COLLECT Nederland September 2023

collect
€ 6,95 / september 2023 / n° 6
De Brueghels
Dynastie door de eeuwen heen
De Lange Mars
van Ai Weiwei
Carlo Bugatti
Meubelen zonder weergave

Cornelis Paulus van Pauwvliet
An Important Dutch Collection
Veiling: New Bond Street, Londen | 21 november 2023
KIJKDAGEN
Luther Museum
Nieuwe Keizersgracht 570
1018 VG Amsterdam
13, 14, 15 oktober
10:00 - 17:00 uur
CONTACTGEGEVENS
020-6709701
amsterdam@bonhams.com
bonhams.com/auction/29057

Eugène Brands
ONDER DE BOS
Werner Berg, Sommer, 1934, Werner Berg Museum Bleiburg/Pliberk
info & tickets
chabotmuseum.nl
museumparkvillas.nl
VANAF
16 SEP
2023
www.noord-veluws-museum.nl
Winckelweg 17a
8071 DN Nunspeet
van
t/m
2023
01.07
03.12
Venator & Hanstein
Book and Print Auctions
HERFSTVEILINGEN 2023
22 SEPTEMBER
BOEKEN MANUSCRIPTEN
AUTOGRAFEN OUDE GRAFIEK
23 SEPTEMBER
MODERNE GRAFIEK
HEDENDAAGSE GRAFIEK
M. v. Aitzing. De Leone Belgico. 1583.
Cäcilienstrasse 48 · 50667 Keulen · Tel. +49-221-257 54 19 · venator@lempertz.com · www.venator-hanstein.de
AAA-Sept23-V&H-dutch.indd 1 27.07.23 18:34

Inhoud
SEPTEMBER 2023
www.collectkaj.nl
Yayoi Kusama
in Nederland
De onvergelijkelijke
Carlo Bugatti
30
48
Sarah Lucas:
kitsch als
kritiek
58
VOLG ONS OP INSTAGRAM
@ARTMAGAZINECOLLECT
COLOFON
hoofdredacteur
els bracke
redactie
christophe dosogne
trice hofkens
layout
renaldo candreva
freek lukas
eindredactie
annemiek van grondel
redactiesecretariaat
tel. +32 (0)9 216 20 20
collect@ips.be
www.collectaaa.be
verantwoordelijke uitgever
Patrick Snoeck
Begijnhoflaan 464G/Gent
met regelmatige
medewerking van
gilles bechet
tamara beheydt
mariska doesburg
bernadette van der goes
gwennaëlle gribaumont
anne hustache
robert-jan van ravensteijn
belinda visser
anton vos
koos de wilt
website
www.collectkaj.nl
adverteren in COLLECT
joris van glabbeek
tel. +32 (0)9 216 20 24
collect.net@ips.be
oplage
20.000 exemplaren
abonnementen
negen nummers:
nederland: € 44,50
belgië: € 44,50
europa: € 65,00
opgave en vragen over
abonnementen
Abonnementenland
Postbus 20
1910 AA Uitgeest
Tel. 0251-257924
klantenservice@aboland.nl
€ 0,10 per minuut
www.bladenbox.nl voor
abonneren of www.aboland.nl
voor adreswijzigingen en
opzeggingen
cover
Ai Weiwei, Grapes, 2011, 40 houten
stoelen. Privécollectie. Foto: Albertina,
Wenen, Lisa Rastl en Reiner Riedler.
© 2022 Ai Weiwei. Te zien op de
overzichtsexpositie Ai Weiwei – In Search
of Humanity in Kunsthal Rotterdam.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/
of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
of op welke andere wijze ook zonder toestemming van
de uitgever. meningen, feiten, weergegeven in ondertekende
artikelen of bijdragen aan dit blad vallen onder
de verantwoordelijkheid van de betreffende auteur.
redactie en uitgever zijn hiervoor niet aansprakelijk.
COLLECT is niet verantwoordelijk voor de inhoud van
de geplaatste advertenties. Enkel de adverteerder kan
hiervoor aansprakelijk worden gesteld.

De Lange Mars
van Ai Weiwei
Edito
42
De Brueghels
60
Ligt voor velen van ons de jaarlijkse vakantie
achter de rug, wij nemen je opnieuw
mee op reis door de boeiende wereld
van kunst en cultuur. In deze editie staan
opmerkelijke kunstenaars, historische
meesters en inspirerende gebeurtenissen
centraal. In ruim vier decennia heeft
Ai Weiwei een indrukwekkend, uiterst
gevarieerd en paradoxaal oeuvre tot stand
gebracht. Als kunstenaar en activist put hij
inspiratie uit zijn eigen levensloop en de
wereldgebeurtenissen. Vanuit Rotterdam
nodigen we je uit om de vele facetten van
zijn werk te ontdekken op een overzichtstentoonstelling
die je ogen opent voor
zijn meeslepende wereldvisie. De familie
Brueghel speelde eeuwenlang een belangrijke
rol in de Vlaamse schilderkunst, te
beginnen met stamvader Pieter Brueghel
de Oude. Het Noordbrabants Museum in
‘s-Hertogenbosch belicht met trots maar
liefst vijf generaties kunstenaars uit deze
beroemde schildersdynastie. We duiken in
hun tijdloze werken, terwijl we nadenken
over hoe oude iconografie en verwijzingen
hun plaats in een veranderende wereld
blijven vinden.
Geen nummer van COLLECT is compleet
zonder een blik op de kunstmarkt. Oude
meesters zijn vaste waarden in de kunstgeschiedenis
en hebben in principe niet te
lijden onder de veranderende trends. Hun
ouderdom is echter tegelijk ook een handicap:
oude iconografie en de mythologische,
historische en religieuze verwijzingen vallen
tegenwoordig bij veel minder mensen
in de smaak. Toch bewijst het grote succes
van de recente Vermeer-tentoonstelling in
het Rijksmuseum dat meesterwerken van
bijna vier eeuwen geleden nog steeds voor
een massale opkomst weten te zorgen.
Voor degenen die na twee maanden zomerpauze
weer volledig ondergedompeld willen
worden in de bruisende creatieve scene
bieden de komende maanden talloze mogelijkheden.
Evenementen zoals Unseen,
Art Noord en Art The Hague staan klaar om
je te verwelkomen en je te laten proeven
van nieuwe kunstvormen en opkomende
talenten. In deze editie van COLLECT
wacht een panoramische trip door kunst
en cultuur op je. Geniet van deze ontdekkingsreis
en laat je inspireren.
Els Bracke
RUBRIEKEN & COLUMNS
8 Up to date
12 Kopstukken
14 Musea
18 Galeries
22 De wandeling met Roderick van der Lee
26 Binnenkijken bij Inti Hernández
72 Hollands Glorie: tabaksdoos
uit Ouderkerk
74 In de kantlijn van de kunstmarkt:
Prix de Rome
DOSSIERS
30 Yayoi Kusama in Nederland
34 Gertrude Stein: aan het hoofd
van de avant-garde
38 Oude kunst: een kieskeurige markt
42 Dynastie door de eeuwen heen:
De Brueghels
48 De onvergelijkelijke Carlo Bugatti
54 Antoni Tàpies: innerlijke muren
58 Sarah Lucas: kitsch als kritiek
60 De Lange Mars van Ai Weiwei
64 Het mes: veelvormig wapen
en instrument
VEILINGEN
74 Veilingen wereldwijd
82 Veilingen Nederland
AGENDA
94 Auction calendar
96 Fair calendar
98 Gallery calendar
98 Museum calendar
100 Adressen & websites
101 Zoekertjes
Op de hoogte blijven
van alle nieuwtjes?
Meldt u nu aan voor onze maandelijkse
nieuwsbrief door uw e-mailadres
te mailen naar collect@ips.be.

UP TO DATE
Liefde en vriendschap in de kunst
->
Jan Schoonhoven, 64 rectangles, 1965. Collectie Museum
Prinsenhof Delft. Foto: René Gerritsen.
© Pictoright Amsterdam 2023.
->
Jan Worst, Wishful Scrutiny, 2019, olieverf op doek, 140 x 100 cm. Privécollectie. © de kunstenaar.
Foto: Peter Tahl.
Naar aanleiding van de 70e verjaardag van
de kunstschilder Jan Worst heeft Museum
More in Gorssel de eerste museale
overzichtstentoonstelling georganiseerd
in Nederland. Worst creëert gefantaseerde
miniwerelden, of zoals de titel al zegt, A
Curious Universe. Nog te zien t/m 29-10.
www.museummore.nl S Dat Rembrandt
een hartstochtelijke man was, blijkt uit Rembrandt
& de liefde in het Museum Rembrandthuis.
Aan de hand van vijftig etsen
uit de eigen collectie kun je alle voorliefdes
van Rembrandt, zowel in het leven als in de
kunst, ontdekken via acht thema’s. Laat je
nog t/m 15-10 verleiden! www.rembrandthuis.nl
S In de expositie Withoos en Van
Wittel hangen meester en leerling zij aan zij.
De 17e-eeuwse meester Mathias Withoos
uit Amersfoort onderwees van Wittel in het
schilderen van stadsgezichten. Vermoedelijk
werkten ze samen aan Gezicht op Amersfoort
dat onlangs gerestaureerd is en nu
terug te zien in Museum Flehite. De schilderijen
van beide grootmeesters worden
gecombineerd met beelden van fotograaf
en hedendaags vedutist Hans Wilschut.
Nog t/m 31-12. www.museumflehite.nl S De
bijzondere vriendschap tussen de Delftse
beeldend kunstenaar Jan Schoonhoven
en de Duitse fotograaf Lothar Wolleh krijgt
een eerbetoon in de expo Lothar Wolleh
ziet Jan Schoonhoven in Museum Prinsenhof
Delft. Beiden deelden een fascinatie
voor de werking van ritme en licht. Reliëfs
en tekeningen van Schoonhoven worden
samengebracht met Wollehs fotografie,
die een nieuwe kijk biedt op het leven en
oeuvre van de kunstenaar. Nog t/m 07-01.
www.prinsenhof-delft.nl S Ray Caesar, een
van de belangrijkste vertegenwoordigers
van het popsurrealisme en grondlegger van
de digitale kunst, toont vijf nieuwe werken
bij KochXBos Gallery in Amsterdam.
In A Perfectly Natural Biological Variation
verbeeldt Caesar zijn innerlijke wereld, het
onderbewuste en het denken. Van 02 t/m
30-09 bij www.gallery@kochxbos.com S
Dit najaar opent in het H’ART Museum,
het voormalige Hermitage Amsterdam, de
expositie Julius Caesar – Ik kwam, ik zag en
ging ten onder. Het levensverhaal van deze
legendarische veldheer wordt in negen
scènes verteld aan de hand van bijna 150
eeuwenoude objecten en beelden. Ook de
veldslag aan de samenvloeiing van de Maas
en Waal komt aan bod. Oordeel zelf hoe we
anno 2023 naar Caesar kijken. Vanaf 16-09
t/m 20-05. www.hermitage.nl/nl/hartmuseum
S Bij Westeneng Fine Art is er een
verkooptentoonstelling van 21 t/m 23-09
van het werk van de schilder Olav Cleofas
van Overbeek. Zijn trompe-l’oeuils worden
gekenmerkt door de bijzondere reflectie,
licht en kleur. www.westeneng-art.nl
Erratum
Op pagina 75 van de zomereditie van COLLECT is
abusievelijk gesteld dat Rosalba Carriera overging
van ivoor naar perkament als ondergrond voor
haar miniaturen. Het omgekeerde is juist: zij
was (hoogstwaarschijnlijk) de eerste die haar
miniaturen op ivoor als ondergrond schilderde en
daarmee juist afzag van perkament, dat voorheen
werd gebruikt.
8

UP TO DATE
Een hoofdzonde en een doorkijkje
->
Cornelis van Haarlem (1562-1638), Keukenstuk met vrolijk gezelschap, keukenmeid en pluimveehandelaar,
1596, olieverf op doek, 137 x 198 cm. Collectie Frans Hals Museum. © Frans Hals Museum.
->
Samuel van Hoogstraten (1627-1678), Lezende
jongeman in een Renaissancepaleis, perspectiefstuk,
1662-1667, 238 x 173 cm. Collectie
Dordrechts Museum. Foto: Bob Strik.
Het Frans Hals Museum heeft het enige
en nog bekende keukenstuk van de schilder
Cornelis van Haarlem (1562-1638) aangekocht.
Dit typisch Haarlemse genre komt
voort uit de Vlaamse schilderkunst. Van
Haarlem verbleef tussen 1581 en 1583 in
Antwerpen en heeft daar zeker inspiratie
opgedaan voor dit schilderij. Het werk wordt
eind 2024 gerestaureerd maar is nu al te zien
in het museum. www.franshalsmuseum.nl
S Kunstmuseum Den Haag heeft twee
kunstvoorwerpen herverworven: een zeldzame
zilveren bekerschroef, een rijkversierde
houder van een glas uit 1642 en een
14e-eeuwse schaal uit Kashan in Iran. De
bekerschroef is het vroegst bekende werk
van de beroemde Haagse zilversmid Andries
Grill. De collectie Haags Zilver is ondertussen
uitgegroeid tot meer dan 300 voorwerpen.
S www.kunstmuseum.nl S Het Mauritshuis
heeft nu twee van de zeven hoofdzonden
in bezit. Onlangs verwierf het De IJdelheid,
een uniek schilderijtje van de Vlaamse
kunstenaar Adriaen Brouwer (1605-1638). Het
werk maakt deel uit van een reeks van zeven
panelen die elk een hoofdzonde vertegenwoordigen.
Wellust bevindt zich ook in de
collectie van het Mauritshuis, de andere vijf
zijn nog steeds zoek. www.mauritshuis.nl
S Het Dordrechts Museum heeft ook een
nieuwe aanwinst: een groot perspectiefstuk
of doorkijkje van Samuel van Hoogstraten
(1627-1678). Lezende jongeman in een
Renaissancepaleis is in dit genre een van de
grootste (238 x 173 cm), met talloze doorkijkjes
en fraaie details waarnaar je kunt blijven
kijken. Het was recent in het bezit van de
Franse modeontwerper Hubert de Givenchy.
Met dit topstuk heeft Het Dordrechts Museum
nu de grootste en meest veelzijdige
collectie ter wereld van deze intrigerende
kunstenaar. www.dordrechtsmuseum.nl
Zilvertriënnale 2023:
schitterende creaties bij DIVA
Dit jaar vindt de Zilvertriënnale 2023 plaats: dé belangrijkste internationale
driejaarlijkse competitie voor hedendaagse zilversmeden georganiseerd
door het Gesellschaft für Goldschmiedekunst en het Deutsches
Goldschmiedehaus Hanau. Ontwerpers worden in deze wedstrijd
uitgedaagd om op zoek te gaan naar de meest innovatieve toepassing
van het materiaal. De winnaar van de hoofdcategorie is Markus Pollinger
met de beker Gefäss 2020. Er waren ook drie Belgische deelnemers, onder
wie David Huycke, die met Cosmic Bubbles de tweede prijs behaalde.
Alle resultaten kan je nog tot 08-10 bekijken in het DIVA Museum in
Antwerpen, dat sinds kort ook in de vaste collectie twintig nieuw erkende
topstukken heeft. www.divaantwerp.be
->
Markus Pollinger, beker Gefäss 2020, 2020, Duitsland,
winnaar Ebbe Weiss-Weingart Prijs. © DIVA Museum.
9

UP TO DATE
Kunst kopen in
een museum
Nederlands enige museale kunstbeurs, Art Noord, markeert
dit jaar zijn vijfjarig bestaan met een jubileumeditie
van 28-09 t/m 01-10. Met 17 gerenommeerde galerieën
en kunsthandels als deelnemers biedt de beurs een toegankelijke
kijk op moderne en eigentijdse kunst uit het
noorden en andere regio’s van Nederland. Kunstliefhebbers
kunnen genieten van een museale ambiance,
terwijl ze kunstwerken bewonderen en te koop aangeboden
zien. Opvallende deelnemers zijn onder andere
Galerie De Vis uit Harlingen, Galerie LYTS uit Woudsend,
Kunsthandel Richard ter Borg en Kunsthandel Peter ter
Braak uit Groningen. Bovendien zullen Rueb Modern
en Contemporary Art, Frank Welkenhuysen Galerie
en Contempo deelnemen, reizend vanuit Eindhoven,
Amsterdam en Rotterdam om deel uit te maken van dit
kunstzinnige evenement in het Noorden. Voor meer
informatie, bezoek www.museumbelvedere.nl.
->
Herr Seele, De oogbol, olieverf op doek, 2021, 80 x 60 cm. (c) de kunstenaar.
Te zien bij Kunsthandel De Vries op Art Noord.
Talent spotten op Art The Hague
Van 4 tot 8-10 vindt de tiende editie van Art
The Hague plaats. In de afgelopen tien jaar
heeft deze kunstbeurs zich stevig gevestigd
in zowel de kunstwereld als het beurslandschap.
Oprichter Axel Lemmens benadrukt
dat naast de galeries en kunstenaars,
bijzondere programma’s en ontmoetingen
een essentiële rol zijn gaan spelen. Art The
Hague werd in 2013 opgericht op basis van
gesprekken die Lemmens had gevoerd in de
lokale kunstscene. Gedurende de afgelopen
tien jaar is het sociale aspect van het evenement
sterk benadrukt. Diverse mensen,
zowel binnen als buiten de kunstwereld,
waaronder kunstenaars, galeriehouders,
talentontwikkelaars, verzamelaars en liefhebbers,
ontmoeten elkaar door workshops,
lezingen en rondleidingen. Art The Hague
heeft nu een uitgebreid programma dat
een breed publiek met elkaar verbindt. Dit
jaar staat het thema ‘Talent’ centraal tijdens
Art The Hague. Het draait om de kunstenaar
en diens talent, en alles wat erbij komt
kijken om dat talent te ontwikkelen. Het
evenement heeft de internationaal bekende
kunstenaar Sarah Maple als themakunstenaar
uitgenodigd. Maple staat bekend om
haar controversiële en gedurfde werken
die nadenken over identiteit, religie en het
politieke klimaat stimuleren. Art The Hague
heeft in de afgelopen jaren niet alleen
diverse galeries aangetrokken, maar ook
programma’s die verder gaan dan traditionele
tentoonstellingen. Er zijn symposia over
talent en scouting, lezingen over kunst en
kunstenaarschap, masterclasses voor jonge
verzamelaars en meer. Het evenement
brengt gerenommeerde galeries samen
met jonge en opkomende namen, waardoor
een breed scala aan kunst en creatieve
expressie wordt tentoongesteld.
S www.artthehague.nl
->
Sarah Maple, The Most Heightened State of
Being Female No 7. © de kunstenaar. Met
toestemming van KochxBos gallery.
10

UP TO DATE
Septemberbeurzen barsten los
in Parijs en New York
->
Nour Elbasuni, Friday Afternoon, 2021, olieverf op doek. © de kunstenaar. Met toestemming van
galerie Hunna Art (Verenigde Arabische Emiraten) op Menart Fair Paris.
->
Hadassah Emmerich, Pink Pineapple, 2023,
olie- en acrylverf op canvas, 220 x 114 cm.
© de kunstenaar. Met toestemming van
Galerie Ron Mandos. Te zien op The Armory
Show New York.
Parcours des mondes, een van de meest
prestigieuze evenementen ter wereld op
het gebied van tribale kunst en etnografica,
voor het eerst georganiseerd in 2002, droeg
bij aan de bevordering van tribale kunst en
etnografische artefacten in de kunstwereld
en zette zo Parijs op de kaart als belangrijke
bestemming voor liefhebbers van deze
kunstvorm. Het evenement, dit jaar van 05
t/m 10-9, trekt verzamelaars, galeriehouders,
kunstenaars en kunstliefhebbers van
over de hele wereld aan en vindt plaats in
de historische wijk Saint-Germain-des-
Prés in het 6e arrondissement. Uitgebreide
collecties tribale kunst, inheemse artefacten
en etnografica waaronder maskers,
sculpturen, sieraden, textiel, aardewerk en
andere zeldzame en fascinerende voorwerpen,
uit diverse regio’s als Afrika, Oceanië,
Noord- en Zuid-Amerika en Azië, zijn er te
zien. Naast de beurs zijn er ook lezingen,
tentoonstellingen en speciale evenementen
om bezoekers een dieper inzicht te geven
in de culturele context en de geschiedenis
van de kunstwerken. www.parcours-desmondes.com
S Het is zeker de moeite om
in september in Parijs te verblijven waar
kunstbeurzen elkaar non-stop opvolgen.
Voor de ontluikende kunst uit het Midden-
Oosten moet je van 14 t/m 17-09 in Palais
d’Iéna zijn, waar de derde editie van Menart
Fair Paris voor het eerst plaatsvindt.
Deze hedendaagse en moderne kunstbeurs
is een platform voor kunstenaars uit
de Levant, de Arabisch-Perzische Golf en
Noord-Afrika, geselecteerd door toonaangevende
galeries. www.menart-fair.com
S Maar ook design (Paris Design Week,
07 t/m 16-09 ) met www.maison-objet.
com en keramiek (Parcours de la Céramique
et des Arts du Feu, 19 t/m 23-09)
krijgen in de Franse hoofdstad uitgebreid
aandacht. S Over de oceaan is New York de
place to be. The Armory Show, die sinds
2021 de overstap maakte van de lente naar
de nazomer om minder in concurrentie te
gaan met de steeds voller wordende kunstagenda
van New York, partnert voor het
eerst met de gelijktijdige fotografiebeurs
Photofairs New York in het Javits Center.
Van 08 t/m 10-09 nemen meer dan 140
galeries, waaronder de New Yorkse steunpilaren
James Cohan, 303 Gallery, Kasmin en
Sean Kelly, evenals Victoria Miro uit Londen,
Instituto de Visión uit Bogota, Almine Rech
uit Parijs, maar ook de vier zogenaamde
megagaleries met hoofdkantoor in New
York – Gagosian, David Zwirner en Pace
– evenals Hauser & Wirth deel aan een van
de grootste kunstbeurzen ter wereld. www.
thearmoryshow.com en www.photofairs.
org S Van 07 t/m 10-09 keert Independent
20th Century terug naar New York met
een focus op autodidactische kunstenaars.
Deelnemende galeries worden uitgenodigd
door Matthew Higgs, de oprichter van
de beurs, met als doel de hedendaagse
kunstcanon te herdefiniëren en te verbreden
en gesprekken op gang te brengen die
misschien nog niet eerder hebben plaatsgevonden
of die allang hadden moeten
plaatsvinden. www.independenthq.com
11

Kopstukken
Thomas Eyck
Op 4 juli is designuitgever Thomas
Eyck op 59-jarige leeftijd overleden.
Hij stond bekend als vooraanstaand
uitgever van hedendaagse vormgevingsproducten
in Nederland. Met
zijn designlabel t.e. bracht hij sinds
2007 meer dan tweehonderd producten
van ongeveer twintig verschillende
ontwerpers op de markt.
Deze producten werden vervaardigd
met behulp van ambachtelijke technieken,
zoals tingieten, vlaskaarden
en rietvlechten.
Brice Marden
Op 9 augustus is de kunstwereld een
van haar helden verloren met het
overlijden van Brice Marden (°1938).
De schilder stond bekend om zijn
abstracte en minimalistische
werken en heeft een cruciale rol
gespeeld in het herdefiniëren van
de schilderkunst, vooral tijdens
de jaren 60 toen velen het canvas
als medium leken af te schrijven.
Door de jaren heen heeft Marden
verschillende minimalistische stijlen
verkend en geïncorporeerd in zijn
werk. In 1984 maakte hij echter
een opmerkelijke wending door te
breken met monochrome stijlen
en zich te storten op bedrieglijk
eenvoudige, maar diepgaand
bewerkte wervelingen van verf.
Deze wervelingen waren vaak
geïnspireerd op oosterse kalligrafie,
waardoor Marden’s werk een nieuwe
dimensie kreeg. Zelfs tot vlak voor
zijn overlijden in New York bleef
Marden actief bezig met schilderen.
@ Getty Images.
© Milk Decoration.
Jan Sierhuis
Kunstenaar Jan Sierhuis, bekend
om zijn vriendschap met leden van
de Cobra-beweging, is op 4 juli op
94-jarige leeftijd overleden. Sierhuis
had nauwe banden met kunstenaars
als Karel Appel en Corneille, hoewel
hij vanwege zijn leeftijd niet officieel
tot de Cobra-groep behoorde.
Hij schilderde voornamelijk
stadsgezichten tijdens de Tweede
Wereldoorlog, geïnspireerd door
George Hendrik Breitner, waarna
hij zich na de oorlog ontwikkelde
tot een expressionistisch schilder,
beïnvloed door onder anderen Van
Gogh, Matisse en Picasso. Sierhuis
liet een aanzienlijke collectie van
zijn werk achter, met naar verluidt
nog vier- tot vijfhonderd schilderijen
in zijn atelier.
© ANP/Maria Austria Instituut.
Bart Drenth
Bart Drenth, voormalig algemeen
directeur van kunstbeurs Tefaf,
heeft begin juni per direct zijn
functie neergelegd. Dit volgde
op controverse rond zijn antiwoke
tweets, zoals beschreven
door een Artnet-columniste.
Drenth bekleedde eerder diverse
bestuursfuncties, waaronder bij
de Koninklijke Bibliotheek (2009),
Paradiso (directeur en voorzitter van
de raad van toezicht tot 2017), Het
Nieuwe Instituut (2013), Openbare
Bibliotheek Amstelland (2018) en
de Stichting Nationaal Museum
van Wereldculturen (2021). Hij heeft
aangekondigd dat hij zich nu weer
zal richten op zijn adviesbureau,
Bart Drenth Advies.
© R.V.
Françoise Gilot
Françoise Gilot, die bekend stond
om haar relatie met Pablo Picasso
en in 1964 beroemde memoires
schreef over hun tumultueuze
verhouding, is op 6 juni op 101-jarige
leeftijd overleden. Gilot werd
oorspronkelijk vaak beschouwd
als een van Picasso’s muzen, maar in
de afgelopen decennia is haar status
verschoven naar die van individueel
kunstenaar met haar eigen unieke
waarde. Pas op haar honderdste jaar
beleefde ze een bijzondere mijlpaal
toen een werk van haar, een liefdevol
portret van haar dochter Paloma uit
1965, de grens van één miljoen euro
doorbrak op een veiling.
© Salk Institute.
12

Francesco Stocchi
Francesco Stocchi (°1975), conservator
moderne en hedendaagse
kunst van Museum Boijmans
Van Beuningen, wordt artistiek
directeur bij MAXXI, het Nationaal
Museum voor de Kunsten van de
21e eeuw, in Rome. Stocchi begon
op 1 januari 2012 bij Museum
Boijmans Van Beuningen. Hij heeft
een belangrijke rol gespeeld in het
tentoonstellingsprogramma en
het collectiebeleid en aanzienlijk
bijgedragen aan de internationale
reputatie van het museum.
© R.V.
Charlotte Rulkens
Charlotte Rulkens (°1991) is
toegetreden als het jongste lid
ooit van de raad van toezicht
van Museum Rembrandthuis.
Ze neemt de positie over van Jan
van Adrichem. Rulkens heeft een
achtergrond als kunsthistoricus
en museumconservator en is
gespecialiseerd in de Nederlandse
17e-eeuwse schilderkunst. Ze
heeft gewerkt in verschillende
gerenommeerde musea.
© R.V.
Ali Keles
De Vereniging Bedrijfscollecties
Nederland (VBCN), een onafhankelijk
non-profit kennisnetwerk voor
Nederlandse bedrijven en (semi)
publieke instellingen met een kunstcollectie,
heeft nog voor de zomer Ali
Keles (°1983) aangesteld als nieuwe
voorzitter.
Met Keles wil VBCN verder inzetten
op de professionalisering en het
intensiveren van de samenwerking
met de Nederlandse culturele en
museale sector, maar ook die tussen
de aangesloten bedrijfscollecties
onderling.
© R.V.
Benno Tempel
Karin van Gilst
Jasper van den Ende
Dit jaar is de Harry Penningsprijs
voor jong fotografietalent toegekend
aan Jasper van den Ende. De prijs
is vernoemd naar de oprichter
van een van de eerste fotogaleries
in Nederland. Van den Ende is
een veelbelovende fotograaf, die
zich bezighoudt met optische
beeldtechnieken om de door
de mens gemaakte wereld te
onderzoeken en te bevragen. De
jury bestond uit Hendrik Driessen,
curator en voormalig directeur van
Museum De Pont, Roos Schouw,
hoofdredacteur van Focus en
fotograaf Martijn van de Griendt.
© Will Rooijakkers.
De raad van toezicht van het
Kröller-Müller Museum heeft
aangekondigd dat Benno Tempel
(°1972) op 1 november de nieuwe
algemeen directeur van het
museum wordt. Hij volgt Lisette
Pelsers op, die 1 januari 2024 met
pensioen gaat. Tempel, een ervaren
kunsthistoricus, is momenteel
directeur van het Kunstmuseum
Den Haag.
© Robin de Puy.
Karin van Gilst is officieel benoemd
als de nieuwe directeur van het
Foam Fotografiemuseum Amsterdam,
met ingang van 1 juli 2023.
Van Gilst, die al sinds september
2022 fungeerde als interim-directeur,
zet haar functie nu op permanente
basis voort. Zij heeft
een uitgebreide achtergrond in de
media- en cultuursector. Zo heeft
ze eerder gediend als zakelijk
directeur van het Stedelijk Museum
Amsterdam, algemeen directeur
van BNNVARA en directeur
van WPG Media. Onder haar leiding
zal Foam op zoek gaan naar
een nieuwe artistiek leider, waarvoor
in september 2023 een open
sollicitatieprocedure begint.
© Barbara Kieboom.
13

MUSEA
La Grande Bleue: schilders
van de Méditerranée
12-09 t/m 07-01
Singer Laren
Laren
www.singerlaren.nl
Werner Berg
het leven
als kunst
16-09 t/m 03-03
Chabot Museum
Rotterdam
www.chabotmuseum.nl
Tijdens de komende herfst
kan men in het Larense
Singer nog even nagenieten
van de zomervakantie aan
de mediterrane kusten. Veel
kunstenaars uit de late 19e en
de vroege 20e eeuw gingen
ons destijds voor en legden
hun verblijf vast in werken
met zonovergoten landschappen
en kusten. Vooral
bij de strand- en zeegezichten
speelde de intense kleur
van het azuurblauw vaak de
hoofdrol. Vandaar dat deze
expositie de titel meegekregen
heeft van ‘La Grande
Bleue’. Er is niet alleen werk
te zien van internationaal
bekende kunstenaars, ook op
onze landgenoten oefende
de Méditerranée kennelijk
haar bekoring uit. Jan Sluijters,
Charley Toorop, Leo Gestel, Isaac Israëls, Hendrik Jan Wolter, Wim Schuhmacher,
Otto van Rees en Wim Oepts zijn dan ook van de partij.
Henri Charles Manguin, Jeanne à l’ombrelle, Cavalière, 1906, olieverf op doek, 61 × 50 cm,
Kunsthalle Bielefeld. © Singer Laren.
Al een aantal jaren toont het Chabot Museum,
naast de werken van de kunstenaar naar wie
het museum genoemd is, kunst van anderen.
Thans vraagt men aandacht voor de Oostenrijker
Werner Berg (1904-1981), wiens schilderijen
geheel in expressionistische stijl zijn. Wat dat
betreft hoort dat werk hier wel op een gastexpositie
thuis. De schilderijen en houtsneden
tonen hoofdzakelijk enigszins boers aandoende
figuren en landschappen. Dat is niet verwonderlijk,
want deze schilder trok zich in 1931 terug
op de boerderij Rutarhof in Karinthië, waar hij
ook veel boerenwerk verrichtte. Dat verhinderde
hem overigens niet contact te onderhouden
met het echtpaar Ada en Emil Nolde in Berlijn.
Dat Nolde er echter voor waakte hem niet al te
zeer te beïnvloeden, is nu in Rotterdam te zien.
Werner Berg, Rakonig Kathi, 1933, olieverf op doek, 75 x
65 cm. © de kunstenaar. © Chabot Museum.
Christoffel & Kate Bisschop
t/m 07-01
Fries Museum
Leeuwarden
www.friesmuseum.nl
Kate Bisschop-Swift naar Franz
Xaver Winterthalter, Portret van
Sophie van Württemberg, koningin
der Nederlanden, ca. 1902, Fries
Museum, collectie Provincie Fryslân,
schenking Kate Bisschop-Swift.
© Fries Museum.
Het was in het Fries Museum altijd even zoeken naar de Hindelooper kamer van Christoffel Bisschop,
maar die speurtocht was het wel waard. Dit keer hoeft dat niet, want de tentoonstelling, die aan
hem en zijn echtgenote gewijd is, is doorspekt met diorama’s die betrekking hebben op hun beider
schilderijen. Op die van Christoffel is bijna altijd het huiselijk leven van de 19e-eeuwse Hindeloopers
te zien. Bij die van zijn van oorsprong Engelse echtgenote waan je je eveneens terug in die eeuw.
Nostalgie van de bovenste plank dus, van een echtpaar dat bij veel kunstliefhebbers een beetje in de
vergetelheid is geraakt. Overigens, zakdoeken meenemen, want het leven in Hindeloopen verliep niet
altijd even vrolijk.
14

MUSEA
Met Vincent
Van Gogh in Drenthe
11-09 t/m 07-01
Drents Museum
Assen
www.drentsmuseum.nl
Een halve
eeuw Marina
Abramović
23-09 t/m 01-01
Royal Academy of Arts
Londen
www.royalacademy.
org.uk
Als Vincent van Gogh zijn schildersezel nooit ergens anders had neergezet
dan in Den Haag, Nuenen, de Borinage of Drenthe, zouden zijn werken
hooguit in enkele provinciale musea te zien zijn en mogelijk zelfs alleen in de
depots daarvan zijn opgeslagen. Maar gelukkig heeft hij zich ook naar Frankrijk
begeven en de schilderijen die hij daar vervaardigde, brengen tegenwoordig
vele tientallen miljoenen euro’s op. Toch is het interessant om Van Goghs
weg naar die hoogtepunten uit zijn laatste levensjaren te volgen en in Assen
heeft men nu de mogelijkheid om met die bij velen onbekende periode uit
1883 nader kennis te maken. Een unieke kans en thuis kunt u zijn Drentse
avontuur nog nader bestuderen door het boek dat deze expositie begeleidt.
Vincent van Gogh, Twee vrouwen in het veen, 1883, Van Gogh Museum. © Drents Museum.
Dat is nog eens een overzichtstentoonstelling
van formaat! De Royal Academy blikt terug
op vijf decennia van artistieke productie
van Marina Abramović (°1946), vanaf haar
schilderopleiding aan de academie voor
beeldende kunsten in Belgrado. Abramović
nam al snel afstand van deze artistieke
discipline en ging zich in de jaren 70 toeleggen
op performances. Ze werd een pionier wat
betreft het gebruik van het eigen lichaam
in kunst. De expositie, georganiseerd in
samenwerking met de kunstenaar, brengt
foto’s, diverse documenten en video’s. We
krijgen onder meer een ‘reconstructie’ te zien
van vier van haar ‘historische’ performances,
geregeld nagespeeld in de zalen door mensen
die werden opgeleid aan het Marina Abramović
Institute. (ah)
Marina Abramović, The Artist is Present, 2010,
performance, New York, The Museum of Modern Art,
met toestemming van The Marina Abramović Archives.
© de kunstenaar. Foto: Marco Anelli.
Evelyn Taocheng Wang
Het licht is rond
17-09 t/m 31-03
Dordrechts Museum
Dordrecht
www.dordrechtsmuseum.nl
Evelyn Taocheng Wang, Dutch
Window, 2022, olieverf op doek, 100 x
80 cm. © de kunstenaar.
© Dordrechts Museum.
Ooit dichtte in 1889 Rudyard Kipling: “East is East, and West is West, and never the twain shall meet.”
Het werk van de in 1981 in Chengdu geboren Evelyn Taocheng Wang, lijkt het tegendeel te bewijzen,
althans in het geschilderde deel van haar oeuvre. Dat bestaat vaak uit een combinatie van beeldtekens,
ontleend aan de kalligrafie of de oude Chinese weergave van de werkelijkheid, met van de westerse
cultuur overgenomen motieven. Dat is niet vreemd, want deze kunstenaar verblijft al een aantal
jaren aan deze zijde van het halfrond en studeerde van 2010 tot 2012 aan de Städelschule te Frankfurt.
De twee volgende jaren bracht zij door bij De Ateliers in Amsterdam. Haar veelzijdig werk bevat dan
ook naar het abstracte neigende schilderingen, installaties en video’s.
15

