandelmagazine 1-2023

WANDELWIJZER
In het hele Osnabrücker Land zijn enkele dozijnen Terra.tracks
uitgezet, wandellussen die in twee richtingen (meestal) goed aangegeven
worden. De focus ligt steeds op een lokaal thema dat soms,
maar niet altijd, met de geologische geschiedenis van het gebied te
maken heeft. Op de website zijn interactieve kaarten beschikbaar. De
wandeling op de Piesberg en het Kirschenlehrpfad in Hagen zijn geen
Terra.tracks, maar hebben een eigen bewegwijzering.
Bij Hagen had vroeger iedere boerderij
verschillende kersenbomen staan.
Bad Essen trekt vooral bezoekers
vanwege zijn pittoreske plein.
Onze tips
• Automuseum Melle (www.automuseummelle.de) – Wisselende
collectie mooie oldtimers van privé-eigenaars. Alle auto’s werken nog!
• Baumwipfelpfad in Bad Iburg – Uitzichttoren en themapad over een
400 m lange loopbrug door de hoge kruinen van een bos (betalend).
Het stadje zelf wordt gedomineerd door een fotogenieke burcht op
een heuvel.
• Bad Rothenfelde (www.carpesol.de) – De voormalige zoutwinningsinstallaties,
de zgn. Gradierwerke, in het centrum zijn echt een indrukwekkende
verschijning. De grootste is 412 meter lang en 10 meter hoog.
De thermen zijn de moeite waard om even te ontspannen.
• Varusschlacht Museum und Park (www.kalkriese-varusschlacht.de)
– Over de Romeinse en Germaanse vondsten in het gebied.
Meer weten?
• www.osnabruecker-land.nl – Toeristische informatie over de streek.
• www.geopark-terravita.de – Veel praktische informatie o.a. met
interactieve kaarten voor wandel- & fietsroutes en alle accommodaties.
• www.hagen-atw.de – Over de kersen.
• www.osnabrueck.de/piesberg/ – Over de Piesberg.
lingen uitbundig. We lopen dit keer over
het Kirschenlehrpfad. Informatieborden
geven uitleg over de eeuwenlange geschiedenis
van de kersenteelt, waarvan de verkoop
op de markten vroeger een substantiële
inkomstenbron vormde voor de
Hagense boeren. Onderzoek heeft uitgewezen
dat hier op de boerenerven honderden
verschillende rassen groeiden, die wetenschappers
geïnventariseerd hebben en vrijwilligers
nu in stand proberen te houden
door aanplantingen. Elke kerselaar hier is
dus anders, én beschermd.
Doordat we midden in deze schitterende
kleurenpracht maar blijven fotograferen,
schiet de wandeling voor geen meter op.
Onverrichterzake snijden we een hoekje van
de officiële route af want we moeten vanmiddag
nog naar huis terugrijden. Onze ‘grand
tour’ van Osnabrück sluiten we af zoals we
hem begonnen zijn: met stralend lenteweer.
1-2023 Wandelmagazine 21

Duitsland
Noordrijn-Westfalen
De Eggeturm op de Preussische
Velmerstot (468 m), het hoogste punt
van het Eggegebergte. Foto: MvB
22 Wandelmagazine 1-2023

Eggeweg
Over de zuidelijke
Hermannshöhen
Wandelmagazine topt de lentewandelingen door het
Teutoburgerwoud af met een van de Toptrails of Germany,
de Hermannshöhen en om preciezer te zijn: het zuidelijke
deel ervan. Heet het noordelijke deel van deze route de
Hermannsweg, dit zuidelijke deel, over de rug van het
Eggegebergte, heet de Eggeweg. Gemengde bossen en beken
en een onverwachte verrassing staan de wandelaar te wachten.
TEKST MARCIA VAN BIJNEN
FOTO’S MARCIA VAN BIJNEN & NOES LAUTIER
Een zee van bewegwijzeringen
springt ons tegemoet.
Het is even puzzelen,
maar dat van de
Eggeweg blijkt een wit
liggend kruis op een
zwarte ondergrond met “Eggeweg” of E1
eronder. Dat laatste is geen overbodige
luxe, want die liggende kruizen op zwart
blijken in te zijn hier, alleen markeren ze
verscheidene wandelroutes. Onze gids
voor vandaag vindt het allemaal best duidelijk,
maar wij zien toch meer in wat
afwisseling met kleur. Peter Rüther is
natuurgids van het biologisch station van
Paderborn-Senne en een echte ‘plantenman’.
We moeten vanaf ons hotelletje even
een stukje stijgen om op de Eggeweg zelf
te raken, maar dat is geen straf. Op de
waterrijke oostelijke hellingen van het
Eggegebergte ontspringen allerlei bronnen.
Elk stadje lijkt daarom wel zijn eigen
Quellenwasser te hebben en natuurlijk is elk
z’n water het lekkerst. Peter legt ons uit
waaraan je de Rotbuche, zeg maar de
gewone beuk, herkent en waaraan de zilverige
Hainbuche, de haagbeuk. Hain is een
oud woord voor woud. Het gewone beukenblad
heeft een gladde rand, terwijl de
haagbeuk een kartelige bladrand heeft en
diepe nerven. Lievevrouwebedstro en
zevenster maakt het niets uit, die voelen
zich prima onder beide soorten.
Lippe en Pruisen
De aangename stijging naar de ‘berg’rug is
nergens zwaar en gewillig volgen we de
boomlange Peter omhoog over een netwerk
van boomwortels naar de Lippische Velmerstot,
het een-na-hoogste punt van de
Uitzicht vanaf de Eggeturm. Foto: NL
Eggeweg en niet te verwarren met de
Preussische Velmerstot iets verderop en
met 464 meter nét een paar meter hoger.
Daar tussenin loopt de grens tussen wat
ooit Pruisisch grondgebied was en het
voormalige vorstendom Lippe.
Het Eggegebergte is ontstaan door het botsen
van aardschollen en bestaat uit zandsteen
uit het Krijt. Hier boven is de bodem
tot zand verweerd en droog. We nemen de
tijd om vanaf de Eggetoren, boven op de
Pruisische Velmerstot, het landschap om
ons heen op te nemen en zien hoe het laaggebergte
zich om het Westfaalse laagland
heen kromt.
De Eggeweg blijft nu min of meer op hoogte
en we hebben naar het westen vrij uitzicht
waar we dat niet hadden verwacht; de kaart
geeft immers bos aan. De droge, hete
zomers van de laatste jaren echter hebben
de bomen en dan vooral de naaldbomen
ernstig verzwakt, waardoor de dennenscheerder
zijn kans zag zich een weg te knagen
in de stammen en de sapstromen te
1-2023 Wandelmagazine 23

Duitsland
onderbreken. Een recente tornado heeft de
rest van het werk gedaan, een schril contrast
met de sappige oostflanken van de bergrug.
Op gezette punten treffen we schuilhutten
aan waar we uitrusten en onze dorst lessen.
Voor ons volgende overnachtingsadres
dalen we af naar de stadsrand van Bad
Driburg. Het is nog een paar kilometer
lopen door het stadje. We wisselen een blik
met elkaar en denken hetzelfde: we bellen
wel een taxi, want we hebben geen zin in
asfalt. In Hotel Schwallenhof wachten een
geriefelijke kamer, een heerlijk glas wijn en
een puike avondmaaltijd op ons.
Domper
We staan de volgende dag op met miezerregen.
Dat wordt dus weer met een taxi
naar het beginpunt van de wandeldag. En
hoewel het weer gaandeweg opklaart, ervaren
we deze etappe niet als hoogtepunt.
Veel brede grindpaden en links en rechts
bomenleed en een straffe wind bepalen de
dag grotendeels. Vanaf de Paderborner
Berg ontluikt gelukkig jong bos vol bosbessen
en tapijten dalkruid. Bij de Willebadessener
schuilhut dalen we – inmiddels
opgewekt – via een brede bosweg af naar
de rand van Willebadessen, waar ons hotel
op ons wacht. Dachten wij. Bij de receptie
van de wat massale Jägerhof worden we
waterig aangekeken. Nederlandse journalisten?
Nee hoor, nooit van gehoord, er is
niet voor u gereserveerd. Na veel heen-enweer
gebel blijken we in een dependance
te worden ondergebracht, een half uur verderop.
In een mooie tuin met de verwachtingenscheppende
naam Schlossberg is
een oud bijgebouw zielloos verbouwd tot
een sober onderkomen. De tuin hoort bij
een voormalig benedictijnenklooster dat
oorspronkelijk dateert van de twaalfde
eeuw en de aanpalende St. Vituskerk.
’s Avonds schuiven we aan in de oergezellige
Gasthof Ewers schuin tegenover onze
slaapplek. Daar heerst Duitse gastvrijheid
op zijn best en onze stemming is weer
helemaal in orde. Wat wil een mens nog
meer dan een glaasje wijn, wat Spargel en
een vriendelijke bediening?
Klippen en krakende bomen
In het lieflijke, sappige hellingbos boven
het dorp begint onze wandeldag. We
maken een omweg via de Karlsschanze,
een aarden verdedigingswal die zou hebben
toebehoord aan Karel de Grote, maar
daar is nooit bewijs voor gevonden. Zeker
is dat het gaat om een vroegmiddeleeuwse
schans.
Verderop stuiten we op zandsteenformaties
met aansprekende namen als Gertrudskammer
en Fauler Jäger die uitnodigen tot
klauteren en het kind in Noes wakker
maken. We vervolgen onze wandeling over
de Klippenweg, een heerlijk pad dat boven
de Teutoniakliffen loopt. Je moet wel vrij
zijn van hoogtevrees, want een blik in de
diepe afgrond maant om vooral met beide
voetjes op de grond te blijven. Maar wat is
het een fijne dag vandaag!
De voorspelde stormachtige wind trekt
inmiddels aan. Takken zwiepen tegen
elkaar en we horen bomen kraken. We zorgen
er zo snel mogelijk voor om onder de
bomen vandaan te raken, want er is nog
veel instabiel hout na de recente voorjaarsstorm.
We dalen af naar Kleinenberg, waar
we zullen overnachten, maar het is nog
vroeg in de middag. We besluiten daarom
de auto alvast in Leopoldstal op te halen.
Bus en trein brengen ons gesmeerd naar
ons startpunt. Morgen rijden we dan op
ons dooie akkertje naar Blankenrode voor
onze rondleiding.
Geschichten aus dem Blankenroder
Wald
Het is de dag van onze terugreis naar
Nederland, maar eerst hebben we in Blan-
24 Wandelmagazine 1-2023

kenrode afgesproken met onze innemende
gids Michael Schleicher. Hij zal ons gloedvol
vertellen over de bijzonderheden van
het dorp. Het hedendaagse Blankenrode is
overigens zo’n aangeharkt dorp zoals er zo
vele zijn hier. Maar het ligt aan een van de
mooiste trajecten van de Eggeweg. Het bos
is hier overdadig groen én het verbergt twee
bijzondere verhalen.
Het eerste is dat van de verwoesting van
het middeleeuwse Blankenrode. Het middeleeuwse
stadje vormde voor de Paderborner
bisschop een vesting tegen de
expansiedrift van de graven van Waldeck
(Osnabrück). Een aarden wal met een
zandstenen muur omgordde het stadje.
Blankenrode ontwikkelde zich tot een welvarende
nederzetting met een burcht, een
kerk, een gerechtshof en akkerbouwers en
handwerklieden. De graven van Waldeck
zagen in 1390 hun kans schoon om het
stadje in te nemen en te verwoesten. De
bewoners verlieten hun huizen en langzaam
nam de natuur alles over. Michael
leidt ons over de resten van de stadsmuur
naar de motte waarop ooit de burcht heeft
gestaan. Bij een bron houdt Michael stil.
Het verhaal gaat dat een jonkvrouw voor
haar belagers vluchtte en in wanhoop in
de bron sprong. Maar haar knoken zijn
nooit gevonden... Wel vindt Michael nog
steeds potscherven, meestal in de wortelkluit
van omgevallen bomen.
Alleen op de wereld
Een tweede bijzonder verhaal betreft een
nietig plantje: het Westfälische Galmeiveilchen.
De wetenschappelijke naam van het
violette zinkviooltje, zoals het in Nederland
heet, is Viola guestphalica. Michael
neemt ons mee naar het beschermde
natuurgebiedje waar deze zinkviooltjes
volop in bloei staan, we vallen met onze
Het violette zinkviooltje
bloeit alleen bij Blankenrode.
Foto: MvB
Op de oosthellingen van
het Eggegebergte
ontspringen talloze beken.
Foto: MvB
Zandsteenformaties
nodigen uit tot klauteren.
Foto: MvB
Michael Schleicher toont
zijn vondsten. Foto: NL
neus in de boter. Nu is ‘ons’ zinkviooltje
geel, maar dit exemplaar is van een
prachtige violetblauwe kleur. Het groeit
als enige plek ter wereld bij Blankenrode
op de zinkhoudende bodem die hier aan
de oppervlakte komt. Op breukvlakken in
de aardkorst stuwden miljoenen jaren
geleden hete mineraalhoudende dampen
tussen spleten en holtes omhoog. Erosie
en uitspoeling door beken brachten deze
lagen aan de oppervlakte. Al vroeg in de
middeleeuwen ontdekten de bewoners
loodglans, een zwavel-loodverbinding.
Hun neus wees hen de weg, want zwavel
heeft een pregnante geur. Daaruit wonnen
zij aanvankelijk zilver. Later gingen
de bewoners over op de winning van
zink erts. Galmei is een verouderde naam
van verschillende zinkertssoorten.
Michael wijst ons de Bleikuhlen aan, waar
via dagbouw erts werd gewonnen; er blijken
ook onderaardse mijnschachten te
bestaan, maar die zijn niet erg veilig, dus
wat ons betreft: laat maar. De ongelooflijke
bloemenweelde hier veilig boven de
grond spreekt ons meer aan. We zien
paarsblauw zo ver het oog reikt.
Op de terugweg naar het dorp wippen
we nog even aan bij een gemoedelijk
pension-café, Haus Dewenter. De waard
schuift meteen bij ons aan. Maar hoor ik
daar een Nederlandse tongval? Jazeker,
de eigenaar blijkt een Hagenees, vlot
gebekt en al, en dat blijkt hier goed aan
te slaan, want Michael is hier duidelijk
een trouwe bezoeker ... “Die Michael
toch. Zonder hem was de Eggeweg heel
leuk, maar minder interessant geweest.
Goed plan om ruim de tijd te nemen
voor deze rondleiding”, vat Noes de
tocht samen.
1-2023 Wandelmagazine 25

Duitsland
WANDELWIJZER
De Eggeweg vormt samen met de Hermannsweg de
H ermannshöhen, een van de Toptrails of Germany. De
Hermannshöhen is ongeveer 220 km lang en volgt de bergrug
van het Teutoburgerwoud van noord naar zuid en is onderverdeeld
in 13 etappes. Vanaf etappe 10 begint de Eggeweg,
zeg maar de Hermannshöhen zonder Hermann. De markering
is een wit liggend kruis op een zwarte ondergrond met
“Eggeweg” eronder.
Beste periode
April t/m oktober. In het voorjaar bloeit er van alles (het violette
zinkviooltje bloeit de tweede helft van mei). In oktober kleuren
de loofbossen prachtig.
Vervoer
Trein Utrecht - Paderborn en dan lokale trein naar Leopoldstal.
Ook tussen Leopoldstal en Bad Driburg rijdt een trein. Eindpunt
Blankenrode is niet bereikbaar per ov. Tip: neem een taxi naar
Kleinenberg (zo’n 8 km). Vanaf Kleinenberg rijdt buslijn S85
(Warburg-Paderborn) naar het station van Paderborn.
Kaarten
• Kompass Wandelkaart 844
Südliches Teutoburger Wald -
Eggegebirge - Oberwälder
Land, 1:50.000 – Hele route.
• GeoMap Wanderkarte NRW 39
Hermannsland, 1:25.000. Voor
noordelijk deel.
• GeoMap Wanderkarte NRW 64
Eggegebirge (Südteil), 1:25.000.
Voor zuidelijk deel.
• www.teutonavigator.de –
Handige interactieve kaart.
Meer weten?
• www.top-trails-of-germany.de/nl/top-trails/hermannshoehen/
• https://hermannshoehen.teutoburgerwald.de
• www.naturpark-teutoburgerwald.de
• www.paderborner-land.nl/ned/aktiv/
Gelopen etappes
• Velmerstot – Iburg-ruïne (Bad Driburg), 14½ km, 150 m,
167 m (etappe 10).
Vanuit Leopoldstal ca. 2,5 km en 220 m naar Velmerstot.
• Iburg-ruïne – Sendeturm (Willebadessen), 16 km, 229 m,
210 m (etappe 11).
• Willebadessen – Blankenrode, 19 km, 276 m stijgen, 326 m
(etappe 12).
Vanuit Willebadessen ca. 1 km (3 km vanuit centrum) en
120 m naar beginpunt (de Fernsehturm).
Slapen
Voor overnachten op de Eggeweg moet je soms wat extra
lopen. De route blijft namelijk op de kam van het Eggegebergte
en de dorpen liggen aan de voet ervan.
• Landgasthaus Blumengarten (www.landhaus-blumengarten.de).
• Landhotel Der Schwallenhof (www.schwallenhof.de).
• Der Jägerhof (www.jaegerhof-willebadessen.de). De dependance
Schlossberg is geen aanrader. Ga dan liever naar:
• Landgasthof Ewers (www.gasthof-ewers.de).
• Gasthaus Engemann by Matt (www.hotel-lichtenau.de).
Supergezellig bij de gastvrije Canadees Matt.
• Haus Dewenter (www.haus-dewenter.de/nl).
Onze tips
• Hörmuseum Stadtwüstung Blankenrode – Openluchtmuseum:
wandeling van 3½ km langs de resten van het oorspronkelijke
dorp Blankenrode. Op een twaalftal plekken
vertellen kinderstemmen hoe het was om daar vroeger te
wonen. Vraag een gegidste wandeling aan via het toerismebureau
van Lichtenau (tourist@lichtenau.de).
26 Wandelmagazine 1-2023

@OUTDOORSPECIALIST.NL
SCHRIJF JE IN VOOR DE OUTDOORSPECIALIST.NL NIEUWSBRIEF EN MIS NIKS!
GA SNEL NAAR
JOUW OUTDOOR
SPECIALIST OF
SHOP ONLINE OP
WWW.OUTDOOR
SPECIALIST.NL
•
Een unieke landelijke samenwerking tussen de 50 premium outdoormerken en 20 gespecialiseerde outdoorwinkels.