MUSEA
Füsun Onur verovert Europa
16-09 t/m 28-01
Museum Ludwig
Keulen
www.museum-ludwig.de
Nicolas
de Staël,
in extenso
15-09 t/m 21-01
Musée d’Art Moderne
Parijs
www.mam.paris.fr
Füsun Onur (°1938) staat in Turkije te boek als een vooraanstaande figuur van de
hedendaagse kunst. Ze heeft ook een internationale reputatie opgebouwd, maar
in Europa zijn er nog niet zo veel tentoonstellingen over haar geweest. Daar willen
de conservatoren van het Museum Ludwig met deze overzichtstentoonstelling nu
een mouw aan passen. Op het programma: negentien installaties die het geheel
van haar carrière bestrijken, vanaf haar debuut in Istanbul, waar ze van 1957 tot
1962 beeldhouwkunst studeerde, gevolgd door een opleiding in de Verenigde
Staten. In de jaren 70 en 80 benaderde ze haar sculpturen meer conceptueel en
pakte uit met installaties. In de loop der jaren experimenteerde Onur rond de
band tussen vorm en scheppingsproces. Tegelijk verdiepte ze zich in thema’s
als ruimte en beweging. Zelf geeft ze geen betekenis aan haar werken, maar ze
nodigt de toeschouwer uit er een eigen interpretatie aan te geven. Vandaar dat
het publiek een centrale rol speelt in haar oeuvre. Eveneens belangrijk is haar
band met haar familie en Istanbul, waar ze woont in een huis met uitzicht op de
Bosporus. (ah)
Füsun Onur, Third Dimension in Painting/ Come In, 1981 (detail). © de kunstenaar. Foto: Murat
Germen.
In 2003 hield het Centre Pompidou een
overzichtstentoonstelling over Nicolas de Staël
(1914-1955). Later hebben her en der georganiseerde
expo’s andere facetten van deze grote
naoorlogse Franse kunstenaar belicht. Deze
nieuwe tentoonstelling in het Musée d’Art
Moderne, in Parijs, bouwt hierop verder en presenteert,
behalve meesterwerken zoals Le Parc
des Princes, een ensemble werken die nooit
eerder werden tentoongesteld in Frankrijk.
Deze chronologisch opgevatte overzichtstentoonstelling
zal er zeker op wijzen dat voordat
deze kunstenaar van Russische origine aan zijn
carrière begon in Parijs, hij eerst werd opgevoed
en opgeleid in België, met name aan de
academie voor beeldende kunsten in Brussel,
en daarna aan die in Sint-Gillis. Het is ook in
Belgische musea dat hij zijn roeping vond en
uiteindelijk ook volgde, tegen het advies van
zijn omgeving in. (ah)
Nicolas de Staël, Arbre rouge, 1953, olieverf op doek,
46 x 61 cm. Privécollectie. © ADAGP, Parijs 2023 / foto:
Christie’s.
De spanning van een druppel
09-09 t/m 10-03
Kunstmuseum
St. Gallen
www.kunstmuseumsg.ch
Roman Signer, Grosser Tropfen, 1973,
Kunstmuseum St. Gallen, schenking Ursula
Hauser, 2022.
Het Kunstmuseum in St. Gallen mocht zich onlangs verheugen over een waardevolle
schenking: acht werken van Roman Signer (°1938), komend uit de collectie van Ursula
Hauser. Vijf van die sculpturen dateren van het begin van de jaren 70 en zijn geïnspireerd
door de waarnemingen en experimenten van de kunstenaar met water. Hij testte de
vloeibaarheid, energie en elasticiteit ervan. Zo is zijn werk Grosser Tropfen toegespitst op de
spanning van een druppel, vanaf zijn ontstaan tot zijn val. Het oeuvre van Signer houdt het
midden tussen wetenschappelijk experiment en plastische kunst. De drie andere werken
dateren van de jaren 90 en zijn nu voor de allereerste keer te zien. De expositie vindt plaats
in het Kirchhoferhaus, een prachtig gebouw gelegen tegenover het museum. (ah)
16

MUSEA
Schitterend zilverwerk
t/m 29-10
Museum für Ostasiatische Kunst
Keulen
www.mok.koeln
De vrouw
volgens
Rubens
27-09 t/m 28-01
Dulwich Picture Gallery
Londen
www.dulwichpicturegallery.
org.uk
Van 1891 tot 1908 bouwde de Duitse ingenieur Heinrich Hildebrand zowat overal
in China spoorwegen, fabrieken en andere gebouwen. In die periode kocht hij
ook tientallen kunstwerken om er zijn woning in Tsingtao mee te verfraaien.
Het meeste zilverwerk uit zijn collectie werd vervaardigd in die afgelegen regio
omstreeks 1900. Deze elegante objecten zijn ontstaan uit een combinatie van
Europese vormen en een typisch Chinese versiering: vogels, mythologische
figuren, toneelspelers en literaire taferelen. Het vakmanschap van die edelsmeden
was zonder meer verbluffend. Behalve zilverwerk presenteert het museum ook
werken uit de vaste collectie. Diverse foto’s en archiefstukken documenteren de
handelsrelaties die werden aangeknoopt om het Chinese zilverwerk te exporteren.
(ah)
Koppen en schaal, China, Qing-dynastie, ca. 1901, zilver. The estate of Roesberg/Hildebrand, inv.
Cd 2020,10. ©Rheinisches Bildarchiv Köln. Foto: Marion Mennicken.
Doorgaans denkt men dat Rubens alleen
maar goedlachse en mollige vrouwen met
een rozige teint heeft geschilderd, een en al
sensualiteit. De curators van deze tentoonstelling
vinden die opvatting veel te beperkt. Dat
bewijzen ze aan de hand van een bijzonder
gevarieerd ensemble, bestaande uit portretten
van verschillende soorten vrouwen: vrouwen
met macht, rijke prinsessen en/of edelvrouwen,
vrouwen zoals hij ze zelf graag had (zoals
zijn twee echtgenotes), en ook vrouwen zoals
zijn dochter. Uiteraard zijn ook de wulpse
godinnen, Diana en Venus, te zien, samen met
de veel bravere afbeeldingen van de Heilige
Maagd. Feit is dat sommige vrouwen die
Rubens op bepaalde momenten in zijn carrière
heeft ontmoet hem als kunstenaar deden
evolueren, hem zijn waarden in vraag deden
stellen en zijn voortdurende streven naar de
ideale schoonheid hebben versterkt. (ah)
Peter Paul Rubens, Isabella Infante van Spanje in het
habijt van een Arme Clarisse, 1625, olieverf op doek.
Privécollectie, Antwerpen.
De rol van de handelaar
20-09 t/m 14-01
Musée de l’Orangerie
Parijs
www.musee-orangerie.fr
Amedeo Modigliani, Paul Guillaume, Novo
Pilota, 1915. © RMN-Grand Palais (Musée de
l’Orangerie). Foto: Hervé Lewandowski.
In het Musée de l’Orangerie zijn niet alleen de legendarische Waterlelies van Monet te
bewonderen, maar ook de topcollectie van Paul Guillaume en Domenica Walter. Het beleid van
de conservatoren bestaat erin deze permanente collectie in de kijker te zetten door verschillende
tot nog toe onbekende verbanden te belichten. Ook nu doen ze dat, met een ensemble dat
de relatie belicht tussen Amedeo Modigliani en kunsthandelaar Paul Guillaume, die vanaf 1914
diens werken aan de man bracht. De expo wil duidelijk maken in welke mate de betrekkingen
tussen deze twee personages de carrière van de kunstenaar hebben beïnvloed. Aan de hand
van beroemde werken worden die banden in de artistieke en literaire context van het Parijs van
die tijd geplaatst. We ontdekken hoe Guillaume de werken van Modigliani in de jaren 20 op de
kunstmarkt bracht, zowel in Frankrijk als in de Verenigde Staten. (ah)
17

GALERIES
Sven Kroner
08-09 t/m 14-10
Galerie Fons Welters
Amsterdam
www.fonswelters.nl
Jochen
Mühlenbrink
09-09 t/m 07-10
Gerhard Hofland
Amsterdam
www.gerhardhofland.com
In de hedendaagse landschapsschilderijen van Sven Kroner bij Galerie
Fons Welters komen verschillende elementen van de buiten- en
binnenwereld samen. Soms worden de landschappen geplaatst in
glazen kasten en ingelijst. Zo gaan zij deel uitmaken van het interieur.
Het atelier en het huis fungeren als decor in zijn solo-expositie
Atmosphere. Deze vaak gebruikte visuele elementen verbinden zijn
oeuvre met elkaar. De collectief bekende taferelen worden gebruikt om
te spelen met licht, reflectie en sfeerschepping. Met deze voorstellingen
reflecteert Kroner op de schilderkunst en bevraagt deze op die manier.
(md)
Met zijn schilderkunst
plaatst Jochen
Mühlenbrink zich in de
traditie van eeuwenoud
filosofisch onderzoek
en doet dit op een
hedendaagse manier
die zowel fascinerend
als schokkend is. In zijn
solotentoonstelling J‘M
ADMSKI bij Gerhard
Hofland benadrukt
Mühlenbrink wat
verondersteld wordt de
zichtbare werkelijkheid
te zijn door deze kleine openingen met een
‘hyperscherpte’ die de kijker alle twijfel ontneemt over
de absolute waarheid achter het schilderij. De bewuste
verwarring die hij creëert is werkelijk verbazingwekkend,
schandalig en elegant, en doet denken aan de
versmelting van diverse werkelijkheden zoals René
Magritte dat deed. (md)
Jochen Mühlenbrink, J‘M, 2023, olieverf op doek, 170 x 150 cm. © de
kunstenaar en Gerhard Hofland.
Sven Kroner, Hinter der Tapete, 2023, acrylverf op doek, 160 x 210 cm. © de kunstenaar
en Galerie Fons Welters.
Matthew Day Jackson
14-09 t/m 28-10
GRIMM
Amsterdam
www.grimmgallery.com
In zijn werk houdt Matthew Day Jackson zich bezig met een breed scala aan
onderwerpen. Aan de basis van zijn veelzijdige oeuvre ligt een diepe interesse
in het vinden van overeenkomsten binnen ogenschijnlijke tegenstellingen,
zoals de gelijktijdigheid van schoonheid en horror. Vol met kunsthistorische
toespelingen verwijzen de nieuwe werken in de tentoonstelling Forest Through
the Trees bij GRIMM naar de conventies van het landschap in sciencefictionfilms
en -literatuur. Jackson maakt deze collageachtige werken door afbeeldingen uit
landschapsfotografie en schilderkunst te combineren met alledaagse taferelen die hij
op zijn iPhone heeft vastgelegd. (md)
Matthew Day Jackson, Boulder Lake Tree (after CDF),
2022, olieverf, acrylverf, plastic, epoxy, hout, rvs,
202,6 x 148 x 5,1 cm. © de kunstenaar en GRIMM
Amsterdam/London/ New York.
18

GALERIES
Lotte van Lieshout
10-09 t/m 01-10
Jan van Hoof Galerie
Den Bosch
www.janvanhoofgalerie.nl
Bibi Smit
03-09 t/m 21-10
Galerie Wilms
Venlo
www.galeriewilms.nl
De overzichtstentoonstelling The Inner Space bij Jan van Hoof Galerie
belicht het werk van zeven verschillende kunstenaars. Voor de verbeeldingen
die Lotte van Lieshout in haar schilderijen nastreeft, neemt zij
observaties en ervaringen uit het dagelijkse leven als uitgangspunt.
In figuratieve vorm zijn zij met elkaar verbonden in kleurstellingen en
uitdrukkingsvormen die niet per se een precies werkelijkheidsgehalte
hebben, maar wel herkenbaar realistisch ogen. Door de samenstelling
van de verf is er een energie voelbaar die de verbeeldingskracht van het
werk voedt: het is de geest van de materie. (md)
Lotte van Lieshout, Warm bed, 2023, olieverf op doek, 180 x 200 cm. © de kunstenaar.
In de nieuwe groepstentoonstelling Nature revisited
komt bij Galerie Wilms het werk van zes kunstenaars
samen. Natuur is hun grootste inspiratiebron. Bibi
Smit is een van de weinige glasblazers in Nederland
die niet alleen ontwerpt, maar ook zelf uitvoert, in haar
eigen atelier in Loosdrecht. Bewegende vormen zoals
het kolken van wind in de herfst, blaadjes die omhoog
vliegen of de vorm en kleur van wolken. Daarnaast is het
hete, vloeibare glas zelf ook een inspiratiebron. Vanuit
experimenten ontwikkelt ze nieuwe ideeën, vormen en
soms zelfs technieken. (md)
Bibi Smit, Maru Mori, handgeblazen glas, unicum. © de kunstenaar
en Galerie Wilms.
Cornelis Zitman
10-09 t/m 14-10
Galerie Quintessens
Utrecht
www.galeriequintessens.nl
Cornelis Zitman, Serenidad, 1975-1976, brons,
hoogte: 25 cm. © de kunstenaar.
De Nederlandse beeldhouwer en tekenaar Cornelis Zitman (1926-2016) wordt door
Galerie Quintessens geëerd met de expositie Dos Continentes. Op deze presentatie zijn
beelden en tekeningen te zien. Zitman werd opgeleid aan de Koninklijke Academie van
Beeldende Kunsten in Den Haag en vertrok in 1947 naar Venezuela. De kunstenaar liet bij
zijn overlijden een consistent oeuvre na dat hoofdzakelijk was ontstaan in Latijns-Amerika.
Hij visualiseerde en combineerde magie samen met zijn bewondering en respect voor de
vrouwen van zijn nieuwe vaderland in figuratieve en ronde vormen. (md)
19

ART EXHIBITION
2 - 30 SEPTEMBER, 2023
Turfmarkt 1, 8911 KS Leeuwarden 06 520 37 004
www.kunsthandeldevries.nl | info@kunsthandeldevries.nl
RAY CAESAR
A PERFECTLY NATURAL BIOLOGICAL VARIATION
Kamagurka
Abstract, 2022, acryl op doek, 70 x 70 cm
Open donderdag t/m zaterdag 13.00 - 17.30 uur en op afspraak
Najaarstentoonstelling van moderne en hedendaagse kunst
(diverse disciplines) van 16 september t/m 2 december 2023
Deelnemer Art Noord V van 28 sept t/m1 okt 2023

noorderhaven 40 8861 an harlingen tel 0517 - 417116
internet: www.galeriedevis.nl
Gerrit Benner 1897 - 1981
Landschap ca. 1975
60 x 75 cm olieverf
AG Benner © 2023
AMSTERDAM 2023
20 -24 SEPTEMBER
Studio C- Pre Reserved
Tt. Vasumweg 38a
Amsterdam-Noord
©NEELTJE DE VRIES
Online tickets
10% discount
kaartverkoop: www.haute-photographie.com

De wandeling.
TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT
met Roderick van der Lee
Het verzamelen zit hem in
het bloed. En fotografie is de
passie van Roderick van der Lee,
medeorganisator en uitvoerend
directeur van de internationale
fotografiebeurs Unseen.
Een wandeling langs andere
hoofdstedelijke plekken waar
fotografie tot leven komt.
“Ik kom uit een familie van verzamelaars”,
zegt Roderick van
der Lee (°1978) voor de deur
van Foam Fotografiemuseum
Amsterdam, een tijdlang zijn werkgever.
“Over mijn overgrootvader schreef Nescio
een kort verhaal waarin deze een kabinet
in splinters sloeg, omdat hij niet wilde
dat zijn kinderen er ruzie over kregen.
Mijn ouders verzamelden Haagse School
en schilders als Israëls en Breitner. Ikzelf
werd ooit bij een schooltripje getroffen
door de waanzin van Van Gogh, maar ik
verzamel hedendaagse fotografie uit de
Lage Landen en 17e-eeuwse schilderkunst.
Die lijken heel ver van elkaar af te liggen,
maar zijn voor mij vergelijkbaar. Kijk je
naar compositie en lichtval, dan komt veel
samen. Ik zie bijvoorbeeld veel verwantschap
tussen stillevens uit de 17e eeuw en
de fotografie van het duo Scheltens & Abbenes”,
zegt de beursdirecteur als hij door
de zalen wandelt van het fotografiemuseum.
“Fotografie was lange tijd vooral een
middel van journalisten, waarbij het ging
over het objectief delen van menselijkheid.
Niet zozeer over het artistieke: ze deden
het niet voor een artistiek schouderklopje.
Fijn aan veel fotografie is dat daar niet
altijd de pretenties van Kunst met een
hoofdletter K bij gehaald worden. Ik kijk
zelf graag naar fotografie met een autonome
zeggingskracht die het oorspronkelijke
doel overstijgt, die dus kunst wordt zonder
die bedoeling. Dat zie je ook bij design, dat
soms ook naar artistieke hoogten stijgt.”
IN DE LEER BIJ GLERUM
Van der Lee begon zijn werkzame leven
als assistent van Jan Pieter Glerum. “De
veilingmeester had met mijn moeder een
boek gemaakt en zo vroeg mijn moeder
hem of hij misschien een baantje had voor
mij”, vertelt hij. “Tot zijn pensioen ben ik
zijn assistent gebleven en heb ik heel veel
geleerd over alle facetten van de kunst.”
Vervolgens werkte hij bij Christie’s, eerst in
Amsterdam, daarna een paar jaar in Londen,
in meubelen. Terug in Amsterdam specialiseerde
hij zich in fotografie en design. In
2008 werd hij galeriemanager bij Droog Design
en begon een platform voor fotografen,
voordat hij aan de slag ging bij Foam. Van
der Lee was een van de mensen die in 2011
Unseen startte, een internationale kunstbeurs
voor hedendaagse fotografie. Hij zat er
vijf jaar in de directie, totdat hij een paar jaar
vanuit Parijs en Londen aan internationale
fotografieprojecten ging werken. Eind 2020
keerde hij terug bij Unseen: de eigenaar van
Art Rotterdam had de fotobeurs uit de faillissementsboedel
overgenomen en hem gevraagd
uitvoerend directeur te worden. “Ik
houd van de combinatie van het zakelijke en
inhoudelijke. Bij fotografie is de relatie tussen
de kunstvorm en de handel een bijzondere,
vindt Van der Lee. “Pas sinds de jaren
70 werden de eerste fotografieveilingen
georganiseerd. En vanaf dat moment werd
ook de geschiedenis van de fotografie weer
onderzocht. Een odalisk van Roger Fenton
uit midden 19e eeuw werd toen geveild voor
5000 pond, op dat moment de duurste foto
ooit. Fotografie werd steeds gewilder en zo
rond 2003 ging fotografie door het dak. De
Cowboy van Richard Prince werd geveild
22

DE WANDELING
‘Vermeer is de oervader
van de fotografie’
23

DE WANDELING
‘Hedendaagse fotografie uit de Lage Landen
en 17e-eeuwse schilderkunst zijn voor mij qua
compositie en lichtval vergelijkbaar’
voor een miljoen en Rhein II van Andreas
Gursky bracht in 2011 4,3 miljoen dollar op.
Kunst werd een hedendaags kunstmedium
en de markt ging op zoek naar de grondleggers
daarvan, zoals Eugène Atget, Gustave
Le Gray en Man Ray. Le Violon d’Ingres uit
1924 van Man Ray ging recent voor 12,4
miljoen dollar naar een andere eigenaar en
de afbeelding uit 1904 van het Flatiron Building
in New York van Edward Steichen werd
verkocht voor 11,8 miljoen dollar. Bij die
oudere foto’s gaat het ook over elementen
waaraan je kunt ervaren dat het oud is: dat
geeft uniciteit aan het werk, en daar reageert
de markt op. Bij hedendaagse fotografie heb
je te maken met edities, maar dat is feitelijk
verzonnen door de markt. Ik heb eens gesproken
met de fotograaf Elliott Erwitt, die
wilde daar niets mee te maken hebben. Bij
een spijkerbroek weet je ook niet in welke
oplage die gemaakt is, vindt hij.”
We wandelen de Keizersgracht op over de
Vijzelgracht en kruisen de Spiegelstraat.
Op een parkeermeter is De Melkmeid van
Vermeer afgebeeld. “Vermeer is een soort
oervader van de fotografie”, zegt Van der
Lee. “Deze schilder heeft waarschijnlijk gewerkt
met de camera obscura en daarmee
het perspectief van kijken veranderd; hij
heeft laten zien wat je met lenzen kan doen.
Vermeer is ook een kunstenaar die geen
snapshots maakt, maar de tijd vastlegt. Allemaal
dingen waar fotografen van leerden.”
De fotografie van nu behandelt ook andere
zaken. Van der Lee: “Veel gaat over
postkolonialisme en over het delen van
perspectieven van fotografen die iets anders
zagen dan wij lang deden. Niet zozeer
het perspectief van ‘J’accuse’, maar eerder
foto’s die ons deelgenoot maken van andere
gezichtspunten. Of die morrelen aan
de grenzen van fotografie, zoals fotografie
die het medium bevraagt, bijvoorbeeld
door de dragers te onderzoeken. Denk aan
de opkomst van fotografie zonder drager,
waaronder NFT’s, of aan uitingen die zich
tussen fotografie en video bevinden.”
SNIJDEN IN EEN FOTOBOEK
Van der Lee neemt het trappetje naar de
bel-etage van Huis Marseille, een van oorsprong
17e-eeuws grachtenpand. waarin
sinds 1999 het Museum voor Fotografie is
gehuisvest. “Ik vind die combinatie van die
oude architectuur en interieur uit de 17een
18e eeuw en fotografie heel sterk. Het
wordt daarmee een tempel voor de fotografie”,
zegt hij. “Je ziet hier ook de aandacht
waarmee fotografie wordt gepresenteerd.
In Nederland hebben we een traditie van
die combinatie van design en fotografie. De
designsensitiviteit en de picturale traditie
maakt Nederland als fotografieland
uniek, wij hangen foto’s niet zomaar aan de
wanden. Buitenlandse standhouders op
Unseen valt dat ook op als ze naar Foam of
hiernaartoe gaan. Ook het niveau van het
fotografiepubliek is hier hoog, zo merken
zij. Amsterdam als plek om internationale
fotografie te verkopen is daarmee een
logische. We hebben in Nederland ook een
reputatie met fotografieboeken. De boekenbeurs
die we bij Unseen hebben is daarom
welkom. Dat levert ons geen cent op, maar
is heel belangrijk voor de beurs.”
24

DE WANDELING
‘Fijn aan veel
fotografie is dat daar
niet altijd de pretenties
van Kunst met een
hoofdletter K bij
gehaald worden’
Van der Lee wandelt om in het tuinhuis te
komen de tuin in van Huis Marseille, langs
het bronzen beeld van Mercurius, de god
van de handel. “Het leuke van goeie fotografie
is dat het al snel betaalbaar is,” zegt
hij. “Maar ook fotografie kan duur zijn. Ik
stel jonge mensen dan ook vaak voor om
een goed fotografieboek te kopen en er
gewoon mooie foto’s uit te snijden en in te
lijsten. Dat heeft geen geldelijke waarde,
maar je kunt er al wel van genieten. Je kunt
ook veel wisselen en zo je smaak ontwikkelen.
De psychologie van verzamelen
leidt er dan uiteindelijk toe dat je toch een
echte gaat kopen. Zeker bij oude fotografie,
zoals die van Irving Penn, voegt de
kwaliteit van de print iets toe, die zijn zo
ongelofelijk scherp afgedrukt. Dat kennen
we niet als je een foto laat afdrukken bij
een fotowinkel. Ook de prints die tegenwoordig
bij printlabs worden afgedrukt
zijn heel prijzig. Het vereist veel vakmanschap.
Veel mensen staan er niet bij stil
hoe arbeidsintensief het is om een goede
foto af te drukken.”
POLAROIDS ZIJN HANDEL
Voor het schieten van een goede foto gaat
het bovenal om een goeie fotograaf, vindt
Van der Lee. Maar er is ook het gevaar dat
de ene fotograaf vandaag in de mode is en
morgen niet meer. “Fotografiehistoricus
Frido Troost was docent aan de Rietveld
en een van de eersten die een universitaire
masteropleiding fotografie voltooide. Hij
was tegen het hypen van fotografen in het
begin van hun carrière en besloot zich te
gaan richten op zogenaamde ‘vernacular
photography’, gebruiksfotografie waarbij
de maker onbelangrijk is. Dat omvatte
allerlei soorten fotografie, van objectdocumentatie
voor gereedschapscatalogi
tot erotica. Hij verzamelde garages vol
met die fotografie, in allerlei technieken,
waaronder polaroids.” Met name die polaroids
ziet Van der Lee terugkomen in de
handel. “Het leuke daarvan is dat ze eerst
in kwaliteit vervagen, maar daarna in kwaliteit
stabiliseren. Polaroids werden door
fotografen vaak gebruikt om eerst te kijken
wat het beeld oplevert voordat ze de echte
foto schoten. Tegenwoordig zijn polaroids
zelf handel geworden. De polaroids die
cameraman Robby Müller bijvoorbeeld
gebruikte voor het kiezen van een com-
positie voor zijn films worden nu verkocht
door Annet Gelink. Die zijn zo goed!”
Als tussenbestemming had hij zich een bezoekje
voorgesteld bij fotografiehandelaar
Wouter van Leeuwen en de hedendaagse
kunstgalerie Martin van Zomeren. Die twee
galeries, bijna naast elkaar op de Hazenstraat,
laten zien hoe breed het veld is van
fotografie, van meer documentair tot meer
conceptueel. Maar helaas, de galeries zijn
dicht vandaag. Eindbestemming wordt dan
het trapje van het grachtenpand op de Keizersgracht
waar Unseen is gevestigd, in hetzelfde
pand als Grimm Gallery. Van der Lee:
“Grimm heeft een internationale reputatie
met vooral schilderkunst, maar op Unseen
brengt de galerie werk van Dirk Braeckman,
fotografie aan de bovenkant van de markt.”
Hij neemt plaats aan een lange tafel omringd
door schilderkunst van de galerie. “We
hebben hoogwaardige galeries op de beurs
staan, maar de standprijzen zijn wel zo dat
de galeriehouders wat durven te experimenteren
bij een hoogwaardig publiek.
Daar staat Unseen voor. Er worden nieuwe
kunstenaars en ontwikkelingen geïntroduceerd
die ook interessant zijn voor curatoren.
Wat alles bindt op de beurs is dat het
fotografie is die in principe niet ouder is dan
drie jaar, vaak fotografie die hier voor het
eerst wordt getoond. Leuk als zo’n première
een paar jaar later identiek gebracht wordt
bij Paris Photo. Daar doen we het voor.”
25

Binnenkijken.
bij Inti Hernández
TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT
De in Nederland wonende
Cubaanse kunstenaar Inti
Hernández verstaat de taal van
architectuur en industrieel design.
Hij maakt objecten waaraan hij
vaak maanden werkt en die ons
beschouwers doen stilstaan bij de
schoonheid van de stilte en het
alledaagse en een gesprek in gang
zet. Een bezoek aan zijn atelier in
Amsterdam Sloterdijk.
leraar op de
kunstacademie in
Santa Clara was een
“Mijn
celebrity in de stad
en had jaarlijks een tentoonstelling waar
iedereen op afkwam”, vertelt Inti Hernández
(°1976, Santa Clara, Cuba). “Het was
prachtig werk en iedereen had het erover.
Na de tentoonstelling hielpen we allemaal
de kunstwerken van de muur te halen en
terug te brengen naar zijn atelier. De tentoonstelling
was een succes, terwijl er niks
was verkocht, want er waren geen verzamelaars
om het werk te kopen. Hier in
Nederland bepaalt de kunstmarkt het succes
van een kunstenaar op basis van wat
hij verkoopt. Ik zeg niet wat beter is, maar
zo is het. Inmiddels is ook in Cuba de situatie
anders: het succes van een kunstenaar
wordt nu ook daar steeds meer afgemeten
aan de verkoop van het werk.”
Het atelier van de Cubaans-Nederlandse
kunstenaar bevindt zich in Amsterdam, in
een voormalig bedrijfsgebouw met tientallen
andere kunstenaarsstudio’s in Sloterdijk.
In zijn ruime atelier schijnt gefilterd
licht van boven naar binnen. Het staat en
hangt er vol met kunstwerken waaraan
hij werkt of heeft gewerkt: sculpturen van
architectonische werken, alledaagse voorwerpen
uitgevoerd in hout, tekeningen,
foto’s en schilderijen. Op een ezel prijkt
een schilderij waaraan hij nu werkt: een
typisch doch geïdealiseerd, zomers Hollands
landschap met koeien in het weiland
en bloemen op de voorgrond. Het vredige
landschap is op een zeer gedetailleerde en
tijdrovende manier geschilderd.
Het werk is onderdeel van zijn tentoonstelling
In pursuit of a life without regrets bij
Galerie Ron Mandos in Amsterdam. “Ik
probeer het tafereel zo dicht mogelijk te
benaderen, maar toch schilder ik met opzet
een schuine horizon. Balancing the horizon
heet het werk. Als het klaar is, krijgt het een
‘Deze houten sculptuur laat ons stilstaan bij het feit hoe
bijzonder het is dat uit een typemachine als deze ideeën
kunnen voortkomen die de wereld veranderen’
mooie oude lijst en draai ik het schilderij
zo dat de horizon recht is”, zegt Hernández.
“Het toont het drama van boeren die
lange tijd heel gefocust iets deden wat nu
niet meer kan. Het toont de noodzaak om
te veranderen en de pijn die dat doet bij
boeren die al zo lang hard werken zonder
ervan bewust te zijn verkeerd bezig te zijn.
Die dilemma’ s vind ik fascinerend.”
HOUTEN TYPEMACHINE
Alles wat Hernández maakt is conceptueel,
maar ook altijd esthetisch. Het is zeer vaardig
en met eindeloos veel geduld gemaakt, je
voelt steeds hoe lang de kunstenaar ermee
bezig geweest moet zijn. Of het nu een
landschap is dat hij met de grootste precisie
naschildert of een houten sculptuur maakt
naar voorbeeld van een alledaags voorwerp,
zoals een typemachine, verwarmingsradiator
of prop papier. “In Cuba leer je die technieken
allemaal nog op de academie”, zegt
de kunstenaar. “De gedachte daarachter is
dat als je al die technieken leert - tekenen,
schilderen en beeldhouwen - je beter in
staat bent je ideeën vorm te geven waardoor
mensen met meer aandacht naar je kunst
kijken. Wat een paradox is het eigenlijk dat
een land dat zo bekend staat om zijn problemen
met betrekking tot het gebrek aan
vrijheid van meningsuiting, al zo lang bezig
is om zijn kunststudenten zoveel mogelijk
26

BINNENKIJKEN
‘Ik zie kunst als middel
voor conversatie en dialoog’
Inti Hernández in zijn atelier. Op de ezel een geïdealiseerd zomers Hollands landschap met koeien in het weiland en bloemen op de voorgrond.
27

BINNENKIJKEN
alleen de groenten en fruit te zien zijn die
hier vandaan komen. “Er is minder voedsel,
maar toont toch overvloed”, zegt de kunstenaar.
“Als referentie gebruik ik werk van
Velázquez en bekende Nederlandse stillevenschilders.
Er stond in die tijd ook veel
minder eten op hun tafels, maar het ziet er
nog steeds luxueus en overvloedig uit.”
Hernández heeft voedsel op een tafel geordend naar kleur. Dat wil hij gaan schilderen op de manier van
17e eeuwse Hollandse meesters.
‘Het duurt maanden om deze beelden te maken,
terwijl iets wordt afgebeeld dat je vrijwel gedachteloos
gebruikt in je dagelijkse leven.’
Alles in Hernández’
werk heeft betekenis,
ook het hout.
middelen te geven om zichzelf uit te drukken.”
De houten sculptuur van een typemachine
gaat daarover, zo legt de kunstenaar
uit. “In het streven naar volledige expressie
zet het ons aan het denken over hoe bijzonder
het zou zijn dat daaruit ideeën ontstaan ​
die de wereld veranderen.” Alles heeft een
betekenis, ook het hout. “Het draagt bij aan
het romantische idee van waar we vandaan
komen en hoe we inmiddels zijn aanbeland
in een tijd waarbij alles veel sneller gaat.
Kunst is het middel om een conversatie op
gang te brengen. Sculpturen, in dit geval van
hout, en schilderijen staan in een traditie die
daaraan diepte geven.”
Midden in het atelier schildert de kunstenaar
een stillevencompositie met op tafel
allerlei soorten fruit, groenten en bloemen,
allemaal artikelen die je op de markt kunt
kopen. Alles is gerangschikt op kleur, zoals
een regenboog. Hernández combineert het
met een ander stillevenschilderij, waarop
VERBINDING
Hernández is al meer dan twintig jaar in
Nederland. Hij werd indertijd aangenomen
aan de Rijksakademie en is door de
liefde hier gebleven. In Nederland zijn ook
zijn kinderen geboren. Regelmatig gaat
hij terug naar Cuba, om familie te zien,
les te geven op kunstacademies en werk
tentoon te stellen. “Er is een dictatorschap
in Cuba, maar ook een onderwijssysteem
voor iedereen om zich te ontwikkelen tot
bijvoorbeeld kunstenaar of wetenschapper.
Het past bij de revolutionaire droom,
een droom die ooit door de bevolking van
Cuba en op andere plekken in de wereld
enthousiast werd omarmd. De droom om
een wezenlijk andere, eerlijkere maatschappij
te maken. Vooralsnog is dat niet
gelukt. Het is een dans geworden met de
macht van het regime, een dans die de
regering aangaat met de bevolking. Een
dans die ook Nederlanders uitvoeren met
hun systeem, waarbinnen iedereen eigen
wensen probeert te vervullen en tegelijkertijd
compromissen sluit. Ik heb voortdurend
het gevoel dat alles van de ene op de
andere dag kan veranderen in Cuba. Maar
dat gevoel heb ik al heel lang. Maar zo
lang mensen niet het gevoel hebben dat
er een werkbaar alternatief is, zal er niks
veranderen.” Hernández heeft nog steeds
alleen een Cubaans paspoort. “Ondertussen
ben ik ook steeds meer van Nederland
gaan houden. Mijn vrouw en kinderen zijn
Nederlands. Ik hou van de manier waarop
hier beslissingen worden genomen. Het
poldermodel zorgt ervoor dat mensen
wijze beslissingen kunnen nemen waarbij
iedereen wordt gehoord en geen gepassioneerde
en daardoor vaak gevaarlijke
beslissingen wordt genomen.”
De kunstenaar ziet veel in de dialoog. “Ik
zie kunst als een medium om conversatie
en dialoog te creëren”, zegt hij. “Wanneer
ideeën erin slagen om gesprekken op gang
te brengen, worden ze ook echt iets.” Een
mooi voorbeeld is zijn Bancontodos, ofwel
de ‘bank met iedereen’. Hernández: “Voor
de Biënnale in Cuba maakte ik dit sculptuur,
waarop mensen met elkaar in gesprek
28

BINNENKIJKEN
‘Op Cuba hebben mensen een andere
ervaring van tijd. Tijd bestond er niet.
Dat mis ik hier weleens’
kunnen gaan en waarbij ze zich kunnen afsluiten
en kunnen mijmeren.” De bank is gemaakt
uit twee helften en zijn voor een deel
in een zwierige beweging naar elkaar toegedraaid
en verderop van elkaar gedraaid, als
een slang. “Die delen zitten aan elkaar vast,
zoals de Cubaanse 19e-eeuwse volksheld
José Martí dat zag: Cuba, een nieuwe natie
die al onze inspanningen waard is. Openstaand
​voor de wereld en gemaakt door de
offers en de dromen van verenigde mensen,
zo schreef Martí, is hier eindelijk het land
dat iedereen zal verwelkomen, ondanks
hun verschillen. In dit werk draait alles om
tolerantie, net zoals in de ideale republiek
waarvan de Cubaanse held droomde. Hopelijk
brengt de bank iets in beweging. Alles
wat ik maak moet anderen raken maar is
uiteindelijk ook mijn eigen zoektocht naar
wijsheid. In mijn geval kan dat een houten
sculptuur zijn, een schilderij of het vertellen
van een verhaal. Het hoort bij mijn karakter
om mensen bij elkaar te brengen en elkaar
niet af te breken.”
FOCUS OP AANDACHT
Weer ergens anders in de studio een houten
architecturaal kunstwerk met trappen en
spiegels met daarin kleine beeldjes van
mannen, een jong iemand, een ouder persoon
en een oude man. “Het toont andere
perspectieven op hetzelfde leven op andere
momenten in het leven, waarbij de spiegels
beide personen de illusie geven hetzelfde
te zien met dezelfde treden. Maar met
meer diepte en tegelijkertijd simpeler”, zegt
Hernández. Het is het type werk met het
typische handschrift van Hernández. Op
tafel staat een verwarmingsradiator met
elektriciteitssnoer die geheel is uitgesneden
uit hout, een prachtig, maar nutteloos
object. Hernández: “It is cold, yet we have
time”, heet dit werk in de serie van houten
alledaagse objecten. Het duurt maanden
om deze beelden te maken, terwijl er iets
afgebeeld is dat je gedachteloos gebruikt in
je dagelijkse leven zonder er aandacht aan
te besteden. Het proces om deze houten
objecten van alledaagse spullen te maken,
Nieuwe werken voor de tentoonstelling In pursuit
of a life without regrets bij Galerie Ron Mandos.
zoals een megafoon of handschoenen,
is complex, traag en tijdrovend. Het zijn
precies deze kwaliteiten die de absurditeit
benadrukken van het maken van deze
mooie maar volkomen nutteloze objecten.
In plaats van een functie te hebben, dienen
ze hier alleen maar om ons te vermaken.
Op Cuba hebben mensen ook een andere
ervaring van tijd. Tijd bestond er niet. Dat
mis ik hier weleens.”
In de hoek ligt een uit hout gesneden
sculptuur van een prop papier. “Die prop
symboliseert alle vergeefse moeite die we
vaak in dingen stoppen, maar kan ook ons ​
vermogen laten zien om te blijven zoeken,
te blijven kijken”, zegt de kunstenaar. “In dezelfde
kleuren en grootte ligt er een van de
boom gevallen blad naast, dat, als je er goed
naar kijkt, de wonderbaarlijke perfectie laat
zien van wat de natuur voorbrengt. Iets dat
ook door diezelfde natuur wordt afgedaan
om ruimte te geven aan nieuw leven.”
BEZOEKEN
In de hoek ligt een uit hout gesneden ‘prop papier’. Volgens de kunstenaar staat de sculptuur symbool voor alle
vergeefse moeite en tijd die we vaak in dingen stoppen.
Inti Hernández.
In pursuit of a life without regrets
11-11 t/m 31-12
Galerie Ron Mandos
Amsterdam
www.ronmandos.nl
29

1965 – 1970:
Yayoi Kusama
in Nederland
Wereldster
in wording
De naam Yayoi Kusama roept perfecte plaatjes op van spiegelende
‘infinity rooms’, gestileerde pompoenen en vooral haar iconische stippen.
Wie denkt er dan aan een spiernaakte Jan Schoonhoven, wiens huid zij
in 1967 en plein public met haar polka dots beschildert? In het tijdperk
van Provo en happenings manifesteert Kusama zich als een opvallende
verschijning in de Nederlandse kunstscene.
TEKST: BELINDA VISSER
Yayoi Kusama, Polka Dot Love Room in Internationale Galerij Orez, Den Haag, 1967. Foto Harrie Verstappen. Courtesy 0-INSTITUTE.
30

‘Kusama gedijde
in het klimaat van
Provo, happenings,
seksuele revolutie en
jeugdcultuur’
CATRIEN SCHREUDER
Tien jaar voor de Summer of Love is
Yayoi Kusama (°1929) vanuit Japan
naar New York vertrokken, vastberaden
een succesvol kunstenaar te
worden. Ze nestelt zich in avant-gardistische
kringen, raakt bevriend met kunstenaars
als Andy Warhol en Claes Oldenburg
en heeft in 1959 haar eerste galerie-expositie,
waar haar wandvullende witte NETschilderijen
de aandacht trekken.
In 1960 is haar schilderwerk voor het eerst
in Europa te zien, op de tentoonstelling
Monochrome Malerei in Leverkusen. Kunstenaar
en curator Henk Peeters, oprichter
van de Nul-beweging, de Nederlandse variant
van Zero, is onder de indruk en wil de
Net-schilderijen opnemen in een Nul-tentoonstelling
die in 1962 zal plaatsvinden
in Stedelijk Museum Amsterdam. Via haar
Amerikaanse galerie legt hij contact. “Het
was duidelijk dat Kusama heel erg graag in
Europa wilde exposeren (…). Ze wist al dat
kunst maken een obsessie voor haar was,
maar haar kunst verkopen was eigenlijk
nog belangrijker voor haar”, vertelt hij
in 2005 aan Tijs Visser, directeur van het
0-Institute, de stichting die de nalatenschap
van de Zero-beweging beheert.
FALLUSVORMEN
De eerste werken laat Peeters voor eigen
rekening naar Nederland komen. In de
jaren erna organiseert hij meerdere verkoopexposities
van haar werk en in 1965
ontmoeten de kunstenaars elkaar voor
het eerst in Amsterdam. Ze nemen beiden
deel aan de tweede Nul-tentoonstelling in
het Stedelijk, waarvan Peeters ook de curator
is. Kusama toont er het spraakmakende
werk Aggregation: One Thousand Boats
Show, haar eerste ruimtelijke installatie,
een roeiboot overdekt met witte fallusvormen,
die zich aftekent tegen een donker
behang met repeterende zwart-witfoto’s
van dezelfde boot.
Yayoi Kusama, Birds Club Amsterdam, 1967. Foto Harrie Verstappen. Courtesy 0-INSTITUTE.
Peeters heeft Kusama intussen ook bij Internationale
Galerie Orez (‘zero’ achterstevoren,
red.) in Den Haag geïntroduceerd,
die Nul-kunstenaars vertegenwoordigt en
zich richt op ‘eigentijdse tendenzen’ in de
kunst. “Die hadden een wild idee, het (werk
in de komende tentoonstelling) moest
met erotiek te maken hebben. Dat paste
ook heel goed bij mijn eigen interesses. Ik
maakte knuffelige, zachte, heel tactiele werken
die door het publiek konden worden
aangeraakt. En die penissen van Kusama,
die eigenlijk geen penissen waren, leken ook
erotisch. Ik wist Galerie Orez over te halen
om iets speciaals met haar te doen zodat
ze langer in Nederland kon blijven”, blikt hij
terug in een van zijn gesprekken met Visser.
HEDENDAAGSE EROTIEK
“Alles begon met hem. Hij heeft mij ontdekt”,
beschrijft Kusama de rol van Peeters in de
eerste helft van de jaren zestig. Om werk te
kunnen maken voor de groepstentoonstelling
Facetten van de hedendaagse erotiek
krijgt zij de beschikking over een Haags
atelier, materialen en een naaimachine. De
fallische ‘soft sculptures’ die ze maakt liggen
in het verlengde van haar werk in het Stedelijk
en ze is zo productief dat ze een solo mag
inrichten in de voorruimte van de galerie. Ze
krijgt veel publiciteit en verkoopt zes werken.
Het exclusieve contract dat Galerie Orez
haar aanbiedt zorgt voor een veilige basis,
met inkomen en een waardevol netwerk.
31

evolutie en jeugdcultuur, en legde juist in die
periode de basis voor haar wereldveroverende
artistieke oeuvre”, oordeelt Schreuder op
basis van recent onderzoek. “Kusama sprong
erin en deed er een schepje bovenop. Vanuit
een interne gedrevenheid. Ze volgde haar
onderbuik, maar gaf daarmee wel vorm aan
een breder gevoelde noodzaak tot vernieuwing
en bevrijding.”
Illene es nonsend elitatium dignis andignihicab istion prae si tem ipsaepu dipsam quatibero
Yayoi Kusama, Naked Body Festival, Schiedam, november 1967, Stedelijk Museum Schiedam.
Foto: Ton den Haan. © Collectie 0-INSTITUTE.
Voor de happening
biedt Jan Schoonhoven
zich aan. Op zijn
sokken na staat hij
volledig naakt in het
museum.
Van 1965 tot 1970 heeft Kusama regelmatig
werkperiodes in Nederland en neemt
ze deel aan een groot aantal tentoonstellingen
hier en elders in Europa.
Dat de kunstliteratuur deze jaren aanduidt
als Kusama’s New Yorkse periode, is niet
helemaal terecht, vindt Catrien Schreuder,
hoofd kunst en geschiedenis bij Stedelijk Museum
Schiedam. “Ze woonde officieel weliswaar
in New York, maar exposeerde meer in
Nederland en veel van haar ideeën en projecten
ontstonden hier. In de literatuur wordt
wel verwezen naar haar exposities in Europa,
maar de Nederlandse connectie wordt daarbij
vooral zijdelings aangestipt. Ze gedijde in
het klimaat van Provo, happenings, seksuele
OP HET MATJE
Op 3 november 1967 heeft Kusama een solo-expositie
bij Orez. Infinity Polka Dot Room
heet haar installatie. In een verduisterde
ruimte staan vijf beschilderde etalagepoppen,
die zij heeft bedekt met fluorescerende
polkadots. Door blacklight lichten de stippen
op. Aansluitend aan de opening is er
een happening, Naked Body Festival, waarbij
ze de deels ontklede lichamen van het
aanwezige publiek met stippen beschildert.
Dezelfde avond herhaalt ze haar happening
in de Delftse sociëteit Novum Jazz, waar de
politie de avond beëindigt nadat verschillende
aanwezigen, onder wie de inmiddels
bekende kunstenaar Jan Schoonhoven, hun
kleren hebben afgeworpen en door Kusama
worden beschilderd. De Haagse Post beschrijft
het zo: “Een 1.40 m hoog wezentje
gevat in een lange, zwarte haardos, buis
en zwarte kanten kousen die de mollige
beentjes omspannen, hanteert met een
bijna devote aandacht een penseel. Voor
haar staat een ontklede, rossige adolescent
met krulbaard, de armen gespreid als Jezus
in een passiespel. Terwijl het in frisse waterverftinten
gedoopte penseel ronde vlakken
en lijnen plaatst op zijn torso, kijkt hij de
omstanders fier in het gelaat. Hij schijnt
trots en gelukkig, want niemand minder
dan Yayoi Kusama, de in New York levende
befaamde nouveauréaliste, heeft zijn stoffelijk
omhulsel tot kunstwerk verheven.”
Twee weken later. Stedelijk Museum Schiedam
biedt onderdak aan de ‘moderne kunstbeurs’
Balans, waar hedendaagse galeries
hun kunstenaars presenteren. Orez brengt
werk mee van Jan Schoonhoven, Hans-J.
Spesshardt, Bob Stanley, Gerard Verdijk en
Yayoi Kusama. Zij toont onder meer een
gouden en een zilveren Phallic Girl, schoenen
bedekt met fallusvormen en NET-schilderijen.
In de kapel van het museum staat
een happening gepland, waarvoor vooraf
was afgesproken dat Hans van Maanen met
een groep dansers zou komen, die hun maillots
aanhouden als Kusama ze beschildert.
Maar de dansers zijn er niet en het is Jan
Schoonhoven die zich als eerste aanbiedt
32

Kusama diende
zich staande
te houden als
Japanse vrouw in
een door mannen
gedomineerde
kunstwereld.
als stand-in. Op zijn sokken na, staat hij volledig
naakt in het museum. Het overwegend
modern kunstzinnig georiënteerde publiek
kijkt geboeid toe, maar één bezoeker schiet
het in het verkeerde keelgat. Na een brief
aan de gemeenteraad wordt museumdirecteur
Hans Paalman op het matje geroepen
en er dreigt zelfs ontslag. De twijfel of het
allemaal toch geen vooropgezet plan is
geweest, is tot op de dag van vandaag niet
weggenomen. Het past allemaal in de sfeer
van taboes doorbreken, de seksuele revolutie,
Provo en schoppen tegen de autoriteiten.
Paalman gaf daaraan in zijn museum
graag een podium.
Illene es nonsend elitatium dignis andignihicab istion prae si tem ipsaepu dipsam quatibero
Yayoi Kusama, Naked Body Festival, Schiedam, november 1967, Stedelijk Museum Schiedam. Foto: Ton den
Haan. © Collectie 0-INSTITUTE.
VAT VOL TEGENSTRIJDIGHEDEN
Met enige regelmaat krijgt het museum
vanuit het buitenland een vraag over de
happening van Kusama en Schoonhoven.
“Het is een inmiddels wereldberoemd histo-
Yayoi Kusama, Balans Kunst Beurs, Stedelijk Museum
Schiedam, 1967, Foto Harrie Verstappen.
© 0-INSTITUTE
risch moment dat zich afspeelde in ons museum,
maar we hadden er niets over in onze
collectie en ik nam mij voor in elk geval een
dossier aan te leggen”, vertelt Schreuder.
“En toen kwam Tijs Visser op ons pad. Via
zijn onderzoek naar Henk Peeters was hij
op het spoor gekomen van Kusama. Hij had
heel veel foto’s verzameld en wist inmiddels
ook veel werk te traceren dat zij hier in Nederland
maakte en tentoonstelde. Ook was
hij al begonnen aan een oral history-project.
Met de fotoverzameling als basis heb ik
gezegd: laten we dan ook het onderzoek
uitbreiden en die werken bij elkaar brengen
in een tentoonstelling.”
Op basis van gesprekken met ooggetuigen
ontstond een goed beeld van de persoon
Kusama en de manier waarop zij zich manifesteerde.
Ze had het niet makkelijk, want
had zich staande te houden als Japanse
vrouw in een door mannen gedomineerde
kunstwereld. Bovendien kampte ze met de
obsessies en waanbeelden die haar al sinds
haar kindertijd kwelden. ‘Dwingend’ en ‘irritant’
zijn terugkerende omschrijvingen,
hoewel velen haar ook omschrijven als ‘lief ’
en ’gedreven’. Ze bouwde enkele belangrijke
vriendschappen op in haar tijd in Nederland.
Fotograaf Harrie Verstappen is een van
die vrienden. Hij trok veel met Kusama op
en er ontstond een interessante artistieke
wisselwerking. Zij noemde hem een goede
fotograaf, hij haar ‘zo’n beetje het beste model’
waarmee hij ooit heeft gewerkt.
De tentoonstelling bestaat uit foto’s, recent
opgespoorde vroege sculpturen, schilderijen
en installaties. Ook zijn er films van
happenings en modeshows die Kusama
in Nederland uitvoerde. Blikvanger is de
Polka Dot Love : waarmee zij in 1967 bij Internationale
Galerie Orez exposeerde.
BEZOEKEN
Yayoi Kusama.
De Nederlandse jaren 1965-1970
23-09 t/m 25-02
Stedelijk Museum Schiedam
www.stedelijkmuseumschiedam.nl
LEZEN
Yayoi Kusama. De Nederlandse jaren 1965-
1970, door Catrien Schreuders, Tijs Visser
e.a. nai010 uitgevers, 2023, 208 p., ISBN
9789462088054. Prijs: € 29,95.
33

Gertrude Stein
Aan het hoofd van de avant-garde
Musée du Luxembourg brengt het
verhaal van een buitengewone
vriendschap tussen twee iconen
van de 20e eeuw: Pablo Picasso
en Gertrude Stein. Hij was de
grondlegger van het kubisme
en de picturale avant-garde, zij
stond aan de spits van de literaire
avant-garde. Zijn nalatenschap
is indrukwekkend, de hare is dat
al evenzeer. Maar wie en hoe
bijzonder was die vrouw nu precies?
TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE
Pablo Picasso, Portret van Gertrude Stein, 1905-1906, olieverf op doek, 100 x 81,3 cm. New York, The Metropolitan
Museum of Art, inv. 47.106. © Successie Picasso 2023.
Gertrude Stein (1874-1946) was
in de eerste helft van de 20e
eeuw een spilfiguur van de
kunstwereld. Ze schreef zowel
proza als poëzie en had ook een fijn gevoel
voor esthetiek. Het grootste deel van haar
leven bracht ze door in Frankrijk, waar ze
een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling
van de moderne kunst en literatuur.
Via haar privécollectie en boeken droeg
Stein bij tot de bekendwording van het
kubisme, met name het werk van Picasso,
Matisse en Cézanne. Ze was de eerste die
werk van Picasso verzamelde. Het portret
dat de Andalusische kunstenaar van haar
schilderde in 1906, enkele maanden nadat
ze elkaar in Parijs hadden leren kennen,
geeft gestalte aan hun vriendschap en artistieke
verwantschap, op het raakvlak van
schilderkunst en schrijfkunst.
34

De geschiedenis van die wederzijdse beïnvloeding
is genoegzaam bekend, onder
meer dankzij wat Gertrude Stein daar zelf
over vertelt in haar beroemde The Autobiography
of Alice B. Toklas (1933). Zowel
Picasso als Stein dacht grondig na over de
realiteit en hoe die voor te stellen. Beiden
wilden de aandacht toespitsen op het
zintuiglijk waarneembare, in het hier en
nu. Elk ontwikkelde een heel eigen stijl.
Haar manier van schrijven hield niet altijd
rekening met de geldende grammaticaregels.
Ze beweerde dat er behoefte was aan
een schokeffect en onsamenhangendheid.
Zijn picturale stijl was gestoeld op de vereenvoudiging
en ontleding van de vormen.
Gertrude Stein wist in enkele regels de
levenskracht van haar model te vatten, aan
de hand van het orale en visuele ritme van
de herhaling, met kleine variaties. Picasso
wist met enkele trekken de essentie van zijn
figuren weer te geven, door een welgemikte
schikking van de gecondenseerde vormen.
Rond 1910 brachten ze een radicale omwenteling
teweeg, vertrekkend van het
genre van het stilleven. Door na te denken
over de vertaling van dingen in woorden
of beelden, ontwikkelden ze een experimentele
en vrij hermetische stijl. In haar
geval kwam het tot een deconstructie
van de syntaxis, en bij hem was dat een
deconstructie van de volumes en vlakken.
Uiteindelijk leidde een en ander tot de ontbinding
van de zin en de vorm.
Stein bewonderde Picasso mateloos. Volgens
haar was hij de enige die een echte
band had met het object. Ze zou de grote
etappen van het kubisme begeleiden en financieel
steunen, onder meer door werken
uit elke periode aan te kopen en tegelijk
ook haar persoonlijke schrijfstijl te ontwikkelen
in samenhang met de vormexperimenten.
Hoewel Picasso zich niet echt
verdiepte in wat Stein schreef, beschouwde
hij haar als zijn literaire tegenhanger.
Hij koesterde respect voor haar literaire
werk, wat haar de bijnaam ‘de kubiste van
de letteren’ opleverde.
POSEREN VOOR PICASSO
Gertrude Stein werd geboren in Pennsylvania,
als jongste kind van een welgestelde
Joodse familie van Duitse origine die fortuin
had gemaakt met vastgoed en trams. Nadat
ze op veertienjarige leeftijd haar vader
had verloren, kwam ze onder de voogdij
te staan van haar broers Michael en Leo,
op wie ze dol was. In 1893 ging ze filosofie
en psychologie studeren aan het Radcliffe
Pablo Picasso, Drie figuren onder een boom, Parijs, 1907-1908, olieverf op doek, 99 x 99 cm. Parijs, Musée
national Picasso. RMN-Grand Palais (Musée national Picasso-Paris). Foto: Mathieu Rabeau. Succession
Picasso 2023.
Zowel Picasso als
Stein dacht grondig
na over de realiteit en
hoe die voor te stellen.
Beiden wilden de
aandacht toespitsen
op het zintuiglijk
waarneembare, in het
hier en nu.
College in Cambridge (Massachusetts).
Een studiegenoot was William James, de
oudere broer van Henry James, die later de
grote intellectuele figuur uit haar leven zou
worden. In 1897 ging ze geneeskunde, in het
bijzonder hersenanatomie, studeren aan de
Johns Hopkins University in Baltimore. Ze
wist echter geen diploma te behalen.
Na een amoureuze teleurstelling aan het
begin van de 20e eeuw (ze ontdekte toen
dat ze op vrouwen viel) besliste Stein zich
los te maken van haar vertrouwde milieu en
haar broer Leo te volgen in zijn avonturen.
Die wilde kunstenaar worden en had zich in
1903 in Parijs gevestigd. Een jaar later reisde
zij hem na. Broer en zus huurden samen
een klein appartement in de Rue de Fleurus
(later zou dit een beroemd adres worden),
nabij de Jardin du Luxembourg. Ze kwamen
in contact met de artistieke avant-garde
van Montparnasse. Leo koesterde een grote
belangstelling voor het werk van Cézanne. In
1905 kocht hij een van zijn doeken. Het was
het eerste van een lange reeks werken die
hij samen met zijn zus zou kopen. Datzelfde
jaar nog zouden ze via schrijver en estheet
Henri-Pierre Roché kennismaken met Picasso.
De schilder was gefascineerd door de
imposante fysieke verschijning van Gertrude
en vroeg of ze wilde poseren voor hem. Na
liefst negentig poseersessies legde hij eindelijk
de laatste hand aan zijn portret van haar.
In 1907 maakte Gertrude kennis met Alice B.
Toklas, de secretaresse van Leo, met wie ze
vanaf 1909 tot aan haar dood het leven zou
delen. Die liefdesrelatie en haar steun aan de
kubistische beweging zouden later leiden tot
een definitieve breuk met haar broer.
35

‘Ik was de enige
die Picasso begreep,
misschien omdat
ik hetzelfde tot
uitdrukking bracht
via de literatuur’
GERTRUDE STEIN
EERSTE SUCCESSEN
De woning in de Rue de Fleurus was intussen
uitgegroeid tot hét trefpunt van de
artistieke en literaire avant-garde. De uitgevers
hadden niet veel belangstelling voor
Steins werk. Het kubisme had haar een
andere kijk op taal gegeven. Ze had gebroken
met de traditionele opvatting (‘signifiant’
en ‘signifié’). De journalisten verweten
haar dat ze de Franse taal radbraakte. Dus
was het maar in eigen beheer dat ze in 1909
Three Lives publiceerde. Ze had het boek
geschreven gezeten voor een schilderij van
Cézanne (Madame Cézanne à l’éventail,
1878-1888). Het boek handelt over textuur
en schrijfdensiteit. Leo, die op gespannen
voet stond met Alice Toklas, maakte zich
op van Frankrijk naar Italië te verhuizen.
Dat zou hij het jaar erna ook doen.
Broer en zus Stein verdeelden onder elkaar
de aanzienlijke collectie schilderijen die
ze samen hadden verzameld (niet minder
dan zeshonderd werken, tussen 1905 en
1920). Sommige werken verkochten ze. Leo
had een hekel aan het kubisme en hield
de werken van Renoir voor zich. Gertrude
koos dan weer het werk van Picasso. Na de
oorlog had de salon aan de Rue de Fleurus
minder succes, maar Gertrude bleef haar
collectie uitbreiden, al kon ze zich enkel
Paul Cézanne, Appels en koekjes, 1880, olieverf op doek, 45 x 55 cm. Parijs, Musée de l'Orangerie. RMN-
Grand Palais (Musée de l'Orangerie). Foto: Franck Raux.
nog werken van Juan Gris, André Masson,
Balthus en Francis Picabia veroorloven.
In 1922 publiceerde ze de dichtbundel
Geography and Plays, waarin ze nadacht
over een manier om woorden door herhaling
te ontdoen van hun stereotypen. “Rose
is a rose is a rose is a rose”, een van de verzen
uit die dichtbundel, werd haar devies.
Gertrude Stein oogstte steeds meer bekendheid.
In 1933 zou de publicatie van
The Autobiography of Alice B. Toklas, haar
bekendste en meest toegankelijke werk,
leiden tot een lezingentournee in de Verenigde
Staten. Het boek beschrijft haar
levensverhaal, zogezegd geschreven door
haar vriendin. Natuurlijk komt ook het
avontuur met de collectie aan bod. Leo
komt niet voor in dat avontuur. Gertrude
kende zichzelf doodleuk de hoofdrol toe.
VLUCHTEN VOOR VICHY
In 1938 verhuisde het koppel van Rue
de Fleurus naar Rue Christine. Gertrude
was altijd tuk op nieuwigheden. De jonge
generatie schrijvers, onder wie Ernest
Hemingway en Francis Scott Fitzgerald,
bestempelde ze als de ‘lost generation’. “Jullie,
jonge mensen, hebben oorlog gevoerd.
Jullie zijn een verloren generatie”, schreef
Hemingway in A Moveable Feast (1964). Hij
herinnerde zich ook dat “Miss Stein bijzonder
kloek was, maar niet erg groot, stevig
gebouwd als een boerin. Ze had mooie ogen
en het ruwe gezicht van een Duitse Jodin,
die net zo goed ‘friulano’ (afkomstig uit de
regio Friuli-Venezia, red.) had kunnen zijn.
Ze deed me denken aan enkele boerinnen
uit Noord-Italië, door de manier waarop ze
was gekleed, door haar expressieve gelaat
en haar mooie, zware, levendige haar, zoals
van een immigrante, dat ze droeg in een
knot, wellicht al sinds ze aan de universiteit
zat. Ze praatte onafgebroken, en vooral over
mensen en plaatsen.”
Omdat ze Amerikaans-Joodse lesbiennes
waren, vluchtten Gertrude en Alice in 1939
naar anoniemer gebied. Ze vestigden zich
in de woning die ze al enkele jaren huurden
in het departement Ain. “Iedereen
wist waar ze was, maar niemand durfde
een vinger naar haar uit te steken, noch de
Duitsers, noch de Vichy-militie”, schreef Antoine
de Baecque, een van haar biografen.
En inderdaad, toen Gertrude en Alice na de
oorlog terugkeerden naar hun appartement
in Parijs, bleek hun collectie nog intact. Ze
genoten dan ook de bescherming van een
van hun vrienden, de schrijver en kunstliefhebber
Bernard Faÿ, die met het Vichy-
36

Andy Warhol, Gertrude Stein, 1980, acrylverf en
zeefdruk op doek, 101,9 x 101,9 cm. New York,
Whitney Museum of American Art. © Digitale
afbeelding Whitney Museum of American Art. The
Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc.
ADAGP, Parijs 2023.
‘Ik gebruik
materialen die hun
kwaliteit behouden
in de loop der jaren’
CHRISTOPHE GEVERS
Nam June Paik, Gertrude Stein, 1990, installatie van oude tv-monitoren, gemengde techniek, twee videokanalen,
248,9 x 195,9 x 94 cm. De Edkard Collectie. Met toestemming van James Cohan Gallery, New York en
Nam June Paik Estate.
regime collaboreerde … De vreugde van de
Bevrijding was van korte duur, want in juli
1946 overleed de ‘papesse de l’avant-garde’
in Parijs, elf jaar vóór haar levensgezellin,
die er alles aan deed om haar collectie van
onschatbare waarde te bewaren.
HET RADICALE ALS NALATENSCHAP
Het portret van Gertrude Stein dat Pablo
Picasso in 1906 afwerkte en waar we het
eerder al over hadden, werd in 1937 aangekocht
door het MoMA in New York. De totstandkoming
ervan had nogal wat voeten in
de aarde gehad. Om Gertrudes persoonlijkheid
te kunnen vatten, had de Andalusische
schilder een oplossing gevonden: hij gebruikte
een soort uitdrukkingsloos masker,
ontleend aan studies van de oude Iberische
kunst en de Afrikaanse kunst. Het was
een voorafspiegeling van Les Demoiselles
d’Avignon (1907). Niemand hield toen van
het portret, behalve de schilder en het model.
Wie betwijfelde of het portret wel een
getrouwe weergave van het model zou zijn,
kreeg van Picasso te horen: “Je zult zien, uiteindelijk
zal ze erop lijken.” In haar biografie
over de schilder schreef Gertrude Stein
in 1938: “Ik was toen de enige die Picasso
begreep, misschien omdat ik hetzelfde tot
uitdrukking bracht via de literatuur.”
Die poëtische radicaliteit, ontwikkeld in
een dialoog met het oeuvre van Picasso,
zou de hoeksteen van de eerste avant-gardes
van de Amerikaanse cultuur vormen,
een inspiratiebron voor de experimentele
artistieke bewegingen van de jaren 50 en
60, met spilfiguren als John Cage en Merce
Cunningham, theatergezelschap The
Living Theatre, en stromingen als Fluxus,
popart en minimal art. De rol die Marcel
Duchamp vervulde als voorloper van de
conceptuele kunst is onbetwistbaar, maar
de experimentele poëzie van Gertrude
Stein heeft eveneens een nieuwe wereld
van artistieke en poëtische mogelijkheden
geopend, met name wat betreft de plasticiteit
van de taal, de performatieve dimensie
en de visuele en fonetische materialiteit
van woorden. Dichter bij ons vormde
‘Rose is a rose is a rose is a rose’ in 1983 de
inspiratie voor de titel van de dansvoorstelling
Rosas danst Rosas, intussen een
ijkpunt van hedendaagse dans, van Anne
Teresa De Keersmaeker, en ook voor de
naam van haar gezelschap, Rosas.
BEZOEKEN
Gertrude Stein et Pablo Picasso.
L’invention du langage
13-09 t/m 28-01
Musée du Luxembourg
Parijs
www.museeduluxembourg.fr
37

Oude kunst
Een kieskeurige
markt
De beroemde oude meesters zijn vaste waarden in de kunstgeschiedenis
en hebben in principe niet te lijden onder de veranderende mode.
Hun ouderdom is echter tegelijk ook een handicap: oude iconografie
en de mythologische, historische en religieuze verwijzingen vallen
tegenwoordig bij veel minder mensen in de smaak, ook al bewijst het
grote succes van de recente Vermeer-tentoonstelling in het Rijksmuseum
dat meesterwerken van bijna vier eeuwen geleden nog steeds voor een
massale opkomst weten te zorgen.
TEKST: GILLES BECHET
Michael Sweerts, Het atelier van de kunstenaar met een naaister, olieverf op doek, 79,5 x 108,4 cm. Christie's, Londen, 06-07. © Christie's Images Ltd. Prijs: £ 12.615.000
(€ 14.790.000).
38

Het is nu een trend
om een of twee
oude kunstwerken
te veilen samen
met moderne en
hedendaagse werken.
Op de beperkte en selectieve
markt van oude kunst moet je
de meerwaarde tegenwoordig
zoeken bij de grote namen, al is
er nog altijd veel belangstelling voor vergeten
meesterwerken. Een van de beste garanties
die oude kunstwerken de markt kunnen bieden,
is hun ouderdom. Met oude kunst (old
masters, in het Engels) bedoelt men doorgaans
werken die het licht zagen van de 14e
tot de 18e eeuw. Tegenwoordig rekent men
daar steeds vaker ook de kunstenaars uit
de 19e eeuw toe. Lange tijd was oude kunst
goed voor het leeuwendeel van de verkoop
op de kunstmarkt, maar geleidelijk aan is de
wind gekeerd. Uit een studie die ArtTactic in
2022 verrichtte voor veilinghuizen Christie’s,
Sotheby’s en Phillips vertegenwoordigde
oude kunst toen nog amper 5% van de omzet.
De naoorlogse en hedendaagse kunst
zijn goed voor 45% en de impressionistische
en moderne kunst voor de resterende 50%.
Die cijfers moet men wel met een korreltje
zout nemen. De veilinghuizen vertegenwoordigen
immers niet de hele markt, en al
zeker niet die van oude kunst, die eveneens
aan de man wordt gebracht via galeries,
privéverkopen en de meer discrete kanalen
van diezelfde veilinghuizen. Toch is er een
duidelijke trend.
Een ander kenmerk van dit marktsegment
is dat het nu grotendeels steunt op de grote
namen. Het zijn vermaarde kunstenaars als
Botticelli, Rubens, Titiaan en Goya die kopers
lokken. Oude kunst is een klein marktsegment
geworden waar zeldzaamheid en
Artemisia Gentileschi, Lucretia, olieverf op doek, 96,5 x 75 cm. Artcurial, Parijs, 13-11-2019. © Artcurial.
Prijs: € 4.647.500.
kwaliteit de waarde bepalen. “We hebben nu
klanten die allen een beetje hetzelfde zoeken,
dezelfde beelden waarvan een zekere
kracht uitgaat, maar die ook benieuwd zijn
naar wat we hun verder nog kunnen aanbieden”,
vertelt Pierre Etienne, internationaal
directeur bij Christie’s. “Ze zijn best bereid
werk van minder bekende kunstenaars te
kopen, maar je moet er het belang van kunnen
aantonen en de prijs kunnen rechtvaardigen.
Het is een markt waar de mensen
zich door gebrek aan kennis onzeker voelen.
Kun je een en ander op een intelligente en
begrijpelijke manier uitleggen, dan is er zeker
een publiek voor te vinden.”
VROUWELIJKE SCHILDERS GEZOCHT
Kleine meesters, een dertigtal jaar geleden
nog erg in trek, vooral om hun decoratieve
kwaliteiten, zijn tegenwoordig niet meer te
vinden in de catalogi van de grote veilinghuizen.
“Kleine landschappen met een
‘Het was de eerste
keer in zes jaar dat
ik mijn topstuk niet
verkocht kreeg’
MATTHIEU FOURNIER,
ARTCURIAL
39

Atelier de Hyacinthe Rigaud, Portret van Louis XIV, olieverf
op doek, 249,8 x 151,3 cm. Christie's, Londen, 06-07.
© Christie's Images Ltd. Prijs: £ 1.915.500 (€ 2.245.000).
Anne Vallayer-Coster, Nature morte au vase d'albâtre rempli de fleurs avec sur une table plusieurs espèces
de fruits, comme ananas, pêche et raisins, 1783, olieverf op doek, 108,5 x 89,5 cm. Christie's, Parijs, 15-06.
© Christie's Images Ltd. Prijs: € 2.581.000.
‘Onze klanten
zoeken nu dezelfde
krachtige beelden’
PIERRE ETIENNE, CHRISTIE’S
gevechtsscène zijn niet meer zo gewild”,
weet Matthieu Fournier, veilingmeester en
mededirecteur van Artcurial. “Schilderijen
die minder dan 20 tot 30.000 euro waard zijn,
krijg je steeds moeilijker verkocht. Boven
de één miljoen gaan ze meestal vlot van de
hand. Alles daartussen is eerder wisselvallig.”
Tegenwoordig liggen vooral de renaissancistische
en maniëristische schilderijen uit Italië
goed in de markt, net als Italiaanse, Hollandse,
Vlaamse en Franse portretten. “Ook
gouden achtergronden zijn nu zeer gewild”,
verklaart Nicolas Joly, zelfstandig makelaar
en expert. “Het gaat om vrij geometrische
schilderijen met een eenvoudige compositie
maar bijzonder kleurrijk, bijzonder goed te
combineren met hedendaagse kunst.”
Sinds twee of drie jaar is er opvallend veel
belangstelling voor vrouwelijke schilders.
Allegorie van de beeldhouwkunst, een
schilderij van de bekendste onder hen,
Artemisia Gentileschi (1593-na 1654), ging
in juli bij Christie’s in Londen onder de
hamer voor £ 1.855.000, terwijl experts een
opbrengst van £ 300.000-400.000 hadden
verwacht. Het is een beperkt marktsegment
met een grote vraag. De prijzen van
de topstukken zijn gestegen samen met
de kwaliteitseisen. Naar verluidt zijn tien
kopers al genoeg om de markt aan te wakkeren.
Het betreft ook een uitgesproken
museale markt. “De grote musea in de Verenigde
Staten zijn net als die in Azië en het
Midden-Oosten, met name de Saudische,
bijzonder actieve kopers van Europese
meesterwerken”, aldus Fournier.
De grote namen zijn natuurlijk de eerste
die de aandacht trekken, maar leergierigheid
leidt de kopers ook naar minder bekende
kunstenaars, die soms verrassende
resultaten opleveren. Dat is onder meer
het geval voor Michael Sweerts (1618-
1664), een in Brussel geboren schilder uit
de bloeitijd van de barokschilderkunst,
wiens Kunstenaarsatelier met naaister, een
prachtig en in uitstekende staat verkerend
schilderij, nog in zijn originele lijst, op 6
juli jongstleden bij Christie’s in Londen van
de hand ging voor £ 12.615.000 (inclusief
kosten), terwijl experts een opbrengst van
£ 2-3 miljoen hadden verwacht.
NIEUW VERZAMELAARSBLOED
De markt van oude kunst is weliswaar
dynamisch, maar ook bijzonder kieskeurig.
Het gebeurt niet zelden dat op prestigieuze
40