Interview
De reisboekhandel, v.C. & n.C. *
Vladimir Mars ging op de koffie bij twee reisboekhandelaren
met een passie voor wandelen en vroeg hen hoe het met hen
gaat, zo een jaar na de pandemie. Leon Receveur van
De Noorderzon in Arnhem en Thijs Buiting van De Zwerver in
Groningen doen een boekje open.
TEKST & FOTO’S VLADIMIR MARS
* v.C.: voor COVID, n.C.: na COVID
Op een waterkoude
dag in november loop
ik door het warm
kloppende stadshart
van het oude Arnhem,
onderweg naar
reisboekhandel De Noorderzon. Ik ga de
eigenaar interviewen, Leon Receveur, een
van de meest ervaren kaart- en gidsspecialisten
van ons land en zelf verwoed wandelaar,
benieuwd hoe hij de coronatijd
heeft doorstaan.
Ik ken hem nog van vroeger, als ‘concullega’
toen ik bij reisboekhandel Pied à Terre
in Amsterdam werkte. Daarbij hebben we
beiden geschiedenis gestudeerd – dat
schept ook een band. Arnhem heb ik goed
leren kennen toen ik bezig was met mijn
tweede wandelgids Te voet Arnhem uit en de
28 Wandelmagazine 1-2023

LEONS FAVORIETEN
• Harvey’s Outdoor Maps 1:40.000. Je onmisbare metgezel bij een Brits
Long Distance Footpath.
• BMC British Mountain Maps 1:25.000/1:40.000. Deze neem je mee als
je in een Brits Natuurpark gaat lopen
• Calazo Förlag 1:50.000/25.000. Prachtige kaarten en wandelatlasjes van
populaire Scandinavische wandelgebieden en langeafstandwandelpaden.
• Fraternali Editore, Italiaanse wandelkaarten 1:25.000 van de provincies
Piemonte en Valle d’Aosta.
• Gidsen van de Fédération Française de la Randonnée Pédestre (FFRP),
De FFRP heeft een ervaring zo lang als een mensenleven. Met prima
kaartmateriaal.
• Cicerone Guides (GB). Ook deze ambitieuze uitgever heeft perfect in de
smiezen waar de wandelaar om vraagt.
• Uitgeverij Robert Weijdert. Uitstekende Nederlandstalige wandelgidsen
over diverse regio’s rond de hoogste toppen in de West-Alpen.
• Kompass Wanderverlag. Concurrent van de eveneens prima serie van
Rother maar met beter kaartmateriaal.
• Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig. Gidsjes met
een perfecte mix van de vier elementen waaruit
een goede wandelgids moet bestaan: routebeschrijvingen,
kaartmateriaal, praktische info en
achtergronden. Bovendien mooi verzorgd.
• De mooiste netwerkwandelingen van uitgeverij
Elmar. Met mogelijkheden om een route
naar eigen believen aan te passen.
latere wandelmap Arnhem & wijde omstreken,
beide in de jaren ’80 en ’90 verschenen
bij uitgeverij Dwarsstap. Toch slaag ik
erin de weg kwijt te raken in het netwerk
van knusse straatjes en steegjes. Pas als ik
voor het vroegere postkantoor sta (neogotiek
op z’n best!), herinner ik me ineens de
weg naar het winkelstraatje waar De Noorderzon
zit. Als ik binnenkom is Leon net
een klant aan het helpen. Na het afrekenen
wuift hij me naar achteren, naar de leestafel
en de koffie.
Stap voor Stap naar de Noorderzon
Eerst halen we herinneringen aan vroeger op.
Het begon allemaal met Stap voor Stap: een
reisboekhandel in Nijmegen, in 1983 opgezet
en gerund door een breed collectief van
kaart- en gidsliefhebbers. Collectieven waren
typisch een fenomeen van die tijd, zeker in
een linkse studentenstad als Nijmegen. Maar
alras bleek de spoeling te dun voor alle leden
van het collectief: echte loonvorming, zoals
dat heet, zat er niet. Enkelen zochten daarom
hun heil elders en zo was het collectief
inmiddels geslonken tot drie leden: naast
Leon waren dat Rinus Roland en Peter Versteegen.
Dit driemanschap besloot tot een
vlucht naar voren en opende in 1988 een
tweede boekhandel in Arnhem: geheel in lijn
Stap voor Stap Arnhem genoemd. Het lot viel
op Leon om de nieuwe winkel op te bouwen
– samen met Peter, al begon die al snel een
eigen bedrijfje aan de overkant van de straat:
wandelreisbureau Topo-Aktief (later verhuisd
naar resp. Nijmegen en Oldenzaal). In 2000
brak Leon met Rinus Roland en Stap voor
Stap Nijmegen en doopte hij de winkel om in
De Noorderzon. Hij wilde voortaan zijn
eigen reisboekhandel runnen. Eerst bijgestaan
door vrijwilligers, later door profi’s; hij
heeft nu drie parttimers in dienst: Riekje,
Annet en Michiel.
Noorderzon & Zuiderkruis
De Noorderzon liep goed, en dat had ook te
maken met een nieuw fenomeen in de
wereld van de kaarten- en gidsenwinkels: de
website. De Noorderzon was de eerste reisboekhandel
met een eigen site én webwinkel.
En die laatste liep ook als een trein. Al
vanaf het begin codeerde Leon zelf de binnengekomen
kaarten, atlassen, gidsen enzovoorts
en stelde hij van daaruit catalogi
samen, mede op basis van zijn eigen outdoorervaringen.
Het ging allemaal zo goed
dat hij in 2005 besloot een tweede winkel te
openen in Nijmegen. Weer een Waalsprong
dus, maar nu in zuidelijke richting, vandaar
ook de naam Zuiderkruis. Doordat de
opbouw daarvan alle tijd en energie
opslokte kon hij nog maar mondjesmaat in
De Noorderzon aanwezig zijn. Dat werd
hem door de trouwe klanten in Arnhem niet
in dank afgenomen, zij misten zijn ervaring
en tips. Tegenvallende resultaten en te weinig
krediet van de bank deden tenslotte de
deur in 2006 dicht – exit Zuiderkruis.
Daarna kwamen er naast ups ook downs:
die laatste vooral veroorzaakt door de voortetterende
krediet-, hypotheken- of bankencrisis
tussen 2008 en 2013. Er was daardoor
1-2023 Wandelmagazine 29

Interview
THIJS’ FAVORIETEN
• Ordnance Survey (GB): topografische kaarten verrijkt voor wandelend publiek.
• Knooppuntenkaarten van Twente: duidelijk, gedetailleerd, veel informatie.
• Calazo Förlag: op Tyvek gedrukt, zeer duidelijk.
• Escursionista Italia: kaartserie van Noord-West-Italië, maar ook Tour du Mont Blanc,
Tour de Monte Rosa en de Godenweg.
• Crossbill Guides: niet zo heel veel wandelingen per titel, maar grote diepgang en
rijkdom aan informatie.
• Cicerone Guides: van hoog niveau, maar ook met gedurfde bestemmingen.
• Een Franciscaanse voetreis: klassieke gids voor de tocht van Florence
via Assisi naar Rome.
• Chamina (FR): echt mooie wandelingen per streek. Lijkt helaas
wat te verouderen.
• Gegarandeerd Onregelmatig: duidelijke gidsen. Goede
spreiding over Nederland.
• LAW gidsen Wandelnet en Nivon: zeer begrijpelijk geschreven
gidsen.
• Het langste natuurpad van Nederland van Roots: gewoon
omdat het zo’n mooie route is.
minder geld onder zijn klanten voor reizen,
wandelen, fietsen en alles wat daarbij hoort.
Trage Paden
Maar in de jaren daarna klom de omzet
van De Noorderzon weer op. Het succes
van de door hem zelf uitgegeven serie topografische
kaarten 1:25.000 met de naam
Trage Paden droeg daar veel aan bij. Want
hij liet op die detailkaarten wandelroutes
en allerlei toeristische informatie intekenen.
Iets wat de Nederlandse Topografische
Dienst als militaire dienst niet als zijn taak
zag, in tegenstelling tot landen als Engeland,
Frankrijk en Zwitserland. En dat
bleek een gat in de markt.
En toen brak corona uit en kwam de
wereld tot stilstand. In 2020-’21 daalde
Leon’s omzet gestaag: als de overheid met
haar steunpakket, zijn huurbaas met kwijtscheldingen,
zijn leveranciers met langer
krediet én zijn trouwe klanten met bestellingen
in zijn webshop hem niet gesteund
hadden, dan was het ook exit De Noorderzon
geweest. Leon: “Ja, dat heeft wel door
mijn hoofd gespeeld: o jee, als ik dit maar
overleef. Laat ik maar de tering naar de
nering zetten, zakelijk en privé, geen
nieuwe dingen opzetten, investeren in computers
en dergelijke. Maar gelukkig werden
die pessimistische gedachten verdreven
door iets onvoorziens. Jong en oud gingen
meer wandelen in de directe omgeving, in
eigen stad en land, en meden het buitenland
en vliegreizen. Het wandelen zat net
als het fietsen opeens in de lift. Na de
opheffing van de lockdowns in januari
2022 werd die trend versneld. Sterker nog:
we hebben dit jaar een geweldige zomer
gehad, perfect, als nooit te voren!”
Bij Thijs de Zwerver
In januari spreek ik met een andere reisboekhandelaar,
Thijs Buiting van De Zwerver
in Groningen. Ook Thijs ken ik nog uit
mijn boekhandelstijd van vroeger. Ditmaal
hoef ik niet te verdwalen zoals in Arnhem.
Vanuit het station kun je via de brug naar
het Groninger Museum linea recta doorlopen
naar De Zwerver – verdwalen is praktisch
onmogelijk. “Inpakker gevraagd”, staat
er op de deur.
En dat blijkt niet voor niks te zijn, zo vertrouwt
Thijs mij later toe op een van de kantoorkamertjes
op de eerste verdieping. Zijn
winkel bloeit als nooit tevoren. Corona lijkt
ver weg, als een snel vervaagde nachtmerrie.
De vraag via vooral de website is zo groot
dat er nóg een inpakker nodig is. En die
komt bovenop het huidige personeelsbestand
van tien man. “Ja, 2022 was een perfect
jaar, de omzet steeg met zo’n dertig procent.
En in 2023 zullen we de vijftigduizend
postpakketjes per jaar zeker weer halen. Daar
zit natuurlijk wel een stukje inhaaleffect bij,
maar toch: hartstikke goed!” Hoe heeft zijn
winkel de pandemie overleefd? “In de eerste
coronamaanden schrok ik me dood: de winkel
moest dicht, hoe verder? Maar gelukkig
bleek de site met z’n winkelwagen gewoon
door te lopen. En dat heeft ons er al vrij snel
bovenop gebracht; zo snel, dat alle medewerkers
konden blijven en er niemand ontslagen
hoefde te worden. Ook zonder steun van de
overheid en mijn huurbaas zou de winkel het
wel gered hebben, denk ik achteraf, dankzij
onze trouwe klanten.”
Het begin van De Zwerver
Even terug in de tijd: hoe is het allemaal
begonnen? “Nou, in 1991, met een advertentie
in de krant: ‘Wie wil met mij een reisboekhandel
beginnen?’ Ja, echt waar! Kijk, ik
was na mijn studie recreatiesociologie en
sociale geografie inmiddels actief als reisleider
bij Baobab. Maar ik wilde iets anders, ik
wilde voor mezelf beginnen, maar wel iets
wat met reizen, wandelen, fietsen en natuur
te maken had. Een reisboekhandel leek me
wel wat, want die kwamen op in die tijd.
Een winkel à la Pied à Terre in Amsterdam,
dat leek me wel wat. Na anderhalf jaar de
winkel Wereldwijd in het toen nog wat suffe
Leeuwarden kwam in 1994 de mogelijkheid
voorbij om in het bruisende Groningen een
door vrijwilligers gerund reisboekhandeltje
30 Wandelmagazine 1-2023

over te nemen, De Zwerver geheten, met
steun van Pied à Terre. Het zat hier schuin
aan de overkant van de Kijk in ’t Jatstraat, in
een pijpenla, en stelde niet zoveel voor. In
2006-’07 besloot ik het professioneler aan te
pakken: we verhuisden naar een groter pand
aan de overkant en begonnen naast de
fysieke winkel ook een eigen site én een
webwinkel, landelijk gericht.”
Flexibel
Tot corona begin 2020 ging het van een
leien dakje en kende De Zwerver een forse
groei. Thijs: “Ik kreeg de smaak te pakken;
niet alleen van het specialisme, maar ook van
het ondernemen, van de geldzaken, van het
managen van winkel en personeel. Ik leerde
wat schaalvoordeel was: dat je als je groter
bent betere kortingen kunt afdwingen,
betere condities. En dat je in alles flexibel
moet zijn, dat je moet inspringen op wat zich
voordoet. En dat heeft De Zwerver ook tijdens
corona geholpen. Toen we zagen dat er
steeds meer dichtbij in stad en land gewandeld
en gefietst werd, hebben we zwaar ingezet
op wandel- en fietsgidsen voor Nederland
en de buurlanden. En zijn we op de
groeiende behoefte aan legpuzzels – voor al
die thuiszitters – ingesprongen. Vooral op
landschaps- en natuurpuzzels: bijvoorbeeld
die van Yellowstone National Park, stadsgezichten,
vogels of een wereldkaart. Dat worden
blijvertjes, denk ik, mooi meegenomen,
want de vraag naar wereldwijde gidsen en
kaarten is ondertussen weer back to normal.
De toekomst zie ik daarom positief in, al vermoed
ik dat een jongere generatie te zijner
tijd niet meer met papieren informatiedragers
wil wandelen en fietsen, maar met allerlei
apps. Maar mijn doelgroep zit boven de
vijftig jaar en die heeft nog steeds een voorkeur
voor papieren gidsen en kaarten …”
1-2023 Wandelmagazine 31

Litouwen
Klaipėda
Spanning en rust op het
Baltisch Kustpad
In het uiterste zuidwesten van Litouwen sta je oog in oog
met de Russische grenswacht van de enclave Kaliningrad.
Spannend in deze woelige tijden, zou je zeggen, maar
de overweldigende natuur van de Nemunasdelta en de
Koerse strandwal brengen je al snel in heel andere sferen.
TEKST & FOTO’S HANS FARJON
32 Wandelmagazine 1-2023

Op de restanten van de
oude brug naar het
eiland Rusné zit Loreta,
een vrouw van een jaar
of zestig, in de warme
avondzon. Ik vraag haar
waarom er midden in de snelstromende
rivier een groene boei ligt. “O, daarachter
moet je niet gaan zwemmen, dan nemen de
Russen je te grazen en verdwijn je veertien
dagen in de bak.” Ik zie een wachttoren op
de andere oever boven de wilgen uit steken.
Daar ligt de Russische enclave Kaliningrad
met een grote marinebasis inclusief atoomrakketten.
Toch lijkt de dreiging van Poetin in
het Litouwse dorpje, omarmd door riviertakken,
niet te bestaan. De fraaie houten huizen
van Rusné en het vrolijke geklepper van de
vele ooievaars stralen een grote rust uit.
“Maken jullie je niet ongerust?”, vraag ik.
”Ha ha, wij zijn paraat. De Sovjetbezetting
vergeten we echt niet, al zijn we alweer twintig
jaar vrij.” De dorpelingen zijn banger voor
het rivierwater. Maar liefst dertig jaar moesten
de bewoners van het eiland het zonder
brug doen nadat de rivier de brug had weggespoeld
en een laag zand op het land had
gegooid. “Je kon hier alleen bij laagwater met
een tractor komen”, weet Loreta zich te herinneren.
Dat de Nemunas een levende rivier
is, blijkt ook bij de rode bakstenen vuurtoren
van Uostadvario. Die is honderdvijftig jaar
geleden gebouwd aan de monding van de
rivier, tegenwoordig komt de Nemunas drie
kwartier lopen verder stroomafwaarts. In het
haf. Zo snel groeide het land hier aan.
Nachtkijker
“Laat de Russen maar komen”, glundert
Boris. Trots laat hij me zijn nachtkijker
zien. “Die hoort bij mijn uitrusting als verkenner
in het Litouwse vrijwilligersleger.”
De Bulgaar die door de liefde voor vogels
en een vrouw op het natuureiland verzeild
raakte, wil graag bijdragen aan de verdediging
van zijn nieuwe thuisland. Samen
struinen we door verlaten visvijvers waar
ook het laagste punt van Litouwen ligt.
Tegenwoordig is het moeras een paradijs
voor vogelspotters. Toen ik hem vroeg of hij
hier wel eens elanden had gezien, werd hij
meteen enthousiast. “Ik geef je zestig procent
kans”, antwoordde hij en begon meteen
te appen met bevriende natuurliefhebbers.
“Hebben jullie nog een eland gezien?”
We zijn al heel wat dijkjes verder als de
infraroodstralen van zijn nachtkijker een
warme vlek ontwaren in het moeras. Ja,
daar steken twee oren boven de rietpluimen
uit. De jonge eland staart ons
onbewogen aan. Wij kijken terug. Dan rent
hij met veel gespetter van ons weg.
Langs het Koerse Haf.
De Nemunas is de grensrivier tussen
Litouwen en de Russische enclave
Kaliningrad.
1-2023 Wandelmagazine 33