‘Het is een markt
die niet groter kan
worden, met een
vrij beperkt aantal
spelers. Wel zijn de
kopers bereid voor
een meesterwerk
een mooie prijs te
betalen’
NICOLAS JOLY
veilingen geen koper wordt gevonden voor
schilderijen van uitmuntende kwaliteit. Zeker
in economisch onzekere tijden, waar het
de kopers zijn die de prijs bepalen, is het van
cruciaal belang een juiste richtprijs vast te
stellen. In maart 2023 ging een stilleven van
Frans Snijders (1579-1657), met een richtprijs
van € 600.000-800.000, bij Artcurial in Parijs
de deur uit voor € 787.200. Een stilleven van
de kunstenaar bekend als de Pensionante
del Saraceni (actief in de periode 1610-1620),
te zien op de cover van de veilingcatalogus,
met een richtprijs van € 1,5-2 miljoen, bleef
echter onverkocht. Fournier: “Het was de
eerste keer in zes jaar dat ik mijn topstuk niet
verkocht kreeg. Het was een ongewoon schilderij,
ongetwijfeld zeer speciaal, maar toch
een meesterwerk. Ik kreeg het niet verkocht,
omdat de context moeilijker is en je nu voorzichtiger
moet zijn met de prijs.”.
Ook de verzamelaars zijn anders dan die
van twintig tot dertig jaar geleden. Er is
een hele generatie specialisten en kenners
van oude kunst verdwenen. “Je hebt nu
verzamelaars die zich toespitsen op enkele
grote namen en geen zin hebben om veel te
diversifiëren. Het is dan aan ons om ze ervan
te overtuigen dat iets echt wel de moeite
loont”, stelt Pierre Etienne. Er zijn echter
ook nieuwkomers op de markt, jongere verzamelaars
die vlot de weg naar de galeries
vinden. “Vaak zijn ze zeer goed ingelicht”,
aldus galeriehouder Klaas Muller. “Ze combineren
graag. Ze beginnen met één schilderij,
verdiepen zich in de literatuur, gaan op
verkenning en kopen er nog een tweede.”
Het gaat ook om klanten met een andere
kijk op de markt. Ze willen een collectie
met karakter. “Ze hebben bijvoorbeeld een
specifieke belangstelling voor de primitieven,
van wie de werken uitgepuurder en
gedetailleerder zijn. Een en ander gaat goed
samen met hedendaagse kunst”, aldus Arnaud
Jaspar van Galerie Costermans.
HET WERK UIT CONTEXT
In februari jongstleden werd het Portret van
een man als de god Mars van Rubens gepresenteerd
in Brussel, voordat het schilderij
terugkeerde naar New York om er in mei te
worden geveild bij Sotheby’s, op een avondveiling
van moderne kunst. Het werk bracht
toen $ 22,5 miljoen op. Het is nu een trend om
een of twee oude kunstwerken te veilen samen
met moderne en hedendaagse werken:
een manier om de aandacht te trekken én om
een nieuw publiek aan te spreken, door oude
kunst van haar al te strakke keurslijf te ontdoen.
Etienne haalde een werk uit zijn vertrouwde
context door een monumentaal, uit
het atelier van Hyacinthe Rigaud stammend
portret van Lodewijk XIV te presenteren op
een veiling van meubelen en zilverwerk. “De
richtprijs bedroeg twee- tot driehonderdduizend
pond, maar in juli jongstleden ging het
voor anderhalf miljoen pond, kosten inbegrepen,
naar een nieuwe koper”, zegt hij. “Die
vond het doek geweldig maar zou nooit naar
een veiling van oude kunst zijn gegaan.”
Over de toekomst zegt kunsthandelaar Nicolas
Joly: “Het is een markt die niet groter
kan worden, met een vrij beperkt aantal
spelers, maar wel met kopers die bereid zijn
een mooie prijs te betalen voor een meesterwerk.
Onze enige zorg is dat het aanbod
kleiner wordt. Het wordt steeds moeilijker
fraaie stukken te vinden.”
Fourniret ziet het minder somber in: “Er
zijn nog tal van meesterwerken te ontdekken.
Kijk maar eens in de overzichtscatalogi,
naar de vermeldingen ‘huidige locatie
onbekend’ bij grote schilderijen. Er is echt
geen gebrek aan. Geloof me, er staan nog
heel wat schatten op zolder te wachten.”
Jean-Siméon Chardin, Le panier de fraises des bois, 1761, olieverf op doek, 38 x 46 cm. Artcurial, Parijs, 23-03-
2022. © Artcurial. Prijs: € 24.381.400.
41

De Brueghels
Dynastie door de eeuwen heen
42

Pieter Brueghel de Jonge, De Bruiloftsdans
(Dorpsgezicht), ca. 1610, olieverf op paneel, 40
x 56 cm, Gent, Museum voor Schone Kunsten.
Foto: Hugo Maertens.
43

Pieter Brueghel de Oude, De ekster op de galg, 1568, olieverf op paneel, 46 x 51 cm, Darmstadt, Hessisches Landesmuseum. Foto: Wolfgang Fuhrmannek.
De familie Brueghel speelde
eeuwenlang een belangrijke rol
in de Vlaamse schilderkunst.
Te beginnen met stamvader
Pieter Brueghel de Oude. Het
Noordbrabants Museum in
’s-Hertogenbosch toont maar liefst
vijf generaties schilders van deze
beroemde schilderdynastie.
TEKST: BERNADETTE VAN DER GOES
Over stamvader Pieter Brueghel
de Oude (ca. 1525-1569)
is maar weinig bekend. Wij
weten dat hij leefde en werkte
in Antwerpen en Brussel. En dat hij in
zijn jeugd een reis maakte naar Italië en
daarna in Brussel in 1563 trouwde met
Mayken Coecke, een dochter van zijn
leermeester Pieter Coecke van Aelst. Vanaf
het begin van zijn loopbaan kon Brueghel
fantastisch goed tekenen. Dat is ook wat
hij voornamelijk tijdens zijn Italiaanse reis
deed: niet alleen de schilderingen van de
Sixtijnse kapel of de Stanze van Rafaël in
Rome bestuderen, maar vooral veel tekenen
in de natuur. Met pen en inkt legde
hij het prachtige landschap vast. Brueghel
was gefascineerd door de bergen in de Italiaanse
Alpen. De rest van zijn carrière zou
hij op deze tekeningen teren.
Brueghel verwierf grote bekendheid met
zijn landschappen, allegorische voorstellingen,
boerenbruiloften en dorpspleinen
met spelende kinderen of mensen die
spreekwoorden uitbeelden. Uniek zijn de
Bijbelverhalen die zich afspelen in een
doodgewone alledaagse omgeving.
DRÔLERIEËN
Sinds Jan van Eyck waren Vlaamse kunstenaars
steeds beter geworden in het afbeelden
van de natuur en het dagelijks leven.
Pieter Brueghel de Oude voegde daaraan,
vooral in zijn schilderijen van het boerenleven,
een flinke dosis spot en humor
toe. Schildersbiograaf Karel van Mander
44

Talent, familiebanden
en een groot netwerk
vormden het
fundament van de
Brueghel-dynastie.
duidde hem in Het Schilderboeck uit 1604
aan als Pier den Drol, omdat hij zo goed
was in het schilderen van zogenoemde
drôlerieën: “Men ziet weinig stukken van
hem waarnaar een beschouwer ernstig,
zonder lachen kan kijken.” Inderdaad: het
is op zijn minst vermakelijk om op een
klein rond paneeltje te zien hoe een dronken
boer door een groep dorpsgenoten in
het varkenshok wordt geduwd.
Brueghel blonk uit in het oproepen van
emoties. Wie voelt geen deernis bij het
zien van zijn schilderijtje van kreupele
bedelaars? Zijn enige leermeester was
de natuur, schreef zijn vriend Abraham
Ortelius na Brueghels overlijden in 1569.
Dankzij hem werd vanaf de tweede helft
van de 16e eeuw het afbeelden van scènes
uit het dagelijks leven een serieus thema
en ontstond de genreschilderkunst.
Pieter Brueghel de Oude overleed jong. Hij
was waarschijnlijk nog geen 45 jaar oud.
Zijn twee zoontjes van vijf en één zouden
zelf schilders en vaders van schilders
worden. De kinderen waren bovendien
snel wees, want hun moeder stierf negen
jaar later, in 1578. De latere schilders Pieter
Brueghel de Jonge en Jan Brueghel de Oude
werden vanaf dat moment opgevoed door
hun grootmoeder Mayken Verhulst, sinds
1550 weduwe van Brueghels leermeester
Pieter Coecke van Aelst. Zelf schilderde Verhulst
in waterverf en vervaardigde zij miniaturen.
De Italiaanse koopman en schrijver
Lodovico Guicciardini noemde haar in 1567
een van de vier belangrijkste vrouwelijke
kunstenaars in de Nederlanden. Karel van
Mander schrijft in 1604 in Het Schilderboeck
dat zij haar kleinzoon Jan in de techniek van
het waterverven onderwees. Waarschijnlijk
nam zij na het overlijden van haar schoonzoon
de leiding in Brueghels atelier, zoals
zij ook had gedaan nadat Coecke van Aelst
was gestorven. Terwijl Brueghel de Oude
de stamvader is van de Brueghel-dynastie,
wordt Verhulst tegenwoordig gezien als de
matriarch van de familie.
OVERGETROKKEN WERK
Om het atelier van Brueghel voort te zetten
beschikte Verhulst over een goede basis. Al
tijdens zijn leven waren veel van Brueghels
voorstellingen in prent gebracht. En er was
een voorraad tekeningen. Van Mander
vermeldt dat de kunstenaar op zijn sterfbed
door zijn vrouw een aantal tekeningen
liet verbranden. Waarschijnlijk had dat te
maken met de politiek onrustige tijd waarin
zij leefden. De Nederlanden waren verwikkeld
in een steeds hoger oplopend conflict
met koning Filips II van Spanje. De komst
van de hertog van Alva met zijn troepen in
1567 leidde tot een nietsontziend Spaans
schrikbewind. Brueghel vreesde dat zijn
vrouw door de tekeningen in moeilijkheden
zou komen: “Omdat een deel al te bijtend
of schimpend waren.” Met de vernietiging
nam hij het zekere voor het onzekere.
Van minstens één schilderij is bekend
dat het tot de nalatenschap behoorde:
het paneel De Ekster op de galg. Brueghel
schilderde het kort voor zijn dood en liet
het bij testament na aan zijn vrouw. Zoon
Pieter Brueghel de Jonge maakte er later
twee kopieën van. Sinds deze oudste zoon
zich in 1584 of 1585 in Antwerpen had
gevestigd, stond hij aan het hoofd van een
zeer productief atelier, dat gespecialiseerd
was in het vervaardigen van kopieën en
varianten op composities van zijn vader.
Na diens dood was de vraag naar zijn werk
enorm toegenomen, waardoor de meeste
verzamelaars genoegen moesten nemen
met kopieën en imitaties. Pieter Brueghel
de Jonge, zijn medewerkers, leerlingen en
later zijn zoon Pieter Brueghel III maakten
om hierin te voorzien gebruik van alles wat
nog uit het atelier van de grote meester
beschikbaar was: schetsen, studies, ontwerpen,
gravures en onafgemaakte schilderijen.
Kopieën van de oorspronkelijke schilderijen
werden eindeloos overgetrokken. Het verklaart
hoe het komt dat Brueghels beeldtaal
tot ver in de 17e eeuw opduikt. Van het
schilderij Winterlandschap met schaatsers
en vogelknip bestaan maar liefst vijftig
exemplaren, van De Vlaamse spreekwoorden
zijn er zeventien bekend.
FLUWELEN BRUEGHEL
Ondertussen ontwikkelde Pieters vier jaar
jongere broer Jan Brueghel de Oude zich
tot een innovatief kunstenaar met een
eigen stijl. In zijn jonge jaren reisde hij naar
Italië. Nadat hij zich in 1596 in Antwerpen
had gevestigd, specialiseerde hij zich in
landschappen, dorpsgezichten, allegorieën,
historiestukken en bloemstillevens. Om Jan
Pieter Brueghel de Oude, De bedelaars, 1568, olieverf op paneel, 18,5 x 21,5 cm, Parijs, Musée du Louvre,
schenking van Paul Mantz, 1892. Foto: © RMN-Grand Palais (musée du Louvre) / Gérard Blot.
45

De nakomelingen
van Pieter Brueghel
de Oude bedienden
een brede markt van
kunstliefhebbers
en pasten hun
onderwerpen,
technieken en stijlen
met grote flexibiliteit
aan.
te onderscheiden van zijn vader wordt hij
ook wel Fluwelen-, Bloemen- of Paradijs-
Brueghel genoemd. Die laatste naam verwijst
naar zijn met veel oog voor details afgebeelde
landschappen met voorstellingen
uit de Bijbel. Vaak liet hij daarin de mensen
door een collega schilderen. In 1615 schilderde
zijn vriend Peter Paul Rubens de figuren
van Adam en Eva op het meesterlijke
paneel Het aardse paradijs met de zondeval,
dat nu in het Haagse Mauritshuis hangt.
Hetzelfde gevoel voor technische perfectie,
detaillering en verfijning spreekt uit het
specialisme waar Jan als eerste in de familie
mee aan de slag ging: bloemstillevens. Op de
tentoonstelling Brueghel. De familiereünie in
Den Bosch hangt het op koper geschilderde
Bloemenvaas met juweel, munten en schelpen,
uit 1606. Elke bloem is afzonderlijk en met
evenveel aandacht weergegeven. Hoeveel
tijd en moeite zo’n schilderij hem kostte,
blijkt uit de briefwisseling met zijn opdrachtgever,
de Milanese kardinaal Federigo
Borromeo. Brueghel werkte eraan vanaf het
voorjaar tot in de herfst. Iedere bloem bloeit
immers op een ander moment: “Ik geloof dat
nog nooit zoveel zeldzame en zoveel verschillende
bloemen met een zo grote ijver
geschilderd zijn”, schrijft hij de kardinaal. “In
de winter zal het een prachtig gezicht zijn.”
Zodra de compositie eenmaal was bedacht,
schilderde hij talloze replieken en varianten,
daarbij geholpen door assistenten.
Jan (Fluwelen) Brueghel de Oude stierf
David Teniers de Jonge, Apenkortegaard, ca. 1633, olieverf op paneel, 41 x 58 cm, particuliere collectie.
in 1625. Zijn zoon, Jan Brueghel de Jonge,
keerde daarna spoedig terug uit Italië en
nam het Antwerpse atelier over. In dezelfde
stijl als zijn vader schilderde hij dezelfde onderwerpen
en vervaardigde talloze kopieën
naar hem. Dankzij het dagboek dat deze
Jan bijhield, weten wij hoe succesvol de
serieproductie was. In de lente van 1646 noteerde
hij te zijn begonnen aan een “grooten
frayen Crans, alle naer’t leven”, die hem
tachtig gulden opbracht. In de winter van
hetzelfde jaar voerde hij 27 boeketten, festoenen
en bloemkransen uit, niet naar het
leven, maar ook die verkocht hij meteen.
FAMILIECOÖPERATIE
Talent, familiebanden en een groot netwerk
vormden het fundament van de Bruegheldynastie.
Vanaf Jan (Fluwelen) Brueghel de
Oude breidde de artistieke familie zich via
huwelijken en geboorten uit. Zijn dochter
Paschasia werd in 1626 moeder van Jan van
Kessel de Oude, die beroemd zou worden
als schilder van zoogdieren, vogels, vissen
en exotische schelpencomposities. Het vak
leerde hij onder anderen bij zijn oom, Jan
Brueghel de Jonge. Geheel in de familietraditie
schilderde Van Kessel ook allegorieën.
Dochter Anna, geboren uit het tweede
huwelijk van Jan (Fluwelen) Brueghel de
Oude, trouwde in 1637 met David Teniers
de Jonge. Uit diens werk, dat voornamelijk
uit dorpsfeesten, kroeginterieurs en andere
genrevoorstellingen bestaat, spreekt
een sterke band met de traditie van de
Brueghels. Op het schilderij Apenkortegaard
vermaken als soldaten verklede
apen zich in een door kaarslicht verlichte
kroeg. Rechts wordt een als kat vermomde
arrestant binnen gevoerd. Evenals bij de
boerenfeesten van de Brueghels kunnen
wij erom lachen, hoewel er vaak ook een
meer serieuze, moralistische betekenis is.
Voor het eerst besteedt de tentoonstelling in
Den Bosch aandacht aan de deels onzichtbare
rol die vrouwen speelden in het familienetwerk.
Mayken Verhulst werd al genoemd.
Zij was de matriarch die de beide zoons van
Pieter Brueghel de Oude onder haar hoede
nam, diens nalatenschap veiligstelde en het
atelier draaiend hield. Clara Eugenia
Brueghel, dochter van Jan (Fluwelen)
Brueghel de Oude, opereerde in de eeuw
daarna op haar beurt als bemiddelaar tussen
kunstenaars, opdrachtgevers en verzamelaars.
Haar halfbroer Jan Brueghel de Jonge
trouwde in 1626 met Anna Maria Janssens.
Zij was de dochter van historieschilder
Abraham Janssens. Zelf schilderde Anna
46

Jan Brueghel de Jonge, Allegorie op de schilderkunst, ca. 1625-1630, olieverf op koper, 49 x 77 cm. JK Art Foundation Nederland. Foto: Peter Cox.
Voor het eerst is er
aandacht voor de
belangrijke, deels
onzichtbare rol die
vrouwen speelden in
het familienetwerk
van de Brueghels.
Maria bloemstillevens. Op de tentoonstelling
is Bloemenguirlande met de Heilige
Familie en een musicerende engel van haar te
zien, een van de weinige werken die met zekerheid
aan haar zijn toe te schrijven. Maar
de kans is groot dat zij gewoon meedraaide
in het familiebedrijf, zoals trouwens ook
Abraham Janssens, Jan van Kessel de Oude
en David Teniers de Jonge soms samenwerkten
met Jan Brueghel de Jonge.
Anna Maria Janssens en Jan Brueghel
de Jonge kregen elf kinderen. Vijf van de
zeven zonen werden schilder, de laatste
generatie Brueghels. Van hen was Abraham
Brueghel de meest talentvolle. Hij
specialiseerde zich in stillevens met vruchten
en bloemen. Op jonge leeftijd verliet hij
Vlaanderen, vestigde zich in Italië en bleef
daar de rest van zijn leven.
TREFFENDE ALLEGORIE
Tussen 1550 en 1700 beeldden leden van de
familie Brueghel in een constante stroom
bijna alle onderwerpen af. Dat deden zij
in nauwe verbondenheid met elkaar, hun
voorgangers en de artistieke ontwikkelingen
van hun tijd. Terwijl de grote Vlaamse
barokschilders Peter Paul Rubens, Jacob
Jordaens en Anthony van Dyck de meer
officiële opdrachten voor hun rekening
namen, bedienden de nakomelingen van
Pieter Brueghel de Oude een brede markt
van kunstliefhebbers. Met grote flexibiliteit
pasten zij hun onderwerpen, technieken
en stijlen aan. Al naar gelang waaraan behoefte
was. Waarbij bovendien vaak werd
samengewerkt met collega’s en met elkaar.
Een paar jaar nadat Jan Brueghel de Jonge
in 1625 het atelier van zijn overleden vader
overnam, schilderde hij zijn Allegorie op de
schilderkunst. In een ruim en bomvol atelier
is de personificatie van de schilderkunst,
Pictura, bezig een bloemstilleven te schilderen.
Zij is omringd door schildermaterialen,
tekeningen, voorbeeldboeken en een groot
aantal voltooide schilderijen. Onder anderen
van Pieter Coecke van Aelst, Pieter
Brueghel de Oude en Jan (Fluwelen)
Brueghel de Oude. Rond de poort die toegang
geeft tot een zaal waar schilders werken
hangt van elk van deze drie meesters
een portret. Op diezelfde plek zijn ook portretten
te zien van inspirerende voorgangers,
onder wie Michelangelo, Dürer en Van
Eyck. Het is een fraai, maar vooral ook trots
schilderij. Jan Brueghel de Jonge, kleinzoon
van Pieter Brueghel de Oude, toont hier niet
alleen wat hij kan, hij eert ook zijn vak én
het succes van zijn familie.
BEZOEKEN
Brueghel. De familiereünie
30-09 t/m 07-01
Het Noordbrabants Museum
’s-Hertogenbosch
www.hetnoordbrabantsmuseum.nl
47

Carlo Bugatti
Meubelen zonder weergave
Met Carlo Bugatti begon een
heuse familiesaga, die nog steeds
fascineert. Hij was de vader van de
beroemde beeldhouwer Rembrandt
Bugatti, befaamd om zijn bronzen
dierensculpturen, en van de niet
minder befaamde autoconstructeur
Ettore Bugatti. Carlo Bugatti maakte
aan het begin van de 20e eeuw
naam als ontwerper van uitgelezen
meubelen, in een onvergelijkelijke stijl.
TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE
Bureau, ca. 1902, notenhout, messing, tin, perkament, 74,9 × 60,1 × 57,2 cm. New York, The Metropolitan
Museum of Art, inv. 1970.181.3.
Hij was zowel tekenaar, meubelmaker
en interieurontwerper als
architect. Carlo Bugatti (1856-
1940) wordt vaak gezien als een
representant van de Europese art nouveau,
in Italië bestempeld als de ‘Liberty-stijl’.
Door zijn eigenzinnige karakter bleef hij
grotendeels buiten de dominante kunststromingen
van zijn tijd staan. Zijn oeuvre
geniet evenwel ruime erkenning, omdat zijn
productie met geen enkele andere te vergelijken
is. Bugatti’s ontwerpen vertonen niet
de typerende stijl van de art nouveau, maar
hebben met deze stroming wel gemeen dat
sommige ornamenten enigszins Japans
aandoen, en verder ook de gestileerde bloemen,
hoewel die louter als versiering dienen
zonder de vorm te bepalen.
48

Bed, ca. 1902, gezwart hout, perkament, tin, messing en koper, 81 x 190 x 70 cm. Privécollectie, Engeland. © Oscar Graf.
De kracht en originaliteit van zijn vormelijke
experimenten vinden enkel hun gelijke
in het werk van twee andere figuren,
al evenzeer buitenbeentjes als Bugatti: Antoni
Gaudí in Spanje en Hector Guimard
in Frankrijk. Plastisch en vormtechnisch
gezien bleef Bugatti steevast zijn eigen weg
volgen. Vandaar dat je zijn meubelen uit
duizenden herkent. Hij bevond zich op het
scharnierpunt van twee eeuwen, resoluut
modern, met een andere kijk op de wereld
en het leven, dat toen in volle transformatie
was. Steeds streefde hij naar harmonie
tussen de functionele vereisten van het dagelijks
leven en de prangende behoefte aan
verbeelding en menselijkheid, via een heel
aparte vormtaal. De vormtaal van Carlo
Bugatti was gestoeld op diverse invloeden,
die hij op heel eigen wijze interpreteerde.
WERELDTENTOONSTELLING
Carlo Bugatti werd geboren in Milaan, als
zoon van Giovanni Luigi Bugatti, een beeldhouwer
en architect van lokale faam, die
hem een eerste technische opleiding gaf. In
1875 ging hij studeren aan de kunstschool
in Brera en daarna aan de Academie voor
‘Het is een zeer
ongelijke markt, met
weinig stukken van
uitstekende kwaliteit’
SONJA GANNE, CHRISTIE’S
Schone Kunsten in Parijs. Uiteindelijk ging
hij in de leer bij de Milanese meubelmaker
Mentasti. Omstreeks 1880 opende hij zijn
eigen atelier. Dat was het begin van een
carrière als kunsthandwerker/meubelmaker.
Van meet af aan hanteerde hij een heel
eigen stijl, toen hij slaapkamermeubelen
maakte voor het huwelijk van zijn zus. Veel
elementen die typerend zijn voor zijn oeuvre,
zoals gedreven koper en inlegwerk van
metaal en ivoor, waren toen al aanwezig.
De eerste belangrijke opdrachten volgden
al snel. De Lombardische aristocratie deed
vaak een beroep op hem. Hij had dan ook
een vrij elitaire kijk op zijn vak. Zo koos hij
steevast uitgelezen materialen. Carlo Bugatti
kon rekenen op de knowhow van Italiaanse
vaklui voor een perfecte bewerking van diverse
houtsoorten, elementen van gedreven
koper, messing en tin, inlegwerk van ivoor,
paarlemoer en metalen, ter versiering van
zijn meubelen, alsook het leer en perkament
waarmee ze waren bekleed. Imiteren boeide
hem niet. Zijn materialen koos hij zelf. Op
het perkament bracht hij soms poëtische
tekeningen geïnspireerd op de natuur aan.
In 1888 behaalde Bugatti zijn eerste successen
op de Italian Exhibition of Fine Arts,
in Londen. Nog meer bekendheid verwierf
hij toen hij op de Wereldtentoonstelling in
Parijs, in 1900, een zilveren medaille won.
Zijn meubelen kregen vanaf dat moment
een heel andere dimensie, met als prioriteit
49

Paar bijzetstoelen, ca. 1900, gedeeltelijk gebeitst beuken, messing, perkament, touw, hoogte: 101,5 cm. Christie's, New York, 09-12-2014. © Christie's Images Ltd.
Prijs: $ 23.750 (€ 19.200).
Portret van Carlo Bugatti, ca. 1920. © R.V.
Carlo Bugatti
volgde steevast
zijn eigen weg als
ontwerper. Vandaar
dat je zijn atypische
meubelen uit
duizenden herkent.
een zich in de ruimte uitstrekkende vorm,
waardoor de meubelen sculpturale eigenschappen
kregen. In de jaren 1901-1902
verrijkte hij zijn vormenrepertoire met
ovale vormen, waarmee hij eindeloos kon
variëren.
Ook op de eerste internationale tentoonstelling
van moderne sierkunst, in 1902
in Turijn, was Bugatti van de partij. Daar
kwam zijn intussen tot volle wasdom
gekomen talent volop in de kijker te staan.
Hij pakte er uit met een beroemde reeks
van vier salons, volledig bekleed met
perkament, met geïntegreerde versiering.
Een ervan was de Escargot-salon. Verder
presenteerde hij een reeks meubelen,
eveneens bekleed met perkament. Zoiets
had men nooit eerder gezien: gespreksstof
genoeg voor de juryleden en het publiek.
Zijn moderne visie werd eindelijk erkend
en hij ontving een erediploma.
UNIEK ECLECTISCH
Carlo Bugatti zocht zijn inspiratie in de rijke
geschiedenis van de Italiaanse sierkunst,
onder meer bij de meubelmakers van de
Renaissance. Aan die laatsten ontleende hij
een uitgesproken voorkeur voor marqueterie
en fijn inlegwerk. Het kwistige gebruik
van perkament is een van de hoofdkenmerken
van zijn oeuvre. Bugatti leek de enige
te zijn in Europa die er zo vaak gebruik van
maakte. Hij speelde graag met het contrast
tussen perkament en de donkere kleur van
hout. Hij gebruikte ook subtiel geschilderde,
vaak Japans aandoende versieringen, of kalligrafie
op het effen oppervlak van het perkament.
Gaandeweg leerde hij de techniek
van het bekleden met perkament perfect
beheersen. Het frame van de meubelen was
er volledig onder verborgen. Dat was een
50

Bugatti was geboeid
door het eclecticisme
van de 19e eeuw.
Vooral islamitische
kunst vormde een
inspiratiebron.
zijn rijke verbeelding wist hij steeds te
verrassen, met stijlen uit verre landen, die
de mensen aan het einde van de 19e eeuw
aan het dromen brachten.
Hij ontwierp zijn meubelen als waren
het bouwwerken in een oriëntalistische
stijl, met een doordacht spel van lijnen en
vlakken, nog kracht bijgezet door lanceten
hoefijzerbogen, fijne zuiltjes, pignons,
tandlijsten en andere elementen ontleend
aan de architectuur. Toch had Bugatti er
een hekel aan dat men hem associeerde
met een bepaalde stijl. Toen op een internationale
tentoonstelling in Turijn koningin
Helena van Italië bij het zien van zijn
meubelen zei dat ze hem deden denken
aan de Moorse stijl, antwoordde Bugatti
droogweg: “U vergist zich, majesteit. Die
stijl is van mij.”
PARIJS EN DE EDELSMEEDKUNST
Vanaf dan zou Bugatti een soberder stijl
hanteren, met zachte krommingen die de
invloed van de art nouveau verrieden. We
weten dat hij meubelen heeft ontworpen
voor de zomerresidentie van de moeder van
de kedive in Istanbul, een oosterse slaapkamer
van een Britse Lord en de salon van de
villa van Giacomo Puccini in Toscane.
Vanaf 1904 vervolgde de ontwerper zijn
carrière in Parijs. Zijn zoon Rembrandt
had zich daar al een jaar eerder gevestigd.
Zijn ontmoeting met de gieter en galeriehouder
Adrien Hébrard zou tot een
vruchtbare samenwerking leiden. In 1906
sloot hij een contract met diens galerie en
ontwierp direct enkele stukken edelsmeedwerk:
heuse sculpturen, waarin hij zijn
heus technisch hoogstandje.
Daar hield Bugatti het niet bij. Hij werd
gedreven door een onstilbare vernieuwingsdrang,
altijd nieuwsgierig naar wat
er in andere disciplines gebeurde en naar
het eclecticisme kenmerkend voor de
19e eeuw. Voor zijn meubelen liet hij zich
vooral door de islamitische kunst inspireren,
weg van het historische classicisme.
Zijn inlegwerk had vaak de vorm van
tekens die veel weg hadden van Arabisch
schrift, maar dan zonder een echte betekenis.
Zijn zoon Rembrandt zou prachtige
exotische dierensculpturen creëren, hoewel
hij vrijwel nooit op reis ging. Ook Carlo
Bugatti was nogal een huismus, maar door
Theepot, ca. 1907, verguld brons en ivoor, 17,7 x 15,9 x
9,7 cm. Foto: Alamy Stock.
Theetafel, ca. 1907, ingelegd hout (mahonie?), verguld brons, ivoor of been, metaal, parelmoer, 71,5 x 67,1 x
41,3 cm. Cleveland Museum of Art, inv. 1991.45.
51

Statafel, ca. 1900, notenhout en gezwart notenhout, perkament, gestempeld koper en tin inleg, 112,5 x 47 x 46,5 cm. Sotheby's, Londen, 06-04-2022. Sotheby's Kunst Digitale
Studio. Prijs: £ 6.048 (€ 7.245).
52

Hij bevond zich op
het scharnierpunt
van twee eeuwen,
resoluut modern, met
een andere kijk op
een wereld in volle
transformatie.
verbeelding de vrije loop liet. Hij verloor
evenwel nooit de functie van een object uit
het oog. Zo ontwierp Bugatti onder meer
thee-, koffie- en suikerpotten, asbakken,
vazen, schalen en presenteerbladen. De
versiering was geïnspireerd op de aloude
traditie van de klassieke edelsmeedkunst,
maar toegepast volgens zijn eigen smaak.
Zijn stukken versierde hij met dieren ontsproten
aan zijn fantasie, steeds met de
nodige humor en poëzie. Die dieren waren
niet louter als versiering bedoeld, maar
maakten deel uit van het volume.
Anna Blake, de weduwe van een Zuid-
Afrikaanse magnaat die fortuin had
gemaakt met zijn goudmijnen in Transvaal,
arriveerde in 1902 in Parijs en was
meteen gefascineerd door die fantasierijke
edelsmeedkunst, die haar herinnerde aan
haar geboorteland. Ze werd al snel de
beste klant van Bugatti. Omstreeks 1907
bestelde ze per brief een zilveren thee- en
koffieservies. De kunstenaar stuurde haar
drie verschillende schetsen. Omdat ze niet
goed kon kiezen, bestelde Blake ze dan
maar alle drie. Een van de serviezen was
versierd met wrattenzwijnen (collectie
Cleveland Museum of Art), een ander met
olifanten (collectie Geoff Burr, Kaapstad)
en het derde met libellen (te koop aangeboden
bij Christie’s, in november 2012).
In 1910 trok Bugatti zich terug in Pierrefonds
(departement Oise). Tijdens de
Eerste Wereldoorlog was hij burgemeester
van die kleine gemeente. Hij nam met
zijn edelsmeedwerk nog steeds deel aan
internationale tentoonstellingen. In 1935
verhuisde hij naar Molsheim, in de Elzas,
waar hij ging wonen in een appartement
vlak bij de autofabriek van zijn zoon Ettore
Bugatti. Daar zou hij in 1940 overlijden.
Paar bijzetstoelen, ca. 1900, notenhout, messing, tin, ebbenhout, hoogte: 99,1 cm. Christie's, New York, 12-
06-2014. Christie's Images Ltd. Prijs: $ 30.000 (€ 22.164).
EEN ZEER KRAPPE MARKT
Doordat de werken van Carlo Bugatti zo
uniek zijn, zijn ze zeer gewild. Dat is al
zo sinds 1900. Ze worden in zeer kleine
aantallen op de markt gebracht. Heel wat
stukken bevinden zich reeds in openbare
collecties, over de hele wereld. Bijzonder
weinig stukken van Bugatti zijn nog in privéhanden.
Vanzelfsprekend zijn veel ervan
te vinden in Italië, dat weinig geneigd is
ze het land te laten verlaten. Sonja Ganne,
het hoofd van de afdeling 20e-eeuws
design bij Christie’s, legt uit: “Het is een
zeer ongelijke markt, met ups en downs.
Er komen bijzonder weinig stukken van
uitstekende kwaliteit op de markt. Omdat
Bugatti’s meubelen nogal broos zijn, hebben
ze soms al een ingrijpende restauratie
ondergaan, met name wat betreft
de bekleding met perkament. Dat heeft
natuurlijk een sterke impact op de prijs. De
prijzen gaan van € 3 à 4.000 tot 60.000 euro
voor meer uitgelezen stukken.”
Een theetafel (ca. 1904) van perkamentachtig
hout, versierd met bloemen en in-
secten, ging in november 2012 bij Christie’s
in Parijs van de hand voor € 260.000. Het
veilingrecord voor Bugatti staat echter op
naam van Sotheby’s, in Parijs, waar een
paar Cobra-stoelen (1902) in november
2016 werd toegewezen voor € 310.000. In
november 2019 werd in hetzelfde veilinghuis
‘slechts’ € 145.000 geboden voor een
gelijkaardig paar. Ganne: “Wat edelsmeedwerk
betreft, worden soms forse bedragen
neergeteld, zoals in 2012 bij Christie’s het
bod van € 220.000 duizend voor een Schaal
met libellen uit 1907. Toch is zowel het
publiek als het aantal beschikbare stukken
te beperkt om te kunnen spreken van iets
anders dan een nichemarkt.”
53

Antoni Tàpies
Innerlijke muren
Honderd jaar geleden werd de Catalaanse kunstenaar Antoni Tàpies
geboren. In bijna zeventig jaar, van 1940 tot 2011, creëerde hij zo’n
negenduizend werken, waarin de materie een opvallend belangrijke rol
speelt. Ze dragen de littekens van de 20e eeuw en zijn bloedige conflicten
in zich en stemmen tot introspectie. BOZAR in Brussel toont dit najaar
een volledig overzicht van zijn oeuvre.
TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT
Matière en forme de pied, 1965, gemengde techniek op doek gemonteerd op hout. © Fundació Antoni Tàpies, Barcelona / SABAM. Foto: FotoGasull.
54

Zijn oeuvre is diep
verankerd in de
realiteit, met name
in de geschiedenis
en politiek van Spanje
in de vorige eeuw.
Antoni Tàpies (1923-2012) stamde
uit een familie die actief betrokken
was bij het culturele leven
in Barcelona. Als kind leerde hij
schilderen op eigen kracht. Dat leerproces
belandde in een stroomversnelling
in 1942-1943, toen de jonge man om te
herstellen van een longaandoening verschillende
sanatoria bezocht, waar hij een
groot deel van zijn tijd doorbracht met
lezen en tekenen. Eenmaal hersteld ging
hij rechten studeren aan de universiteit
van Barcelona. Hij creëerde toen ook zijn
eerste (zelf)portretten, die duidelijk de
invloed van Picasso, het surrealisme en de
avant-gardistische bewegingen verrieden.
Tàpies zette zich hevig af tegen het academisme.
Hij gooide de klassieke technieken,
aangeleerd op de kunstscholen, overboord
en begon nieuwe dingen uit te proberen.
Vanaf 1945 beschouwde Tàpies de olieverfschilderkunst
niet langer als een neutraal
en illusionistisch medium en tastte de
grenzen ervan af, door onder meer olieverf
te mengen met kalkpigmenten en zo zijn
eerste pasteuze verflagen te creëren. Daarna
begon hij ook ‘schamele’ materialen te
gebruiken en materialen die hij binnen
handbereik had, zoals rijstkorrels, touwtjes
en toiletpapier. “Mijn werk is soms een
hommage aan onbeduidende materialen,
zoals papier, karton, afval”, zei hij ooit.
In 1971 opperde de Franse kunstcriticus
Jacques Dupin dat de kunstenaar die materialen
zo wilde redden, ze wilde ontrukken
aan de vergetelheid en vrijwaren van de
vernielende werking van de mens en de tijd.
Tàpies kwam als kunstenaar verrassend
snel tot volle ontwikkeling. Hij nam afstand
Panier à œufs et journal, 1970, objet-assemblage. Privécollectie, Barcelona. © Comissió Tàpies.
van het figuratieve naarmate hij steeds
verder ging in de materieschilderkunst. Hij
wilde een ondoorzichtig oppervlak creëren,
zoals bij een wand of muur. De kunstenaar
bestempelde zijn werken trouwens als ‘muren’,
een verwijzing naar zijn familienaam
(‘tàpies’ betekent ‘muur’ in het Catalaans).
IN HET KIELZOG VAN MARCEL
DUCHAMP
Tàpies smeerde dikke lagen op zijn doeken.
Op een achtergrond van gips, lijm
en zand bracht hij sneden, verdiepingen,
lijnen, inkervingen en verhogingen aan. Hij
werkte ook met houten constructies, soms
verhuld door weefsels en stoffen. Alles aan
zijn werk was bijzonder tastbaar. In die
brijige massa’s bracht hij ook grafische en
symbolische tekens aan, zoals driehoeken,
cirkels en kruisen, verwijzend naar
archeologie, mystiek en geschiedenis. De
kunstenaar leefde zich uit in texturen en
reliëfs. Zijn werken kregen zo een haast
geologische dimensie. Een en ander werd
Antoni Tàpies voor een grootformaat houtsnede in
de Stoob-studio, St. Gallen, 1993. Foto: Franziska
Messner-Rast, 2023.
55

En mémoire de Salvador Puig Antich, 1974, gemengde techniek op doek. © Fundació Antoni Tàpies, Barcelona / SABAM. Foto: FotoGasull.
‘Ik denk dat Tàpies
zou hebben gewild
dat bezoekers echt
de tijd nemen om
te lezen, te kijken en
een kritische geest
te ontwikkelen’
CHRISTEL TSILIPARIS
nog versterkt door zijn keuze voor okergele,
grijze en bruine tinten. In de jaren 60
bezorgden de commentaren van de critici
Tàpies een prominente plaats binnen
de nationale en internationale avantgarde.
Prestigieuze expo’s, zowel solo- als
groepstentoonstellingen, volgden elkaar
op, onder meer in New York, Zürich en
Kassel. Zijn werken gingen dan ook van de
hand voor bedragen die een afspiegeling
van deze erkenning waren. Trouw aan zijn
materiële filosofie, en in het kielzog van
Marcel Duchamp, zou hij in het daaropvolgende
decennium stukken van de externe
realiteit verwerken in zijn oeuvre. In zijn
composities zien we herkenbare objecten
verschijnen, vaak heel banale en versleten
voorwerpen, zoals T-shirts, borden en dozen.
Ze hebben geen enkel nut meer, maar
zo herwaardeert Tàpies ze. Enkele werken
bevatten objecten uitgewisseld onder kunstenaars,
zoals Ouera i diari (eierkorf en
krant), te danken aan Joan Brossa.
WAARHEID EN WANORDE
Antoni Tàpies was minder vormelijk
dan men zou denken. Zijn oeuvre is diep
verankerd in de realiteit, met name in de
geschiedenis en de politiek van zijn land
in de vorige eeuw, zwaar getroffen door
de burgeroorlog, de Tweede Wereldoorlog
en het franquisme. Verwijzingen naar de
politieke gebeurtenissen vind je geregeld
in de min of meer expliciete titels of in de
werken zelf. Denk aan A la memòria de
Salvador Puig Antich, een hommage aan
een jonge anarchist die in 1974 werd geëxecuteerd,
en Caixa de la camisa roja, dat
verwijst naar Lluís Companys, een voorstander
van Catalaanse onafhankelijkheid
die in 1940 werd gefusilleerd. “Indien ik
schilder zoals ik schilder, is dat in de eerste
plaats omdat ik een Catalaan ben”, vertelde
hij in 1971. “Zoals veel anderen ben
ik echter ook getroffen door het politieke
drama van Spanje als geheel.” En: “Ik wil
alle problemen van mijn land een plaats
geven in mijn schilderoeuvre, ook al is dat
onaangenaam: het lijden, de pijnlijke ervaringen,
de gevangenis, een verzetsdaad.
Kunst moet in de waarheid geworteld zijn.”
Tàpies was een belezen man. Hij verdiepte
zich onder meer in oosterse religies en Aziatische
filosofie en gebruikte graag bruine,
okergele en rode tinten, omdat hij vond dat
die tot introspectie stemmen. Ook dat is een
56

‘Indien ik schilder
zoals ik schilder,
is dat in de eerste
plaats omdat ik een
Catalaan ben’
ANTONI TÀPIES
hoofdaspect van zijn oeuvre: de kunstenaar
nodigt ons uit zijn werken anders te bekijken,
de tijd te nemen om hun mysterie te
doorgronden. Aan het begin van de jaren 80
kwam het in zijn schilderijen tot enkele vormelijke
en conceptuele vernieuwingen. Als
basis gebruikte hij vernis, dat hij opbracht
als inkt en dat uitgroeide tot volwaardige
hoofdrolspeler in zijn oeuvre. De neiging van
die vernissen om zich te ‘verspreiden’ over
de drager opende een wereld van mogelijkheden,
waarbij het onvoorziene en het
toeval vrij hun gang konden gaan. De kunstenaar
kon zo spelen met transparantie,
wanorde, vlekken, het vormeloze.
Tijdens de laatste twee decennia van zijn
leven verried zijn werk steeds meer een
gevoel van melancholie. Hij genoot nog
steeds volop erkenning, maar uitputting,
ziekte en pijn kregen stilaan de overhand.
Toch bleef hij erop wijzen hoe belangrijk
kunst was als ‘klokkenluider’ ten dien-
Dukkha, 1995, gemengde techniek op hout. Privécollectie, Barcelona. © Comissió Tàpies.
ste van de samenleving. Geschokt als hij
was door de etnische zuivering in Bosnië,
creëerde hij in 1995 een van de bekendste
werken uit zijn latere periode: Dukkha.
In het kader van het Spaanse voorzitterschap
van de Raad van de Europese Unie
presenteert BOZAR een volledig overzicht
van zijn oeuvre, met voor elke periode
tal van sleutelwerken. Curator Christel
Tsiliparis verduidelijkt: “Ik denk dat Tàpies
zou hebben gewild dat de bezoekers echt
de tijd nemen om te lezen, te kijken en een
kritische geest te ontwikkelen, geïnformeerd
te zijn, zoals hij dat zelf ook was.
Zijn werk wijst ons op het belang om
aandacht te hebben voor het verloop van
de politieke en sociale geschiedenis en de
veranderingen die optreden in de wereld,
zonder het contact met de realiteit te
verliezen.”
BEZOEKEN
Antoni Tàpies. De praktijk van de kunst
15-09 t/m 07-01
BOZAR
Brussel
www.bozar.be
Markt met grote tegenstellingen
In 2022 was Antoni Tàpies nog goed
voor een omzet van € 3.831.089. Volgens
Artprice staat hij daarmee op de 364e
plaats in de rangschikking van de best
presterende kunstenaars. Nog steeds
wordt het leeuwendeel (57,8%) van
zijn werken in Frankrijk verkocht. Het is
echter in Londen dat de records worden
gevestigd. Het absolute record
(€ 1.747.760) staat op naam van Gran
ocra amb incisions (1961). De drie volgende
resultaten gaan van € 1.112.580
tot 962.195. Wat die vier werken met elkaar
gemeen hebben, is dat ze het licht
zagen in de periode 1957-1963, zijn creatiefste
periode. Werken uit die tijd zijn
dan ook de meest gewilde. Gemengde
technieken gemaakt in de jaren 80 en
90 daarentegen brengen amper
€ 30.000-40.000 op. Antoine Laurentin,
een galeriehouder die gespecialiseerd
is in het oeuvre van Tàpies, legt uit waar
die grote verschillen vandaan komen:
“Zijn productie was extreem overvloedig,
maar de markt is zeer selectief. De
meest gezochte werken zijn die gecreëerd
van de jaren 50 tot 70. De prijs van
die werken bedraagt meestal om en bij
de € 250.000. De rest van zijn productie
heeft nog niet de echte waarde bereikt.
Tàpies is een schoolvoorbeeld van een
kunstenaar die tijdens zijn leven populair
was, maar na zijn dood toch wat
minder achting kreeg. Het zal nog een
tijdje duren voor men het volle belang
van zijn oeuvre gaat inzien.”
Autoportrait à la plume, 1945, Chinese inkt op papier.
© Fundació Antoni Tàpies, Barcelona / SABAM.
Foto: FotoGasull.
57

Sarah Lucas
Kitsch als kritiek
‘Sarah Lucas makes the everyday
humorous. A lot of people don’t
manage that.’ Deze uitspraak is van
Damien Hirst, een van de Young
British Artists die rond 1988 samen
begon te exposeren en waartoe
ook Sarah Lucas gerekend wordt.
Ook Sarah Lucas wordt inmiddels
internationaal geroemd. In een
solotentoonstelling in Tate Britain
zijn onder meer twee versies van
haar werk Sandwich (2004-2020
en 2011-2020) te zien, waarvan één
in een combinatie met Cnut, een
installatie waarin verschillende
motieven van haar oeuvre
samenkomen.
TEKST: TAMARA BEHEYDT
De uitvergroting van dagelijkse
voorwerpen of scènes uit de
persoonlijke sfeer, in een uitvoering
die flirt met kitsch en een
humoristische ondertoon heeft, kenmerkt
de oeuvres van meerdere Young British
Artists-leden, zoals Damien Hirst, Tracey
Emin en Sarah Lucas. In Lucas’ fotografie,
sculpturen, installaties en assemblages
komen vaak dezelfde alledaagse objecten
terug: voedsel, sigaretten en toiletten zijn
er enkele van.
Een betonnen Sandwich, waar Lucas van
2011 tot 2020 aan werkte, werd tijdens
Frieze Sculpture getoond in Regent’s Park
in Londen. Door hun formaat en door het
opgetilde hoekje van de bovenste boterham
doen de Sandwiches denken aan een
matras. De eenvoudige alledaagse consumptie
bevraagt zo de universele banaliteit,
maar ook de kapitalistische infiltraties
van onze intieme sferen.
Lucas’ vroege sleutelwerk Two Fried Eggs
and a Kebab (1992) bestaat uit een houten,
geverniste tafel met een rechtopstaand
beeld van twee spiegeleieren en een kebab,
die samen een gezichtje lijken te vormen.
Wanneer het werk getoond wordt, plaatst
ze twee verse spiegeleieren en een kebab op
de tafel, zodat die twee borsten en een vulva
evoceren en een nieuwe metaforische laag
aan het ‘gezichtje’ toevoegen. Eten vervulde
altijd al een metaforische rol in haar oeuvre.
Zo gebruikt ze vaak groenten en fruit als
allusie op geslachtsorganen (mango’s als
borsten, sinaasappels als vulva of komkommers
als penis). De seksualisering
van etenswaren lijkt een flauwe mop in de
rangorde van een getekende piemel tegen
de deur van een publiek toilet, maar Lucas’
werk expliciteert de objectificatie, reductie
en consumptie van lichamen en seksualiteit
in ons dagelijks leven.
De seksualisering
van etenswaren lijkt
een flauwe mop,
maar expliciteert de
objectificatie, reductie
en consumptie
van lichamen en
seksualiteit.
De kunstenaar staat ook bekend om haar
zelfportretten, waarin haar eigen lichaam
een kritisch instrument wordt. In Self Portrait
with Fried Eggs (1996) kijkt ze recht in
de lens. Op haar borsten liggen spiegeleieren.
Ze inverteert de mannelijke blik, maar
waar Manets Olympia dat heel gracieus
deed, vermorzelt Lucas elke conventie van
uiterlijke vrouwelijkheid. Haar blik is zonder
meer uitdagend, met één wenkbrauw
opgetrokken. Haar houding is onflatterend,
maar zelfverzekerd en opstandig:
achteroverleunend, haar ellebogen op de
armsteunen, haar benen open. Niet alleen
beantwoordt ze de blik van de (mannelijke)
kijker, met haar attitude lijkt ze te
vragen: ‘What are you looking at?’
SLUIMEREND SEKSISME ONTSLUIERD
In Cnut (2004), een zinspeling op ‘cunt’,
een vulgair woord voor vagina, lijken een
toiletpot en een zittend lichaam, vanaf de
schouders recht afgesneden en dus hoofdloos,
met elkaar vergroeid. Voor Lucas is
het toilet, met diens verschillende holtes,
buizen en ‘vieze’ connotatie, een ideale me-
58

Sarah Lucas, Sandwich, 2004-2020, Jesmonite, polystyreen en verf, 65 x 250 x 190 cm. © de kunstenaar en Sadie Coles HQ, Londen.
tafoor voor het menselijk lichaam met zijn
organen. Het stelt alle lichamelijke aspecten
voor die universeel zijn, maar die we liever
verbergen of negeren (spijsvertering, excretie,
stank). Het zittende lichaam is een heel
universeel, gewoon lichaam in een ontspannen
houding: het vrouwenlichaam zoals het
is, niet zoals schoonheidsstandaarden het
voorschrijven of zoals het in de media en
kunst dikwijls geïdealiseerd wordt.
In 2015 vertegenwoordigde Lucas Groot-
Brittanië op de Biënnale van Venetië. Daar
toonde ze vooral verschillende meubels in
combinatie met gipsen sculpturen van lichamen,
vaak rond de taille recht afgesneden.
Uit lichaamsholtes staken sigaretten,
die zo aspecten van een gezicht toekennen
aan heel andere lichaamsdelen. De sigaret,
die ook de hand in Cnut vasthoudt, is een
vaste, herkenbare waarde in haar oeuvre
(in 2000 presenteerde ze bij haar galerie
Sadie Coles al The Fag Show).
Voor rokers is het meer dan een gewoonte;
de sigaret is een houvast, een vaste waarde
met hetzelfde belang als eten en drinken,
een manier om zichzelf in elke situatie een
Sandwich verwijst naar alledaagse
consumptie en bevraagt de universele
banaliteit, maar ook de kapitalistische
infiltraties van onze intieme sferen.
houding te geven én een aanzet tot sociaal
contact. Ondanks de vanzelfsprekendheid
en nonchalance die ermee gepaard gaan,
maakt het roken deel uit van de intimiteit
van het dagelijks leven en is het een verslaving
die onze kwetsbaarheid veruitwendigt.
Alles wat een beetje vies of gênant is aan
de mens, en wat dus vaak ofwel geromantiseerd
ofwel compleet genegeerd wordt,
brengt Lucas onverbloemd voor het voetlicht.
Ze maakt gebruik van wat als vulgaire,
‘platte’ humor kan gelden, om onder
meer het sluimerende seksisme in onze
dagelijkse taal, handelingen en gewoonten
in vraag te stellen. Bovendien ontmaskert
ze humor als sociale compensatie voor
schroom en gêne, door het banale en ab-
surde van elke dag, het ordinaire en het
taboe dat we er soms aan verbinden, te
expliciteren en te laten samengaan met
een vorm van kitsch. Tegelijk schuilt in
het universeel menselijke van haar beelden
en de intimiteit van haar thema’s
ook een grote tederheid.
BEZOEKEN
Sarah Lucas. Happy Gas
28-09 t/m 14-01
Tate Britain
Londen
www.tate.org.uk
59

De Lange Mars
van Ai Weiwei
In ruim vier decennia heeft Ai
Weiwei een indrukwekkend,
uiterst gevarieerd en paradoxaal
oeuvre tot stand gebracht. Als
kunstenaar en activist put hij
inspiratie uit zijn eigen levensloop
en de wereldgebeurtenissen. Dat
zijn meteen ook de bronnen van
zijn woede, ironie en empathie.
Een overzichtstentoonstelling in
Rotterdam laat ons kennismaken
met de vele facetten van zijn werk.
TEKST: GILLES BECHET
Gao Yuan, Ai Weiwei, 2012. Met toestemming van de kunstenaar en Ai Weiwei Studio.
Een opgestoken middelvinger gericht
naar de Verboden Stad was de eerste
van zijn reeks getiteld Study of Perspective,
goed voor een honderdtal
gelijksoortige foto’s genomen voor politieke
en culturele symbolen, zoals het Witte Huis,
het Kremlin, de Eiffeltoren en de Mona Lisa.
Een en ander is zo’n beetje uitgegroeid tot
het visitekaartje van de Chinese kunstenaar.
Het oeuvre van Ai Weiwei (°1957) bestaat
uit een bonte mengeling van schilderijen,
sculpturen, readymades, performances,
installaties, foto’s, video’s en documentaire-films,
met als rode draad het aanklagen
van onrecht, het uiten van woede, bijtende
ironie en een trefzeker gevoel voor de
kracht van beelden.
Toen hij amper een jaar oud was, werd hij
samen met zijn vader, de dichter Ai Qing
(1910-1996), verbannen naar een dorre
streek, aan de rand van de Gobiwoestijn.
Een tiental jaar overleefde hij daar in
60

Ai Weiwei, Crystal Ball, 2017, kristal, reddingsvesten, 100 × 100 × 100 cm. © de kunstenaar. Privécollectie met toestemming van Ai Weiwei Studio.
barre omstandigheden, wonend in een
ondergronds hol. Zijn vader moest de
openbare toiletten van het naburige dorp
schoonmaken. Die harde jeugd heeft zijn
oeuvre diepgaand beïnvloed. Hij werd een
overlevingskunstenaar, leerde gevonden
voorwerpen gebruiken, kreeg empathie
voor ballingen en vluchtelingen, maar in
hem groeide ook het verzet tegen blinde
overheidsinstanties. Toen hij eind jaren 70
terugkeerde naar Peking, schreef hij zich in
aan de filmschool en nam hij deel aan de
eerste kunstbewegingen die ontloken in de
artistieke woestijn nagelaten door de Culturele
Revolutie (1966-1976). Het was de tijd
van de zogenaamde lente van Peking (1989).
Bij zijn vertrek naar Amerika vertelde Ai
Weiwei zijn moeder dat hij naar zijn geboorteland
zou terugkeren als een Picasso! Maar
toen het zover was, leek het echter eerder
om een erfgenaam van Duchamp te gaan. In
de Verenigde Staten ontdekte hij een kunst
die hij nog niet kende, onder meer die van
Marcel Duchamp, Andy Warhol en Jasper
Johns. Duchamp fascineerde hem doordat
zijn kunst uitgesproken rationeel was.
Alles was grondig doordacht. “Ik heb altijd
bewondering gehad voor zijn humor en
zijn manier van strijden zonder de minste
In New York begon de Chinese kunstenaar,
die op zwart zaad zat, zijn eerste
readymades te creëren met objecten uit
zijn directe omgeving.
moeite te doen”, vertelde Ai Weiwei ooit. In
New York begon de Chinese kunstenaar, die
op zwart zaad zat, zijn eerste readymades
te creëren met objecten uit zijn directe
omgeving, zoals schoenen, gereedschap,
muziekinstrumenten en kleerhangers. Zo
creëerde hij met een kleerhanger het profiel
van Marcel Duchamp (Hanging Man).
In tegenstelling tot de conceptuelere werken
van de dadaïstische meester zijn de
readymades van Ai Weiwei verbonden met
de eigen beleving en later ook met zijn politieke
activisme. Dat is een constante in zijn
werk. Hij houdt ervan de betekenis die we
doorgaans hechten aan alledaagse objecten
een heel andere invulling te geven. Door die
objecten na te maken met andere materialen,
zoals hout, marmer, glas en zelfs thee,
wil hij onze kijk erop veranderen en ons doen
nadenken over hun waarde en authenticiteit.
WEG MET HET OUDE!
De eerste jaren na zijn terugkeer naar China
creëerde Ai weinig. Hij ging liever snuisteren
op markten en in antiekwinkels, op zoek
naar oude objecten. Zodoende verwierf hij
een grondige kennis van de inheemse traditionele
ambachten. Het werd zelfs een heuse
passie. Een en ander zou leiden tot provocerende
en controversiële performances, zoals
Dropping a Han Dynasty Urn, in 1995, waarbij
hij een 2000 jaar oude vaas brak. Dat was een
rechtstreekse verwijzing naar een uitspraak
van Mao Zedong: “Om een nieuwe wereld te
bouwen, moet je eerst de oude vernielen.” Hij
zou antieke vazen ook voorzien van het logo
van Coca-Cola of een laag industriële verf, bij
wijze van ironisch protest tegen de vernieling
van het verleden, zoals aangeprezen door de
culturele revolutie, en tegen de uniformering,
een nefast gevolg van de globalisering.
61

Ai Weiwei, A metal door with bullet holes, 2015. © de kunstenaar. Privécollectie met toestemming van Ai Weiwei Studio.
Ai Weiwei, Zodiac (Dragon), 2019, Lego-blokken,
190 × 190 cm. Privécollectie. Foto: Albertina, Wenen,
Lisa Rastl en Reiner Riedler. Met toestemming
van Ai Weiwei Studio.
‘Mijn handen moeten
altijd werken. Werken
de handen niet,
dan werken ook de
hersenen niet’
AI WEIWEI
In een meer surrealistische stijl ontwierp hij
‘onmogelijke’ meubelen door stukken van
antieke meubelen met elkaar te combineren
of door ze te laten maken door vaklui
die de traditionele assemblagetechnieken
gebruiken. Ai was gefascineerd door de
woning die de Oostenrijkse filosoof Ludwig
Wittgenstein in Wenen had laten bouwen
voor zijn zus. Zoiets wilde hij ook graag. Dus
ontwierp hij zelf de plannen voor zijn woning-atelier
in Caochangdi, aan de rand van
Peking. Enkele jaren later richtte hij het architectenbureau
FAKE Design op en werkte
hij samen met de Zwitserse architecten Herzog
& de Meuron bij het ontwerpen van het
nationale stadion van Peking, bijgenaamd
Het Vogelnest, dat we ons nog herinneren
van de Olympische Spelen in 2008.
POLITIEK EN SOCIAAL ENGAGEMENT
De grote aardbeving die de Chinese provincie
Sichuan in 2008 trof, zou een diepe
indruk maken op de kunstenaar en meteen
ook zijn politieke en sociale engagement
versterken. Onder de circa 90.000 slachtoffers
waren heel wat kinderen, bedolven
onder het puin van scholen, gebouwd met
bedenkelijke materialen. Zodra hij het
nieuws van de ramp vernam, begaf Ai zich
ter plaatse. Met behulp van lokale medewerkers
maakte hij een lijst op van de namen
en geboortedata van de 5197 overleden
kinderen. Die lijst zette hij vervolgens op
zijn website, tot grote woede van de Chinese
autoriteiten. Ook de kunstenaar in hem zat
niet stil. Hij maakte een indrukwekkende installatie
in de vorm van een slang, bestaande
uit rugzakken voor kinderen, zoals die in de
verwoesting waren aangetroffen. Met verwrongen
metalen staven die uitstaken uit
het puin maakte hij dreigende sculpturen.
Zijn eerste solotentoonstelling dateert van
2004. Ai Weiwei groeide al snel uit tot een bekende
mediafiguur en grote musea vroegen
hem tentoonstellingen op te zetten. Denk
aan die in Tate Modern, in Londen, in 2010,
waar hij zijn Sunflower Seeds presenteerde in
de Turbine Hall. Deze spectaculaire installatie,
met honderd miljoen handgemaakte
zonnebloempitten van porselein, is een allegorie
van het Chinese conformisme. Tijdens
de Culturele Revolutie werd Mao vergeleken
met de zon en de bevolking met zonnebloemen
die naar hem gericht waren.
Na een tijd in de gevangenis te hebben
gezeten, werd Ai Weiwei in 2015 uit China
verbannen. Hij vestigde zich in Berlijn,
waar hij zich steeds meer toelegde op
‘niet-Chinese’ projecten. Human Flow
(2017) ging over het drama van vluchtelingen.
De film werd gedraaid in veertig
kampen, verspreid over 24 landen. Tyre
(2016) bestaat dan weer uit marmeren
ringen die zwembanden voorstellen, op
elkaar gestapeld als sobere rouwkransen.
Law of the journey (2017), een reusachtige
sculptuur van zwart latex, bestaat uit een
zestig meter lange rubberboot, dobberend
in de leegte, met aan boord 258 figuren die
vluchtelingen voorstellen.
62

Door alledaagse
objecten na te
maken met andere
materialen wil de
kunstenaar ons
doen nadenken
over hun waarde
en authenticiteit.
EEN MAN VAN IDEEËN
Tegenwoordig werkt Ai samen met een
team van dertig personen met uiteenlopende
bekwaamheden, die hij als zijn familie
beschouwt. Al werkt hij met zijn handen,
toch noemt de kunstenaar zichzelf vooral
een man van ideeën. “Mijn handen moeten
altijd werken. Werken de handen niet, dan
werken ook de hersenen niet”, zei hij ooit.
In een uitgesproken warholiaanse stijl voert
hij vaak zichzelf op in zijn werken. Zo nam
hij de pose aan van een piepjonge Koerdische
vluchteling wiens dode lichaam was
aangespoeld op een strand in Turkije. Het
beroemde werk De Schreeuw van Edvard
Munch maakte hij na met Lego. Daarop is
hij zelf te zien, naakt, op de achtergrond.
S.A.C.R.E.D. toont het banale en vernederende
van zijn dagelijkse leven toen hij in
2011 81 dagen lang achter de tralies zat,
met levensgrote figuren van glasvezel die
hemzelf en de bewakers voorstellen. Dat
autocentrisme zal sommigen misschien
ergeren, maar Ai antwoordt daarop dat hij
van zijn personage een readymade maakt
om de projecten die hem na aan het hart
liggen vooruit te helpen.
De kunstenaar heeft daarnaast een ongecompliceerde
kijk op de markt. Zijn
bekendste werken brengt hij aan de man in
diverse edities en in diverse materialen. Tijdens
de pandemie, toen China in lockdown
zat, heeft hij zijn fameuze opgestoken middelvinger
afgedrukt op chirurgische maskers
en die te koop aangeboden op eBay.
Dat leverde 1,4 miljoen dollar op. Het geld
schonk hij aan lokale humanitaire organisaties.
Op de veilingmarkt blijft Ai Weiwei
het uitstekend doen. Er is keuze te over, van
edities van porseleinen zonnebloempitten
(goed voor enkele tientallen euro’s), foto’s,
zijn beruchte middelvinger (van hout, glas
of metaal) tot museale werken. Een Coca
Cola-vaas ging in 2014 bij Phillips van de
hand voor $ 665.000. Forever Bicycles, een
assemblage van 42 fietsonderdelen ging in
2015 bij Sotheby’s, in Hongkong, de deur uit
voor $ 730.310. Twaalf bronzen dierenkoppen,
geïnspireerd op de beroemde dierenriemfontein
van het Zomerpaleis, in 1860
geplunderd door Britse en Franse troepen,
Ai Weiwei, Surveillance Camera, 2010, marmer,
marmer. Privécollectie. Foto: Albertina, Wenen, Lisa
Rastl en Reiner Riedler. Met toestemming van Ai
Weiwei Studio.
veranderden in 2015 bij Phillips, in Londen,
van eigenaar voor £ 3,4 miljoen.
Ai Weiwei is intussen al lang ingeburgerd
in het Westen, maar hij blijft diep doordrongen
van de Chinese cultuur. Hij is bij
uitstek een internationale kunstenaar,
een man vol tegenstrijdigheden die nooit
de controverse schuwt. Het is zijn diepste
overtuiging dat alles kunst is en een object
iets kan worden dat ons tot nadenken
stemt en doet reageren.
BEZOEKEN
Ai Weiwei, Study of perspective Eiffel tower, 1999. Albertina, Wenen, The ESSL Collection. Foto: Mischa
Nawrata. Met toestemming van Ai Weiwei Studio.
Ai Weiwei. In Search of Humanity
30-09 t/m 03-03
Kunsthal
Rotterdam
www.kunsthal.nl
63

Het mes
Veelvormig wapen en instrument
Een van de eerste werktuigen die de mens maakte is ook een van de
nuttigste: je kunt ermee snijden, krabben, doorboren, spietsen …
Het mes is niet alleen een praktisch gebruiksvoorwerp, het vervult
ook een symbolische rol: het is een afspiegeling van sociale status en
rijkdom en wordt gebruikt bij bepaalde rituelen. Om al die redenen
besteedt men door de eeuwen heen veel zorg aan de vervaardiging
van messen. Een paar voorbeelden.
TEKST: ANNE HUSTACHE
Toen in 1991 in de bergen op de
grens van Oostenrijk en Italië de
circa 5.300 jaar oude ijsmummie
Ötzi werd gevonden, bleek dat hij
in het bezit was van diverse wapens en
werktuigen, waaronder een mes. Uit recent
onderzoek is gebleken dat onze vriend het
mes niet heeft gebruikt en dat het dus wellicht
een soort statussymbool was. Maar
de vorm is bekend en ook de materialen
(geslepen silex in een houten heft) zijn wel
degelijk dezelfde die onze verste voorouders
gebruikten. Het metalen lemmet deed
zijn intrede bij de Romeinen en zou al snel
de andere materialen verdringen.
Lange tijd dienden messen hoofdzakelijk als
tafelgerei, waarbij iedereen met de vingers at.
Met een mes kun je niet alleen snijden, maar
ook stukken vastprikken en ze op je bord
leggen. Iedereen bracht toen zijn eigen mes
mee. In de Middeleeuwen kreeg het mes het
gezelschap van de vork, die slechts beetje bij
beetje ingeburgerd raakte. Het bestek, zoals
we dat tegenwoordig kennen, kwam er pas
in de 17e eeuw en het duurde nog een kleine
eeuw voor het gemeengoed werd.
Pronkmes
3.600 – 3.300 v.Chr.
Dit prachtige pronkmes werd nooit gebruikt,
want er is niet het minste spoor van
slijtage te zien. Het heft is aan beide kanten
rijkelijk versierd. Aan de voorkant zien we
een oorlogstafereel en boten, wellicht een
verwijzing naar militaire overwinningen
van de Egyptenaren. Op de achterkant (met
uitsteeksel, wellicht om het mes mee vast te
maken) zien we mythologische taferelen die
een zekere Mesopotamische invloed verraden,
zowel in thema (de ‘meester der dieren’)
als in stijl. Toen het mes werd verkocht, was
het lemmet van silex gescheiden van het
heft. Tot specialisten van het Louvre zagen
dat de twee delen perfect in elkaar passen ...
Mes uit Gebel el-Arak, Egypte, Nagada II, silex,
nijlpaardivoor, 25,50 cm lang. Parijs, Musée du Louvre,
inv. E 11517. © Musée du Louvre. Foto: Christian
Décamps.
64

Mysterieus mes
3e eeuw
Dit mes met stalen lemmet herinnert ons eraan dat de Romeinen de eersten
waren in Europa die messen van metaal vervaardigden. Ze maakten verschillende
soorten en gaven die een specifieke naam naargelang hun functie. Een
andere Romeinse uitvinding is het vouwmes, vooral geliefd bij soldaten. Dit
kleine exemplaar hier diende voor dagelijks gebruik. Net als bij andere messen
van dit type is het heft uitgesneden, hier in de vorm van een arm, met de hand
die een bol vasthoudt. Gaat het om een vrucht? Mogelijk verwijst een en ander
naar de functie van het mes. Tenzij de hand, die een bol aanreikt, een symbolische
betekenis heeft.
Mes waarvan het heft is versierd met een hand die een bol vasthoudt, Rome, legering van
koper, staal, 13,4 x 1,1 x 1,2 cm. New York, The Metropolitan Museum of Art, inv. 17.192.253.
Recht in het hart
1450-1521
Mensenoffers waren typerend voor de Midden-Amerikaanse culturen. In de
grote tempel van Tenochtitlan (tegenwoordig Mexico-Stad) offerden priesters
aan de goden de harten die ze hadden ontrukt aan hun slachtoffers. Tal van
offermessen zijn bewaard gebleven, maar dit hier is een uiterst zeldzaam
exemplaar. Enerzijds is het nog volledig, anderzijds doet de weelderige versiering
vermoeden dat het mes niet bestemd was voor rituelen, maar eerder als
een symbolisch geschenk. Het heft heeft de vorm van een gehurkte man. Het
gaat om een ‘adelaar-krijger’, die de militaire elite voorstelt. In de Mexicaanse
mythologie symboliseert de adelaar de kracht van de dag. Elke ochtend zou
die de zon uit de onderwereld naar de hemel leiden.
Offermes, Mexico, Azteekse of Mixteekse cultuur, chalcedon
(lemmet), cederhout (heft), mozaïek van turkoois en schelpen,
malachiet, agavevezels, 32,3 cm lang. Londen, The British Museum,
inv. Am, St.399. © The Trustees of the British Museum.
Liefdesgeschenk
1597
Ooit was het gebruikelijk dat de bruidegom zijn aanstaande een set van twee couverts
schonk, met name een vork en mes in een etui. Dit mes met gouden heft, fijn
versierd met niëllo, is daar een fraai staaltje van. Typisch 16e-eeuwse motieven, zoals
grotesken, cherubijnen, medaillons en goden uit de mythologie zijn rechtstreeks geïnspireerd
op een bundel gravures over versieringen, te danken aan Theodor de Bry
(1528-1598), een graveerder afkomstig uit Luik, die uiteindelijk de stad verliet omdat
hij protestant was. Hij was vooral befaamd om zijn illustraties van verhalen over de
ontdekking van de Nieuwe Wereld. De decoratie van dit mes is rechtstreeks ontleend
aan motieven specifiek ontworpen voor de versiering van stelen van bestek. De datum
en de initialen zijn gegraveerd op een van de zijden van het object.
Mes van bruidsbestek, Noordelijke Nederlanden, goud, ijzer, niëllo, 16,6 x 2,1 cm. Amsterdam, Rijksmuseum,
inv. BK-1975-79-B.
65

Goa meets Sheffield
1687
Dit type mes was zeer gewild in het laatste kwart van de 17e eeuw. Het bestaat
uit een stalen lemmet met een afgerond uiteinde (kenmerkend voor de productie
van Sheffield) en een vrouwelijk figuurtje gekleed naar de toenmalige mode.
De gelaatstrekken van de schone op de steel zijn eerder Aziatisch, wat doet
vermoeden dat het ivoor werd gesneden in Goa, een stad die toen in Portugese
handen was. De lokale vaklui maakten vaak dergelijke producten, bestemd voor
de export. Dit mes werd vervaardigd door een zekere Vigo, een messenmaker uit
Sheffield. Hij heeft zijn naam gegraveerd op het lemmet.
Vigo, mes, Sheffield, staal en ivoor, 21,7 cm lang. Londen, The Victoria and Albert Museum, inv.
CIRC.63-1909.
Keizerlijk cadeau
ca. 1760-1770
Dit mes komt uit een dessertservies dat
keizerin Maria Theresia van Oostenrijk in
1770 schonk aan Madame Rodet Geoffrin.
Marie-Thérèse Rodet, op haar veertiende
getrouwd met de rijke handelaar Pierre
François Geoffrin, was een van de beroemdste
‘salonnières’ van het 18e-eeuwse Parijs.
In haar salon ontving ze befaamde schrijvers,
geleerden en kunstenaars. Madame
Rodet Geoffrin weefde een netwerk van
relaties in heel Europa. Haar reputatie was
zo groot dat ze in Wenen werd ontvangen
door de keizerin, die haar kort daarna dit
porseleinen servies liet toesturen. Het werd
vervaardigd in de porseleinmanufactuur in
Wenen, in 1717 gesticht door Du Pasquier.
Toen Lodewijk XV in 1758 een servies van
Sèvresporselein naar het Weense hof stuurde,
zorgde dat voor een stijlevolutie in de
richting van de Franse modellen. Dit servies
is een perfecte illustratie van die invloed.
Esthetisch gezien behoren de meeste stukken
tot het Duitse rocaille, maar van zuivere
Franse stijl is de in het blauw geschilderde
lintvormige versiering, verfraaid met goud
en nog kracht bijgezet door gemouleerde
knopen en met goud geschilderde palmetten
op een wit fond.
Ignaz Joseph Würth, mes uit een dessertservies,
keizerlijke manufactuur van Wenen, porselein,
vermeil, 24 cm lang. Parijs, Musée du Louvre, inv.:
OA.2020.23.13.3. © Musée du Louvre. Foto: Hervé
Lewandowski.
Aan de gordel
18e eeuw
Een ‘khanjar’ is een blank wapen afkomstig uit Perzië. Door de subtiele
kromming van het stalen lemmet en de krulvormige versiering van het
heft is dit een typerend onderdeel van de oosterse outfit voor mannen.
Dit soort ceremoniële dolken trof je overal aan in de islamitische wereld,
maar vooral op het Arabische schiereiland. In het sultanaat Oman wordt
zo’n dolk zelfs beschouwd als nationaal cultureel symbool. Traditiegetrouw
draagt men deze aan de gordel. Dit oude exemplaar werd vervaardigd
in India, in het Mogoltijdperk, zoals blijkt uit de prachtige geëmailleerde
versiering van het heft, met ingezette edelstenen en goud, in de vorm van
twijgjes waaruit knoppen en lotusbloemen ontspruiten.
Khanjar (ceremoniële dolk), India, staal, email, goud, edelstenen, 32 cm lang.
© Oriental Art Auctions.
66