Litouwen
Ik loop over een
dijk waar het
fluitenkruid tot aan
mijn oksels reikt
Ook ik laat Boris achter en wandel over de
dijk het eiland rond. Het landschap oogt
vertrouwd met brede rivieren die traag
door oneindig laagland stromen. En er is
zelfs een mooi gemaal. Allemaal heel Hollands,
maar wel zoals het was in mijn
vroege jeugd. Spannend is het om al
lopend je ogen te sluiten. De alom kwetterende
vogels verraden waar je bent. Hoor je
boven je hoofd chirrup, chirrup, tsoei, dan
loop je door graslanden waarboven leeuweriken
door de lucht buitelen. In de buurt
van rietvelden wordt altijd kare-kare-kietkiet
naar je geroepen. Om het vogeltje, dat
zijn naam roept, te zien moet je wel de tijd
nemen. Als een acrobaat klemt ie beide poo
tjes om een wiebelende rietstengel.
Rustige vleugelslag
Ook tijdens de volgende etappe, van het
levendige stadje Šilute naar het gehucht
Veinté aan het Koerse Haf, krijg je genoeg
kans om het hoorspel te herhalen. Weiden,
moeras en plassen in overvloed en het is
nog rustiger dan op Rusné. Ik loop over
een vlonder door het zeiknatte
Aukštumala-hoogveen, over een dijk waar
het fluitenkruid tot aan mijn oksels reikt en
langs de vrolijke huisjes van Mingé, het
Giethoorn van het oosten. En dan al die
dieren die je tegenkomt! Binnen een kilometer
sta ik oog in oog met reeën, wilde
zwijnen en kraanvogels. Bij de visvijvers
van Kintai is de zeearend niet zo schuw als
thuis in Nederland. Zelfs het geknal van
donderbussen verstoort niet de rustige
vleugelslag van de imposante roofvogels.
Echt spannend wordt het als ik in Mingé
besluit om een stuk af te steken door de weilanden.
De velden zijn leeg totdat ik een
hoek omsla en een kudde koeien zie staan.
Allemaal jonge dames, zo te zien. Ik sluip
langs de rand van het veld en speur naar het
bekende kwastje onder aan de buik. Met
kloppend hart bereik ik het hek waarachter
een veilig zandpad ligt. En ja, juist daar staat
ie, een jonge stier. Gelukkig zo jong dat de
hormonen nog niet door zijn lijf spuiten en
ik zonder schade over het hek kan wippen.
Helemaal tot rust kom ik pas als ik het laatste
stuk naar Venté over de beboste oevers
van het Koerse Haf loop. Het water van
deze binnenzee wordt door een honderd
kilometerlange strand- of schoorwal afgesneden
van de Oostzee. Die loopt vanaf de
stad Kaliningrad de grens over tot de haven
van de Litouwse stad Klaipéda. In de verte,
op de strandwal aan de overkant van het
rustige water, weerkaatst het licht. Wat dat
is kom ik pas morgen te weten.
Met een rammelende maag stap ik de volgende
ochtend in een veerbootje dat me in
een uur naar Nida brengt. Ik ben de enige
wandelaar tussen langeafstandsfietsers en
dagjesmensen. Ja, het was afzien; in Veinté
was geen diner en zelfs geen ontbijt te krijgen.
“Voor een restaurant of winkel moet je
terug naar Šilute”, zegt mijn hoteleigenaar
zonder met zijn ogen te knipperen.
“Maaaar…”, probeer ik tevergeefs. Met
“Het is allemaal de schuld van Merkel en
Poetin”, maakt hij duidelijk dat er niets aan
te doen valt. Een oude boterham en een
appeltje voor de dorst stilden mijn honger.
Aukštumalahoogveen.
Pier van Nida.
34 Wandelmagazine 1-2023

Grijs duin
Wat er gisteravond glinsterde, zie ik vlak
voordat we het kleurige vissershaventje van
Nida binnenlopen. Kale duinen liggen tussen
donkere sparrenbossen te schitteren in de
ochtendzon. Het duinzand glijdt het water
van het haf in. “Dit is de enige plek in
Noordwest-Europa waar duinen de zee
inwandelen”, vertelt roodharige Renata
enthousiast. Zij werkt bij het Nationaal Park
Koerse Schoorwal en is verantwoordelijk
voor het Baltisch Kustpad in Litouwen. “Het
kost ons wel wat moeite, want in het verleden
zijn hier veel dennen aangeplant om de duinen
vast te leggen. Niet voor niets, want
in de achttiende eeuw zijn verschillende
dorpen onder het stuivende duinzand
verdwenen. De bomen moesten dat voorkomen.”
Nu proberen haar collega’s om
het zand weer te laten stuiven. Dat gaat
vooral goed in de grensstrook met Rusland.
“Daar mag niemand komen, zelfs
Duinmuzikant op
het Parnidisduin.
Dijkhuis op het
eiland Rusné.
1-2023 Wandelmagazine 35

Litouwen
Het Koerse Haf bij Pervalka.
Wandelend kustduin op de Russische grens.
wij niet. Dat houden de Russen wel voor ons
in de gaten. Kijk, daar in het water ligt de
boot van de kustwacht.”
“Dat zand hier is grijs van de mossen die er
groeien. Dat is het begin. Straks komen er
grassen en nog later boompjes”, vertelt
Renata op de top van het hoge Parnidisduin.
Verlekkerd wijs ik naar de grens. Daar zijn
de duinen wit. ”Ja het helpt als er geen mensen
mogen komen. Aan het einde van de
middag loop ik erheen. Het hek is onneembaar
hoog en op het water drijft nog steeds
die boot. Met een wijde bocht over het
Oostzeestrand loop ik terug naar Nida.
Bootmansvlijt
Vandaag kan ik met een rond buikje naar
bed. In het dorp vol kleurige houten huizen
in weelderig groen is genoeg te doen en te
koop. In de voormalige visafslag, een parel
van bruut Sovjetbeton, hebben graffitispuiters
en hippe eettentjes hun kans gepakt. Aan
het begin van de zomer is het nog prettig rustig.
De borden met een verbod voor elektrische
steppen op de boulevard langs het haf
maken me duidelijk dat het de komende
maand heel wat drukker zal zijn. Bijzonder
zijn de oude masten van vissersboten die
langs de boulevard staan. In de top hangt een
metalen wimpel met gekleurde vlakken. Ieder
haven langs het haf had zijn eigen ontwerp.
Tijdens het lange wachten op de vis versierden
de bootslieden ze met allerlei figuurtjes,
zoals een eland, een huis of een bootje.
De volgende ochtend wandel ik niet langs
het Oostzeestrand maar langs het haf noordwaarts
naar het volgende fraaie dorpje, Pervalka.
De route is wonderschoon. Het uitgestrekte
bos loopt door tot het stille water.
Soms liggen de stammen als mikadostokjes
in het water. En de hele weg verraadt het
gezang van een vogeltje in mijn rechteroor
dat ... er een brede rietkraag ligt.
WANDELWIJZER
In het zuidwesten van Litouwen liggen twee natuurparken die de
delta van de rivier de Nemunas en de Koerse Schoorwal en het Koerse
Haf omvatten. Een afwisseling van hoogvenen, polders, moerassen,
rivieren, duinen en strand met schitterende houten dorpjes zoals
Rusné en Nida.
Baltisch Kustpad
Het Baltisch Kustpad is een onderdeel van de Europese kustwandelweg
E9 van de zuidwestpunt van Portugal naar Tallin in Estland. Het
traject in Litouwen en het zuidelijk deel van Letland is recentelijk
vernieuwd, bewegwijzerd en gedocumenteerd. Alle informatie,
inclusief horeca, overnachtingsmogelijkheden en bereikbaarheid is te
vinden op www.baltictrails.eu.
De auteur liep de etappes 69, 70, 71 en 64 van Rusné naar Pervalka. Een
pontje van Venté naar Nida maakt de oversteek van het Koerse Haf
mogelijk. Vaartijden en reserveringen op www.ventaine.lt . Buiten het
hoogseizoen is het zaak om je goed te oriënteren op voorzieningen
rond Venté.
Routetracks ook op www.avontuurlijkwandelen.nl/het_baltische_
kustpad_litouwen
Meer weten?
Nationaal Park Koerse Strandwal: https://nerija.lrv.lt
36 Wandelmagazine 1-2023

Veluwe Outdoor
totaal concept
Het Veluwe Outdoor Totaal Concept heeft tot doel om de
juiste schoen voor uw voeten te vinden voor uw wandeling.
De vragen die daarbij beantwoord worden zijn:
1 Welke soort wandeling
2 Maatvoering lengte breedte wreefhoogte
3 Type inlegzool
SARN EN BANKS
DE JUISTE LENGTE
EN BREEDTE VOOR
IEDERE VOET!!
SCHOENEN HALVE MATEN SOMMIGE MODELLEN T/M MAAT 54
Wij zijn gespecialiseerd zijn om voor iedere voet een
goed passende schoen te vinden. Dit doen we door:
̌ Te luisteren naar u welke wandelingen u wil maken
̌ Het kijken naar uw voeten
̌ Uit ervaring adviseren welk type schoen voor u het
meest geschikt zou zijn voor het wandelen op asfalt,
bos, bergwandelen, maar ook lopen van meerdaagse
trektochten in het hooggebergte
̌ Wij zijn gespecialiseerd in schoenen voor de
“standaardvoet”, “de moeilijke voet” “de brede voet”
en geschikte schoenen voor voeten met
enkel / gewrichtsproblemen
Door meer dan 250 voorraad modellen laag, halfhoog,
hoog van soepel tot stijgijzer vast zit er vast een schoen
voor u bij Of u nu een uurtje in de week wandelt of 3
weken een huttentocht in de bergen, wij hebben het.
Stationslaan 41a, 8071 CK Nunspeet, 0341 - 27 08 47
WWW.BREDEWANDELSCHOENEN.NL • WWW.VELUWE-OUTDOOR.NL

Frankrijk
Languedoc
Tussen kastanjes en
Twee wandelingen in de Haut-Languedoc
38 Wandelmagazine 1-2023

Tussen de wijngaarden van
Cabrières, de Vissou lonkt.
wijnstokken
Op familiebezoek in verschillende
seizoenen loopt Frank Moll naar
de top van twee pittige puisten in
de Haut-Languedoc. Op elke top
slaat de twijfel toe over wat hem
in de streek het meest bekoort: het
uitzicht op de Middellandse Zee
of het vooruitzicht naar een glas
heerlijke wijn.
TEKST & FOTO’S FRANK MOLL
Het is een doodgewone
Michelinkaart die in
onze gîte rondslingert.
Schaal één op
200.000, blad 526
Languedoc-Rousillon.
Niet echt een wandelkaart dus, maar als je
goed kijkt zie je een stippellijntje dat van
het dorpje Saint-Martin-de-l’Arcon naar
de Mont Caroux leidt, een top in de Haut-
Languedoc. Bovenop staat het bekende
symbooltje dat ons een mooi panorama
belooft. De top op 1040 meter hoogte, zo’n
750 meter klimmen vanuit het dorp: dat
moet nét te doen zijn voor ons. We zijn op
familiebezoek bij dochter en schoonzoon
die naar Frankrijk vertrokken zijn om “in
de wijn” te gaan. Maar onze wandelschoenen
zijn ook mee, en Titia heeft zelfs ambitieus
een stafkaart van de Canigou meegenomen,
een heus bergmassief in de buurt.
Een uitloper van de Pyreneeën, op anderhalf
uur rijden vanuit ons adres in Puissalicon,
maar dat plan schiet ik resoluut af.
“Te tijdrovend, we hebben maar één dag in
onze midweek om een flinke wandeling te
maken, we blijven in de Languedoc, maar
dan wel in de Haut”, zeg ik er vergoelijkend
bij. En zo kan mijn drukbezette
schoonzoon Thomas ook mee, een middag
kan hij wel vrijmaken. “Eens kijken of jij als
dertiger deze zestigplussers kan bijhouden”,
plaag ik.
Broodbomen
Saint-Martin blijkt een prachtig dorp met
smalle en steile steegjes, alles uit natuursteen
opgetrokken. Het is duidelijk herfst,
bladeren zijn al bloedrood en kleuren complementair
met de azuurblauwe lucht. Even
boven het dorpje begint het: kastanjes, heel
1-2023 Wandelmagazine 39

Frankrijk
veel kastanjebomen. Het pad loopt tussen
de in terrassen aangelegde boomgaarden.
Vruchtbare aarde werd hier in vroegere tijden
zelfs uit het dal omhoog gedragen. Ons
pad wordt geflankeerd door heuphoge
muurtjes die de percelen afbakenen. Ooit
was hier een bloeiende agrarische industrie
gericht op de teelt van kastanjes. Voedsel
voor mens en dier, destijds net zo belangrijk
als graan en aardappelen. De bladeren
voor het vee, het kastanjehout voor meubels
en palen voor de wijnproductie en de
zoete, koolhydraatrijke Castanea sativa een
armeluisvervanger van brood (nu is het een
delicatesse: de tijden veranderen). We stellen
ons voor hoe het in de herfst topdrukte
moet zijn geweest op de ruime paden tussen
de ‘broodbomen’. Werd de oogst afgevoerd
in manden op de rug of met ezels,
vragen we ons af, lopend door dit openluchtmuseum.
Na een half uur gaat de vegetatie over in
loofbos. Het pad is goed te belopen en na
nog een half uur komen we bij een kruispunt.
“Carrefour de St.Martin”, staat op de
wegwijzer. Ons pad naar de top kruist hier
de Grande Randonnée Haut-Languedoc et
Vignobles, heuvels en wijngaarden dus.
Hier zien we in de verte de Middellandse
Zee liggen, waar we gisteren nog oesters en
mosselen aten, zevenhonderd meter lager,
veertig kilometer ver weg.
Na een korte rust gaan we weer verder, de
top is nog drie kwartier, zo staat er op het
bord. Toch handig als je alleen op de
Michelin-kaart loopt…
Steil zigzaggend gaat het pad nu verder
omhoog over een helling die La Fumade
heet. Iets met vuur, denken we, maar ons
tempo zakt. “Ik zie jullie wel op de top”,
zegt schoonzoon en neemt de benen; hij
houdt ons bejaardentempo duidelijk voor
gezien. Als de vegetatie schaarser wordt –
bomen hebben plaatsgemaakt voor struiken
en roestbruine varens – krijgen we zicht op
het verdere verloop van de tocht. Links het
rotstopje van de Rocher de Lucet. We traverseren
de flank van de Caroux totdat we
weer omhoog gaan door een steil dalletje
met berken in prachtige herfsttooi dat naar
een pasje leidt tussen de Lucet en de
Caroux. Eenmaal daar aangekomen – we
zijn nu op 1000 meter – kan het grote topplateau
niet ver meer zijn.
Thomas zit al aan de lunch als we op het
hoogste punt arriveren. Dankzij de heldere
atmosfeer is het uitzicht vanaf de table
Pittoresk Saint-Martin.
Afdaling van de Caroux,
kastanjes overal.
40 Wandelmagazine 1-2023

Het laatste stuk voor de
top van de Vissou, het pad
is letterlijk bezaaid met de
witte affodil (Asphodelus
albus).
Het terrein wordt wat
ruiger, nog een halfuur naar
de top van de Caroux.
d’orientation grandioos. We kunnen zelfs de
uitlopers van de Pyreneeën in de Middellandse
Zee zien verdwijnen, honderd kilometer
ver! “Daar komt die lekkere Banyuls
dessertwijn vandaan”, hoor ik hem met
volle mond zeggen.
Piste
“This trail can be dangerous”, staat onheilspellend
op een bordje, gespijkerd aan een van
de vele naaldbomen aan het begin van het
kaarsrechte en horizontale pad dat over het
topplateau leidt naar de afdaling aan de
oostzijde van het massief. Vreemd. Toch
krijgt het bordje gelijk. In steil en onoverzichtelijk
terrein raken we na een half uur
het pad, dat hier Piste du col de la Pomarède
heet, kwijt. Niks piste. Mijn spoorzoekersinstinct
laat me in de steek en de foto op
mijn telefoon van de Michelinkaart helpt
natuurlijk niets. “Ik heb wel een wandelapp”,
zegt Titia plagend en tovert meteen onze
gps-positie op een gedetailleerde kaart op
haar telefoon. We blijken twintig meter van
het pad vandaan te zijn. Jammer voor mijn
romantische old school-ideeën, maar de
moderne techniek helpt ons uit de brand en
na wat geploeter door dicht struikgewas vinden
we het pad terug. Dat kruist wat lager
de droge beekbedding van de Ruisseau
d’Albine. We zien zelfs een haak in de rotsen,
ter zekering, voor als de beek wild stroomt,
want het kan flink regenen in de Languedoc.
Als we weer tussen de kastanjeterrassen
lopen, weten we dat het dorp niet ver weg
meer kan zijn. Schoonzoon, die ons afdaaltempo
te laag vond en ons vooruit is
gesneld, is nergens te vinden. Hij blijkt in
zijn enthousiasme de afslag naar Saint-
Martin te hebben gemist, zo reconstrueren
we wat later als we bellen. “We pikken je
wel op langs de D908”, zeg ik. Wat moesten
we zonder mobiel…
Pic de Visou
In het voorjaar zijn we terug. Nu op kraambezoek,
een kleinkind is geboren! Thomas
raadt aan een leuk topje in de buurt te
beklimmen en laat een foto zien. Een aantrekkelijk
doel, ondanks de geringe hoogte
van 480 meter. Pic de Visou, zo heet-ie. Zelf
heeft hij geen tijd weer mee te gaan, maar
speelt wellicht mee dat hij na de Caroux nog
vier dagen spierpijn heeft gehad?
Zodra we het wijndorpje Cabrières uitrijden
zien we ons doel: Visou, blikvanger par
excellence. Hij torent uit boven de vele wijngaarden
die zo karakteristiek zijn voor de
Languedoc, die de grootste wijnproductie
heeft van heel Frankrijk, nog meer dan
Bordeaux of Bourgogne. Grenache, carignan,
syrah zijn de druiven waar de wijncorporatie
van Cabrières jaarlijks vijftienduizend
hectoliter wijn van maakt. Rood, wit,
en rosé.
Maar wij doen gewoon water in onze veldflessen
zodra we de huurauto hebben
geparkeerd en ons opmaken voor de overschrijding
van de Visou van oost naar west.
Het pad loopt tussen de wijngaarden, nu in
april met jong groen blad aan de stokken.
Piepkleine druifjes zien we, ze hebben nog
vijf maanden de tijd om te rijpen onder de
felle Zuid-Franse zon. Het pad stijgt nog
nauwelijks, recht vooruit de karakteristieke
top. Als het terrein weer wat steiler wordt
houden de druiven op, we buigen naar het
noorden af en lopen nu door bos. Andere
wandelaars komen we niet tegen, heerlijk.
Niks vervelender dan overvolle paden. Na
een half uur maakt het pad een scherpe
bocht van bijna honderdtachtig graden. Nu
klimmen we vrijwel zuidwaarts over de met
1-2023 Wandelmagazine 41