Een echte Fabergé
1899-1908
Het veelvormige en multifunctionele mes kan ook dienen voor discretere
toepassingen, zoals het openen van enveloppen. We kunnen ons inbeelden
dat deze elegante briefopener het bureau sierde van een dame die smachtend
zat te wachten op brieven van haar geliefde. Het instrument verraadt op
subtiele wijze de invloed van de art nouveau. De Russische maker, goudsmid
Peter Carl Fabergé – bekend om zijn beroemde eieren – creëerde niet alleen
juwelen, maar ook kostbare kunstvoorwerpen.
Peter Carl Fabergé, briefopener, Moskou, zilver, 25,5 cm lang. © Sotheby’s.
Presidentieel
1934
Dit prachtige vouwmes behoorde ooit toe aan Albert
Lebrun, die van 1932 tot 1940 president van de Franse Republiek
was. Het gaat om een mes in Laguiole-stijl (recht
lemmet en heft), vervaardigd door messenfabrikant Thérias
in Thiers. Het ivoren heft werd gesneden en versierd
door de virtuoze Nicolas Crocombette (1863-1955), die
aan het einde van de 19e eeuw grote faam genoot. Hij
staat in zijn vak te boek als de beste ooit. De zijkanten van
het ivoren heft zijn hier versierd met vrouwenhoofden,
getooid met een jakobijnenmuts (het symbool van de Republiek)
en bloemen. Het mes omvat twee lemmeten, een
priem en een kurkentrekker. Een en ander doet denken
aan de beroemde messen die in 1890 werden ontworpen
in opdracht van het Zwitserse leger.
Nicolas Crocombette voor Thérias, vouwmes, Frankrijk, ivoor, staal, 61 cm lang
(geopend). Goxe Belaisch/ Hôtel des Ventes d’Enghien, Enghien-les-Bains
(Edingen), 06-02-2022. © Goxe Belaisch, € 55.000.
Terug naar de oertijd
2016
De Braziliaanse designer Klivisson Dennison Campelo dos Santos
wilde graag een keukenmes ontwerpen dat zowel esthetisch als
multifunctioneel is. Zijn inspiratie hiervoor haalde hij uit de eerste
bekende messen uit de prehistorie, gemaakt van silex. Hij bestudeerde
aandachtig de interne structuur van die oermessen. Zo ontstond
het keukenmes IP Knife. Door de lijnen uit te puren is de designer erin
geslaagd een mes te ontwerpen met een gestroomlijnd profiel. Het
design oogt futuristisch, dankzij de geometrische vormen. Het object
is gemaakt van geslepen steen en verkrijgbaar in twee kleuren: ravenzwart
en sneeuwwit.
Klivisson Campelo voor Monkiy’s Design Studio, IP Knife, 2016, steen, 20 cm lang.
© de kunstenaar/ Monkiy’s Design Studio.
67

‘Kunstenaars
moeten vlieguren
hebben gemaakt’
Peter Koopmans, een van de eigenaren van Contempo Galerie.
Peter Koopmans en Mark Slegers
zitten al heel lang in het vak en
houden zich, naast hun Contempo
Galerie, ook bezig met het opzetten
van kunstbeurzen. Kunst aan de
man brengen gaat niet vanzelf,
zoals kunst maken ook iets is waar
je helemaal voor moet gaan, vindt
Koopmans. Een interview.
TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT
In het marmeren portaal met trapje hangt
een kunstwerk aan de wand met een
beroemde uitspraak van Joseph Beuys:
‘Kunst ist, wenn man trotzdem lacht.’ Als
het over kunst gaat, is het niet allemaal luchtig
en makkelijk, volgens Peter Koopmans
van Contempo Galerie: “Het moet werk
zowel troostend en vreugdevol zijn.”
De galerie is gevestigd op een prachtige
plek in Rotterdam, om de hoek van de ruige
Vierambachtsstraat, op de statige, oude
Heemraadsingel, aan de kant waar kapitale
huizen staan die van voor 1900 dateren.
De plek is gespaard tijdens de bombardementen
in de Tweede Wereldoorlog.
Dit huis, zo vertelt Koopmans, was ooit
ingericht als een soort chique kraamhotel
waar onder anderen voormalig ministerpresident
Ruud Lubbers nog ter wereld
is gekomen. De galerieruimte is licht en
ruimtelijk en geeft de kunst de context
die het volgens de galeriehouder verdient,
ondanks het feit dat de galerie als plek zelf
niet meer zo belangrijk is als voorheen.
“Vroeger waren galeries essentieel voor de
handel, en ook tijdens de coronaperiode
68

‘De meeste van
onze kunstenaars zijn
de vijftig voorbij’
Aan de wand een werk van Jan Ros
‘Tegenwoordig is
de hedendaagse
kunsthandel
toch vooral verplaatst
naar de beurzen’
was het voor even welkom, maar tegenwoordig
is de hedendaagse kunsthandel
toch vooral verplaatst naar de beurzen”,
vertelt Koopmans. “We komen net terug
van de KunstRAI, een beurs die onder
andere mijn partner Mark Slegers zo’n
tien jaar geleden weer nieuw leven heeft
ingeblazen. Het is een beurs met kwaliteit,
maar ook met een heel breed aanbod van
jonge en gevestigde galeries en van zowel
jonge als oudere kunstenaars.”
Naast de grote beurzen als Art Rotterdam,
PAN en KunstRAI ziet de galeriehouder
steeds meer kleinere initiatieven ontstaan
in de regio. “Ik vind die kleine beurzen
heel spannend, een beetje expositie en een
beetje beurs en dat in musea of andere
bijzondere ruimtes. Zoals in september bij
Art Noord in Museum Belvédère in Friesland
en in oktober Big Art in het Bajeskwartier
in Amsterdam. Dat soort beurzen
zijn spannend en beter te betalen voor
meer galeries, waardoor het mogelijk is
jonge kunstenaars te presenteren. Zelf ben
ik initiatiefnemer van Appèl Galeries, een
expositie met zeven galeries uit het zuiden
van het land op een unieke locatie.”
Kunst moet je naar de mensen toebrengen:
het is volgens Koopmans niet meer
iets wat je meekrijgt in je opvoeding.
“Mensen nu zijn minder op de hoogte van
kunstgeschiedenis”, zegt hij. “Dat komt
door het onderwijs. Ik denk dat ze daarom
tegenwoordig ook eerder fotografie kopen,
dat is toegankelijker. Met het verminderen
van kennis wordt het ook wel moeilijker
om goede kunst aan de man te brengen.
De verbanden die serieuze kunstenaars
leggen met de kunstgeschiedenis worden
niet meer herkend. Maar het zijn juist die
lagen, soms impliciet, die een werk mede
interessant kunnen maken en verdieping
geven. Vroeger, toen onze galerie in Eindhoven
was gevestigd, hadden we te maken
met de directie van Philips, dat waren
mannen die op de hbs nog negen vakken
volgden en dus ook kunst en kunstgeschiedenis
hadden meekregen. Dat is niet meer
zo. Er is daar met bedrijven zoals ASML
nog steeds veel geld in de buurt, maar dat
wordt tegenwoordig eerder besteed aan
Ferrari’s en Italiaanse restaurants, niet aan
betekenisvolle, gelaagde kunst.”
RIJPERE KUNSTENAARS
Contempo Galerie geeft de voorkeur aan
kunstenaars die niet net van de academie
komen. “We werken het liefst met wat
oudere kunstenaars, als het kan tot aan de
dood”, lacht Koopmans. “Wij bieden onze
kunstenaars ook duidelijkheid en zekerheid,
waardoor ze zich kunnen focussen
op hun werk. Wij vinden het mooi als ze
weten wat ze doen en in alle rust hun
handschrift hebben ontwikkeld. Hierboven
staat een 17e-eeuwse Franse commode
met daarboven een hedendaags
kunstwerk. Boven zo’n kastje moet kunst
hangen die over vierhonderd jaar nog kwaliteit
en beeldwaarde heeft. Dat maakt ons
anders dan veel andere galeries, die eerder
willen werken met jonge en opkomende
kunstenaars. Met name in Amsterdam
plukken de galeries de Rijksakademie en
De Ateliers leeg, maar dat zijn vaak niet de
werken waar ik voor val.”
69

Een aantal werken van Jupp Linssen.
Kunst van Jasper van den Ham, met een uitzicht op Boston.
‘We selecteren
geen kunstenaars
omdat ze makkelijk
verkopen’
Wat bindt de kunstenaars die Contempo
vertegenwoordigt? “Het zijn allemaal
kunstenaars met wie Mark en ik allebei
iets hebben. Soms brengt mijn partner
iets in en soms ik en soms duurt het even
voor we met de kunstenaar gaan werken.
We selecteren geen kunstenaars omdat ze
makkelijk verkopen. Het moet onze eigen
smaak zijn en dat maakt het concreter en
duidelijker. Het duurt vaak ook langer voor
de kunstenaar tot volle wasdom komt.
De meesten van onze kunstenaars zijn de
vijftig voorbij. Wij werken bijvoorbeeld al
35 jaar met Jupp Linssen. Hij heeft door de
tijd heen een duidelijk handschrift gekregen,
maar ontwikkelt zich ook nog steeds
enorm. Ik zie zijn werk over honderd jaar
nog interessant zijn en een verhaal vertellen
over dan en over nu. Dat is wat kunst
doet, iets betekenisvol communiceren. Ik
vind dat een kunstenaar alles moet geven
van zichzelf en dat ook moet communiceren
in het werk. Vervolgens kan de beschouwer
er zijn of haar eigen betekenis in
zien. Durf maar over je overleden moeder
te schilderen, dan ziet de beschouwer er
misschien zijn pasgeboren zoon in.”
KINDEREN VERBODEN
Koopmans eist veel van zijn kunstenaars.
“Je mag als kunstenaar geen kinderen
krijgen, je moet je helemaal geven”, provoceert
hij. “Een box in het atelier leidt af en
is dodelijk voor de kunst. Ik vind dat je als
kunstenaar een hele dag in je atelier moet
kunnen zitten om helemaal niets te doen,
zonder je daarbij schuldig te voelen omdat
er eigenlijk kinderen van de crèche gehaald
moeten worden. Voor je het weet verliest
de kunstenaar tien jaar van zijn of haar leven
door zich te laten afleiden. Hans Boer
is inmiddels 76 en zijn kunst heeft echt de
tijd nodig gehad om te worden wat het nu
is. Die tijdloze kwaliteit maakt hij pas de
laatste tien jaar, nadat zijn kinderen het
huis uit waren. Voor een kunstenaar moet
het ook gewoon zijn om van negen tot vijf
in het atelier te zijn. Pas dan kan er wat
ontstaan. Ik las kortgeleden dat Willem
de Kooning een keer een tentoonstelling
kreeg bij een New Yorkse galerie, maar dat
hij het niet voor elkaar kreeg om meer dan
drie schilderijen te maken, zo’n gevecht
was het om iets goeds te maken. En wat
dat is, is een persoonlijke zoektocht. Daar
70

‘Kunstenaar zijn
kun je er niet een
beetje bij doen’
is geen opleiding of regels voor: de kunstenaar
moet op zijn of haar eigen manier
naar binnen gaan om het te vinden.”
Wie koopt de kunst uit de stal van Contempo?
“Op een beurs is het altijd fiftyfifty”,
zegt de galeriehouder. “De helft verkoop
je aan klanten die je al kent en soms al
veel werk van een bepaalde kunstenaar
hebben of werken van heel onze stal van
kunstenaars, en de andere helft zijn nieuwe
klanten. Je weet nooit precies welke werken
het gaan doen op een beurs. Bij dit
schilderij van Jan Ros bijvoorbeeld, met
een uitzicht op Boston, twijfelde ik: moet
ik dat nog ophangen of zal ik er gelijk maar
een sticker op plakken? Maar zo werkt het
nooit. Je weet niet waar kopers voor gaan.
Jan is inmiddels al over de zestig, maar zijn
werk is nog steeds gewild en heeft een heel
duidelijk handschrift. Het is tegelijkertijd
enorm doorontwikkeld tot wat het nu is:
doorkijkjes in interieurs en naar buiten op
stedelijke landschappen. Met Jan werken
we nu al twintig jaar. Daarvoor heeft
hij heel veel andere dingen gedaan: eerst
gefotografeerd, daarna beelden gemaakt
in de ruimte en theaterdecors. Dankzij dat
verleden kan hij deze schilderijen maken.
Die ruimte moet een kunstenaar nemen
om zich verder te ontwikkelen.”
Uiteindelijk gaat het, volgens Koopmans,
bij de kunstenaar over kwaliteit, en niet
over leeftijd, kleur of gender. “We hebben
jonge kunstenaars, zoals Klaas Jonkman,
maar ook hij heeft zijn eigen handschrift
gevonden en zijn vlieguren gemaakt. En er
zijn vrouwelijke kunstenaars die na de academie
de tijd hebben genomen om zich te
ontwikkelen en niet achter de kinderwagen
zijn gaan lopen. Kunstenaar zijn kun
je er niet een beetje bij doen. Dat is iets
waar je met je hele zijn in moet gaan. Dat
zie je bij kunstenaars als Marlene Dumas
en Louise Bourgeois, die hebben ook
gewoon gedaan wat je moet doen om een
goeie kunstenaar te worden. Uiteindelijk
gaat het alleen om kwaliteit en die kan ook
uit de handen komen van vrouwen, zoals
Isabelle Dyckerhoff en Nikkie le Nobel in
onze galerie.”
BEZOEKEN
Nikkie le Nobel, The Silent Storytellers
02-09 t/m 03-10
KAZERNE
Eindhoven
Jupp Linssen, Jan Ros, Tjibbe Hooghiemstra
en Jasper van den Ham.
28-09 t/m 01-10
Art Noord
Museum Belvédère
Heerenveen
Contempo Galerie
Rotterdam
www.contempo.info
Koopmans bij een werk van Hans Boer.
71

Hollands Glorie
De slimme sluiswachter van Ouderkerk
TEKST & FOTO’S: ANTON VOS
In de 16e eeuw werd door de Europese zeevaarders een nieuw,
opwekkend wondermiddel ontdekt: tabak. Het leverde algauw werk
op voor ambachtslieden en het was het begin van een levendige
handel in tabaksdozen. Een 18-eeuws exemplaar uit Ouderkerk
aan de Amstel springt eruit, en niet alleen wegens de minutieus
gegraveerde voorstelling erop.
Het Noord-Hollandse dorp Ouderkerk aan de Amstel rond 1750.
De titel van de tekst op bovenkant van de doos luidt: ‘Het Sluyswachters Welvaaren’.
Aan het eind van het jaar 1560
tuurde de Franse ambassadeur in
Portugal, jonkheer Jean Nicot de
Villemain, over de haven van Lissabon.
Er heerste een grote bedrijvigheid.
De Portugese handelsvloot was zojuist
gearriveerd en de ‘caraques’ of ‘kraken’,
schepen die porselein naar Europa vervoerden,
werden uitgeladen. Vooral Chinees
exportporselein aan de vooravond van de
regering van keizer Wanli was ruimschoots
vertegenwoordigd. Maar tegelijkertijd was
een schip uit een minder bekend gebied
gearriveerd: Noord- en Midden Amerika.
De ambassadeur had vernomen dat dit
schip een bijzondere lading aan boord
had, een gedroogd kruid dat mogelijk als
geneesmiddel gebruikt kon worden. De
oorspronkelijke bewoners van Noord-
Amerika gebruikten het al eeuwen als
opwekkend middel en rookten het in een
pijp. Spanjaarden, de eerste Europeanen
die ermee kennismaakten, geloofden in de
vermeende geneeskrachtige werking en
noemden het ‘tabacco’, naar de plant waarvan
de wonderbladeren afkomstig zijn. De
Villemain kocht wat van dit wonderlijke
spul en stuurde het naar zijn koningin,
Maria de’ Medici, die leed aan migraine. De
rest is geschiedenis, de geschiedenis van
de tabak. De werkzame stof werd ‘nicotine’
genoemd, naar de eerste importeur.
Aanvankelijk was tabak buitengewoon
schaars en kostbaar. Om in de broekzak
te passen waren de dozen waarin de rookwaar
werd meegenomen klein en eivormig,
meestal met binnenin een ‘stoppertje’
gemonteerd om de tabak in de pijp aan te
stampen. Toen de import eenmaal goed
op gang kwam en vooral toen het spul ook
werd geteeld in onze koloniën, werd tabak
een genotsmiddel voor de gewone man,
met name de zeeman.
72

Om in de broekzak
te passen waren
tabaksdoosjes
eivormig, vaak
met binnenin een
‘stoppertje’ om de
tabak in de pijp aan
te stampen.
Het ruitertje op het jaagpad.
‘Hendrik Juris’ is de eigenaar van de tabaksdoos.
KOFFIE, THEE EN
EEN HARTVERSTERKERTJE
Tabaksdoosjes waren simpel en glad,
meestal van koper. Maar al vrij snel werden
ze gegraveerd en voorzien van voorstellingen
en teksten. Vooral zeemansdozen
werden vaak gebruikt om scabreuze verzen
en taferelen te ventileren in de trant van ‘eer
ik aan de wal zou wese en door een boose
vrou gebruid, so ga ik liever sonder vreese
op een schip het zeegat uyt’.
Een enkele maal werd een doos op bestelling
gemaakt. Doorgaans prijkte de naam
van de opdrachtgever er dan op. Dit soort
gepersonaliseerde dozen werd zeer zorgvuldig
gegraveerd en was waarschijnlijk
in die tijd al vrij duur. Het aardige hiervan
is dat er maar één exemplaar van bestaat.
Een mooi voorbeeld is een 18-eeuwse
rechthoekige doos met een afbeelding
van het dorp Ouderkerk aan de Amstel.
De naam van de opdrachtgever, HEN-
DRIK JURIS. staat gegraveerd op de zijkant
van de doos, die 15,5 cm lang, 8,5 cm
breed en 3 cm diep is.
Aan de onderkant is het dorp Ouderkerk
gegraveerd zoals dat erbij lag rond 1750.
Komisch is de manier waarop een soort
ruimtelijke illusie is gemaakt door op de
voorgrond grote figuren te plaatsen en aan
de linkerkant een piepklein ruitertje, wiens
paard op het jaagpad een schip voorttrekt.
Aan de bovenkant ziet de doos er heel anders
uit en dat niet zonder reden. Te lezen
is een uitvoerige tekst met de titel: ‘Het
Sluyswachters Welvaaren’.
Uiteraard is de sluiswachter afgebeeld
met daaronder het volgende verhaal: ‘Als
Sluyswachter ben ik hier gestelt. Ik schuit
de vaartuygen op enneer voort ordere naar
Gelt. Maar zoo er schippers zijn die het
over schuiten begeeren wees dan zoo goet
en gelieft maar te ordeneere. Zoo kan er
ook maar van koffie, tee of sterke drank
geblieft gedintt zijn, stap dan van boort. En
komt in huys bij de vrouw van Mijn.’
‘Caraques’ of ‘kraken’
waren schepen die
porselein naar Europa
vervoerden.
Wat hiervan te denken? Kennelijk was
deze Hendrik de sluiswachter van Ouderkerk.
Hij beschrijft zijn activiteiten, maar
laat intussen niet na een fiks wervende
boodschap achter te laten, waarin de koffie,
thee en borrel, dit alles te zijnen huize
en opgediend door moeder de vrouw, worden
aanbevolen! Een krachtige reclameuiting
avant la lettre.
73

IN DE KANTLIJN VAN DE KUNSTMARKT
Wie gaat dit jaar de Prix de Rome
Beeldende Kunst winnen?
Op 25 april.kondigde het
Mondriaan Fonds aan dat de
nominatie voor de Prix de Rome
Beeldende Kunst 2023 inmiddels
bekend is. Er hadden zich, mogelijk
door het opheffen van de leeftijdsgrens, tot
22 februari van dit jaar via een ‘open call’
maar liefst 321 kandidaten voor deze prijs
aangemeld. Uit hen zijn er door de vijfkoppige
jury (onder voorzitterschap van Eelco
van der Lingen van het Mondriaan Fonds)
vier geselecteerd: Ghita Skali, Jonas Staal,
Josefin Arnell en Michael Tedja. Zij krijgen
elk een werkbeurs van maximaal € 17.250
(exclusief btw) voor het maken van nieuw
werk. Hiervoor hebben zij vijf maanden de
tijd, waarna het na 13 oktober gedurende
drie maanden zal worden geëxposeerd
in het Stedelijk Museum Amsterdam. De
uiteindelijke winnaar wordt eind oktober
door de jury bekendgemaakt. Het bedrag
van de prijs is € 40.000, plus een verblijf van
drie maanden in het buitenland, om aldaar
de artistieke ontwikkeling te verdiepen.
Ter vergelijking: de sinds 1988 bestaande
tweejaarlijkse Dr. A.H. Heinekenprijs voor
de Kunst werd op 29 september 2022
uitgereikt aan Remy Jungerman. Hij ontving
€ 100.000, te verdelen in € 50.000 aan
contanten en € 50.000 voor de vervaardiging
van een publicatie over zijn werk of het
houden van een tentoonstelling.
Die prachtige Frans klinkende naam Prix
de Rome is tegenwoordig voor Nederland
eigenlijk een vlag die de lading bepaald
niet dekt. De prijs heeft nog maar weinig
met Rome te maken. Dat blijkt al snel uit
de geschiedenis ervan. Daar zijn op de
eerste plaats de namen van koningin Anna
van Oostenrijk (1601-1666) en kardinaal
Jules Mazarin (1602-1661) mee verbonden.
Zij waren in 1648 in Parijs de oprichters
van de Académie royale de peinture et
de sculpture. Medeoprichter en directeur
van dit instituut was de schilder Charles
Le Brun (1619-1690). Hij wilde onder andere
dat getalenteerde leerlingen van
dit instituut zich in Rome zouden kunnen
verdiepen in de kunst der antieken. In
overleg met Louis Quatorze leidde dat in
1663 tot de instelling van de Grand Prix de
NOTITIES VAN
ROBERT-JAN VAN RAVENSTEIJN
Rome. Deze was uitsluitend bestemd voor
leerlingen van die genoemde academie.
De prijswinnaar kon drie tot vijf jaar in
Rome verblijven en daar studeren aan de
Académie de France, die gevestigd was in
het Palazzo Capranica aan het gelijknamige
piazza, vlak bij het Pantheon.
De eerste winnaar in 1663 was de schilder
Jean-Baptiste Corneille (1649-1695). Na
hem volgden Pierre Monier (1641-1703)
en de beeldhouwer François Lespingola
(1644-1705). Dat zijn namen die de meesten
van u weinig zullen zeggen. Dat is eveneens
het geval met die van Claude-Guy
Hallé (1652-1736), de winnaar van 1675. Hij
was een protegé van Le Brun en werd later
nog directeur van de Parijse academie.
Maar er waren ook bekendere winnaars,
zoals Hyacinthe Rigaud (in 1682), François
Boucher (in 1723), Jean-Honoré Fragonard
(in 1752) of Jacques-Louis David (in 1774).
Na 1720 kwam er naast de schilderkunst
ook een prijs voor architectuur. De eerste
laureaat was Antoine Dérizet (1685-1768),
die daarna tot zijn dood in Rome bleef
hangen en er een aantal kerken bouwde.
Soms sloeg men de toekenning van de
Grand Prix een jaartje over en in de 18e
eeuw verhuisde de Académie de France
naar het Palazzo Mancini in de Via del
Corso. Napoleon Bonaparte vond in 1803
echter dat de uit 1564/1576 daterende Villa
Medici op de Pincio-heuvel voor de bekroonden
een beter onderdak vormde. Dat
bleef het dan ook voor de winnaars van de
prijs tot 1968, toen de Franse cultuurminister
André Malraux de Grand Prix de Rome
afschafte. Hij werd in dat jaar toegekend
aan Joël Froment (°1938), ook iemand die
de meesten van u niet zullen kennen, maar
die geometrisch abstracte kunst maakte.
In Nederland is, naar het Franse voorbeeld,
de Prix de Rome voor het eerst in 1807 toegekend
op initiatief van Luigi Napoleone
Bonaparte, die wij altijd voor het gemak
koning Lodewijk Napoleon noemen. Hij
was een groot liefhebber van cultuur en
zag het als een aanmoedigingsprijs. Er
waren in dat jaar maar liefst vijf winnaars.
Ook in 1808 en 1809 waren er de nodige
uitverkorenen. Daarna gebeurde er een
aantal jaren niets, totdat Willem I de prijs
weer nieuw leven inblies. De naam van de
winnaar van 1823, Louis Royer (1793-1868),
zal u zeker iets zeggen.
Toen ons land in grote economische moeilijkheden
verkeerde, hief Johan Thorbecke
in 1851 de subsidiëring van de Prix de Rome
op. Om dezelfde reden verlaagde hij ook
in 1852 de regeringsbijdrage voor het
Rijksmuseum (toen nog in het Trippenhuis)
van 2.600 naar 2.000 gulden. Koning
Willem III zorgde er in 1870 echter voor
dat de prijs in ere hersteld werd en dat de
toekenning in het vervolg zou worden gedaan
door de professoren van de toen juist
opgerichte Rijksacademie in Amsterdam.
Over hoe het er in die tijd aan toe ging
zijn amusante verhalen te vinden in de
biografieën van 19e-eeuwse prijswinnaars.
Zo’n laureaat mocht dan wel een viertal
jaren naar Rome, maar moest zich daar
bezighouden met het kopiëren van werken
van oude meesters. Regelmatig moest hij
die schilderijen opsturen naar Amsterdam
en pas als zijn ex-docenten er tevreden
over waren, volgde de toezending van de
verblijfskosten voor de volgende periode.
Bij Jan Sluijters (1881-1957), winnaar in 1904,
ging dat anders. Hij kopieerde in 1905 in
Italië wel enkele oude meesters, maar hij
was toch meer geïnteresseerd in het volksleven.
Dat viel bij de jury in slechte aarde,
met vervelende gevolgen voor hem.
Tot 1913 had de Rijksacademie de verzorging
van de prijs in handen, zij het met
een gewijzigde opzet in 1985. Thans verzorgt
het Mondriaan Fonds de jurering
en het prijzengeld. Maar wel staat in een
artikel van de statuten: ‘De Prix de Rome
kan slechts verstrekt worden voorzover
de daartoe bestemde middelen van het
Mondriaan Fonds toereikend zijn’. Laten
we hopen dat er in Den Haag niet weer
iemand aan bezuinigingen gaat doen.
74

FRIDES LAMÉRIS GLASS AND ANTIQUES
www.frideslameris.nl
U bent zeer welkom op
ons Open Huis tijdens
de Art and Antiques Week
in het Spiegelkwartier
van zaterdag 25 tot en met
zaterdag 30 september
van 11.00-18.00 uur
Gelegenheidsglas met een fijne rad gravure rondom de kelk
van een vrijstaand huis met een hoorn des overvloeds waaruit
kettingen, juwelen en stenen over het dak worden gestrooid.
Het huis staat in een tuin met bomen en een prieeltje.
De cornucopia symboliseert de wens van de dronk die langs
de rand van de kelk met een diamant is geschreven:
HET WELWESEN VAN DESEN HUYSE. Nederland derde kwart
achttiende eeuw. H. 20,2 cm

Veilingen
Wereldwijd
£ 85.305.800 (€ 99.204.000)
Gustav Klimt, Dame met waaier, 1917-1918,
olieverf op doek, 100,2 x 100,2 cm. Sotheby’s,
Londen, 27-06. © Sotheby’s Art Digital Studio.
£ 189.000 (€ 220.000)
Ahmed Mater, Magnetism (Triptych), 2021, fotoafdruk, 136,7 x 319,3
cm. Christie’s, Londen, 28-06. © Christie’s Images Ltd.
AFGELOPEN
De laatste Klimt bij
Sotheby’s
Een bekend werk van Gustav
Klimt, Dame met waaier, dat de
kunstenaar schilderde in zijn laatste
levensjaren, ging op 27 juni bij
Sotheby’s in Londen van de hand
voor £ 85,3 miljoen (€ 99,2 miljoen).
Dat is een nieuw Europees
record, ongeacht de categorie.
Gustav Klimt was begonnen aan
het werk in 1917, het jaar vóór hij
op 55-jarige leeftijd overleed.
Het gaat om het portret van een
bruinharige vrouw, wiens identiteit
niet bekend is, gekleed in een
wijde jurk, met ontblote schouder
en met een waaier in de hand.
Achter haar zien we motieven en
kleuren die we vaak aantreffen bij
deze kunstenaar, zoals blauwe en
groene vogels en bloemen op een
goudkleurig fond. Dit werk maakte
sinds 1994 deel uit van een privécollectie.
Het werd toen aangekocht
voor $ 12 miljoen, ook al bij
Sotheby’s. Volgens Artprice is de
waarde ervan in 29 jaar gestegen
met 805%.
Record voor
Ahmed Mater bij
Christie’s
Dit werk is geïnspireerd op de
complexe rituelen van de hadj,
de pelgrimstocht naar Mekka,
waar de gelovigen tegen de klok
in draaien om het kubusvormige
heiligdom bekend als de Kaaba.
Magnetism (1979) is van de hand
van de Saudische kunstenaar
Ahmed Mater. Het werd voor het
eerst tentoongesteld in de vorm
van een installatie op de Biënnale
van Venetië, in 2009. Later
werden varianten van het werk
getoond in het British Museum
en Victoria and Albert Museum
in Londen en het Arab American
National Museum in Detroit. In
2016 was Ahmed Mater de eerste
Saoedische kunstenaar die een
solotentoonstelling te beurt viel
in het Smithsonian Institute, in
Washington D.C. Een imposante
versie van dit bekende werk
(een triptiek) werd op 28 juni
bij Christie’s in Londen te koop
aangeboden op een veiling van
kunst uit de 20e en 21e eeuw. Het
werd afgehamerd op £ 189.000
(€ 220.000), een wereldrecord
voor deze kunstenaar. Dit resultaat
bevestigt meteen ook zijn
rol als pijler van de hedendaagse
Saoedische kunst.
Een Bugatti voor
Artcurial
De elfde editie van Le Mans Classic,
die de honderdste verjaardag
van de 24 uur van Le Mans vierde,
loste alle verwachtingen van de
fans en verzamelaars in, met zo’n
230.000 toeschouwers in het weekend.
Ook de veiling Motorcars
bij Artcurial, op 30 juni, was een
schot in de roos. Voor 75% van de
aangeboden voertuigen werd een
koper gevonden, met een totale
opbrengst van € 10 miljoen, kosten
inbegrepen. Een Bugatti Veyron
16.4 uit 2007 veranderde van
eigenaar voor € 1.358.000, een bod
dat binnen de richtprijzen bleef.
Er werden verschillende records
geboekt. Zo ging een Land Rover
Discovery 300 TDI Camel Trophy
Mongolie uit 1997 van de hand
voor € 89.400. Opvallend was ook
het bod van € 1 miljoen voor een
Aston Martin Ulster uit 1934.
Joachim Wtewael
bij Ardennes
Enchères
Dit schilderij, ontdekt bij
een particulier uit de Franse
Ardennen, is te danken aan
Joachim Wtewael (1566-1638),
een van de grootste Nederlandse
maniëristen van het begin van de
17e eeuw, afkomstig uit Utrecht.
Hij ondernam een reis naar Italië
en Frankrijk, met name naar
Saint-Malo. Bij zijn terugkeer,
in 1592, ontwikkelde hij een
maniëristische stijl geïnspireerd
door Abraham Bloemaert en
Bartholomeus Spranger. Op 1
juli ging het schilderij De filosoof
Democritus, onder de hamer bij
Ardennes Enchères. Het werk
beantwoordt helemaal aan
zijn stijl, te oordelen naar het
overdadige gebruik van rood en
groen, de verwrongen handen
en vingers, en de trompe-l’oeil
in een ovaal. Vroeger kende
men het werk enkel van kopieën
en prenten. De herontdekking
van dit werk is dan ook heuglijk
nieuws. De pendant ervan,
Heraclitus, is nog steeds zoek.
De twee portretten hoorden
bij elkaar. De Griekse wijsgeer
Democritus (ca. 460-370 v.Chr.)
stond erom bekend dat hij om
alles lachte, bij voorkeur om de
menselijke dwaasheid. Heraclitus
daarentegen had een tragischere
kijk op het leven: hij vond het
eerder om te huilen. Twee
tegengestelde visies dus, de ene
hedonistisch en veerkrachtig,
de andere melancholisch en
lijdzaam.
76

€ 1.358.000
Bugatti Veyron 16.4, 2007. Artcurial, Le Mans, 30-06. © Artcurial.
€ 226.875
Joachim Wtewael, De filosoof
Democritus, (toegeschr.), 1600-1630,
eiken paneel, 31,4 x 24,5 cm. Ardennes
Enchères, Charleville-Mézières, 01-07.
© Ardennes Enchères.
£ 4.895.600 (€ 5.713.485)
Peter Paul Rubens, De heilige Sebastiaan
verzorgd door twee engelen, olieverf
op doek, 124 x 97,8 cm. Sotheby’s,
Londen, 05-07.
© Sotheby’s.
Claus van de Werve
in Drouot
Wie op 5 juli, in Drouot, de buste
van de heilige Johannes de Doper
zag, op de veiling van Giquello &
Associés, dacht wellicht spontaan
aan de profeten van de Mozesput
in het klooster Chartreuse de
Champmol, nabij Dijon. Dit
laatste is een meesterwerk van de
Bourgondische gotische kunst,
te danken aan Claus Sluter,
bijgestaan door de kunstenaar
aan wie deze buste wordt
toegeschreven: zijn neef Claus van
de Werve. Weinig is bekend over
deze kunstenaar, die lange tijd in
de schaduw van zijn oom stond.
Hij was afkomstig uit Gelderland.
Van de Werve werd voor het eerst
vermeld in 1396, in de rekeningen
van het klooster Chartreuse de
Champmol. Toen zijn oom in 1406
overleed, werd hij gevraagd hem
op te volgen als ‘beeldsnijder’ van
de hertog van Bourgondië, Jan
zonder Vrees. Deze vroeg hem
het graf van de in 1404 overleden
Filips de Stoute af te werken. Van
de Werve werkte er vijf jaar aan. Hij
beeldhouwde de liggende figuur
en de leeuw aan zijn voeten, de
vier engelen op de hoeken en de
meeste van de treurende figuren
rond het graf (twee waren te
danken aan zijn oom). Hoewel hij
graag het atelier wilde leiden in de
geest van Sluter, neigde hij door
zijn temperament eerder naar een
zekere zachtheid, zoals te merken
aan de figuren Zacharia, Daniël en
Jesaja, begin 1401 geïnstalleerd aan
de Mozesput. Diezelfde zachtheid
zie je ook bij de geraffineerde
buste die in Drouot ter veiling
werd aangeboden. Die trend zou
zijn hoogtepunt bereiken in het
midden van de 15e eeuw, met zijn
opvolger Juan de la Huerta, die
het graf van Jan zonder Vrees zou
voltooien. De buste van Johannes
de Doper had een richtprijs
van € 15.000-20.000, maar de
nieuwe eigenaar had er € 130.000
(exclusief kosten) voor over.
Een Rubens bij
Sotheby’s
Op 5 juli kon men bij Sotheby’s
London bieden op een onlangs
herontdekt werk van Rubens. Het
schilderij was al lang bekend, via
een versie die tot aan het einde
van de 20e eeuw beschouwd werd
als een uniek werk. Het wordt
bewaard in de Galleria Corsini,
in Rome. Kardinaal Neri Corsini
(1685-1770) kocht het omstreeks
1750 in Brussel. De (kleinere) versie
die in Londen onder de hamer
ging, verkeert in uitstekende
staat. Het getuigt van het talent
van de Antwerpse schilder, zoals
blijkt uit de witte doek die de
engel vasthoudt en die over het
hoofd van de heilige hangt. De
echtheid van het schilderij werd
vastgesteld aan de hand van een
grondige technische analyse. Zo
bleek uit radiografisch onderzoek
dat Rubens eerst de heilige
Sebastiaan had afgebeeld met
een naar links gebogen torso,
de rechterarm boven zijn hoofd
geheven en neerhangend naar
de rechterkant van de compositie.
De witte doek, die het meest
opvalt door het hoge gehalte
aan loodwit, ligt over het hoofd.
Uit dat onderzoek bleek ook dat
de voeten en de onderkant van
de benen zich meer naar links
bevonden. Bij het creëren van dit
schilderij heeft Rubens zich, net als
voor tal van andere schilderijen,
laten inspireren door de in 1506
ontdekte Laocoöngroep, die hij bij
zijn verblijf in Rome had kunnen
bewonderen in het Belvedere-hof
van het Apostolisch paleis. De
richtprijs bedroeg £ 4-6 miljoen.
Het schilderij werd uiteindelijk
toegewezen voor £ 4,9 miljoen
(€ 5,7 miljoen).
Christie’s veilt
Rembrandt
Twee uit 1635 daterende en aan
Rembrandt toegeschreven kleine
portretten gingen op 6 juli bij
Christie’s, in Londen, van de hand
voor £ 11,2 miljoen (€ 13,1 miljoen).
De afgebeelde personen zijn Jan
Willemsz. van der Pluym (ca. 1565-
1644) en Jaapgen Carels (1565-
1640). De portretten werden in 1824
gekocht op een veiling in hetzelfde
veilinghuis door een voorouder
van de (Britse) eigenaars. Ze
zijn lange tijd in privéhanden
gebleven en werden pas onlangs
herontdekt. Voor Henry Pettifer,
adjunct-directeur bij Christie’s,
gaat het om een van de meest
sensationele herontdekkingen van
de laatste jaren wat grote schilders
betreft. De twee schilderijen
behoren tot de intiemste van
Rembrandt, aldus de expert, en
verschaffen ons een nog beter
inzicht in zijn buitengewone talent.
Dominicus, zoon van Carels en
Van der Pluym, was getrouwd met
een verwante van de kunstenaar,
Cornelia van Suytbroeck. Het
koppel kreeg een zoon, Karel
van der Pluym, van wie we weten
dat hij door Rembrandt werd
opgeleid. De tuin van het koppel,
vereeuwigd door de schilder, lag
naast die van de moeder van
Rembrandt.
Koninklijke broche
bij Dreweatts
Een broche met smaragden en
diamanten in Regency-stijl, van
historisch belang wegens ooit
eigendom van prinses Charlotte
77