Frankrijk
Ruim duizend meter hoog is de Caroux, de
Middellandse Zee aan de horizon.
We lopen het rondje, duidelijk gemarkeerd.
WANDELWIJZER
Saint-Martin-de-l’Arcon ligt op
anderhalf uur rijden ten westen
van Montpellier, drie kwartier
ten noorden van Bézier. De
Haut-Languedoc bestaat uit 118
gemeenten en is beschermd als
Parc naturel régional.
Vervoer
Voor degenen zonder vliegschaamte:
Van april tot oktober
vliegt Ryanair vanaf Weze bij
Düsseldorf naar het piepkleine
vliegveldje van Béziers, letterlijk
tussen de wijngaarden.
Beste periode
Hoogzomer kan het erg heet zijn
in de Languedoc, wandelen is dan
alleen aan te raden zeer vroeg in
de ochtend.
Gelopen wandelingen
• Visou: 2½ uur, ong. 8 km,
360 m. Startpunt: parkeerplaats
even buiten Cabrières.
• Caroux: 3½ uur, ong. 10 km,
760 m. Startpunt: parkeerplaats
even voor Saint-Martin.
Kaart
IGN 2643OT Lodève – Bédarieux,
1:25.000
Slapen
Wij sliepen in een gîte in Puissalicon,
met een eigen tuintje én met
een heuse palmboom daarin.
gras en struiken begroeide bergrug die naar
de top leidt. Tientallen prachtige bloemen
staan tot bijna op het pad. “Witte affodil”,
zegt Titia met een kennersblik, en zij kan
het weten, ze heeft ooit gestudeerd in
Wageningen. Links schittert de Middellandse
Zee, vijfendertig kilometer ver weg.
Oversteek
Na precies een uur klimmen zijn we al op
de top. Eigenlijk te vroeg, maar de afdaling
over het topplateau en langs nog een
neventopje is langer dan de klim omhoog.
Titia ziet tijm en rozemarijn tussen de
toprotsen en doet meteen wat takjes en
blaadjes tussen onze kaasboterhammen. We
zijn zestigplus, dan mag het: de zon verleidt
ons tot het doen van een klein middagdutje.
Als we wakker worden nemen we
nog een keer het uitzicht in ons op. Het dal
is een lappendeken van wijngaarden, soms
zelfs midden tussen bospercelen.
We beginnen aan de oversteek naar de Pic
de Vissounel, honderd meter lager, anderhalf
kilometer licht afdalend over een plateau.
Halverwege doet een windzak vermoeden
dat hier een startplaats voor parapenters
is. Jammer dat hier, net als bij de Caroux,
aan de noordzijde van de berg een autoweg
omhoog slingert. Na de Vissounel daalt het
pad steil af naar de vallei van de Boyne. We
missen direct onze telescoopstokken, die
pasten niet in de handbagage. Met verlangen
praten we over hoe makkelijk we ooit
steile paden afrenden, in hinkstapsprongstijl.
Konden we dat nog maar! Ach, weemoed
naar voorbije tijden. Met afgunst zag ik
schoonzoon eens afdalen op een steil ondergesneeuwd
pad in de Zwitserse Alpen.
Als we wat later weer langs de wijnstokken
lopen en de parkeerplaats in zicht is, krijg
ik dorst. Geen water, nu zin in een frisse
witte wijn, een Coteaux du Languedoc wel
te verstaan.
42 Wandelmagazine 1-2023

Frankrijk
Normandië
De romantiek
van de Pays d’Auge
Café du Coiffeur F. Vincent in Beuvron-en-Auge.
Ten zuiden van de snelweg Rouen-
Caen, even voorbij Pont l’Évêque, ligt
de Pays d’Auge. ‘Normandischer’ is
bijna niet te vinden. Een zacht glooiend
landschap, met her en der verspreid
kleine dorpen met karakteristieke
vakwerkhuizen, doorkruist door
smalle wegen met aan weerskanten
heggetjes en zachtgroene weiden.
Gevlekte Normandische koeien die
loom onder de appelbomen liggen te
herkauwen maken het beeld compleet.
TEKST & FOTO’S FATIMA VAN DER MAAS
& RUUD BEUNDERMAN
De Pays d’Auge is een
streek in Normandië
die tegenwoordig
de departementen
Calvados, Orne
en een klein deel
van de Eure omvat. Enkele bekende
plaatsen in het gebied zijn onder meer
Lisieux, Pont-l’Évêque, Beuvron-en-
Auge en Cambremer. De Auge wordt in
reisgidsen vaak aangeduid als het gebied
van de drie c’s: calvados, cider en
camembert. Waar wij graag een vierde ‘c’
aan willen toevoegen, die van cows: de
gevlekte Normandische koeien.
We rijden via een smal straatje Beuvron-en-
Auge binnen en komen direct uit op het
centrale dorpsplein. Karakteristiek zijn een
veertigtal vakwerkhuizen uit de zeventiende
en achttiende eeuw rondom het plein en de
markthal in het midden. Aan het eind van
het plein bevindt zich een indrukwekkend
herenhuis, Le Manoir, dat gebouwd is in
de vijftiende-zestiende eeuw. Het ziet er
heel schilderachtig uit en het dorp wordt
dan ook als een van de mooiste dorpen van
Frankrijk omschreven.
Dat is wel eens anders geweest. Na een
lange periode van grote economische bloei
begon na de Tweede Wereldoorlog een
grote uittocht van jonge bewoners naar de
grote steden. Het verval zette door tot in de
zeventiger jaren toen de spoorverbinding
werd opgeheven en de snelweg A13 van
Rouen naar Caen werd aangelegd. Het
dorp zou in de vergetelheid geraakt zijn
wanneer niet rond 1970 de ondernemende
nieuwe burgemeester, Pierre Vermughen, in
1-2023 Wandelmagazine 43

Frankrijk
Uitzicht vanuit de kapel Saint-Michel de Clermont
richting de kust.
Gevlekte koeien.
de Livarot en de camembert (elk met een
eigen Appellation d’Origine Protégé) – zijn
wereldberoemd.
We nemen afscheid van onze gevlekte
vriendinnen en gaan weer op pad. Voor ons
ligt het gehucht Clermont en de kapel
Saint-Michel de Clermont die dateert uit
de twaalfde eeuw. Aangekomen op de top
hebben we een adembenemend uitzicht.
Beneden ons ligt een liefelijk landschap
met eeuwenoude beuken, het kronkelend
riviertje de Dives en in de verte de kust.
Niets doet vermoeden dat in de Tweede
Wereldoorlog, na de landingen van de
Geallieerden, hier wekenlang gevochten
werd. Het gebied was met alle heggetjes
vrijwel ondoordringbaar en het duurde
weken voordat de Geallieerden dieper het
land in konden oprukken.
actie was gekomen om Beuvron van de
ondergang te redden. De huizen rond het
plein werden gerestaureerd, de markthal
werd opnieuw opgebouwd.
Vachement beau
Met een plattegrond van het Office de Tourisme
op zak steken we het parkeerterrein
over en lopen via de fraaie Avenue
d’Harcourt noordwaarts. Bij het verlaten
van Beuvron gaan we rechtsaf in de richting
van het gehucht Clermont-en-Auge en
de kapel Saint-Michel de Clermont. De
weg gaat langzaam omhoog door een landschap
dat de Fransen als vachement beau
(hartstikke mooi) omschrijven. Met aan
beide kanten van de weg weiden in bloei,
vakwerkhuizen en appelboomgaarden voelen
we ons meteen in het hart van Normandië.
De boomgaarden leveren de verschillende
soorten appels voor cider en
calvados, regionale producten die een bron
van inkomsten zijn voor de lokale bevolking.
Er loopt een ciderroute langs de boerderijen
die bezocht kunnen worden.
Onze wandelroute loopt langs de Manoir
de Sens, een van de vele fraaie landgoederen
die Normandië telt. Op het terrein van
het landgoed grazen paarden met veulens.
Na het terrein van de Manoir slaan we
linksaf een steil, hol weggetje in met aan
weerszijden bijna ondoordringbare heggetjes.
Het zal vroeger wellicht een koeienpad
zijn geweest naar de weiden op de heuvel.
Koeienliefhebbers zoals wij gaan dan
onmiddellijk op zoek en turen door de
gaten in de heg. Al snel staan we oog in oog
met een paar prachtig gevlekte Normandische
koeien. De melk van deze koeien heeft
een hoog vet- en eiwitgehalte en is bijzonder
geschikt voor de kaasverwerking. De
drie kazen van de Auge – de Pont-l’Évêque,
Biodiversiteit
Op de top van de heuvel komen we bij de
GR Tour du Pays d’Auge. We kunnen kiezen:
de route noordwaarts volgen door het
bos van Douzulé of richting Beuvron. We
kiezen voor de laatste optie en passeren de
Écurie du Mont Goubert, een van de vele
stoeterijen in de streek. Hier worden paarden
gefokt voor de paardenrennen en draverijen
die onder meer in het mondaine
Deauville gehouden worden.
Wij lopen verder de heuvel af langs weiden
met appelbomen en de vele heggen die er in
deze streek zijn. Het belang van het in stand
houden van de heggen voor de biodiversiteit
heeft in Frankrijk, na jaren van afbraak door
schaalvergroting in de landbouw, de laatste
jaren gelukkig weer meer aandacht.
Het einde van onze wandeling is in zicht.
Het vooruitzicht van een terras op het
marktplein in Beuvron-en-Auge lokt. Aan
het marktplein ligt onder andere het
beroemde restaurant Café du Coiffeur
F. Vincent. Daarvan beweert de schilder
David Hockney dat je er zulke voortreffelijke
tripes à la mode de Caen kunt eten: runderpens,
kalfspoten met onder andere
schijfjes wortelen en uienringetjes overgoten
met cider en calvados. We kiezen deze
keer voor wat simpelers en komen iets
verderop terecht bij La Colomb’Auge waar
voortreffelijke crêpes en galettes worden
gebakken. Ook de cider laten we ons na de
wandeling goed smaken.
Marcel Proust
Op ongeveer vijftien kilometer van Beuvron-en-Auge
ligt Cambremer. Het dorpje
44 Wandelmagazine 1-2023

WANDELWIJZER
doet denken aan een Franse versie van
Madurodam. Een pleintje met een bakker,
slager en twee cafés. Een klassiek oud
kerkje en een oorlogsmonument (ter herinnering
aan de twee wereldoorlogen) domineren
het plein. Het dorp is schilderachtig
en zo idyllisch gelegen, dat het onwillekeurig
gevoelens van nostalgie en verlangen
oproept. Dat is ook wat de Franse schrijver
Marcel Proust moet hebben ervaren, die in
zijn jeugd regelmatig met zijn familie Cambremer
bezocht. Zijn herinneringen verwerkte
hij in het eerste deel (Du Côté de
chez Swann) van zijn beroemde zevendelige
romancyclus A la recherche du temps perdu.
De naam Swann verwijst naar een kennis
van de familie die even ten zuiden van
Cambremer een landhuis had.
Vervoer
Trein Parijs-Caen. Daarna bus NOMAD 154 (Caen-Deauville tot
Dozulé) of NOMAD 137 (Caen-Lisieux tot Dozulé). Vervolgens beltaxi
(https://nl.normandie-tourisme.fr).
Wandelen
Route van 7 km naar de Chapelle Saint Michel de Clermont (routebeschrijving
verkrijgbaar bij toeristenbureau van Beuvron).
Slapen
Les Marronniers (www.les-marronniers.com)
Onze tips
• Ciderroute – Start: Cambremer, 40 kilometer langs een twintigtal
ciderboerderijen die bezocht kunnen worden
(www.beuvroncambremer.com).
• Jardins du Pays d’Auge – 3 ha botanische tuin nabij Cambremer.
Open mei-september dagelijks 10-18.30 uur
(www.lesjardinsdupaysdauge.com).
• Château de Crèvecoeur-en-Auge – Middeleeuws kasteel. Open
april tot oktober (www.chateaudecrevecoeur.com).
• Château de Canon – Achttiende-eeuws kasteel en park nabij
Mézidon. Open juli en augustus (www.chateaudecanon.com).
Leestips
• The arrival of Spring in Normandy, David Hockney, Royal Academy
of Arts, ISBN 9781912520640
• Beuvron-en Auge, Françoise Dutour, Les Éditions de l‘Association
Le Pays d’Auge. Verkrijgbaar bij toeristenbureau in Beuvron.
• Beaux villages et cités de charme de Normandie, Marie Le
Goaziou. Éditions Ouest-France, Édilarge SA, ISBN 9782737376467
David Hockney
Meer dan een eeuw later, najaar 2019,
ontdekt een andere beroemd kunstenaar
het gebied: David Hockney. Een kortstondig
bezoek aan de kustplaats Honfleur
wordt onverwachts een langdurig verblijf
in Normandië. Samen met zijn partner JP
betrekt hij een kleine, klassieke Normandische
boerderij, of zoals hij het zelf
noemt een “zevendwergenhuisje” in de
buurt van Beuvron-en-Auge. Hier kan hij
naar hartenlust buiten op zijn iPad tekeningen
maken van zijn tuin van ruim
anderhalve hectare in de verschillende
jaargetijden. Zijn manier van werken en
aanpak doen denken aan zijn grote voorbeeld
de schilder Claude Monet. Monet
die honderd jaar geleden tijdens de Eerste
Wereldoorlog in Giverny, ook in Normandië,
in de beslotenheid van zijn tuin aan
zijn wereldberoemde schilderijen met
waterlelies werkte.
Hockneys keuze voor zijn nieuwe woning
blijkt een schot in de roos te zijn. Kort na
zijn intrek breekt de eerste coronagolf uit
en kan hij, niet gestoord door wie dan
ook, aan het werk. Hij voelt zich al gauw
thuis in de Auge, dat hem erg doet denken
aan zijn geboortestreek Yorkshire. Het
is hier heel groen, kleinschalig en het
landschap met kleine weggetjes en heggen
doet heel Engels aan. De bewoners zijn
gastvrij en ingesteld op Engelstalige toeristen,
die jaarlijks de landingsplaatsen uit
de Tweede Wereldoorlog aan de nabijgelegen
kust bezoeken.
In Beuvron is Hockney een vaste bezoeker
van het restaurant Café du Coiffeur
F. Vincent. Misschien is het voor bezoekers
van Beuvron teleurstellend dat niet
bekend is waar Hockney nu precies
woont. Maar mochten ze de locatie bij
toeval wel ontdekken, dan zullen zij merken
dat zijn huis en tuin goed verscholen
liggen achter heggen en een groot hek.
Hockney heeft gelijk: hier zo afgelegen in
de Auge kan hij ongestoord werken en
genieten van een landschap dat zo typisch
Normandisch is.
1-2023 Wandelmagazine 45

Op pad met de app
Brabantse Biesbosch
De afgelopen jaren hebben we ieder rondje en paadje in de directe
omgeving al meerdere keren gelopen. En nu dan? Mocht je even verlegen
zitten om inspiratie, kijk dan ook eens in de routecollecties van de
Komoot community. Daar vind je een schat aan suggesties, per provincie,
woonplaats of thematisch geordend. Al klikkend laten we ons verleiden
tot een tocht in een van onze nationale parken. Biesbosch here we come!
TEKST PAUL VAN BODENGRAVEN
FOTO’S MARCO BARTEN
Nederland telt twintig
nationale parken, en de
21 ste zit er aan te
komen: Nationaal Park
Hollandse Duinen. Het
redactieteam van
Komoot heeft in elk van die nationale parken
een tocht uitgestippeld. Wij kiezen voor de
Biesbosch, een ronde van 14,6 km door het
Brabantse deel van dit waterrijke gebied.
De tocht start op de Jantjesplaats, een
vooruitgeschoven stuk land, omringd met
water. Ongetwijfeld is er hier vroeger
regelmatig water naar binnen gespoeld.
Dan werd het gebied omdijkt en tot voor
kort werd er ook geboerd op de plaat. Nu
heeft de natuur weer vrij spel.
Na een kop koffie en bijbehorende taart bij
Het Bolle Bevertje (what’s in a name!) gaan we
op pad. Al in het eerste stuk zien we stukken
land waar het water weer naar binnen klotst.
De bomen leggen het loodje, de vlaktes worden
weer open. Goed voor weidevogels die
graag op natte grond nestelen en foerageren.
Laat je leiden
De route voert via smalle, gelukkig
gemaaide, paden door het groen. Rietkragen,
afgewisseld met gele lissen, paarse pluimen
en andere bloeiers vormen het decor waar
we doorheen stappen. Op de achtergrond
draait de Komoot-app rustig mee op de telefoon.
Op de enkele splitsing waar we een
keuze moeten maken, raadplegen we even
het scherm: “O, hier is het linksaf.” Verder
wijst de weg zich vanzelf. Heel stoer helpen
we andere wandelaars, die op de bonnefooi
46 Wandelmagazine 1-2023

TIP!
Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met Komoot.
Ontdek alle verschillende routecollecties van Komoot:
www.komoot.com/nl-nl/discover-browse
Bekijk de highlights op de route, dit zijn tips van andere
wandelaars voor mooie uitzichten, bijzondere gebouwen,
opmerkelijk landschap en meer. Je kan ook je eigen
highlights toevoegen.
water, dat bij hoogtij naar binnen stroomt.
Vrijwilligers zorgen ervoor dat de wilgen ook
geknot worden en dus laag blijven, om zo een
oer-Hollands cultuurlandschap te behouden.
Pauzestek
Wij willen ook van het zonnetje genieten
(en even uitrusten) en kiezen daarvoor een
bankje voor een zwartgeteerde schuur, het
voormalige onderkomen van de griendwerkers
die hier in het seizoen sliepen tijdens
het wilgen knotten en het ‘oogsten’ van de
takken. Andere wandelaars komen we – op
het stel dat we de weg hebben kunnen wijzen
– eigenlijk niet tegen. Wat een rust.
zijn gaan wandelen, met aanwijzingen die we
kunnen afleiden uit de kaart op ons scherm.
Alsof we hier al jaren komen…
Natuur- en cultuurlandschap
Behalve de flora is ook de fauna hier
nadrukkelijk aanwezig. Vogels als waterhoen,
reiger, meeuw, fuut en aalscholver spetteren
er lustig op los. De visarenden laten zich
vooralsnog niet zien. Er schijnt een paartje
te broeden in het Brabantse deel van de
Biesbosch, maar als ze slim zijn, hebben ze
nog een stukje verderop een geschikte plek
gevonden voor gezinsuitbreiding. Hele stukken
van de Biesbosch zijn afgesloten in het
broedseizoen, om de overlevingskansen voor
het nageslacht te vergroten.
We komen bij het vloedbos op de Deeneplaat.
De wilgenplantages werden vroeger
regelmatig onder water gezet, om de groei
van de wilgentenen te bevorderen. Ook nu is
er nog steeds een verbinding met het open
ROUTE-INFORMATIE
Hier vind je de Biesbosch-route:
www.komoot.com/nl-nl/tour/196766106
De hele routecollectie:
www.komoot.com/nl-nl/collection/949610
Drinken!
We stappen weer verder. In een van de weides
aan het water zien we koeien en kalveren.
Die laatste mogen hier gewoon drinken
bij hun moeder – zo ziet biologische landbouw
er uit. Na ons aan het jonge leven te
hebben vergaapt, komt langzaam maar zeker
het startpunt weer in zicht. Geen visarend
gezien, maar ook zonder die ‘kers’ is de
Biesbosche taart ons erg goed bevallen.
Moe, rozig en tevreden zoeken we een plek
op een terras, op zoek naar een goede
dorstlesser. We zijn zorgeloos door dit stuk
Biesbosch geleid door de naadloze navigatie
van Komoot, genietend van het tot voor
kort onbekende gebied. Dit smaakt naar
meer! Gelukkig staan er nog twintig andere
wandelingen in de nationale parken collectie
van Komoot. Volgende week Schiermonnikoog?
1-2023 Wandelmagazine 47

Zweden
Blekinge & Småland
Ontdekkingsreiziger in
Zuid-Zweden
48 Wandelmagazine 1-2023

Oneindig wandelen in de groene uitgestrekte rust van Zuid-Zweden,
dat betekent genieten van stilte, plekken ontdekken waar je alleen
lopend kunt komen en je onderdompelen in de geschiedenis die
door het landschap is gevormd. Wandelmagazine strekt de benen in
Blekinge en Småland, twee provincies in het zonnige zuiden van het
grootste land van Noord-Europa.
TEKST PAUL VAN BODENGRAVEN
FOTO’S MARCO BARTEN
Genoeg meren in Zuid-Zweden
voor een stille pauze.
Het is moeilijk voor te
stellen, maar zo’n
honderd jaar geleden
was Zweden een van
de armste landen van
Europa. Zo arm, dat
het land niet genoeg voedsel opleverde om
de bevolking te voeden. Småland betekent
letterlijk ‘klein land’. Dat heeft alles te
maken met de stenige ondergrond die het
land ongeschikt maakt voor grootschalige
landbouw. Het gevolg laat zich raden: honger.
En dat leidde tot een ongekende emigratiestroom
richting de Verenigde Staten.
Naar schatting emigreerden alleen al uit
Småland ruim 190.000 mensen naar de Verenigde
Staten, op zoek naar een beter leven.
Utvandrarleden
Wij volgen vandaag een stukje hun voetsporen,
als we een deel van de Utvandrarleden
lopen, een langeafstandspad dat door
Småland slingert en een aantal historische
plaatsen uit het leven van deze emigranten
met elkaar verbindt. Hun geschiedenis is
opgetekend door de Zweedse schrijver
Vilhelm Moberg, zelf een Smålander, geboren
in Moshultamåla. Het verhaal van de emigranten
is ook tot leven gebracht in een historisch
museum dat je in Växjö kunt bezoeken.
De circa 115 kilometer lange route voert
door dorpen als Ljuder, Långasjö, Korpamoen,
Moshult en Duvemåla, die ook in de
boeken van Moberg opduiken. Daar tussenin
slinger je over smalle voetpaden en
landwegen door het typische Smålandse
landschap: bossen, rivieren en meren, afgewisseld
met kleine boerenbedrijfjes. Een
uitgestrekt, groen platteland dat zich stap
voor stap laat ontdekken.
Geschiedenis en comfort
Een van de meest charmante plaatsen langs
de route is het ‘dorpje’ Korrö Hantverksby.
Dat bestaat uit een voormalig landgoed dat
langs de smalle rivier Ronnebyån is gelegen.
Het water voedde de aandrijving van een
houtzagerij. Er stond ook een herberg voor
reizigers. De oude gebouwen staan er nog, de
primitieve voorzieningen hebben plaatsgemaakt
voor eigentijds comfort in de vorm
van een hotel en restaurant. Toch is het landelijke
karakter behouden gebleven. Op de
gronden langs de rivier graast een groepje
koeien; de weiden bestaan uit bloemrijke
graslanden waar het zoemt van naar nectar
zoekende bijen en zweefvliegen. De route
volgt hier geruime tijd de loop van de rivier,
waar het genieten is van het voorbij kolkende,
frisse water en een geschikte pauzeplek wordt
gevonden bij de aanlegplaats van een paar
kano’s. Want ook dat kan: een deel van de
route via het water afleggen. Of per fiets.
Langs de route zijn meerdere accommodaties
te vinden om te overnachten en de
eigenaars zijn zeer zeker bereid je te helpen
met het plannen van je wandelingen en
vervoer van bagage. Ons doel van vandaag
is de Grimsnäs Herrgård, een B&B-achtig
pension waar we die avond gelukkig ook
kunnen aanschuiven voor het avondmaal.
En dat smaakt goed na zo’n zes uur rondstappen
door de natuur. Dat de armoede
mensen een eeuw geleden verdreven heeft,
is treurig én begrijpelijk. Anno 2023 zijn
dat nog steeds actuele redenen voor mensen
om op zoek te gaan naar betere leefomstandigheden.
Voor ons is het een voorrecht
om hier te kunnen rondlopen en wat van
dat verleden te zien.
Blekingeleden en ARK56
Ook historisch, maar dan meer voor de
welgestelde Zweden, is de uitvalsbasis van
onze wandeling in het iets zuidelijker gelegen
Blekinge. In Ronneby starten we onze
wandeling bij Ronneby Brunn, een kuuroord
waar mensen naartoe kwamen om te
herstellen met behulp van het heilzame
water. Nu kun je er logeren, dineren,
1-2023 Wandelmagazine 49

Zweden
zwemmen en nog steeds allerlei welnessachtige
behandelingen ondergaan. Onze
wellness bestaat vandaag uit 23 kilometer
wandelen over de Blekingeleden. Dat langeafstandspad
is in totaal zo’n 270 kilometer
lang en loopt van Sölvesborg naar
Bröms (en omgekeerd). Hij is opgesplitst in
vijftien etappes, waarmee je de hele regio
doorkruist. En dat is meer dan de moeite
waard! Mede vanwege de fraaie archipel
voor de kust heeft UNESCO dit gebied
aangemerkt als biosfeerreservaat.
Het biosfeerreservaat ligt op de 56ste
breedtegraad en dat is dan ook de naamgever
van ARK (Archipel) 56, het samenwerkingsverband
dat je op weg helpt om outdoor
Blekinge op zijn best te beleven. Via
zeventien zogenaamde hubs kun je wandel-,
fiets- en kanoroutes aan elkaar plakken.
Via die infrastructuur kom je op de
mooiste plekken in de regio. De bijbehorende
app ARK56 is een goed vertrekpunt
om je te oriënteren
Het park bij Ronneby Brunn is mooi, de
rododendrons staan in bloei, de bankjes
zien er gemakkelijk uit en het is heerlijk
weer. We treuzelen een beetje en nemen
een kijkje in de geurtuin, in de Japanse tuin
en gluren bij het voormalige kuuroord.
Maar de wetenschap dat er 23 kilometers
op ons liggen te wachten, maakt dat we
onszelf na een half uur tot de orde roepen:
vooruit, op stap!
Ook hier is bosbouw een bron van inkomsten.
Niet zo groot als in de bosrijke provincies
meer noordelijk, maar toch groeien er
genoeg bomen om zo her en der een stuk
leeg te trekken. Gelukkig is het pad goed
gemarkeerd, waardoor je ook je weg weet te
vinden in dat soort terrein. Opvallend is wel
het grote aantal loofbomen dat hier het bos
vormt, met af en toe een spar of pijnboom.
Dat is écht anders dan in de noordelijke provincies,
waar vooral naaldbomen en berken
groeien. Voordeel van de gekapte bospercelen:
we pikken aardig wat mee van de zon.
Grensmuur
Ook in Blekinge is de grond niet rijk, in
de zin van goed bewerkbaar en vruchtbaar.
Bezaaid met stenen en keien was
het zeker vroeger lastig voor boeren om
hier van de opbrengsten van het land te
leven. Dat is deels opgelost door de losse
stenen en keien te verwijderen en op te
stapelen. En die stenen zijn dan weer
gebruikt om landjes mee af te schermen,
bijvoorbeeld om het vee binnen te houden
en indringers buiten.
Een deel van deze etappe gaat gelijk op met
de vroegere Koningsweg, die de scheidslijn
tussen Oost- en West-Blekinge vormde. En
om die weg wat extra statuur te geven, is
daar een kilometerslange muur van gestapelde
stenen langs gezet. Dat het maar even
duidelijk was dat hier de grens liep! Op
sommige plaatsen loop je een stuk erlangs,
over de oude weg, elders is de muur overgroeid
en onderdeel geworden van het bos.
Gelukkig is het de bevolking hier wel gelukt
om (op bescheiden schaal) vruchtbare landbouwgrond
te creëren. Als we het bos weer
uitlopen komen we tussen kleinschalige
akkers en weiden terecht. Koeien grazen
rond de steenhopen en een tarweveld strekt
zich voor ons uit. Een ideale plek voor hongerige
muizen op zoek naar smakelijke
graankorrels. Dat weet de rode wouw die
boven het veld cirkelt, op zoek naar smakelijke
muizenhapjes, ook. Met een speurend
oog zweeft hij boven het veld. Om zo af en
toe naar beneden te duiken om een muis (of
iets anders) te verschalken.
Diep in het donkere bos
De temperatuur loopt gestaag op en we
zijn blij dat we de schaduwrijke bossen
weer in wandelen. De wetenschap dat we
nog zo’n dertien kilometer te gaan hebben
doet verlangen naar wat verkoeling. Na een
uurtje stappen horen we zacht geruis van
water. Tweehonderd meter verder staan we
aan de oever van de Vierydsån, een smalle
rivier die door het bos kronkelt. Een prachtige,
verstilde plek waar je alleen het kabbelende
water en fluitende vogels hoort.
Libellen zwieren over het wateroppervlak
of rusten op de keien langs en in het water.
De leeggetrokken bospercelen die we af en
Schaduwrijke bossen.
Vingerhoedskruid.
50 Wandelmagazine 1-2023

De voormalige zagerij
van Korrö.
toe passeren ogen als een woestenij. Maar het
heeft ook zo zijn voordelen. Planten en struiken
krijgen de ruimte en pakken hun kans.
Het resultaat is meer kleur van de vele bloeiende
bloemen tussen de vijftig tinten groen
die Blekinge te bieden heeft. Margrieten,
kogelbloemen, vingerhoedskruid, beklierd
mottenkruid, een vroege heidestruik; allemaal
staan ze te pronken langs het pad.
Blekinge aan zee
Zelf lopen we wat minder te ‘pronken’, met
inmiddels zo’n twintig kilometer in de
benen. Een steigertje aan de Mörtstöm lijkt
dan ook de ideale plaats om neer te ploffen
en uit te rusten. Aan het watertje, dat richting
de kust stroomt, liggen wat kleine
boten. Gelukkig zijn er een paar op pad en
kunnen wij genieten van de namiddagzon.
Langzaam soezen we een beetje weg en zo
lijkt het heel verleidelijk om niet verder te
lopen. Maar een bushalte is hier ver te zoeken,
dus met een beroep op onze zelfdiscipline
gaan de rugzakjes weer op en lopen
we verder, richting de kust.
Na drie kwartier stappen door het bos zien
we de zee door de bomen schemeren. Via
een klein natuurreservaat komen we op een
camping terecht. Een fraaie zwemsteiger ligt
voor ons klaar, maar niemand maakt er
gebruik van. Als we aan het water voelen
begrijpen we waarom: koud! De ijskiosk op
het terrein is een goed alternatief. Vanaf daar
is het nog maar een kilometer naar Järnaviks
Pensionat, ons overnachtingsadres voor vandaag.
Dat beschikt niet alleen over een lekker
bed, maar ook over een uitstekende kok,
die ons in de watten legt met verse ingrediënten
en lokaal gebrouwen bier.
Wandelen in Zuid-Zweden smaakt naar
meer. De wetenschap dat we nog maar een
fractie hebben gezien van de langeafstandspaden
die er zijn, maakt dat we al
half-half plannen aan het maken zijn om
terug te komen zodra het kan. De goed
gemarkeerde routes, bereikbare accommodaties
en hun hulpvaardige eigenaren
maken wandelen in dit stuk Zweden tot
een comfortabel avontuur. Te voet ontdek
je de uitgestrekte natuur en waan je je een
paar uur ontdekkingsreiziger. Om ’s avonds
aan te schuiven bij een gastheer of -vrouw
voor een heerlijke maaltijd en een goed
bed. Wat wil een wandelaar nog meer?
WANDELWIJZER
Vervoer
Zuid-Zweden is dichterbij dan je denkt. Vanaf Utrecht is het circa 950 km rijden naar Blekinge, vanaf Brussel ruim 1100 km.
Småland ligt direct boven de provincie Blekinge, aan de oostkust van Zweden.
Beste periode
Blekinge en Småland hebben beide een gematigd klimaat, vergelijkbaar met Nederland en België. Je kunt er dan ook het hele jaar
rond wandelen, tenzij in de winter. In het hoogseizoen
(eind juni – begin augustus) kan het
raadzaam zijn om van te voren accommodatie te
regelen. Naast de zomer is het ook in de herfst erg
fraai om door de Zweedse bossen te struinen.
Meer weten?
• www.utvandrarleden.se – Over de Utvrandrarleden.
Je kunt er op eigen houtje opuit, maar er zijn
ook pakketreizen te boeken waarbij je van hotel
naar hotel loopt en je bagage wordt vervoerd.
• www.kulturparkensmaland.se – Emigrantenmuseum.
• www.blekingeleden.com – Over de
Blekingeleden
• www.ark56.se– ARK56, ook als app voor
Android en iOs.
• www.visitsweden.com
1-2023 Wandelmagazine 51

PROBEER ONZE
KLEURRIJKE
KOFFIESPECIALS
OP PAD MET
(H)EERLIJKE KOFFIE
Café Intención koffiebonen komen van biologische, Fairtrade koffieplantages
gelegen in Honduras en Peru. Café Intención koffie heeft een licht-kruidige smaak
en is te verkrijgen als bonen-en filterkoffie. De Aromatico melange is mild en vol,
de Fuerte filter en Intensivo bonenmelange zijn krachtig. Met onze koffie maak je
dit voorjaar de vrolijkste koffiespecials.
PINK KOFFIE
LATTE MACCHIATO
À LA FRAMBOISE
Bekijk de recepten op:
cafeintencion.nl/blog
Café Intención is een merk van J.J. Darboven b.v.
cafeintencionnl cafeintencionnl