Veilingen
Wereldwijd
£ 11.235.000 (€ 13.122.480)
Rembrandt Harmensz. van Rijn, Portret van Jan Willemsz. van der Pluym en
Jaapgen Carels, 1635, olieverf op doek, 19,9 x 16,5 cm. Christie’s, Londen, 06-
07. © Christie’s Images Ltd.
£ 22.000 (€ 26.000)
Broche, Regency, 19e eeuw, goud,
zilver, smaragden en diamanten.
Dreweatts, Newbury, 12-07.
© Dreweatts.
RICHTPRIJS: £ 30.000-
50.000 (€ 35.000-58.000)
Utagawa Hiroshige, Ohashi Atake
no yudachi, Japan, Edo-periode,
19e eeuw, houtgravure, 33 x 23 cm.
Sotheby’s, Londen, 06-09.
© Sotheby’s Art Digital Studio.
van Wales (1796-1817), werd op
12 juli geveild door Dreweatts in
Newbury. De prinses was getrouwd
met prins Leopold van Saksen-
Coburg-Saalfeld, de toekomstige
koning Leopold I van België. Ze
had de Britse koningin kunnen
worden, maar in 1807 overleed ze
in het kraambed. Leopold schonk
de broche toen aan haar kamenier,
Mary Anne John Thynne, de
barones Carteret (overleden in
1863), waarna het van generatie op
generatie werd doorgegeven, tot
nu. De broche is versierd met een
ingezette kussenvormige Colombiaanse
smaragd met een gewicht
van 2,47 karaat. Het juweel, met
een richtprijs van
£ 10.000-15.000, veranderde van
eigenaar voor £ 22.000 (€ 26.000).
OP KOMST
De collectie van
Freddie Mercury bij
Sotheby’s
Op 6, 7 en 8 september kan men
bij Sotheby’s in Londen, en van
1 tot 13 september ook online,
bieden op zo’n 1.500 objecten
van Queen-zanger Freddie
Mercury, zoals podiumkostuums,
handgeschreven teksten en zelfs
werken van Henri Matisse en
Pablo Picasso. Tot de opvallendste
stukken die onder de hamer gaan,
behoren een kroon en een cape
van imitatiebont en rood fluweel
die Freddy Mercury droeg bij het
zingen van God Save The Queen,
op zijn laatste tournee met de
groep, The Magic Tour, in 1986. De
richtprijs bedraagt £ 60.000-80.000
(€ 67.000-90.000). Een ander opvallend
lot is de tekst van het nummer
We Are The Champions, door
de zanger himself met de hand
geschreven op negen pagina’s.
Richtprijs: £ 200.000-300.000
(€ 232.000-348.000). Bijzonder zijn
ook een akoestische gitaar van de
zanger, werken van James Tissot
en Fabergé en een meesterwerk
uit de reeks Honderd gezichten
op de berg Fuji van Utagawa
Hiroshige, met een richtprijs van
£ 30.000-50.000 (€ 35.000-58.000).
De opbrengst van de veiling gaat
gedeeltelijk naar de Mercury
Phoenix Trust en de Elton John
Aids Foundation.
Artcurial:
Scandinavisch en
Braziliaans design
Ter gelegenheid van de Paris
Design Week, waarvan Artcurial
partner is, pakt het veilinghuis
op 12 september uit met twee
designveilingen. De eerste is
gewijd aan de Finse ontwerper
Paavo Tynell (1890-1973), de tweede
aan het Braziliaanse design.
Tynell staat bekend als de grote
pionier van het Finse lichtontwerp,
bijgenaamd ‘de man die Finland
liet schitteren’. Men kan bieden op
een twintigtal lampen van hem,
waaronder bekende stukken zoals
de hanglamp Snowflake uit de
jaren 40, met een richtprijs van
€ 100.000-150.000. Op de veiling
van Braziliaans design bij Artcurial
kan men dan weer bieden op
stukken van sterontwerpers als
José Zanine Caldas en Joaquim
Tenreiro. Van die laatste is er
een zeldzame salontafel van
opvallend zuivere lijnen, met een
richtprijs van € 30.000-40.000. Dit
unieke meubelstuk getuigt van
de buitengewone vindingrijkheid
van deze bekende ontwerper uit
het moderne tijdperk. Verder kan
men bieden op een zeldzame tafel
van José Zanine Caldas, met een
richtprijs van € 40.000-60.000, en
een fauteuil van Carlo Hauner &
Martin Eisler, met een richtprijs van
€ 6.000-8.000.
Een eclectische
collectie bij Piasa
Op 20 september houdt Piasa
een veiling van kunst en design.
Het gaat met name om een
collectie, goed voor 155 lots.
Het ensemble is opvallend
eclectisch van samenstelling
maar het resultaat van een
zeer strenge selectie. Het
veilinghuis staat erom bekend
dat het graag verschillende
genres met elkaar combineert.
Ondanks dat het om stukken
van zeer uiteenlopende stijlen
en kunstenaars gaat, rijmen die
wonderwel met elkaar dankzij de
uitgelezen smaak en trefzekere
blik van de eigenaar. Men kan
bieden op een belangrijke
reeks meubelen en objecten
van ontwerpers uit het Amerika
van het midden van de 20e
eeuw, zoals Frank Lloyd Wright,
George Nakashima, Isamu
Noguchi en Vladimir Kagan.
Ook de Franse school is ruim
vertegenwoordigd, met werk van
ontwerpers van internationale
faam, zoals Jean Prouvé, Mathieu
Matégot, Pierre Guariche, Pierre
Paulin en van hedendaagse
ontwerpers als Philippe Starck
en Martin Szekely. Ook van
Italiaanse ontwerpers gaat
menig stuk onder de hamer, met
name objecten van Gabriella
Crespi, Enzo Mari, Andrea
Branzi, Michele de Lucchi, Ettore
Sottsass en Tobia Scarpa. Ze
gaan een boeiende dialoog
aan met een uitgelezen selectie
kunstwerken, zoals een tekening
van Picasso, een bronzen werk
van César, een keramieken
sculptuur van Michèle Serre, een
78

RICHTPRIJS:
€ 20.000-30.000 (elk)
Paavo Tynell, Twee staande lampen,
model 9619, ca. 1950, gietijzer,
messing, leer, 178 x 53 x 30 cm.
Artcurial, Parijs, 12-09. © Artcurial.
RICHTPRIJS: € 6.000-8.000
Ettore Sottsass voor Memphis, schaal Murmansk,
1982, zilver. Bonhams Cornette de Saint Cyr,
Parijs, 21-09. © Bonhams.
RICHTPRIJS:
€ 500.000-800.000
Germaine Richier, L’homme qui
marche, 1961, gepatineerd brons, 138
cm hoog. Ader, Parijs, 26 en 27-09.
© ADAGP, Parijs/ Ader.
schilderij met acryl op papier van
Gérard Schneider en een stalen
sculptuur van Harry Bertoia.
Bonhams Cornette
de Saint Cyr viert
de eighties
Op 21 september houdt Bonhams
Cornette de Saint Cyr, in Parijs,
een veiling in het teken van de
jaren 80. In Frankrijk vormde dit
historische decennium een zowel
politiek als artistiek keerpunt, met
name op het gebied van mode,
design en grafische vormgeving,
vanaf de verkiezing van François
Mitterrand in 1981 tot de Val van
de Muur van Berlijn acht jaar
later. Het aanbod omvat meer
dan tachtig stukken, met name
schilderijen, meubelen en foto’s,
die een boeiend overzicht van
die periode bieden, toen ook
de vrije radiozenders het licht
zagen en nogal wat eclectische
kunstenaars naam maakten.
Hét klapstuk van de veiling is
Noble (1982), een schilderij van
de Amerikaanse kunstenaar en
illustrator Patrick Nagel, met een
richtprijs van € 80.000-120.000.
Kenmerkend voor diens stijl zijn
de vlakke tinten en levendige
kleuren, een minimum aan details
en uitgepuurde lijnen die gestalte
geven aan gestileerde vrouwen uit
de jaren 80. Nagel staat bekend
om zijn illustraties voor Playboy en
de Britse popgroep Duran Duran,
voor wie hij de cover van het
album Rio ontwierp.
Art+Design bij
Piasa
Op 27 september houdt Piasa
een veiling van kunst en design
uit de collectie van de Dotation
Lefebvre-Vornic ‘pour le Renouveau
de l’Opéra’, dat recente
operaproducties wil steunen en
vooral internationale zichtbaarheid
wil geven aan de beste daarvan.
Het aanbod van deze veiling
is vrij van hiërarchische indeling
of classificatie. Het biedt een
boeiend overzicht van de visuele
en plastische kunst van de 20e
en 21e eeuw, met de nodige aandacht
voor de interactie tussen
de uiteenlopende disciplines. We
maken ook kennis met de inspiratiebronnen
en middelen gebruikt
voor de hedendaagse productie
van kunstwerken en gebruiksvoorwerpen.
Sommige werken
zijn gebaseerd op het traditionele
contrastrijke spel tussen wit en
zwart, zoals te zien in topstukken
van Sophie Calle, Michel Journiac
en zilverprints van Thomas Struth
en Hiroshi Sugimoto. Verder kan
men bieden op vier belangrijke
kunstwerken. Het eerste is het
uitzonderlijke, met balpen gecreëerde
tweeluik Energia iniziale
(1986-1987) van Alighiero Boetti,
en het tweede een bijzonder
fraaie installatie van Alfredo Jaar,
getiteld Water (1990). Het derde
is een oude en minimalistische
sculptuur van Bertrand Lavier,
voorstellende een Afrikaanse stoel
op een sokkel van beschilderd
acryl. Tot slot wordt een olieverfschilderij
op doek aangeboden
van Ed Paschke (1939-2004), een
Amerikaanse kunstenaar van
Poolse afkomst die tot de school
van Chicago behoorde en deel
uitmaakte van de tweede generatie
van de popart. Het gaat om
een fluorescerend werk daterend
uit 1989, met als titel I am passing
through. Wat design betreft vormt
de rode draad van dit ensemble
de bijzondere belangstelling voor
de geschiedenis van de productie
na de Tweede Wereldoorlog,
met de vele stromingen en
stijlen die elkaar opvolgden. Wat
productiematerialen betreft was
de toenmalige kunstscene een
bijzonder vruchtbaar terrein voor
experimenten. Deze hebben onder
meer geleid tot de aluminium
meubelen van Gio Ponti, speciaal
ontworpen voor het Montecatinigebouw
in Milaan.
De collectie van
Gérard Depardieu
bij Ader
Op 26 en 27 september gaat Ader
in Drouot over tot de verkoping
van bijna 250 werken (sculpturen,
schilderijen en tekeningen) uit
de kunstcollectie van Gérard
Depardieu. Het ensemble omvat
onder meer werken van Rodin,
Hans Hartung en Eugène Leroy.
Het getuigt van de passie van
de Franse acteur voor de kunst
van de 20e eeuw. Een van de
topstukken is L’homme qui
marche van Germaine Richier,
een indrukwekkend bronzen
afgietsel daterend uit 1961, met
een richtprijs van € 500.000-
800.000. Niet minder belangrijk
zijn de drie sculpturen van Rodin,
die Depardieu kocht toen hij de rol
van de beroemde beeldhouwer
vertolkte in de film Camille
Claudel, en een werk van Hans
Hartung uit 1971, met een richtprijs
van € 50.000-80.000. Tot de meest
verrassende stukken behoren
een ensemble van 23 doeken van
Eugène Leroy (richtprijs: € 30.000-
50.000 per stuk), werken van Henri
Michaux en een prachtig Bleu
léger aux tâches lourdes van
Olivier Debré uit 1965 (richtprijs:
€ 25.000-30.000). Experts
verwachten dat het geheel € 3 tot
5 miljoen zal opbrengen.
79

VEILING
RESULTATEN
HET GROOTSTE
VEILINGHUIS
VAN ZUID-WEST
NEDERLAND
VEILING
RESULTATEN
Breguet Breguet horloge horloge
Hamerprijs € 40.000,- € 40.000,-
Boeddha, Boeddha, verguld verguld brons brons
Hamerprijs Hamerprijs € 19.000,- € 19.000,-
Visbagh Visbagh
Hamerprijs Hamerprijs € 32.000,- € 32.000,-
DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN DE DE LAAGSTE KOSTEN
Wij Wij kunnen voor u u veilen, van van 1 1 item item tot tot een een gehele inboedel of of verzameling.
Van Van kunst tot tot antiek, van van juwelen tot tot zilver en en van van design tot tot aziatica.
Hiervoor berekenen wij wij géén géén inbrengcommissie.
Wij Wij kunnen u u van van dienst zijn zijn voor voor het het taxeren van van een een erfenis verdeling.
Uniek door simultaan met met de de zaal, zaal, live live te te veilen op op de de 8 8 grootste internet platforms.
Door onze persoonlijke en en discrete benadering, hét hét veilinghuis voor voor al al uw uw kostbaarheden.
0%
Cartier Cartier Santos Santos
Hamerprijs Hamerprijs € 5.500,- € 5.500,-
Collier, Collier, 3 rijen 3 rijen bloedkoraal bloedkoraal
Hamerprijs: Hamerprijs: € 30.000,- € 30.000,-
Turmuhr Turmuhr
Hamerprijs Hamerprijs € 34.000,- € 34.000,-
Poul Poul Kjaerholm Kjaerholm PK PK 11 11
Hamerprijs Hamerprijs € 8.500,- € 8.500,-
INBRENGCOMMISSIE
U U betaalt achteraf slechts slechts € € 15 15 per per kavel kavel
Staand Staand horloge horloge
Hamerprijs Hamerprijs € 13.000,- € 13.000,-
Barometer,
Barometer,
18
18 e eeuw e eeuw
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 3.200,-
€ 3.200,-
Staand
Staand
horloge
horloge
Hamerprijs:
Hamerprijs:
€ 22.000,-
€ 22.000,-
Vaas,
Vaas,
Copier
Copier
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 6.000,-
€ 6.000,-
Ikoon
Ikoon
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 12.000,-
€ 12.000,-
Borden
Borden
China
China
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 12.000,-
€ 12.000,-
Zakhorloge
Zakhorloge
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 9.500,-
€ 9.500,-
Wapenschotel,
Wapenschotel,
18 e 18
eeuw e eeuw
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 22.000,-
€ 22.000,-
Diamant
Diamant
4.20
4.20
Ct.
Ct.
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 15.000,-
€ 15.000,-
UW ITEM HIERONDER?
Yixing
Yixing
theepot
theepot
19 e 19
eeuw e eeuw
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 16.000,-
€ 16.000,-
Bijbel,
Bijbel,
19 e 19
eeuw e eeuw
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 2.200,-
€ 2.200,-
Empire
Empire
klok
klok
Hamerprijs
Hamerprijs
€ 16.000,-
€ 16.000,-
19 e 19
eeuws e eeuws
ivoor
ivoor
Hamerprijs € 46.000,-
Hamerprijs € 46.000,-
Van
Van
1 Item
1 Item
Hamerprijs € ?
Hamerprijs € ?
tot
tot
en
en
met
met
Hamerprijs € ?
Hamerprijs € ?
verzameling
verzameling
Hamerprijs € ?
Hamerprijs € ?
of
of
inboedel
inboedel
Hamerprijs € ?
Hamerprijs € ?
Stoelklok met speelwerk
Stoelklok met speelwerk
Hamerprijs € 17.000,-
Hamerprijs € 17.000,-
Glas, 18
Glas, e eeuw
18 e eeuw
Hamerprijs € 1.900,-
Hamerprijs € 1.900,-
Boeken Buffon
Boeken Buffon
Hamerprijs € 3.400,-
Hamerprijs € 3.400,-
18 e Eeeuwse tafelklok
18 e Eeeuwse tafelklok
Hamerprijs € 15.000,-
Hamerprijs € 15.000,-
Drakenvaas, China
Drakenvaas, China
Hamerprijs € 56.000,-
Hamerprijs € 56.000,-
Collectie Meissen
Collectie Meissen
Hamerprijs € 22.000,-
Hamerprijs € 22.000,-
Rolex herenhorloge
Rolex herenhorloge
Hamerprijs € 20.000,-
Hamerprijs € 20.000,-
Collier, bloedkoraal
Collier, bloedkoraal
Hamerprijs € 19.000,-
Hamerprijs € 19.000,-
Kabinet
Kabinet
Hamerprijs € 24.000,-
Hamerprijs € 24.000,-
Schilderij, Jan Sluijters
Schilderij, Jan Sluijters
Hamerprijs € 9.500,-
Hamerprijs € 9.500,-
Pendule, ca. 1810
Pendule, ca. 1810
Hamerprijs € 11.000,-
Hamerprijs € 11.000,-
Broche met diamanten
Broche met diamanten
Hamerprijs € 8.000,-
Hamerprijs € 8.000,-
Zakhorloge
Zakhorloge
Hamerprijs € 4.000,-
Hamerprijs € 4.000,-
Schotels haringvangst
Schotels haringvangst
Hamerprijs € 3.800,-
Hamerprijs € 3.800,-
Hermes tas, jaren ‘80
Hermes tas, jaren ‘80
Hamerprijs € 3.000,-
Hamerprijs € 3.000,-
Kandelaren, 18e eeuw
Kandelaren, 18e eeuw
Hamerprijs € 26.000,-
Hamerprijs € 26.000,-
Wanli kom ca. 1600
Wanli kom ca. 1600
Hamerprijs € 28.000,-
Hamerprijs € 28.000,-
Schouwklok A’dam Kangxi kaststel
Schouwklok A’dam Kangxi kaststel
Hamerprijs € 19.000,- Hamerprijs € 24.000,-
Hamerprijs € 19.000,- Hamerprijs € 24.000,-
Rijtuig horloge
Rijtuig horloge
Hamerprijs € 7.500,-
Hamerprijs € 7.500,-
WIJ WIJ TAXEREN DOOR DOOR GEHEEL NEDERLAND EN EN BELGIË BELGIË
Livingstoneweg Livingstoneweg 18, 18, 4462 4462 GL GL Goes Goes • • 0031 0031 ( ( 00 ) 6 ) 64242111145454242 • • info@veilinghuisdejager.nl
info@veilinghuisdejager.nl
WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

HET GROOTSTE
VEILINGHUIS
VAN ZUID-WEST
NEDERLAND
INBRENG GEVRAAGD VOOR KLOKKEN, KUNST & ANTIEK VEILING
15, 16 EN 17 NOVEMBER 2022
INBRENG GEVRAAGD VOOR ONZE KOMENDE KUNST, ANTIEK,
DESIGN, JUWELEN, LUXERY GOODS EN AZIATICA VEILING
ONDER ANDERE REEDS BINNEN GEKOMEN VOOR DEZE ZEER BIJZONDERE VEILING:
21, 22 EN 23 NOVEMBER 2023
Collecties met o.a. 16 e en 17 e eeuw tafelklokken, verzamelingen met gouden
en zilveren 18 e eeuwse zakhorloges en officierspendules
Uurwerken w.o. 17 e eeuwse Haagsche klok,
18 e eeuwse Hollandse en Engelse tafelklokken en planetariums
Neuchatel klokken met speelwerk en 18 e eeuwse staande horloges,
w.o. Haakma Leeuwarden, Dirk van Leeuwen en Jan Gobels Amsterdam en Anthony Hebert London
DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN DE LAAGSTE KOSTEN
Wilt u 1 of meerdere items inbrengen DE HOOGSTE voor deze OPBRENGSTEN zeer bijzondere veiling, TEGEN dan DE is LAAGSTE dat mogelijk, KOSTEN neemt u hiervoor contact met ons op
via onderstaand Wilt u 1 of meerdere telefoonnummer items inbrengen of emailadres. voor deze U betaalt zeer bijzondere 0% inbrengcommssie, veiling, dan dus is dat u krijgt mogelijk 100% t/m hamerprijs 14 januari uitbetaald, a.s.
Neemt u hiervoor minus contact € 15 met kavelgeld. ons op Wordt via onderstaand een kavel van telefoonnummer u verkocht voor of € 20.000, emailadres. dan ontvangt U betaalt u 0% maar inbrengcommssie, liefst € 19.985! dus u krijgt
100% hamerprijs uitbetaald, minus € 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000, dan ontvangt u maar liefst € 19.985!
WIJ WIJ TAXEREN TAXEREN DOOR DOOR GEHEEL GEHEEL NEDERLAND NEDERLAND EN EN BELGIË BELGIË
Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42 • info@veilinghuisdejager.nl
Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( ) 42 11 45 42 info@veilinghuisdejager.nl
WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL
WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

Veiling resultaten
Nederland
€ 5.520
Joop Moesman (1909-1988).
‘Zittend naakt op stoel’, gesigneerd,
olieverf op papier,
63 x 53 cm. Verkocht in de
timed online veiling van 16
april bij Kunstveilingen.nl
Amsterdam.
€ 3.737
Adrianus Eversen (1818-1897).’
Hollands straatgezicht met
personen bij een stadspoort’,
gesigneerd, olieverf op
paneel, 20 x 16 cm. Verkocht
in de timed online veiling
van 8 mei bij Kunstveilingen.
nl Amsterdam.
€ 3.450
Cris Agterberg (1883-1948).
‘Cafetaria Cultuur’, gesigneerd
en gedateerd 1937,
betongips, 36 x 22 x 11 cm.
Verkocht in de timed online
veiling van 16 mei bij Kunstveilingen.nl
Amsterdam.
€ 8.778
Theo van Doesburg en Kurt
Schwitters. ‘Kleine Dada
Soiree’-poster , 1922, 30 x 30
cm. Verkocht in de live online
veiling van 23 mei bij Bubb
Kuyper Veilingen Haarlem
€ 24.200
Beatrix Potter (1866-1943).
‘Studies van een konijnenkop’,
gesigneerd en
gedateerd ‘Aug 6th 02’ en
met gesigneerde opdracht
‘For Ernestine from Beatrix
Potter’, juli 24th 1928, aquarel,
29 x 22 cm. Verkocht in de
live online veiling van 24 mei
bij Bubb Kuyper Veilingen
Haarlem.
€ 6.050
N. Petter. Klare Onderrichtingen
der Voortreffecke
Worstel-Konst, Verhandelende
hoe men in alle voorvallen
van Twist in Handtgemeenschap,
zich kan hoeden (…)
Amsterdam 1674, met 71 etsen
door by Romeyn de Hooghe,
contemporain perkamenten
band 4to.Bubb. Verkocht in de
live online veiling van 24 mei
bij Bubb Kuyper Haarlem.
€ 112.860
Jasper of Casper van den
Bos (1634-ca. 1656). ‘Zeil- en
vissersschepen’, gesigneerd,
tekening op paneel, 32,5 x
49,6 cm. Verkocht in de live
online veiling van 26 mei bij
Bubb Kuyper Haarlem.
€ 33.701
Leo Gestel (1881-1941). ‘Along
the river Amstel’ gesigneerd,
olieverf op doek, 33 x 25,5
cm. Verkocht in de live online
veiling van 5 en 6 juni bij
NRC Veilingen Amsterdam.
€ 20.739
Karel Appel (1921-2006).
‘A postcard to Simon
Vinkenoog’, gesigneerd en
gedateerd 1965, gouache op
papier, 10 x 16 cm. Verkocht
in de live online veiling van
5 en 6 juni bij NRC Veilingen
Amsterdam.
€ 21.525
Hendrik Nicolaas Werkman
(1882-1945). ‘Snippers op de
rivier 2’, druksel, 442 x 578
mm. Verkocht in de live online
veiling van 5 en 6 juni bij
NRC Veilingen Amsterdam.
€ 455.332
Lynn Chadwick (1914-2003).
‘Two dancing figures’ 1956,
bronzen sculptuur met
zwarte patina, gedateerd,
genummerd en met gietersmerk
‘1956, nr 2/2, h. 176 cm.
Verkocht in de live online veiling
van 5 en 6 juni bij NRC
Veilingen Amsterdam.
€ 76.800
Julius Eduard Marák (1832-
1899). ‘Wilde zwijnen in het
bos’, gesigneerd, olieverf
op paneel, 56 x 39,5 cm.
Verkocht in de zaalveiling van
6 juni bij Zeeuws Veilinghuis
Middelburg.
€ 75.520
Hendra Gunawan (1918-
1983). ‘Javaanse kippenverkoopster’,
gesigneerd,
olieverf op doek, 130 x 70 cm
Verkocht in de zaalveiling van
6 juni bij Zeeuws Veilinghuis
Middelburg.
€ 74.240
Maurits Cornelis Escher
(1989-1972). ‘Vuurwerk’,
gesigneerd en gedateerd
1933, litho, 42,4 x 22,7 cm.
(wereldrecord voor deze
voorstelling). Verkocht in
de zaalveiling van 6 juni bij
Zeeuws Veilinghuis Middelburg.
€ 16.640
Een porseleinen sojafles met
initialen ‘HME’, ongemerkt,
Japan, Arita, ca. 1700, h. 40
cm. Verkocht in de zaalveiling
van 6 juni bij Zeeuws
Veilinghuis Middelburg.
82

€ 16.200
Een stel Chinees porseleinen
knobbelvazen, transitieperiode,
h. 22 cm. Verkocht in
de timed online veiling van
6 en 7 juni bij VeilingHuis de
Jager Goes.
€ 8.775
Een deels vergulde zilveren
Ciborie, met fraaie geëmailleerde
plaquettes, turkoois
en filligrainwerk, h. 37 cm.
Verkocht in de timed online
veiling van 6 en 7 juni bij
VeilingHuis De Jager Goes.
€ 8.100
Een horlogehouder uit
palmhout gesneden, 18e
eeuw, Noord-Nederland
of Duitsland, met vele religieuze
voorstellinge, piece
Unique, h. 51 cm. Verkocht in
de timed online veiling van
6 en 7 juni bij VeilingHuis De
Jager Goes.
€ 4.860
Een koperen tabaksdoos,
Holland, 18e eeuw met aan
boven- en onderzijde schuiven
en binnenin 2 vensters
waarachter diverse afbeeldingen,
l. 14 cm. Verkocht in
de timed online veiling van
6 en 7 juni bij Veilinghuis De
Jager Goes.
€ 8.890
Kees Verkade (1941-2020).
‘Voetantipoden’, gesigneerd,
bronzen sculptuur, 41 x 28 cm.
Rechtstreeks aangekocht bij
de kunstenaar, particuliere
collectie, Met certificaat van
de kunstenaar ‘voetantipoden’
95 EA III/IV. Fondeur Venturi
Arte Bologna Italië. Verkocht
in de live veiling van 12 juni bij
Zuydwal Veilingen Laren.
€ 8.890
Atelier van Lieshout (1996).
‘Twee Jezusbeelden 2002’,
gesigneerd met etiket AVL.
Fiberglass, elk beeld 190 x 170
x 50 cm. Particuliere collectie
Ibiza aangekocht bij Gallery
La Maison de Elephant, Ibiza.
Verkocht in de live veiling van
12 juni bij Zuydwal Veilingen
Laren.
€ 4.064
J.H. Weissenbruch (1824-
1903). ‘Bij het bruggetje’,
gesigneerd, olieverf op
paneel, 32 x 20 cm. Herk.:
Kunsthandel Pieter Scheen
1966, particuliere collectie.
Verkocht in de live veiling van
12 juni bij Zuydwal Veilingen
Laren.
€ 3.810
Kees van Dongen (1877-1968).
‘Venise, seuil des eaux’, 1925, 10
paginagrote pochoir prenten
naar aquarellen, gedrukt door
maîtres coloriste Jean Saudé
Parijs. No. VII. Eén van de 25
hors commerce. Exemplaire sur
Japon, 32 x 25,5 cm. Herk.: Philip
J. Meulenberg Amsterdam.
Verkocht in de live veiling van
12 juni bij Zuydwal Veilingen
Laren.
€ 64.216
Les Mille et une nuits. Tekst
in Arabisch, twee delen,
Parijs, ca. 1847. Uniform
kalfslederen gebonden
set, gemarmerde platten
en schutbladen, vergulde
rugtitel. Verkocht in de live
online veiling van 19 t/m 23
juni bij Zwiggelaar Auctions
Amsterdam
€ 3.024
Een brochure ‘Gispen’s
Fabriek voor Metaalbewerking’
1928, Rotterdam,
52 genummerde zwartwit
illustraties. Verkocht in de live
online veiling van 19 t/m 23
juni bij Zwiggelaar Auctions
Amsterdam.
€ 10.710
Diverse Duitse gay erotische
tijdschriften met gespierde
mannen: 1. Friedrich Radszuweit,
1920 – 1930, 16 delen. 2
Phoebus -Bilderschau, 1930-
1, tijdschriften. 3 Der Weg.
1950-1960, 42 tijdschriften en
66 andere tijdschriften en
kranten. Verkocht in de live
online veiling van 19 t/m 23
juni bij Zwiggelaar Auctions
Amsterdam.
€ 1.134
Lou Loeber, S. Franke.
‘Gouden vlinders’, plaatjes
van Lou Loeber. Blaricum,
De Waelbrug, 1927. Verkocht
in de live online veiling van
19 t/m 23 juni bij Zwiggelaar
Auctions Amsterdam.
€ 6.824
Jan Sluijters (1881-1957).
‘Danseres’, mogelijk Gertrud
Leistikow, ca. 1917-1920,
gesigneerd, inkt, gouache en
potlood op papier, 29 x 20,5
cm. Verkocht in de live online
veiling van 26 t/m 29 juni
bij Veilinghuis van Spengen
Hilversum
€ 24.242
Karel Appel (1921-2006).
‘Circus’, 1978, portfolio deel
1, 2 en 3 in originele linnen
cassettes, oplage 114/300,
gedrukt door Arts-Litho,
Parijs en uitgegeven door
ABCD, Parijs. Verkocht in de
live online veiling van 26 t/m
29 juni bij Veilinghuis van
Spengen Hilversum
€ 44.014
Een Hollandse eikenhouten
4-deurs beeldenkast met
overstekende geprofileerde
kap gedragen door 7 tronies,
de paneeldeuren in de
onderkast met beelden van
Koning David, Samson en
Hercules, 1e helft 17e eeuw,
Verkocht in de live online
veiling van 26 t/m 29 juni
bij Veilinghuis van Spengen
Hilversum.
83

Veiling 25 sept. - 8 okt.
SCHRIJF
U IN
Dit najaar: Kunst van o.a. De Groninger Ploeg, Wim Oepts,
Kees van Bohemen en H.N. Werkman. Daarnaast een collectie
design, antiek, zilver, sieraden en nog heel veel meer.
Online
kunst & antiek
veiling
oktober 2023
Kijkdagen:
28 sept. - 1 okt.
Afloop online veilingen:
vanaf 2 oktober
Kees van Bohemen,
‘Hockenheim’
moartveilinghuis.com +31 6 4882 9850
info@moartveilinghuis.com
Haagse klok, P. Battard, Hagae Hollandiae.
Zilveren cijferring, wijzers en cartouche, ca. 1680.
h. 31,5, br 25, d. 11 cm.
Taxatie € 10.000 – 15.000
KUNST- EN ANTIEKVEILING
NAJAAR 2023
Inbreng mogelijk tot en met vrijdag 15 september
Frankrijk, 18 kt gouden armband in de vorm van
een slang, 19e eeuw. Om zijn nek een bandje bezet
met glasparel. Bruto 34,8 gr.
Taxatie € 1.500 – 2.000
Bram Bogart (1921-2012), ‘De Geelle’, april 1968,
80 x 80 cm. Taxatie € 6.000 – 12.000
Particuliere collectie Indonesische kunst
Erik en Marion Crince le Roy.
Bart van der Leck (1876-1958), affiche voor Batavier-Lijn, 1916.
Druk Geuze, Dordrecht. Taxatie € 8.000 – 12.000
Keizersgracht 474 | 1017 EG Amsterdam | 020-6220447 | www.dezwaan.nl | info@dezwaan.nl
Openingstijden: maandag t/m vrijdag van 9.00-17.00 uur
Pieter van Schayenborg (1635-1657),
Stilleven met vis en krab, paneel, 56 x 88 cm.
Taxatie € 3.000 – 5.000

Ontdek onze collectie
veiling.goudwisselkantoor.nl
Munten • Bankbiljetten • Zilver • Diamanten • Juwelen • Horloges

Veiling resultaten
Nederland
€ 15.005
Twee balustervormige
blauwwit Chinese porseleinen
vazen met decor van
vogels en bloesemtakken.
Verkocht in de live online
veiling van 26 t/m 29 juni
bij Veilinghuis van Spengen
Hilversum.
€ 7.801
Een bronzen masker
toegeschreven aan Bernard
Richters (1888-1966), niet
gesigneerd, Amsterdamse
school, ca. 1930. Verkocht
in de zaal live online veiling
van 26 t/m 29 juni bij
Veilinghuis De Eland en De
Zon Diemen.
€ 4.421
Rembrandt van Rijn (1606-1666), bebaarde
oude man met gesloten ogen en
bontmuts, gesigneerd op de plaat, ets op
papier, Bartsch 290, 12 x 11 cm, achterzijde
stempels, 2e staat New Holstein’s van 4,
zie lit: Luijten (2013), pp. 238- 239. Herk:
W.H.F.K. Graf von Lepell (1755-1862), Duits
diplomaat en ‘Kupferstichkabinett der
Staatlichen Museum Berlin’. Verkocht in de
zaal live online veiling van 26 t/m 29 juni bij
Veilinghuis De Eland en De Zon Diemen.
€ 9.101
Georg Hendrik Breitner (1857-1923), ‘Bouwterrein
ten Noorden van de Overtoom, Amsterdam, na de
regen’, gesigneerd, olieverf op doek, op spieraam
diverse etiketten: Kunsthandel C.M. van Gogh,
collectie K. Loeber en tentoonstelling Stedelijk Museum
Amsterdam, 52 x 93,2 cm. Verkocht in de zaal
live online veiling van 26 t/ 29 juni bij Veilinghuis
De Eland De Zon Diemen.
€ 3.193
Een bloedkoralen gesneden armband, met
bengelende Putti in guirlandes en bloemenmanden,
gemonteerd op gouden scharnierende
armband met bakslot, renaissance stijl,
vermoedelijk Italië, Sicilië, 18e eeuw (lichte
slijtage bij sluiting), br. gew. 76,5 gr., h. 24 cm.,
rond, binnenkant 4 x 6 cm. Verkocht in de zaal
live online veiling van 26 t/m 29 juni bij Veilinghuis
De Eland en De Zon Diemen.
€ 22.600
Maurits Cornelis Escher (1898-1972). ‘XXIV Emblemata,
Dat zijn zinne-beelden, Spreukverzen’ van A.E. Drijfhout,
24 houtsneden uitgegeven in het jaar MCMXXXII
door C.A.J. van Dishoeck n.v. te Bussum. Van dit boek,
geheel van de oorspronkelijke houtblokken gedrukt
door G.J. van Amerongen & Co te Amersfoort, op simili
Japon van Gelder, in een oplage van 300 genummerde
exemplaren, werden de exemplaren genummerd
I-xxv ‘door den houtsnijder geteekend’. Dit is nr. 106.
Verkocht in de live online veiling van 26 t/m 30 juni bij
Korst van der Hoeff veilingen ‘s-Hertogenbosch.
€ 7.695
Een set van 17 Chinees porseleinen kopjes en
19 bijpassende schotels met capucijner rand en
beschildering van draken, 18e eeuw. Verkocht in de
live online veiling van 26 t/m 30 juni bij Korst van
der Hoeff Veilingen ’s-Hertogenbosch.
€ 5.590
Mari Andriessen (1897-1979).
‘Man voor het vuurpeloton’
groen gepatineerd bronzen
sculptuur, h. 76 cm. Schaalmodel
van het standbeeld op
de Dreef te Haarlem in 1949,
incl. boek. Verkocht in de live
online veiling van 26 t/m 30
juni bij Korst van der Hoeff
Veilingen ’s-Hertogenbosch.
€ 1.560
Theo van Delft (1883-1967).
‘Pioenrozen in glazen vaas’,
gesigneerd olieverf op doek,
70 x 60 cm. Verkocht in de
live online veiling van 26
t/m 30 juni bij Korst van der
Hoeff Veilingen ’s-Hertogenbosch.
€ 10.240
Hendrik Jan Wolter (1873-
1952). ‘Zomeravond in Zierikzee’,
gesigneerd, olieverf op
doek, circa 1909, 64,5 x 50 cm.
Verkocht in de timed online
veiling van 2 juli bij Veilinghuis
Peerdeman Utrecht.
€ 8.960
Een Chinees porseleinen
vaas met blauwwit decor
van vier figuren, Transition,
32 x Ø 16 cm. Verkocht in de
timed online veiling van 2 juli
bij Veilinghuis Peerdeman
Utrecht.
€ 7.680
Een manuscript: Afschrift
van de Franse tekst van
‘Icones plantarum rariorum’
(‘afbeelding van zeldzaame
en fraaije bloem- en plantgewassen’)
naar G. Voorhelm
Schneevorhelm, manuscript
uit het eind van de 18e eeuw.
Verkocht in de timed online
veiling van 2 juli bij Veilinghuis
Peerdeman Utrecht.
86