REDACTIE JAN ERIK BURGER & HANS FARJON
Boeken
Wijnwandelingen
Om langs wijngaarden te wandelen hoeft
de Nederlandse wandelaar niet meer naar
de Elzas of Bourgondië af te reizen. In
eigen land zijn tegenwoordig bijna 180
wijngaarden te vinden. En niet alleen in de
traditioneel wat warmere uithoeken
Limburg en Gelderland, maar door nieuwe
gekruiste druivenrassen kan er zelfs op
Texel wijn worden gemaakt.
Voor Het grote Nederlandse wijnwandelboek
heeft Guido Derksen door heel
Nederland wijngaarden bezocht en 25 niet
al te lange lijnwandelingen uitgezet. Ik
vraag me echter wel af waarom de schrijver
kiest voor een wandeling in
Amsterdam of langs een kersenwijngaard
als er zoveel ‘echte’ wijngaarden in
Nederland zijn. En waarom hij de
Achterhoek helemaal overslaat.
Elke wandeling eindigt bij het proeflokaal of
een horecagelegenheid die, als het goed is,
de lokale wijn schenkt. Het is een dikke pil
(gewicht 710 gram) boordevol zonnige
foto’s; duidelijk geen meeneemgids voor in
de dagrugzak. Derksen geeft veel achtergrondinformatie,
maar vliegt daarbij nogal
uit de bocht. Een wakkere eindredacteur
had hier moeten ingrijpen. Wat moeten we
met de vermelding van geboorteplaats of
(voormalige) woonplaats van BN’ers? Of dat
je bij een wandeling met regenachtig grijs
weer door een winderige, kale polder het
beste antidepressiva mee kunt nemen?
Deze info strooit hij lukraak door de routebeschrijving
heen (cursief gedrukt, soms
twee regels, dan weer een kolom). Niet zo
handig, want als ik een routebeschrijving op
papier wil meenemen moet ik tien pagina’s
kopiëren voor een ommetje van tien kilometer.
Maar kennelijk is dat ook niet de
bedoeling want de wandelingen zijn voorzien
van een QR-code, zodat je de route
kunt openen in Google Maps. Dat je echter
een account nodig hebt om de route te
kunnen opslaan, staat er dan weer niet bij.
De mooiste wijnwandelingen in
Nederland, dat in 2019 bij Gegarandeerd
Onregelmatig (ISBN 9789078641780) verscheen,
was beter uitgedacht. Een echt
gidsje, plat en licht, dus je neemt het zo
mee. Vorm en inhoud zijn to the point: als
je de routeinformatie wilt printen heb je
slechts drie velletjes (of foto’s op je
mobieltje) nodig. En hoe je de QR-code in
een Wandelapp kunt gebruiken, staat duidelijk
uitgelegd. De achtergrondinformatie
beperkt zich tot wetenswaardigheden
over de wijngaard waar je langskomt,
begrippen uit de wijnmakerij en enkele
cultuurhistorisch interessante zaken in de
omgeving. (Willy van de Riet)
Het grote Nederlandse wijnwandelboek
Guido Derksen | ANWB 2022 | 336 blz. |
ISBN 9789018049218 | € 25,99
Bomentuinen
De Gids voor Nederlandse en Vlaamse arboreta
toont bijna alle publiek toegankelijke
arboreta in Nederland en Vlaanderen met al
hun verschillen in opzet en omvang.
Bovendien worden enkele tientallen interessante
bomencollecties in tuinen, parken en
landgoederen in kaart gebracht. Arboreta
zijn bomentuinen. Een aantal is ooit bedoeld
voor onderzoek en onderwijs, aangelegd en
beheerd volgens taxonomische principes.
Tegenwoordig zijn het vooral juwelen van
rust: prachtige tuinen om in te wandelen en
te genieten. Een goed voorbeeld is het
Rotterdamse arboretum Trompenburg, opgezet door redersfamilie
Hoey Smith.
Veel van de bomentuinen liggen echter in hoog Nederland, dan wel
in het (ook hogere) oosten van Vlaanderen. Want veel bomen, met
name pijnbomen, houden niet zo van natte voeten. De bomentuin
van inktfabrikant Gimborn wortelde aanvankelijk in de Zevenaarse
rivierklei, waar zijn geliefde pijnbomen minder van hielden. Hij verhuisde
het arboretum naar Doorn op de Utrechtse Heuvelrug. Het
behoud van arboreta staat onder druk. Het wetenschappelijke
belang verminderde en veel universiteiten stootten hun arboreta
daarom af. Nieuwe partijen nemen de rol van beheer over. Wat
gebeurt er met de trotse bomentuinen van weleer?
De gids telt bijna 400 pagina’s met uitgebreide beschrijvingen
door landschapsarchitect René Siemens, praktische gegevens,
achtergronden, kaarten en prima foto’s. In de inleidende essays
bespreekt bioloog Gert van Maanen de wetenschappelijke en cultuurhistorische
betekenis van arboreta vroeger en nu.
Kunsthistorica Martine Bakker duikt in de erfenis van Nederlands
beroemde tuinarchitect Leonard Springer, die meerdere arboreta
ontwierp. In 1889 ontwierp hij bijvoorbeeld de Nieuwe
Oosterbegraafplaats in Amsterdam.
Vaak zijn in Nederland de zaken beter geregeld dan bij onze zuiderburen.
Voor bomentuinen ligt dat anders. Al in 1870 was er een
nationale bomentuin, de Jardin Botanique de l’État, in Brussel.
Vanwege ruimtegebrek verhuisde die later naar Meise in Vlaams-
Brabant en heet nu Plantentuin Meise. In Tervuren ligt aan de rand
van het Zoniënwoud de vroegere privébomentuin van Congo-boef
Leopold II, de grootste van het land. Ik liep er ooit de koninklijke
wandeling, daarnaast zijn er nog zes andere wandelingen uitgezet.
De Gids voor Nederlandse en Vlaamse arboreta is een ware
Fundgrube voor ideeën, met een duidelijke hoofdstukkenindeling
en diverse registers. Voor natuur- en bomenliefhebbers, én voor
wandelaars. (JEB)
Gids voor Nederlandse en Vlaamse arboreta
Gert van Maanen, René Siemens & Martine Bakker | Blauwdruk
2022 | 384 blz. | ISBN 9789075271522 | € 34,50
1-2023 Wandelmagazine 53

Comodo Sokken, dé revolutie onder wandelsokken!
Gespecialiseerd in technische sokken: wandelsokken, sportsokken,
compressiesokken, fietssokken, werksokken, skisokken en meer.
Comodo Wandelsokken voorkomen dat jij last krijgt van wrijving,
irritaties, blaren en/of pijn door onvoldoende ondersteuning. Hoe?
Door hoogwaardige materialen en technische eigenschappen in de
sokken. Ook geniet je van extra comfort en de juiste pasvorm.
✓ Eigen productie in Polen
✓ Hoogwaardige materialen
✓ Uitstekende prijs/kwaliteitverhouding
✓ Grondstoffen voldoen aan strenge Europese normen
Geniet van optimaal wandelplezier.
Kies uit diverse materialen & meer dan 30 kleuren wandelsokken,
bekijk www.comodosokken.nl of scan de QR-code →
Comodo Technical Socks
Dé specialist in technische sokken
www.comodosokken.nl

Californische camino
Wandelen in Californië buiten de natuurparken, zou dat wat zijn? Nu is er een wandelgids van de Californian
Missions Trail, die met zijn 1600 kilometer kan wedijveren met de Camino de Santiago. Deze vuistdikke gids
biedt alles wat je nodig hebt om je reis van 50 à 60 wandeldagen te maken langs de 21 katholieke missies die
ruim tweehonderd jaar geleden door Spaanse kolonisten zijn opgericht tussen San Francisco en San Diego.
Uit de uitvoerige documentatie en het helder kaartmateriaal valt af te leiden dat de route gevarieerd is: kusten,
metropolitane gebieden van San Francisco en Los Angeles, wijngaarden en heuvelland wisselen elkaar af. De
gids biedt terecht veel praktische informatie over overnachten, openbaar vervoer en horeca, want op enkele
etappes zal het puzzelen zijn. Er is ruime aandacht voor de geschiedenis van de missies en het Califonische
landschap, waarbij gekozen is voor een beschrijving vanuit het perspectief van native Americans.
The Californian Missions Trail
Sandy Brown | Cicerone | ISBN 9781786311139 | € 29,95
Vrije boeren
Wie bij de NIVON-gids van het Stellingenpad denkt te gaan wandelen langs verdedigingswerken heeft
het mis. Dit streekpad leidt je door het gebied van de Stellingwerven in Zuidoost-Friesland en aangrenzende
stukken in Drenthe en de Kop van Overijssel. Stellingwerf betekent zoiets als plaats waar recht
wordt gesproken door gekozen bestuurders. Deze autonome vrijeboerenrepublieken met een eigen
rechtstaat kennen een eigen geschiedenis, taal en cultuur. De route van 264 kilometer voert je onder
andere door het Drents-Friese Wold, langs de Weerribben en naar vestingstadjes aan de voormalige
Zuiderzee in Overijssel. Het Stellingenpad mag zich Wandelroute van het jaar 2023 noemen.
Stellingenpad – In de voetsporen van de griffioen
Marian Nesse | NIVON | ISBN 9789491142222 | € 19,90
Genomineerd
Ook de Waalse wandelgids Tour du Pays de Bouillon was genomineerd voor de Wandelroute van het
jaar 2023. Het gaat om een rondwandeling van 186 kilometer door de streek rond het stadje Bouillon in
de Ardennen. Aan de hand van de gids ontdek je de verschillende boeiende facetten van deze streek, de
dorpen en gehuchten, valleien, plateaus, uitgestrekte bossen en het interessante culturele erfgoed. Een
derde van de route volgt de wijds slingerende rivier de Semois. Een beetje kennis van de Franse taal is
niet weg aangezien de gids Franstalig is. De kaarten en de informatie over voorzieningen spreken voor
zichzelf.
Tour du Pays de Bouillon
grsentiers.org | ISBN 9782931078143 | € 20,–
Randmeren over land
Deze rijkgeïllustreerde gids bevat 28 fiets- en wandelroutes in het gebied dat zich uitstrekt van Muiden
tot Schokland. Vertrekpunt voor de avontuurlijke routes zijn jachthavens en aanlegplaatsen rond de
Randmeren. De combinatie van het oude en het nieuwe land zorgt voor een mooie mix van prachtige
natuur en een veelkleurige cultuurhistorie. De routes voeren langs vissersplaatsen zoals Spakenburg en
Urk, de Hanzesteden Kampen, Elburg, Harderwijk en Nijkerk, de verdedigingswerken van Pampus,
Muiden en Naarden en het inmiddels prachtige, gemaakte landschap van de Flevopolders.
Rondjes om de Randmeren
Fokko Bosker | Uitgeverij Noordboek | ISBN 9789056158675 | € 19,90
1-2023 Wandelmagazine 55

Luxemburg
Le Minett
Minett Trail
Zigzaggen door
nieuwe natuur
Het uiterste zuidwesten van Luxemburg, een streek
die de Minett genoemd wordt, kennen maar weinigen.
Wandelaars zijn er de pioniers: sinds twee jaar leidt de
Minett Trail hen door prachtige natuurgebieden en langs
het verhaal van de ooit zo lucratieve ijzerertswinning.
TEKST & FOTO’S JONATHAN VANDEVOORDE
Je zou het, zo dichtbij, niet meteen
verwachten: donkerrode, oranje en
okerkleurige rotswanden, gelaagd
als spekkoek, torenen uit boven
een canyonachtig dal. Ik loop over
een zanderig pad omringd door
droge grasveldjes en bosjes jonge berken en
eiken die zich vastgezet hebben in een dieporanje
bodem bezaaid met zandstenen;
daartussen spot ik mossen en vetplantjes
die ik eerder in een woestijnachtige omgeving
zou verwachten. De streek ten zuidwesten
van de Luxemburgse hoofdstad, de
Minett oftwel ‘kleine mijn’, is er een die mij
56 Wandelmagazine 1-2023

Wandelen tussen de rode zandsteenrotsen
door nieuwe natuur, vijftig jaar geleden nog een
ijzerertsgroeve.
Het gerestaureerde ‘ertsstation’ van
Fond-de-Gras.
ijzergehalte van dertig procent. Genoeg om
winning commercieel rendabel te maken. Die
bonanza duurde tot diep in de zestiger jaren
van de vorige eeuw, waarna industriële locaties
– mijnen en smelterijen – werden gesloten
en de natuur de plekken weer overnam.
Na pakweg zestig jaar is het resultaat verbluffend:
Natura 2000-gebieden en reservaten
met een steeds groter wordend areaal wilde,
aan opzettelijke verwaarlozing te danken
nieuwe natuur waar de biodiversiteit groter is
dan ooit tevoren. De hele streek is uitgeroepen
tot UNESCO Biosphere Reserve.
NATUURGEBIED ELLERGRONN
Een niet te missen paradijsje is het
natuurgebied Ellergronn net buiten
Esch, een Natura 2000-gebied. Het
herbergt meer dan tachtig vogelsoorten
en er is een natuurlijke bron
waar heerlijk, drinkbaar water uit de
kalksteenbodem sijpelt. De gebouwen
van de voormalige Cockerillmijn
bij de ingang van het gebied
zijn ook een bezoekje waard. Het
museum (www.minettour.lu) vertelt
over de werkomstandigheden van
de toenmalige mijnwerkers, totdat
het complex in 1967 sloot.
Als je de hele etappe van de Minett
Trail van Dudelange naar Esch
uitloopt, komt je er vanzelf langs.
Het reservaat heeft ook enkele
korte wandelroutes.
om het kwartier weet te verrassen. Doorkruis
ik eerst een oranje ‘canyon’, tien
minuten later sta ik tegenover een donkere
tunnelingang met het beeldje van Sinte
Barbara boven het portaal, die de mijnwerkers
moest behoeden voor onheil.
De Minett is de streek waar sinds de negentiende
eeuw ijzererts werd ontgonnen, ooit
meer waard dan goud. Het voordeel van het
erts dat hier in zandsteenlagen opgesloten zat,
is dat men er niet diep naar hoefde te graven.
Onder een jongere kalksteenlaag van enkele
meters dik werd al aan het begin van de
negentiende eeuw erts gevonden met een
Treintjes
De Minett Trail is een negentig kilometer
lange, grillig slingerende wandelroute die de
bezienswaardigheden en natuurgebieden in de
regio aan elkaar rijgt. Mijn wandelmaat en ik
hebben helaas de tijd niet om de hele route te
lopen, maar gaan in twee dagen twee aparte
stukken te lijf. Geen probleem, in Luxemburg
is het openbaar vervoer helemaal gratis dus
komen we overal makkelijk terug naar ons
startpunt. De streek heeft een dicht netwerk
van bus- en spoorlijnen; dat laatste als een
gevolg van de rappe industrialisatie die vanaf
in de tweede helft van de negentiende eeuw
de mijn- en staalindustrie de motor van de
Luxemburgse economie maakte.
In het dorp La Sauvage, in het uiterste
zuidwesten van de Minett, pikken we een
stukje van de route op naar Fond-de-Gras.
Lengte: ongeveer zeven kilometer. De
fabriek, eigendom van graaf Fernand de
Saintignon, zorgde voor de huisvesting van
haar arbeiders; La Sauvage is een verzameling
netjes gerestaureerde, kleurig geschilderde
voormalige mijnwerkershuisjes die
eerst door vooral Italiaanse, later Portugese
gastarbeiders werden bewoond. Alleen
enkele rechthoekige vijvers in een parkje
getuigen van een industrieel verleden.
Panelen onderweg brengen dat tot leven.
Het interessantst vinden wij evenwel het
eindpunt van de etappe, het fabrieksemplacement
van de treinen. Vanuit de mijnkarretjes
die uit de galerijen gerold werden,
sloeg men het erts over op goederentreinen
waarmee het naar de smelterijen net over
de grens in België werd gebracht. Oude
wagons, sommige prachtig gerestaureerd,
zijn op het terrein en de remise te vinden,
alsook een prachtige stoomlocomotief die
op bepaalde zondagen nog rijdt. Eyecatcher
is het bijzonder schattige stationnetje
1-2023 Wandelmagazine 57

Luxemburg
Rumelange.
Bij Humpen
kijken we uit over
een voormalige
ertsgroeve.
dat liefdevol is gerestaureerd. Zelfs het kantoor
van de stationsschef ziet er nog uit als
begin jaren zestig…
WANDELWIJZER
De Minett Trail is 90 km lang en kan
flexibel opgedeeld worden in etappes.
Sinds 2022 zijn onderweg 11 Kabaisercher,
een soort vakantiehuisjes te
boeken (zie www.simpleviu.com). Het
is evenwel geen probleem om, met
gebruik van het openbaar vervoer,
vanuit één standplaats, bijvoorbeeld
een hotelletje of camping, elke dag een
nieuwe etappe van de route te lopen.
Kijk op www.mobiliteit.lu of
download de app Mobiliteit.lu.
Meer weten?
• www.minetttrail.lu – Alles over de
route en etappes. Met interactieve
kaarten en te downloaden gpx-tracks.
• www.visitminett.lu – Algemene
toeristische informatie over de
Minett.
• www.minettpark.lu – Over de site in
Fond-de-Gras.
• www.visitluxembourg.com - of download
de VisitLuxembourg app voor het
reserveren van accommodaties.
Natuurwandeling
De echte natuurbeleving reserveren we
voor het tracé tussen Dudelange en Eschsur-Alzette,
vorig jaar nog Europese Culturele
Hoofdstad. De Minett Trail begint bij
Dudelange Gare Usines waar we over het
terrein van de voormalige staalfabriek uitkijken.
Delen ervan zijn gerestaureerd en
worden nu gebruikt voor evenementen.
Gare Usines is het vertrekpunt van de
‘koninginnenetappe’ van de route. We
doorkruisen eerst het Quartier italien, twee
straatjes waar tot in de jaren zestig niet
minder dan veertig cafés te vinden waren,
plus enkele winkeltjes en bordelen. Dan
klimmen we steil omhoog het bos van de
Laangebierg in en slingert het paadje tot bij
een uitzichtpunt, Humpen genaamd. Dat is
meteen het hoogste punt van onze route,
ongeveer 400 meter. Daar roest een
enorme déversoir, een wagon met een stalen
ketel van waaruit vroeger de slakken in een
diepe vallei werden gedumpt. Die vallei
was zestig jaar geleden echter nog een open
ertsgroeve; de vlakke weideterrassen verraden
dat de mens dit landschap vorm heeft
gegeven. Op de hellingen groeit nu weelderige
bos. Alleen grote, diepe inzinkingen
her en der in het bos verraden vroeger
menselijke ingrijpen: het zijn de overblijfselen
van ingestorte mijngangen.
De rest van het traject, tot bij Rumelange,
is een opeenvolging van stille bossen en
open weides onder de prachtige, soms
bijna-verticale wanden van rode zandsteenrotsen.
Het is dat enkele infoborden
ons vertellen wat deze terrasvormige afgravingen
precies zijn, anders hadden we ons
in een kloof in Zuid-Spanje of Utah
gewaand. De oranje zandsteenkeien die we
overal tegenkomen blijken ‘afval’ te zijn,
brokken erts die men de moeite niet waard
vond om te transporteren naar de ovens;
de zwartgrijze keitjes op de grond zijn
slakken, hier gedumpt omdat dat elders
blijkbaar niet kon. Pioniervegetatie, vooral
sparren en berken, neemt er allemaal
enthousiast weer bezit van. Soms grijpen
hun wortels zelfs de grote zandstenen rotsen
vast. Vlinders fladderen overal, vooral
de kleine ijsvogelvlinder komen we vaak
tegen. De Minett is een geslaagd experiment
met nieuwe, wilde natuur.
Ertsgroeve
Vanaf de heuvel hebben we doorlopend een
zicht op het dorp Kayl dat naadloos overgaat
in het dorp Tétange en dan Rumelange,
pal aan de Franse grens. De parasols
van het terras bij het Maison National
Minière (mijnbouwmuseum) brengen aangename
verkoeling. Dan duiken we
opnieuw een voormalige ertsgroeve in.
Tegen de tijd dat we het monument voor
de mijnwerkers bereiken, een puntige toren
die op een hoge heuvel boven de boomtoppen
uitsteekt, heeft de hitte ons in de ban
en kunnen we nog maar aan één ding denken.
Waar de Minett Trail de N33 kruist, is
een bushalte. We hebben negentien kilometer
op onze teller staan, we vinden het
prima zo. Terwijl we wachten op de gratis
bus naar Esch plukken we wilde kersen die
boven het bankje hangen. In Esch aangekomen
zoeken we in de autovrije winkelstraat
een terras in de schaduw op. Wat volgt
behoeft geen uitleg.
58 Wandelmagazine 1-2023

De start van
jouw avontuur
SOELLAART.NL
OP ONS
ADVIES LOOP
JE BETER
ONZE WINKEL
KLEINE HOUTSTRAAT 49-53
HAARLEM
Ben jij al
partner van Wandel Magazine?
Heb jij een passie voor wandelen, is outdoor jouw
lifestyle en ben je hier ook professioneel mee bezig?
Wellicht kunnen we met een gezamenlijke visie
en missie dit pad bewandelen.
We komen graag met je in contact om mooie
samenwerkingen te realiseren.
Meer informatie? Neem contact op met Arjen van Wifferen
030-3075780 / avanwifferen@virtumedia.nl
Doe mee met de Wandel
Tijdens Je Werkdag ’23!
Wist je dat... De helft van werkend Nederland een zittend
beroep heeft. Bij na 4 miljoen Nederlanders zitten veel te lang op
een normale dag. Uit onderzoek blij kt dat werknemers met een
zittend beroep gemiddeld 9,1 uur per dag zitten.
Hoogste tij d voor verandering! Wandelnet en de Provincie Utrecht
vinden dat wandelen onderdeel moet worden van een normale
werkdag. Door middel van de 5 pij lers van de Wandel Tij dens Je
Werkdag-campagne roepen we werkend Nederland om dat zitten
te onderbreken!
Doe mee als individu of meld je organisatie aan. Na aanmelding
ontvang je online leuke tips, tricks en weetjes om het wandelen op
een werkdag voor jezelf of als organisatie in de praktij k te brengen.
Extra stap zetten? Organiseer een wandelactiviteit op 6 april tij dens
de Wandel Tij dens Je Werkdag en meld je activiteit aan, Wandelnet
inspireert je vooraf met leuke tips!
Meer informatie? Ga naar www.wandeltij densjewerkdag.nl

België
Antwerpen
Antitankgracht
Biotoop voor vleermuizen en wandelaars
Antwerpen en de villadorpen rond
deze stad, waar ook veel bemiddelde
Nederlanders wonen, worden beschermd
door de Antitankgracht, ooit gegraven in
de hoop Duitse tanks tegen te houden.
TEKST & FOTO’S JAN ERIK BURGER
De forten, schansen en
de Antitankgracht zijn
waardevolle groene
elementen in het deels
verstedelijkte landschap
rond Antwerpen.
De gebouwen, bosjes en grachten in
en rond de forten bieden een hoge biodiversiteit
op een relatief kleine oppervlakte.
De bouwsels hebben vandaag geen militaire
functie meer, maar een nieuwe:
natuur, recreatie en cultuur. De Antitankgracht
is grotendeels behouden gebleven,
omdat het tracé lange tijd gereserveerd
bleef voor het Duwvaartkanaal. Dat had
duwbakkonvooien rechtstreeks van het
Albertkanaal bij Ranst moeten voeren naar
60 Wandelmagazine 1-2023

FORTGEBOUWEN EN VLEERMUIZEN
De fortengordels rond Antwerpen zijn voor vleermuizen een van
de belangrijkste overwinteringsplaatsen van West-Europa. Maar
ook in de zomerperiode zijn ze van belang als zwermplaats en
zomerverblijf. Jaarlijks worden in de Antwerpse fortengordels
ongeveer twaalf verschillende soorten vleermuizen geteld,
zevenduizend dieren in totaal. Het werkelijke aantal ligt belangrijk
hoger. Bijna alle forten worden omgeven door een brede gracht of
vijver. Het bos op en rond elk fort dient tevens als jacht- en
verbindingsgebied. Holle bomen herbergen zomerkolonies of
worden gebruikt als paarverblijf. Kleine landschapselementen zoals
bomenrijen en houtwallen langs de fortgrachten en waterlopen
vormen essentiële vliegroutes voor vleermuizen tussen de
verschillende leefgebieden. Ze mijden verlichte plaatsen.
Fort Brasschaat puinzijde.
De ingang van Fort
Stabroek.
de Noordelijke Dokken van Antwerpen.
Dat kanaal is er nooit gekomen. In de lange
tussentijd was bij de altijd bouwzieke
bestuurders het inzicht doorgebroken dat
de Antitankgracht een waardevol natuurgebied
was geworden (zie kadertekst). De forten
en schansen zelf waren lange tijd niet
beschermd, sommige zijn gesloopt, andere
verkocht aan particulieren.
Een voorbeeld daarvan is het Fort van
Stabroek, waar onze wandeling begint.
Het langste natuurgebied van Vlaanderen
zou niet hebben bestaan zonder deze
typisch Vlaamse voorgeschiedenis, waar
ruimtelijke ordening lange tijd een vies
woord was, behalve als het om industrie
en havens ging. Het hoogste punt is de
kruising van de gracht met het Kanaal
Dessel-Turnhout-Schoten op een hoogte
van zestien meter, inlaatpunt voor de Antitankgracht.
Zo stroomt kalkrijk Maaswater
het kalkarme Kempisch heidegebied in.
Van dit punt stroomt het water in twee
richtingen. Naar het noorden, waar Stabroek
op drie meter hoogte ligt en naar
het zuiden richting van het Albertkanaal.
Tussen het hoogste en het laagste punt
van de gracht bestaat een verval van 13
meter. De gracht wordt verder gevoed
door vijf beken, waarvan de dalen gekruist
worden, waaronder Het Groot Schijn. Om
het water vast te houden zijn er vijftien
sluizen gebouwd, beschermd door (sluis)
bunkers. Vandaag staan er langs de gracht
nog 48 bunkers.
Fort Stabroek
Door de aanleg van het Bevrijdingsdok is
de Antitankgracht een paar kilometer korter
geworden en begint nu bij het Fort van
Stabroek uit 1902, onderdeel van de Stelling
van Antwerpen. Tijdens de twee
wereldoorlogen mag het fort weinig actie
gezien hebben, nu organiseert uitbater
1-2023 Wandelmagazine 61

België
Sluisbunker.
Stafort (www.stafort.be) er eigentijdse
avonturen, zoals paintball. In de lange
gang naar het fort is een prima kaart
geschilderd van de fortenlinies, de beste
die ik onderweg gezien heb. Het uitgestrekte
fort is feitelijk semi-openbaar en
bijna altijd toegankelijk. Het is dus een
prima startpunt. Je moet wel toestemming
vragen, maar die wordt belangstellenden
moeiteloos gegeven. Wordt er op het dak
niet gepaintballd, dan is het fort met zijn
omgeving prima te overzien.
Vanaf Stabroek voert de pad langs de Antitankgracht
door open en groen polderland.
Dat verandert bij Fort Ertbrand, waar we
aan de rand van de zandige Kempen
komen. De waterpartij rond het fort is
gerestaureerd, het fort zelf is alleen toegankelijk
voor vleermuizen. Van hier loopt de
gracht door een dicht bebost gebied. Hier
en daar liggen bunkers, sommigen nauwelijks
zichtbaar en overgroeid door inmiddels
volwassen bomen. Mooi is de sluisbunker
die op een kruising staat, met een
open schietveld in beide richtingen. Het
lijkt wel of de wand van de bunker bedekt
is met een soort betonnen bloemkoolroosjes
die mos moeten voorstellen.
DE ANTWERPSE FORTENRINGEN
De Antitankgracht kwam tot stand in de periode 1937-1939, vlak voordat de Tweede
Wereldoorlog zou uitbreken, en sluit aan bij de buitenste fortenring rond Antwerpen.
Het doel van de gracht was de havenstad te beschermen tegen een Duitse tankaanval.
De oevers van de gracht vormden een betonnen helling die voor de toenmalige tanks
te steil was. Antwerpen was het Nationaal Reduit, de plaats waar het Belgische leger
zich kon terugtrekken en standhouden tot er hulp van buitenaf zou komen.
Antwerpen werd beschermd door een dubbele gordel met tientallen forten, die werden
gebouwd in de negentiende en aan het begin van de twintigste eeuw. Die gordel liep
van Wijnegem tot Hoboken. In 1859 bouwde vestingbouwer Brialmont er acht forten.
Na de Frans-Duitse oorlog van 1870 was snel duidelijk dat de forten niet bestand
zouden zijn tegen het toegenomen inslagkracht van de vijandelijke kanonnen. Besloten
werd tot een tweede fortenlinie, op zo’n vijf kilometer afstand van de Brialmontvestingen
en verder van de stad gelegen. Deze Hoofdweerstandsstelling kwam tot stand in de
jaren tussen 1900 en de Eerste Wereldoorlog. Die omvatte op de rechteroever van de
Schelde zestien forten en tien schansen (aarden verdedigingswallen).
De betonnen muren en koepels van de fortengordel waren ontworpen om bestand
te zijn tegen 28 cm geschut. De oprukkende Duitsers beschikten echter over
zwaardere wapens zoals de vermaarde Dikke Bertha met een kaliber (doornede) van
42 cm. De Duitsers vielen de gordel aan vanuit het zuidoosten. In de eerste week van
oktober 1914 werden achtereenvolgens de forten Walem, Sint-Katelijne-Waver, Lier,
Koningshooikt en Kessel uitgeschakeld. Daarmee was de Stelling van Antwerpen
onhoudbaar geworden en trok het Belgische leger zich terug achter de IJzer.
Fort Brasschaat
Brasschaat en Kapellen delen een lange
militaire geschiedenis. In Brasschaat oefenden
soldaten op het Klein Schietveld, nu
toegankelijk natuurgebied en later op het
Groot Schietveld (niet toegankelijk). Vanaf
Kapellen aan de spoorlijn naar Roosendaal
werd een militair spoor aangelegd om makkelijk
goederen, materieel en troepen van
het openbare spoorwegnet naar de kazernes
te vervoeren. Waar nu restaurant Perron
Noord is, bevond zich het eerste militaire
vliegveld van België. Nu wordt het
gebruikt door kleine privévliegtuigen.
Eind jaren zeventig heeft de genie van het
Belgische leger geprobeerd Fort Brasschaat
op te blazen. Het bleek het een te
zware klus. Wel werd de linkervleugel van
het fort verwoest. Het resultaat, zoals dat
zich in het water spiegelt, lijkt wel een
kunstwerk. Het fort is nog steeds eigendom
van het leger, tegenwoordig overwinteren
er zeldzame vleermuizen. Verderop
wordt het pad gedeeld met fietsers. Bij
Sint-Job-in-’t-Goor wordt de route langs
de gracht onderbroken, omdat de gracht
onder het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten
door gaat. De omweg biedt fraai uitzicht
op kanaal en schutsluis. Daarna
opnieuw zware bebossing.
Verrassend is fort ’s Gravenwezel uit 1909.
Hier werd in de jaren vijftig het zogeheten
Scheldestrand aangelegd. Op de betonnen
vloer van het fort ligt een groene oase van
vijf straten. De bedoeling was weekendhuisjes
en bescheiden optrekjes voor Antwerpenaren.
Inmiddels worden veel chalets
permanent bewoond. Tegelijkertijd
zijn het fort en zijn omwalling behouden
gebleven. Ervoor ligt een grote visvijver.
Een aanrader voor Nederlanders met
gevoel voor de kwaliteiten van Vlaamse
ruimtelijke (wan)ordening.
Het best bewaarde fort
Tussen ’s Gravenwezel en Oelegem ligt de
Schans van Schilde, door het Belgische
leger zelf opgeblazen in 1914. Het vormt
een interessant ruïnelandschap, met fraai
uitzicht op de voormalige gracht, nu visvijver.
Wandelend naar Fort Oelegem verandert
het landschap van karakter. De Kempen
maken plaats voor water en
moerasgebieden in de natte vallei van de
beek Het Groot Schijn. Tegen het einde
62 Wandelmagazine 1-2023

van de jaren dertig werd het fort omgebouwd
tot infanteriesteunpunt. In de
Tweede Wereldoorlog speelde het fort van
Oelegem een bescheiden rol. De Duitse
troepen bezetten het en gebruikten het als
opslagplaats. Aanvankelijk onderhielden de
troepen de antitankgracht en controleerden
ze regelmatig de verdedigingswerken. In
1944 diende het fort voor de geallieerden
als communicatiecentrum bij het verdedigen
van de Antwerpse haven. Na de laatste
wereldoorlog had het fort geen militaire
functie meer, het werd geplunderd en
begon te vervallen. Gelukkig bleek het fort
een ideale overwinteringsplaats voor vleermuizen
te zijn. Toen de vereniging voor
natuurstudie en milieubehoud Natuur
2000 dat ontdekte, besloot ze in 1984 om
het fort te huren. Zo groeide Fort Oelegem
Overwoekerde bunker.
uit tot een vleermuizenreservaat en een
centrum voor natuureducatie. In 1995
werd bovendien het gebouw samen met de
omwalling tot monument verklaard. Met
zijn intacte structuur is Fort Oelegem een
goed voorbeeld van vestigingsbouwkunde.
De opschriften op de muren in verschillende
talen zijn duidelijke herinneringen
WANDELWIJZER
aan de verschillende bezettingen in het
fort. Van een bezoekers hoorden we dat het
fort echt gerestaureerd gaat worden.
Op loopafstand van Fort Oelegem ligt het
indrukwekkende provinciaal kasteeldomein
Vrieselhof. Dit fraaie eind-negentiendeeeuws
landgoed met art-nouveau elementen,
biedt een zeer aangenaam terras.
Vervoer
Fort Stabroek, aan het noordelijke einde van de Antitankgracht, ligt
dicht bij het Nederlandse Putte (NB) en is zo met het Nederlandse ov te
bereiken. Van het centrum van Putte via Ravenhorst is het ruim een uur
lopen naar Stabroek. Een andere mogelijkheid is de Intercity Direct
Amsterdam-Brussel, uitstappen in Noorderkempen (Brecht) en vandaar
met de bus naar Brasschaat of uitstappen op Antwerpen-Centraal.
Vanaf de Franklin Rooseveltplaats of station Luchtbal is Stabroek met
de bussen van De Lijn te bereiken.
Slapen
Wij overnachtten in een Van der Valkhotel in Brasschaat, niet ver van het Fort.
Meer weten?
Over de routes langs de Antitankgracht en over de gracht zelf is veel
op het internet te vinden. Fort Oelegem heeft een interessante eigen
website (www.fortoelegem.be). Onderweg staan veel informatieborden
met relevante inhoud. De lage gang die naar de kern van Fort
Stabroek leidt, heeft veel foto’s en informatie.
Fort Oelegem biedt vanaf eind april tot en met begin september eens
in de veertien dagen een rondleiding op zondag (opgeven via
info@fortoelegem.be). Zaklantaarn en waterbestendige, stevige
schoenen meenemen, luidt het advies.
1-2023 Wandelmagazine 63

Inspiratie van onze adverteerder
Wandelen over bijzondere
paden in Montafon
Foto: Montafon Tourismus/Andreas Haller
Het nieuwe concept voor wandelroutes ‘Alpenmozaïek
Montafon’ neemt jou als bergliefhebber mee op een
gevarieerde reis door de bijzondere en gevarieerde
landschappen in vier unieke gebieden van Montafon.
Wist je dat je in
Montafon op een
klein gebied een
groot deel van de
totale Europese
biodiversiteit kunt
aantreffen? Die unieke status dankt het dal,
dat in het zuiden van het Oostenrijkse
Vorarlberg ligt, aan haar bijzondere ligging.
Door Montafon loopt namelijk niet alleen
de grens tussen de Oost- en de West-Alpen,
maar komen ook drie berggebieden samen,
die alle drie een hele andere ontstaansgeschiedenis
van miljarden jaren hebben: de
Verwall, het Silvrettamassief en het Rätikon.
Dat maakt het dal ook tot een van de geologisch
interessantste gebieden van de Alpen.
Natuurlijk, duurzaam en authentiek
Die enorme natuurlijke variatie is in het
hele dal zichtbaar gemaakt met een bijzonder
wandelrouteconcept: ‘Alpenmozaïek
Montafon’. Hiervoor zijn geen nieuwe
wegen of is er geen nieuwe inhoud bedacht.
Al bestaande wandelpaden, bij elkaar meer
dan vijfhonderd kilometer, zijn aangevuld
met informatie over de geschiedenis, cultuur
en het leven in Montafon. Meer dan
30 themawegen met 150 informatiezuilen
nemen de wandelaars mee op een bijzondere
belevenisroute.
Vanaf zestien startplaatsen, die verspreid
over heel Montafon liggen, kunnen wandelliefhebbers
zich onderdompelen in het
Alpenmozaïek Montafon. Al aan de start
van de wandelroute geven kaarten en informatiepanelen
je een eerste indruk van het
hele routenetwerk. Met QR-codes kun je
meer gedetailleerde informatie over jouw
route opvragen.
Vier avonturengebieden
De hoofdrol in het Alpenmozaïek is weggelegd
voor de vier verschillende landschappen
die Montafon domineren: het
stille en geheimzinnige Verwall met zijn
mystieke veengronden, de wilde Silvretta
met zijn gletsjers en zijn markante drieduizenders,
het schilderachtige Rätikon met
zijn kalkformaties en natuurlijk het
Montafoner dal zelf – het kloppende hart
van het geheel.
64 Wandelmagazine 1-2023

De kalkbergen en groene alpenweiden van het Rätikon.
De Ill is de levensader van het Montafoner dal.
Het vergletsjerde Silvrettamassief.
De glasheldere meren in de Verwall.
Foto: Montafon Tourismus/Stefan Kothner Foto: Montafon Tourismus/Stefan Kothner
Foto: Montafon Tourismus/Packyourthingsandtravel
1-2023 Wandelmagazine 65

Een dal vol bijzonderheden
In het dal komen de karakteristieke geologische
eigenschappen van de omringende
bergwereld, natuur en cultuur, samen. In
het dal kun je je wandelend verdiepen in
de unieke verhalen over de verschillende
historische en culturele plaatsen en dorpen
van de streek.
De inwoners van Montafon zijn trots op
hun unieke vallei met zijn vele bijzonderheden.
Een mooi voorbeeld daarvan is
het Montafonerhaus, dat onafscheidelijk
4 regio’s met een heel
verschillend landschap
33 Themaroutes
150 informatiepunten
500 km wandelroutes
www.alpenmosaik-montafon.at
met het cultuurlandschap van Montafon
verbonden is. De Montafonerhäuser zijn
huizen in een typische, unieke bouwstijl
die van de vijftiende tot in de twintigste
eeuw gebruikt werd. Deze bouwwerken
zijn niet alleen bijzonder omdat ze oud
zijn, maar ook omdat het unieke ontwerp
van de huizen veel vertelt over het dagelijks
leven in Montafon, zoals zich dat
eeuwenlang heeft afgespeeld.
In Gortipohl staan veel van deze monumentale
Montafonerhäuser op loopafstand
van elkaar. Met een mooie wandelroute
langs deze huizen, de Montafonerhausweg,
krijg je een goede indruk van de bijzondere
cultuurgeschiedenis van Montafon. Deze
themawandelroute toont je alle bijzonderheden
van deze typische woonhuizen en
bedrijven. Veel van deze gebouwen zijn
vanuit de streek- en bouwgeschiedenis van
grote waarde en worden dan ook door de
bewoners goed onderhouden.
Foto: Montafon Tourismus/Stefan Kothner
Foto: Montafon Tourismus/Rupert Mühlbacher
66 Wandelmagazine 1-2023

Foto: Montafon Tourismus/Stefan Kothner
Het verleden in het heden beleven
Wat maakt een Montafonerhaus dan zo
uniek? Dat ontdek je tijdens een wandeling
over de Montafonerhausweg. Langs
de route krijg je op vijf verschillende punten
veel informatie over een van de karakteristieke
elementen van het Montafonerhaus.
En zo herken je al deze elementen
ook bij de andere huizen wanneer je eraan
voorbijloopt. De route voert langs veel
Montafonerhäuser; sommige zijn juweeltjes
in het landschap, gerestaureerd tot
prachtige woningen vol historische elementen,
bij andere (onbewoonde) huizen
heeft de tand des tijds duidelijke zijn sporen
nagelaten.
De oudste historische gebouwen langs de
Montafonerhausweg stammen uit de late
middeleeuwen, de meeste stammen uit de
zeventiende en achttiende eeuw. Tijdens de
wandeling leer je wat de functie was van de
gebouwen en welke markante bewoners er
gewoond hebben. Zo kom je bijvoorbeeld
te weten welke belangrijke rol de kelder in
de winter had, waarom de keuken het hart
van het huis was of waarom de daken zo
plat gebouwd werden.
Ook de indeling van het Montafonerhaus
is voortgekomen uit hele praktische overwegingen,
die het harde leven op een landbouwbedrijf
in dit dal weerspiegelen. Ontspanning
vonden de bewoners in hun
spaarzame vrije tijd in de Stoba, de woonkamer.
Het leven in de Stoba speelde zich
vooral af rondom de Montafoner tafel.
Aan tafel werd gegeten, werden verhalen
verteld en discussies gevoerd, gelachen en
gekaart. De tafel is, net als het huis, kenmerkend
voor het dal. Het grote achthoekige
tafelblad was ingelegd met een groot
stuk leisteen, waarop de hete potten en
pannen gezet konden worden, maar
waarop ook de score van de kaartspellen
kon worden bijgehouden.
Meer te ontdekken
Naast de Montafonerhäuser vind je langs
de route ook belangrijke andere gebouwen
die deel waren van het dagelijks
leven. In en rond Gortipohl staan nog
veel meer eeuwenoude bouwwerken die
op een manier zijn gebouwd die typisch
was voor Montafon. Zo vind je, verspreid
in het dal, Trockenmauer, muren van
gestapelde stenen, die ook zonder
cement soms al eeuwenlang het landschap
vormgeven. Ook zijn er eeuwenoude
schuilplaatsen voor lawines en zijn
de stenen bruggetjes waarmee je de
riviertjes oversteekt vaak ook honderden
jaren oud. De kerken, zoals de pestkapel
en de St. Nikolaus-kerk, die in 1689
door een lawine verwoest en in 1694
weer is opgebouwd, sluiten de indrukwekkende
rij historische gebouwen op de
themaroute.
De Montafonerhausweg loopt van het
dorpscentrum van Gortipohl het dal in,
maar later ga je omhoog en wandel je
boven het dorp terug. Zo heb je niet alleen
een uitzicht op de huizen zelf, maar ook op
de rest van het dal, met in de verte het
spiegelende water van het Vallüla-meer. Als
je het landschap écht compleet wil ervaren,
moet je op de terugweg beslist even langs
de Balbier-waterval.
Meer weten?
Montafon Tourismus GmbH, Montafonerstr. 21
6780 Schruns. Tel. +43(0)5066860
info@montafon.at
www.alpenmosaik-montafon.at
1-2023 Wandelmagazine 67

De zes fleurige vakantiehuisjes van Casa Ferrobo in São Bràs de Alportel, zijn de ideale
plek voor natuurliefhebbers en rustzoekers! In de directe omgeving bevinden zich
diverse mooie wandelroutes. Het indrukwekkende natuurpark Fonte Ferrea ligt op 3
km afstand en ook de prachtige lagunes van de Ria Formosa zijn goed bereikbaar.
Tientallen wandelroutes in de directe omgeving zijn te vinden in de map waar ieder
huisje over beschikt. Er is een grote verscheidenheid aan vogels te spotten in de
omgeving, dit is een zeer geliefde activiteit.
Bij Casa Ferrobo, een voormalige kurkboerderij, ben je omringt door een uitbundige
verscheidenheid aan bloemen en planten in een ruime tuin met zwembad. Vanuit
deze landelijke oase kun je heel gemakkelijk de Algarve gaan verkennen. Rustig
gelegen, maar toch centraal in de Algarve en met alle faciliteiten binnen handbereik.
+351 960 491 555 info@casaferrobo.com www.casaferrobo.com

Peter,
Kromme Rijnpad
Meestal zijn de gesprekjes met tegemoetkomende
wandelaars kort. In deze rubriek neemt een van onze
redacteurs wat meer de tijd en loopt gewoon even mee.
TEKST & FOTO HANS FARJON
Mag ik even meelopen?
Na weken lang donker druilweer loop ik heerlijk
onder een knalblauwe vrieshemel over het
Kromme Rijnpad. Af en toe ligt er nog wat
rijp op een graspol. De rivier doet zijn naam
eer aan en kronkelt er lustig op los. Door de
vele regen van de afgelopen dagen zijn er
echte draaikolken in het grauwe water te zien. Niemand kom ik
tegen, tot bij kasteel Beverwaard in Werkhoven. Daar verschijnen
vooral ommetjesmakers, al dan niet met hond, op mijn pad.
Mijn schoenen en broek zitten vol grijze modderspetters dus ik sta
verbaasd dat de man, die me met stevige pas tegemoet komt, op
sandalen met geitenwollensokken loopt. Tegen zijn zij hangt een
fototas. Op mijn vraag of ik even met hem mee mag lopen, komt
direct een duidelijk ja. Peter, een leraar die twaalf jaar geleden vervroegd
met pensioen ging, neemt meteen het heft in handen. Ik
loop niet met hem mee, maar hij met mij, richting Odijk, en steekt
meteen van wal over zijn wandelclub die SOP-wandelingen organiseert
(*).
Voor hem begon zijn wandelpassie nadat hij merkte dat zijn
lichaam de dagelijkse hardloopronde niet meer zo goed verteerde.
Vroeger had hij wel eens een vierdaagse gelopen, maar hij wilde
gewoon hard rennen. Lang, zestig kilometer vond hij leuk, en liefst
pittig omhoog. Nu wandelt hij elke dag, meestal met zijn vrouw.
“Dat rondje van tien kilometer met haar heb ik er vandaag al op
zitten, maar het is zo’n mooi weer, dan ga ik nog een keer.” Hij is
op weg naar huis van een stuk langs de Kromme Rijn waar hij op
zoek was naar een ijsvogel. Trots laat hij zijn catch-of-the-day zien
op zijn camerascherm.
Naast natuurbeleving zoekt hij op zijn wandeltochten de fysieke
uitdaging en het gezellig samenzijn. Die vindt hij elke woensdag op
de SOP-wandeltochten. Dan loopt hij samen met gemiddeld vijftig
mensen van wie hij de meeste kent. “Het is een hechte groep, die
goed op elkaar let.” Wat de mooiste wandeling is die hij ooit
gemaakt heeft? Daar hoeft hij niet over na te denken: “De Heuvel-
4daagse, die gaat lekker omhoog door het Limburgse Heuvelland
en die is echt jaloersmakend goed georganiseerd.” Dat laatste probeert
hij met het bestuur, waarin hij de secretaris is, ook met
Samen Op Pad te bereiken.
Nadat hij me naar de beste plek voor een foto heeft geleid, en me
tussen neus en lippen door op een ijsvogeltje tussen het riet wijst,
nemen we afscheid. Hij loopt in stevig tempo terug op zijn sandalen,
ik spoed me naar huis, waar ik de klei met moeite van mijn
wandelschoenen schrob.
Peter langs de Kromme Rijn bij Odijk.
(*) Samen op Pad
Deze stichting organiseert wekelijks een groepswandeling die wordt
voorbereid door een van de wandelaars. Er wordt gewandeld in Midden-
Nederland. Je meldt je aan via www.samenoppad-wandelen.nl (€ 3,50 per
keer) waar ook de agenda te vinden is. Onderweg is er een versnapering
en een stop in een sportkantine of een horecagelegenheid.
1-2023 Wandelmagazine 69

Inspiratie van onze adverteerder
Schotse wandelingen en whisky
aan boord van tallship Thalassa
Schotland doet het hart van
menig wandelaar sneller
kloppen. Wie kent ze niet,
de Cairngorms, de West
Highland Way, de route
langs Loch Ness? Het vasteland
van Schotland is prima bereikbaar
maar de Schotse eilanden zijn dat niet.
Fantastisch om daar te wandelen, maar hoe
kom je er?
De stoere en tegelijk comfortabel uitgeruste
Nederlandse driemastbarkentijn Thalassa
biedt maximaal 30 gasten een geheel
verzorgde reis aan naar een aantal van de
Schotse eilanden van de Binnen Hebriden.
De reis begint vanaf het mooie havenplaatsje
Oban. Op de eilanden Mull, Tiree,
Colonsay, Islay en bij Campbeltown op het
schiereiland Kintyre zijn wandelingen uitgezet.
Deze routes zijn goed begaanbaar en
de hoogteverschillen zijn maximaal 142
meter. Wandelend over afwisselend goede
paden en soms drassig terrein maakt u kennis
met de cultuur, de geschiedenis en de
natuur van deze mooie streek.
Op het eiland Mull leggen we aan in Tobermory.
Daar is keuze uit twee wandelingen
van 5-6 km, een naar de vuurtoren in het
noorden, de andere door Aros park met
haar watervallen. De wandelingen op Tiree
en Colonsay zijn uitdagender, langer en
bieden nog meer schitterende natuur.
Tijdens de reis passeren we 11 whisky distilleries.
Voor whisky-liefhebbers is Islay
bekend omdat daar kenmerkende,
geturfde whisky’s worden gemaakt. Een
uitgelezen kans om wandelingen te combineren
met een bezoek aan enkele van deze
distilleries.
De laatste haven is Campbeltown. Daar is
een korte wandeling met heel mooie uitzichten
over de baai gepland. Op de terugweg
naar Troon is misschien in de verte de
kust van Ierland te zien, wellicht een goed
idee voor een volgende tocht aan boord van
Thalassa…
Wilt u een dag niet wandelen? Blijf rustig
aan boord met een boek, geniet van zeehonden
in de haven of bezoek de lokale
pub. In Schotland is er altijd aanspraak.
De wandelingen kan ieder op eigen gelegenheid
en tempo uitvoeren maar natuurlijk
ook onder begeleiding van Gerard
Spaans, onze wandelgids.
Nieuwsgierig?
Aan boord: 26 augustus 2023 in Oban
Van boord: 2 september 2023 in Troon
Prijs per persoon: € 1275,00
https://www.tallshipthalassa.nl/nl/
groepsreizen/zeil-en-wandelreizen
70 Wandelmagazine 1-2023

In het volgende nummer
Foto: Koen Driessens
De ontdekking van
België’s uitersten
• Gaume, de Provence van België
• Art nouveau en duinen aan de
West-Vlaamse kust
• Hoge Kempen Trail
La Palma
Wandelen na de
vulkaanuitbarsting
Jura
Over het Zoutpad
Oberösterreich
Keizerlijk wandelen
Oulu, Finland
De Route van
het Noorden
Het volgende nummer van Wandelmagazine ligt op 20 juni 2023 in de winkel. Nog geen abonnee? Meld je voor
8 juni aan, dan krijg je het nieuwe nummer al op 16 juni thuisgestuurd! www.wandelmagazine.nu
Jaargang 44, nummer 1, voorjaar 2023
Wandelmagazine is een uitgave van
Virtùmedia en verschijnt driemaandelijks
Hoofdredactie
Jonathan Vandevoorde
Eindredactie
Marcia van Bijnen
Redactie
Judith van Bilsen, Jan Erik Burger, Daan
Couwenbergh, Rick Eggink, Hans Farjon,
Willy van de Riet, Bert Stok
Werkten mee aan dit nummer
Marco Barten, Ruud Beunderman, Paul van
Bodengraven, Noes Lautier, Fatima van der
Maas, Vladimir Mars, Frank Moll
Vormgeving
Twin Media bv, Zeist
Sanne Heuker
Cartografie
UvA-kaartenmakers
Bladmanagement/advertenties
Klaartje Grol, kgrol@virtumedia.nl,
Telefoon +31(0)30-3031295
Marketing & samenwerkingen
Arjen van Wifferen,
avanwifferen@virtumedia.nl
Telefoon +31(0)30 307 5780
Druk
Veldhuis Media b.v., Meppel
Distributie
Betapress, www.betapress.nl
Uitgever
Virtùmedia, Pepijn Dobbelaer,
Postbus 595, 3700 AN Zeist
info@virtumedia.nl
Telefoon +31(0)30-6920677
Abonnementen
De prijs voor een abonnement in NL
en B bedraagt € 32,99 per jaar
(alleen bij automatische incasso, per
factuur € 5,– extra, verschijnt 4 x per jaar).
Tarieven voor EU of daarbuiten zie:
www.wandelmagazine.nu.
Abonnementen kunnen bij ieder
nummer ingaan en worden elk jaar
vernieuwd. Aanmelding kan via
onze website of via de
klantenservice +31 (0)85-0407400
of klantenservice@virtumedia.nl
(ook voor vragen over bezorging).
Adreswijzigingen dienen schriftelijk
te worden doorgegeven met
vermelding van de oude en nieuwe
adressering en het nieuwe
telefoonnummer.
Opzeggingen dienen schriftelijk
met een termijn van minimaal
1 maand te worden doorgegeven.
© Wandelmagazine. Niets uit deze
uitgave mag op welke wijze dan ook
worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de
uitgever en de auteurs.
ISSN 0168-9126

Wandelpaden naar hoge bergtoppen, door heerlijk geurende naaldbossen
en natuurparken, langs bisses, over historische routes, of over
hangbruggen en door wijngaarden. Wallis is een echt wandelparadijs
en zowel voor ervaren hikers als voor recreatieve wandelaars is er heel
wat natuurschoon te ontdekken. Er zijn een aantal obstakelvrije paden
en heel originele wandelroutes met allerlei activiteiten om de fauna en
flora van dichtbij te kunnen bewonderen.
visitvalais.ch