€ 3.968
Een ebbenhout gefineerd en
gezwart houten juwelenkistje
met diverse laatjes achter de
klep en Oosterse figuren op
de hoeken, Louis Quatorze,
27 x 29 x 18 cm. Verkocht in de
timed online veiling van 2 juli
bij Veilinghuis Peerdeman
Utrecht.
€ 5.370
Een 18 krt. tri-colour gouden
Panthère armband van
Cartier. Verkocht in de timed
online Juwelen en Horloge
veiling van 3 juli bij Vendu
Rotterdam.
€ 36.680
Een witgouden solitair ring
met een diamant, ca. 7.25
ct. inclusief HRD diamant
rapport. Verkocht in de timed
online Juwelen en Horloge
veiling van 3 juli bij Vendu
Rotterdam.
€ 5.502
Een paar 18 krt. Gouden entourage
spelden met robijn
en diamant, ca. 1900. Origine
robijn, voormalig Birma-
Myanmar, incl. gemmologisch
rapport, NEL. Verkocht
in de timed online Juwelen en
Horlogeveiling van 3 juli bij
Vendu Rotterdam.
€ 6.028
Een 18 krt. geelgouden Patek
Philippe Gondola herenhorloge,
ca. 1930. Verkocht in
de timed online Juwelen en
Horloge veiling van 3 juli bij
Vendu Rotterdam.
€ 17.920
Joseph Pallenberg (1882-
1945), een antieke bronzen
mammoet, bronzen
sculptuur, 42 x 60 x 17 cm.
Verkocht in de live veiling
van 6 t/m 8 juli bij Twents
Veilinghuis Enschede.
€ 7.680
Een Chinees porseleinen
dikwandige fles
met diverse figuren in
landschap en floraal
decor. Randgrid, in
bodem haarlijn, geen
bodemmerk, h. 33
cm. Verkocht in de live
veiling van 6 t/m 8 juli
bij Twents Veilinghuis
Enschede.
€ 5.120
Een Frank Muller horloge,
Curvex Chronographe
6850 CCNA, met stalen
kast, stalen band en een
bordeauxrode wijzerplaat.
Mechanisch horloge, werkend,
33 x 41 mm. Geheel
compleet met doos en
papieren. Nr. 108. Verkocht
in de live veiling van 6 t/m
8 juli bij Twents Veilinghuis
Enschede.
€ 4.800
Franciscus Hermanus Bach
(1865-1956). Portret van
een man van kleur. Verso
gesigneerd, olieverf op doek,
43 x 40 cm. Verkocht in de
live veiling van 6 t/m 8 juli bij
Twents Veilinghuis Enschede.
€ 8.400
Anonieme ontwerper,
geëmailleerd reclamebord
uit 1948. Verkocht in de live
online veiling van 29 juli bij
Van Sabben Poster Auctions
Hoorn.
€ 3.360
Jupp Wiertz, affiche voor de
Duitse Zeppeling Rederij
uit 1936. Verkocht in de live
online veiling van 29 juli bij
Van Sabben Poster Auctions
Hoorn.
€ 3.120
Wim Crouwel, affiche uit
1968. Verkocht in de live
online veiling van 29 juli bij
Van Sabben Poster Auctions
Hoorn.
€ 240
Anonieme affiche uit ca,
1925. ‘De zeep Dirtoff maakt
me wit’. Verkocht in de live
online veiling van 29 juli bij
Van Sabben Poster Auctions
Hoorn.
87

Veilingen op komst
Nederland
4 t/m 9 september
Heritage Auctions
Europe
Zaal en online veiling
IJSSELSTEIN
www.ha-europe.com
RICHTPRIJS:
€ 5.000
Kees Verkade (1941-2020).
‘Exaltation II. Torso’s’, brons,
1/8, uit de collectie van Jacobs
Douwe Egberts, Joure.
Met origineel certificaat,
getekend door Kees Verkade,
h. 173 cm, 165,5 kilo.
RICHTPRIJS:
€ 400
Een Chinees porseleinen
kom met licht uitlopende
rand, versierd met onderglazuur
blauw, een 6-karakter
Jiajing, merk en periode
(1522-1566), h. 6,8 cm en Ø
7,8 cm.
RICHTPRIJS:
€ 9.500
Gerrit Benner (1897-1981).
‘Landschap in Friesland’,
olieverf op doek, uit de
collectie van Jacob Douwe
Egberts, Joure, 90 x 120 cm.
RICHTPRIJS:
€ 250
Een met schelpen en
zeesterren versierd koekblik
door M.C. Escher (1898-1972),
75-jarig jubileum van de
Vereenigde Nederlandse
Blikfabriek in 1963, Verblifa,
h. 14,5 cm.
5 t/m 7 september
VeilingHuis De Jager
Live online veiling
GOES
www. veilinghuisdejager.nl
RICHTPRIJS:
€ 1.000
Een stoelklok, gesigneerd
Pieter Klok, Amsterdam, met
aanduiding van zonsopkomst
en zonsondergang,
ca. 1720. Uitgebreid beschreven
door Jaap Zeeman in
het boek ‘De Nederlandse
stoelklok’.
RICHTPRIJS:
€ 2.000
Een zilveren olie- en azijnstel,
zogenaamd ‘double
sage’, met strooier, gekeurd
met meesterteken Rudolf
Sondag, Rotterdam, jaarletter
1780, h. 26 cm.
RICHTPRIJS:
€ 1.000
Een Chinese porseleinen
schotel, Wanli periode, vol
gedecoreerd, Ø 40 cm.
24 september
Veilinghuis Peerdeman
Timed online veiling
UTRECHT
www.veilinghuispeerdeman.nl
RICHTPRIJS:
€ 2.500 – 3.500
Een ronde Chinese ‘cinnabar’
lakdoos met gesneden
decors, aan de bovenzijde
drie figuren in een
landschap, de zijden met
pioenrozen in cartouches op
een server achtergrond, de
binnnenzijde zwart gelakt,
vermoedelijk Qianlong, Ø
20 cm.
RICHTPRIJS:
€ 16.000 – 18.000
Een Haagse klok in ebbenen
gezwart houten kast,
adres: Ahasuerus Fromenteel
(1609-1693), onder de
cijferring een cartouche met
naam van de klokkenmaker,
het uurwerk met één veerton
voor het gaande- en het
slagwerk, slinger aan zijden
lus tussen cycloïde boogjes,
de achterplatine met genummerde
sluitschijf, 17e eeuw, 39
x 27 x 13,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 3.000 – 5.000
Een paar 1e gehalte zilveren
tafelkandelaars op vierkante
voet, deels gegraveerd,
meester: Hendrik Swierink,
Amsterdam 1757, gemerkt
aan de binnenzijde voetrand,
812 gram.
RICHTPRIJS:
€ 1.200 – 1.600
Een Chinees porseleinen Chine
de commande warmwaterbord
met centraal de gekroonde
wapens van Prins Willem V
en prinses Wilhelmina van
Pruissen, Qianlong, Ø 25 cm,
dit bord is onderdeel van een
uitgebreid servies dat in 1791
aan de stadhouder en zijn
vrouw cadeau is gedaan door
de VOC-functionaris Ulrich
Gualtherus Hemmingson,
hoofd van de factorij in Kanton.
88

BP
collectCOLLECT APRIL 2023
VAN GOGH
CÉZANNE
LE FAUCONNIER
& DE BERGENSE SCHOOL
29.04-03.09.2023
collect
VEILING SEPTEMBER 2 T/M 6 OKT:
Kijkdagen. 29 en 30 september en 1 oktober.
€ 6,95 / april 2023 / n° 3
75 jaar Cobra
Hulde aan de laatste avant-garde
Papierknipkunst
Van verleden tot heden
Ed Templeton
Voorbij de schone schijn
Vincent van Gogh, Korenschoven, 1 85,
Krö ler-Mü ler Museum, O terlo
3693 SMA GC - advertentie Co lect 20x294mm_02el.in d 1 14-03-2023 1:50
€ 44,50
voor 9 nummers
of € 19,50 digitaal
Divers plateel Rozenburg Den Haag, waaronder diverse plaquettes, vazen en een
bijzonder groot kaststel.
Een jaar lang leesplezier!
www.collectkaj.nl
Veilinghuis Ald Fryslân heeft altijd interessante kavels
vanuit particulier bezit uit het Noorden!
Ald Fryslân hét Veilinghuis - Roodhemsterweg 8, 8651CV IJlst
Telefoon: 0515 44 55 22
Catalogus: www.aldfryslan.nl E-mail: info@aldfryslan.nl
VEILING
SEPTEMBER 2023
KIJKDAGEN:
vrijdag 22 t/m maandag 25 september van 10 tot 17 uur
VEILING:
Timed online veilingen lopen af vanaf
maandag 25 t/m woensdag 27 september.
Catalogus wordt op zaterdag 16 september gepubliceerd.
Henk Helmantel (1945), Stilleven op vensterbank, olieverf op board,
r.o. gesigneerd en gedateerd 2000, 112 x 122 cm.
Richtprijs: 25000 – 35000 euro.
Timed online veiling loopt af op maandag 25 september.
Nieuwstraat 38 2312 KC Leiden | tel: 071-5145832 | e-mail: info@onderdeboompjes.nl | www.onderdeboompjes.nl

Veilingen op komst
Nederland
25 september
Veilinghuis Onder
de Boompjes
Timed veiling
LEIDEN
www.onderdeboompjes.nl
RICHTPRIJS:
€ 3.000 – 5.000
Claude Nanreff (1908-?).
‘De processie’, gesigneerd,
aquarel, 37,3 x 41,8 cm.
RICHTPRIJS:
€ 2.500 – 3.500
Jan Willem van Borselen
(1825-1892). ‘Landschap’,
gesgneerd, olieverf op paneel,
30 x 45 cm.
RICHTPRIJS:
€ 2.000 – 3.000
Gerhard Arij Ludwig
‘Morgenstjerne’ Munthe,
(1875-1926),‘Wachten op
de vangst’, gesigneerd,
olieverf op board, 39 x
31 cm.
RICHTPRIJS:
€ 2.000 – 3.000
Gerhard Arij Ludwig
‘Morgenstjerne’
Munthe, (1875-1926),
‘Vissersvrouwen bij
bomschuit op het
strand, gesigneerd,
olieverf op board, 40 x
30 cm.
25 september
Van Zadelhoff kunst- &
antiekveiling
Live online veiling
HILVERSUM
www. van zadelhoff.nl
RICHTPRIJS:
€ 50.000 – 70.000
Pierre-Auguste Renoir (1841-
1919). ‘Études de paysage’,
aquarel op papier, gesigneerd
met monogram, 40
x 31 cm. Prov.: particuliere
collectie / Christie’s New York
10 november 1994 lot. nr. 178
mei ill. op pag. 77 van de
catalogus.
RICHTPRIJS:
€ 2.000 – 3.000
Jan Theodoor Toorop (1858-
1928), ‘Heer redt ons; we
vergaan’, gesigneerd en gedateerd
1912, op beige papier,
19,5 x 26,5 cm. Prov. Particuliere
collectie.
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 2.200
Een sterling zilveren Rolls-
Royce-asbak met in het
midden de ‘Spirit of Ecstacy’,
mascotte, vervaardigd door
Garrad and Co, Ltd. London,
jaarletter 1926, in opdracht
van ‘Rolls-Royce Motors’, als
relatiegeschenk, h. 10 cm,
prov.: particulierte collectie /
Pullman Gallery London.
RICHTPRIJS:
€ 1.600 – 2.400
Anton Pieck (1895-1987).
‘Duco’s gevleugelde
dromen’, gouache op
papier, 29 x 31,5 cm., prov.
particuliere collectie, illustratie
voorkant van het
boek ‘Duco’s gevleugelde
dromen’ door H.J. van
Nijnatten-Doffegnies (inbegrepen
bij het kavel).
2 t/m 5 oktober
Veilinghuis van Spengen
Live online veiling
HILVERSUM
www. vanspengen.com
RICHTPRIJS:
€ 25.000 – 35.000
H.N. Werkman (1882-1942).
‘Staande vrouw en man’,
stempel op karton, 50 x 32
cm, unica.
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 2.500
Een Franse Louis XIV
tafelklok of ‘religieuze’,
adres: Balthazar
Martinot (1636-1714),
Parijs circa 1700.
RICHTPRIJS:
€ 3.000 – 5.000
Willem Oepts (1904-1988). ‘Park’,
gesigneerd, olieverf op doek, 16 x
25 cm.
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 2.000
Een Chinees porseleinen
bord met polychroom decor
van vissers, Yongzheng, circa
1730.
90

3 oktober e.v.d.
Veilinghuis Omnia
Zaal en online veiling
KOLHAM
www.veilinghuis-omnia.nl
RICHTPRIJS:
€ 800 – 1.200
Een sterling zilveren 925/1000
Deens vintage collier bezet
met cabochon geslepen amber,
Denmark, Skenvirke-stijl,
ca. 1950, ontwerp Niels Erik
From (1908-1982). Denmark,
met bijpassende armband,
ring en oorclips. Geajoureerd
decor van vissen op jacht
naar voedsel, tot. 5x.
RICHTPRIJS:
€ 800 – 1.000
Een stel blauwwit porseleinen
tulpvazen, China, 19e
eeuw. Blauw onderglazuur
decor van prunussen, h. 30,3
cm. Lichte glazuurbeschadiging,
haarscheurtje hals, chip
middelste hals, tot. 2x.
RICHTPRIJS:
€ 6.000 – 8.000
Een gestoken ivoren staande
quanyin, China, Guangxu
(1875-1908). Gestoken
bekroning met vele sieraden
en een lantaarn in haar
hand, rustend op lotusvormig
basement, onderzijde
gesigneerd, hoogte 78 cm,
gewicht 9 kilogram (voorzien
van deskundigenverkaring
en EU certificaat voor verhandeling
binnen de Europese
Unie / zie voorwaarden
verkoop ivoor)
RICHTPRIJS:
€ 8.000 – 12.000
Antonie Mauve sr.
(1838-1888). ‘Koeien en
melkmeisje in landschap
met knotwilgen’,
gesigneerd en gedateerd
f 1867, olieverf op doek,
verdoekt, 76 x 110 cm.
Provenance: particulier
bezit Groningen, zie RKD:
https: rkd.nl/explorer/
images/26681.
ROB MICHIELS
Auctions
5 OKTOBER 2023
The Exceptional Sale
RM-AUCTIONS.COM
91

Veiling Zondag 24 september
Zeven online series sluiten zondag overdag
Catalogus & bieden twee weken voorafgaand
aan de veiling, vanaf zondag 10 september
Duitse School: Johannes de Doper ontmoet twee pelgrims,
olieverf op paneel, midden 16e eeuw, 85 × 50 cm
Kunst, antiek, design
Extra:
Collectie
Optiek Museum
DESIGN, KUNST & ANTIEK
VEILINGEN (ONLINE)
AARDEWERK WANDPLAQUETTE, ‘VOGELS IN EEN LANDSCHAP’
MAGGI GILES (1938)
KUNST
& ANTIEK
VEILING
7 NOV
DESIGN
VEILING
6 NOV
EEN PORSELEINEN VAAS MET
FAMILLE VERTE DECOR
CHINA, KHANGXI (1662 - 1722)
KIJKDAGEN: 3, 4 EN 5 NOV (START 21 OKTOBER)
Veilinghuis Peerdeman Utrecht
Tennesseedreef 18-20 3565 CJ UTRECHT
Telefoon: 030-2610485 • E-mail: receptie@veilinghuispeerdeman.nl
Website: www.veilinghuispeerdeman.nl
010 - 411 85 44
WWW.VENDUROTTERDAM.NL
www.veilinghuis-omnia.nl
Kunst & Antiekveiling v.a. 3 oktober 2023
Kunst- en Antiekveiling & I 23 t/m 25 september
Juwelen- en horlogeveiling 2023
Komen onder de hamer: grote collectie bronzen sculpturen (o.a.
S. Jacobs, P. Schuijren, C. Spronken,); grote collectie blikken speelgoed,
geëmailleerde vintage reclameborden; Schilderkunst en Grafiek;
Keramiek en Glas; Aziatische en Etnische kunst; Juwelen (antieke/vintage
sieraden en polshorloges), Art Nouveau/Art Deco/Vintage/Design;
Religieuze kunst; Meubilair; Varia;
Witgouden cocktailring, 18 krt, bezet met
René Lalique (1860-1945),
briljant geslepen diamanten en smaragd,
glazen sculptuur, Thaïs,
met ajour bewerkte galerij,
1925, gesigneerd, ‘R. Lalique’,
ca. 8,60 gram, ringmaat 15 ¾
op bronzen montuur
Taxatie € 500 - € 800
gedecoreerd met pauwen,
afm. 23 x 18 x 4 cm.
Taxatie € 6.000 -
€ 10.000
Jean Després (1889-1980),
zilveren met gouden armband,
art deco, ca. 1930, gesigneerd,
ca. 76,4 gram
Taxatie € 2.000 - € 8.000
Kijkdagen:
Vrijdag 29 september van 13:00 tot 17:00
Zaterdag 30 september van 11:00 tot 17:00
Zondag 1 oktober van 11:00 tot 17:00
Dagelijks inbreng mogelijk
Veilinglocatie: "Rengerspark"
A. Plesmanlaan 1p Kolham/Midden Groningen
Telefoon (0031)598 392592. Mobiel: 0653 428350.
Aanvang
Sluiting
za. 23 sept. - 9.00 uur ma. 25 sept. - 18.00 uur
Kijkdagen van 23 t/m 25 september
Openingstijden:
za. 23 september t/m
ma. 25 sept. 11.00 - 17.00 uur
(laatste veilingdag)
Tot ziens in ons veilinghuis!
Venduehuis Dickhaut B.V. I Bredestraat 23/23A
Inbreng van goederen voor de decemberveiling
mogelijk na afspraak. Bieden kan tijdens de kijkdagen
in de Bredestraat 23/23A of via uw eigen
computer.
SEDERT 1930
www.veilingmaastricht.nl
I 6211 HA Maastricht
Tel (043) 321 30 95 I Fax (043) 325 93 84 I info@veilingmaastricht.nl

Jacob Jordaens De Heilige Familie met Johannes de Doper en zijn ouders. Olieverf op doek, 112,5 x 148 cm
Veiling op 18 november te Keulen. Schatting 300.000–400.000 €
225 JAAR
VEILINGEN IN VOORBEREIDING:
Oude Meesters, Juwelen en exclusieve Horloges, Zilver, Decoratieve Kunst
Hedendaagse Kunst, Moderne Kunst, Fotografie, Aziatische Kunst, Kunst uit Afrika en Oceanië
Aarzel niet om ons te contacteren voor een gratis en vertrouwelijke schatting van uw voorwerpen
en kunstwerken:
Emilie Jolly Grote Hertstraat 6 1000 Brussel T 02-514 05 86 brussel@lempertz.com
Expertisedag te Brussel : 8 september

Auction calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
The Netherlands
SEPTEMBER
4 DE RUITER
Zilver en diamanten, juwelen
en horloges ONLINE
5 DE JAGER
Antiek en juwelen GOES
6-7 DE JAGER
Aziatica GOES
6-7 HERMITAGE AUCTIONS EUROPE
Art en collectables
IJSSELSTEIN
8-9 DICKHAUT
Kunst en antiek ONLINE
11 VEILINGHUIS BOUWMAN
Speelgoedveiling BRUMMEN
11-15 KORST VAN DER HOEFF
Kunst en antiek
S-HERTOGENBOSCH
12-26 VENDUEHUIS DER NOTARISSEN
DEN HAAG
Classical paintings & drawings
ONLINE
12-27 VENDUEHUIS DER NOTARISSEN
DEN HAAG
Modern art ONLINE
18-22 DERKSEN VEILINGBEDRIJF
Kunst en antiek ARNHEM
19-24 OPRECHTE VEILING
Kunst en antiek HAARLEM
23 DERKSEN VEILINGBEDRIJF
Kunst en antiek
ONLINE
23-25 DICKHAUT
Kunst en antiek MAASTRICHT
24 PEERDEMAN
Kunst en antiek UTRECHT
25 MOART VEILINGHUIS
Schilderijen en beelden
BERKEL EN
RODENRIJS
25 NOTARISHUIS ROTTERDAM
Munten ONLINE
25-27 ONDER DE BOOMPJES
Kunst en antiek LEIDEN
25-28 DE ELAND & DE ZON
Kunst en antiek DIEMEN
26-10 CHRISTIE'S
Made in Holland ONLINE
30 VEILINGHUIS BOUWMAN
Speelgoedveiling BRUMMEN
OCTOBER
2 ALD FRYSLAN
Chinees en oosters porselein
ONLINE
2-5 VAN SPENGEN
Kunst en antiek HILVERSUM
3 VEILINGHUIS OMNIA
Kunst en antiek KOLHAM
3-6 ALD FRYSLAN
Kunst en antiek IJLST
11-12 NOTARISHUIS ROTTERDAM
Algemene veiling
ONLINE
Belgium
SEPTEMBER
1 AMBERES
Burgerveiling ANTWERPEN
1 MAISON DES HUISSIERS DE JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
1-2 SYLVIE'S WINE AUCTIONS
Wijn ANTWERPEN
2 ABS VEILINGEN MECHELEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
4 AMBERES
Burgerveiling ANTWERPEN
4 PICTURA
Meubels GENTBRUGGE
5 LEGIA AUCTION
Mobilier, verrerie, argenterie
et bijoux ONLINE
5 VANDERKINDERE
Vente bourgeoise UCCLE
5 BERNAERTS
Classic Cars ANTWERPEN
7-17 ARENBERG AUCTIONS
Collectables ONLINE
8 MAISON DES HUISSIERS DE JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
8-18 MILLON BELGIQUE
Numismatique, bijoux,
accessoires et stock de
bijouterie ONLINE
9 ABS VEILINGEN MECHELEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
9-17 MILLON BELGIQUE
Bandes dessinées ONLINE
10-11 MONSANTIC
Art et antiquités MONS
11 UCCLE SAINT JOB
Art contemporain et mobilier,
design BRUXELLES
11-12 GALERIE MODERNE
Art et antiquités BRUXELLES
11-12 HORTA
Art et antiquités BRUXELLES
12 BERG VAN BARMHARTIGHEID
Zilverwerk, edelsmeedwerk
BRUSSEL
12-13 VANDERKINDERE
Vente cataloguée BRUXELLES
13 MILLON BRUSSEL
Arts d'Asie
BRUXELLES
13-14 FLANDERS AUCTIONS
Kunst, antiek en design
WINGENE
15 MAISON DES HUISSIERS DE
JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
15 PHOENIX AUCTIONS
Un lot, une vente
WAVRE
15-16 JEAN ELSEN ET SES FILS
Numismatique général
ETTERBEEK
16 ABS VEILINGEN MECHELEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
16 BERG VAN BARMHARTIGHEID
Uitzonderlijke stukken
BRUSSEL
16 DAMIEN VOGLAIRE
Art moderne et contemporain
BRUXELLES
16 FW AUCTIONS NAMUR
Vente caritative NAMUR
18 AMBERES
Burgerveiling ANTWERPEN
18 HAYNAULT
Florilège, tableaux et objets
d'art BRUXELLES
18 VENTES ELYSÉE
Vente cataloguée LIÈGE
19 BERG VAN BARMHARTIGHEID
Vente de bijoux et
numismatique BRUSSEL
19 SALLE DE VENTE DU BEGUINAGE
Art et antiquités WAVRE
19 VENTES ELYSÉE
Vente bourgeoise
LIÈGE
19-20 GALERIE ATHENA
Kunst en antiek BRUSSEL
22 MAISON DES HUISSIERS DE
JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
22-23 LEMPERTZ
Antiquarian books, old &
moderns BRUXELLES
23 ABS VEILINGEN MECHELEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
23 FW AUCTIONS NAMUR
Bijoux, tableaux, Asie, Objets
d'art NAMUR
23-24 MAISON JULES
Kunst en antiek GENT
24 MJV SOUDANT
Art et Antiquités GERPINNES
25 AMBERES
Kunst en antiek
ANTWERPEN
26 BERG VAN BARMHARTIGHEID
Lederwaren, luxe accessoires
en juwelen BRUSSEL
26 MILLON BELGIQUE
Tableaux & objets d'art
BRUXELLES
28 HÔTEL DES VENTES LEGROS
Art et antiquités VERVIERS
29 MAISON DES HUISSIERS DE
JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
29-15 ARTS TALENTS ENCHÈRES
BRUXELLES
Passion et collection d'un
musée privé ONLINE
29-30 VAN DE WIELE VEILINGEN
Boeken, handschriften,
grafiek en schilderijen BRUGGE
30 ABS VEILINGEN MECHELEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
30 LHOMME
Vente cataloguée LIÈGE
30-1 DVC GENT
Klassieke veiling GENT
30-8 MILLON BELGIQUE
Bandes dessinées ONLINE
OCTOBER
2 AMBERES
Burgerveilingen ANTWERPEN
3-5 CARLO BONTE
Kunst en antiek BRUGGE
3-5 BERNAERTS
Modern versus Classic
ANTWERPEN
5 ROB MICHIELS
Exclusive sale BRUGGE
6 MAISON DES HUISSIERS DE JUSTICE
Deurwaarderstukken
BRUXELLES
7 MOREL DE WESTGAVER
Boeken, literatuur, prenten en
ansichtkaarten BRUXELLES
7 ABS VEILINGEN
Deurwaarderstukken
MECHELEN
8 BONHAMS
The zoute sale KNOKKE-HEIST
9 AMBERES
Kunst en antiek ANTWERPEN
France
SEPTEMBER
1-13 AGUTTES
Bijoux or ONLINE
4-12 BONHAMS
Art moderne et contemporain
ONLINE
5-14 BONHAMS
Luisa's Wardrobe: The Alfieri-
Federici Collection. Part II
ONLINE
5-19 MAURICE AUCTION
Preloved fashion sale
(Droulot) ONLINE
6 CANNES ENCHÈRES
Bijoux Anciens & modernes
CANNES
7 AGUTTES
Arts classiques NEUILLY
7 DE BAECQUE & ASS
Intérieurs et décoration
VILLEURBANNE
7 LUCIEN PARIS
Collection de Madame M. et
à divers Amateurs NOGENT-
SUR-MARNE
8-15 ARTCURIAL
The Clock collection
ONLINE
8-22 CHRISTIE'S
L'Enragé: Hommage à Jean
Fautrier PARIS
11 TESSIER&SARROU ET ASS
Livres de valeur (Drouot)
ONLINE
11-21 TAJAN
Le coin du connaisseur PARIS
12 ADER
Verrerie contemporaine PARIS
12 ARTCURIAL
Design Brésilien PARIS
12 ARTCURIAL
Paavo Tynell PARIS
12 DE BAECQUE & ASS
Intérieurs et décoration
MARSEILLE
12 THIERRY DE MAIGET
Vente bandes dessinees,
albums, plance originale
(Drouot) PARIS
13 ALDE
Livres anciens et timbres PARIS
13 MILLON
Boudoir de madame PARIS
13 PARIS ENCHÈRES
Piasa X Annmaris: Finnish
Design PARIS
13 PIASA
Piasa X Annmaris: Finnish
Design PARIS
13 TESSIER&SARROU ET ASS
Photos du Normandie ONLINE
13-20 TAJAN
Livres, Manuscrits & Estampes
PARIS
14 AGUTTES
Art contemporain NEUILLY
14 BOISGIRARD-ANTONINI
Livres anciens et modernes
ONLINE
14 DE BAECQUE & ASS
Bibliotheque d'un humaniste
marseillais VENDÔME
14 GROS & DELETTREZ
Bijoux anciens & modernes
(Drouot) PARIS
14 MILLON
Petites oeuvres de grands
maîtres-tableaux modernes
(Droulot) PARIS
14-27 SOTHEBY'S
Handbags and accessoiries
PARIS
14-28 ALDE
Bibliothèque Hubert Morent
partie II ONLINE
15 ADER
Vente classique (Drouot) PARIS
15 AUCTIE'S
Arts du Xxe siècle (Drouot)
PARIS
15 COUTAU-BÉGARIE
Boutons de livre (Drouot)
PARIS
15 EUVRARD & FABRE
Vente classique (Drouot)
ONLINE
15 MILLON
Biennale, souvenirs de la
princesse Micaela D'Orleans
(Drouot) ONLINE
15 MILLON
Hunna - women artists from
the arabian peninsula -
exhibition PARIS
94

Auction calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
15 PARIS ENCHÈRES
Charles Ratton ONLINE
15 THIERRY DE MAIGET
Tableaux Anciens, Mobilier &
Objets d'Art (Drouot) PARIS
18 AGUTTES
Arts Classiques ONLINE
19 ART VALOREM
Vente classique (Drouot) PARIS
19 ART RÉMY LE FUR & ASS
Vente classique (Drouot) PARIS
19 BEAUSSANT LEFÈVRE
Vente classique (Drouot) PARIS
19 GROS & DELETTREZ
Tableaux des années 60
à 80 et icônes du design
international (Droulot) ONLINE
19 MIRABAUD-MERCIER
Vente classique (Drouot)
ONLINE
19 MORAND & MORAND
Livres anciens et modernes et
bandes dessinées (Droulot)
ONLINE
19 PESCHETEAU-BADIN
Vente Classique (Drouot)
PARIS
19 RÉMY LE FUR & ASS
Vente classique (Drouot) PARIS
19 TAJAN
Céramique moderne &
contemporaine PARIS
20 DE BAECQUE & ASS
Timbres et cartes postales
LYON
20 MILLON
Une collection privée
Française-Archéologie haute
Epoque (Drouot) PARIS
20 PIASA
Art + Design: an eclectic
collection PARIS
20-21 ADER
Collection Pont-aven,
symbolistes et nabis PARIS
21 ART RICHELIEU
Bijoux, Orfevrerie, Tableaux
anciens et modernes,
sculptures (Drouot) ONLINE
21 BOISGIRARD-ANTONINI
Vente XXe et Design
PARIS
21 BONHAMS
Eighties PARIS
21 COUTAU-BÉGARIE
Vente classique (Drouot) PARIS
22 GROS & DELETTREZ
Bijoux et montres (Drouot)
PARIS
22 LYNDA TROUVÉ
Indocine - Chapitre 16
(Drouot) PARIS
23 GIQUELLO & ASS
Collection Gilbert Lascaut
(Drouot) PARIS
23 SOTHEBY'S
Arts d'Asie PARIS
23-01 MILLON
Bandes dessinees PARIS
24 COUTAU-BÉGARIE
Mode & vintage (Drouot)
ONLINE
24 OSENAT
Art Russe VERSAILLES
25 BOISGIRARD-ANTONINI
Art et deco VII ONLINE
25 PESCHETEAU-BADIN
Vente d'atelier - Haruhiko
Sunagawa (Drouot) PARIS
25-3 TAJAN
Design du 20 ieme siècle PARIS
25-4 BONHAMS
Vintage Posters ONLINE
26 ARTCURIAL
Maîtres Anciens & du XIX
siècle PARIS
26 CANNES ENCHÈRES
Vente courante CANNES
26 COPAGES AUCTION PARIS
Bijoux anciens & modernes
(Drouot) PARIS
26 PARIS ENCHÈRES
Design d'un hôtel particulier
décoré par Damien Langlois-
Meurienne PARIS
26 PIASA
Design d'un hôtel particulier
décoré par Damien Langlois-
Meurienne
ONLINE
26 SOTHEBY'S
Collection François Meyer: A
Colorful Passion PARIS
26 YANN LE MOUEL
Atelier Saverio Lucariello PARIS
26-27 ADER
Collection Gérard Depardieu
(Drouot) PARIS
27 ALDE
Bibliothèque Hubert Morent,
Editions originales du Xxe
siècle PARIS
27 PIASA
Art + Design Collection de
la Dotation Lefebvre-Vornic
PARIS
27-9 MILLON
Dessins de 1500 à 1900 ONLINE
28 BONHAMS
Atelier Hugo PARIS
28 DE BAECQUE & ASS
Fonds d'Atelier Marcel
Charbonnel MARSEILLE
28 TAJAN
Art d'Asie PARIS
28 VILLANFRAY POMMERY
Vente classique (Drouot) PARIS
29 DAGUERRE
Collections privées, tableaux,
mobilier et objets d'art PARIS
29 THIERRY DE MAIGET
Tableaux Anciens, Mobilier &
Objets d'Art (Drouot) PARIS
29-30 OSENAT
Vente de l'angélus à
Chantilly-en-bière (Droulot)
ONLINE
30 HVMC
Mobilier Objet d'art, Tableaux
anciens et XIXème, Art d'Asie
MONTE-CARLO
30 OSENAT
Mobilier & objets d'art -
Vente prestige (Drouot)
FONTAINEBLEAU
30-8 MILLON
Bandes Dessinees ONLINE
OCTOBER
1 COUTAU-BÉGARIE
Jazz (Drouot) ONLINE
1 OSENAT
Les intérieurs de Versailles
(Drouot) VERSAILLES
1-3 ADER
Livres de photographies
(Drouot) ONLINE
2 GROS & DELETTREZ
Collection d'art moderne de
M.X (Drouot)
PARIS
TAF
Amsterdam
2023
3 ADER
Art d'après-guerre et
contemporain (Drouot) PARIS
3 CANNES ENCHÈRES
Bijoux Anciens & modernes
CANNES
3 SOTHEBY'S
Fine Jewels PARIS
3-4 BEAUSSANT LEFÈVRE
Une propriété au bord du lac
(Drouot) PARIS
4 BOHAMS
Parisians Collections
including the Estate of Olivia
de Havilland PARIS
4 MILLON
Carnets de voyages PARIS
4 PIASA
Design français PARIS
4 THIERRY DE MAIGET
Vente classique (Drouot) PARIS
4 SOTHEBY'S
Collection Claude & François
Xavier Lalanne PARIS
21 DE BAECQUE & ASS
Intérieurs et décoration LYON
21 LUCIEN PARIS
Mobilier garnissant un hôtel
particulier NOGENT-SUR-MARNE
21 MILLON
Archéologie et préhistoire
PARIS
21 THIERRY DE MAIGET
Vente classique (Drouot) PARIS
22 ARTCURIAL
Amateurs & collectionneurs
PARIS
22 ERIC CAUDRON
Bijoux (Drouot) PARIS
27 ARTCURIAL
Le portrait en Miniature PARIS
27 ARTCURIAL
Alexandre Dumas, Collection
Kahn PARIS
27 DE BAECQUE & ASS
Intérieurs et décoration LYON
27 DE BAECQUE & ASS
Mineraux MARSEILLE
27 PARIS ENCHÈRES
Art et Design Collection de
la Dotation Lefebvre-Vornic
PARIS
27 PESTEL-DEBORD
Vente classique (Drouot) PARIS
Art and artefacts from Africa, Asia and Oceania
27- 28 - 29 October 11.00 – 18.00
preview 26 October by invitation only
De Duif
Prinsengracht 756
Amsterdam
tribalartfair.nl
95

Auction calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
5 ARCANE ENCHÈRES
Bijoux (Drouot) PARIS
5 BOISGIRARD-ANTONINI
Arts d'asie et d'orient
NICE
5 DE BAECQUE & ASS
Or et numismatique LYON
5 DOUTREBENTE
Vente cataloguée de bijoux et
argenterie (Drouot) PARIS
5 LUCIEN PARIS
Entier contenu d'une grande
demeure nogentaise NOGENT
5 MILLON
Intérieur de Madame B., un
appartement sur la Riviera
NIVE
6 DE BAECQUE & ASS
Asie, tribale (Drouot) PARS
6 ERIC CAUDRON
Vente de mobilier et objets
d'art (Drouot) PARIS
6 GROS & DELETTREZ
Bijoux & montres PARIS
6 YANN LE MOUEL
Vente classique (Drouot) PARIS
8 OSENAT
Collection Jean Louis
Noisiez, La Royauté (Drouot)
VERSAILLES
10 ADER
Haute couture (Drouot) PARIS
10 GIQUELLO & ASS
Collection Galerie Chevalier
(Drouot) PARIS
10 PESCHETEAU-BADIN
Vente Classique (Drouot)
PARIS
10 TAJAN
Transmission(s)-collection
Jean-Pierre et Matine Nuaud
PARIS
United Kingdom
SEPTEMBER
1-13 BONHAMS
Hospital Rooms: Hold Me
LONDON
6-13 SOTHEBY'S
Freddie Mercury: A world on
His Own LONDON
7-21 SOTHEBY'S
Travel, Atlases, Maps &
Photographs LONDON
11-21 BONHAMS
The Art of Luxury: Chanel
LONDON
11-25 CHRISTIE'S
Picasso Ceramics ONLINE
12 BONHAMS
Hospital Rooms: Holding
Space LONDON
12-28 CHRISTIE'S
Contemporary Edition ONLINE
13 BONHAMS
Old Master Paintings LONDON
13 BONHAMS
Knightbridge Jewels LONDON
13-20 SOTHEBY'S
Old Master & 19th Century
Paintings LONDON
13-27 CHRISTIE'S
Prints ans Multiples
ONLINE
15-29 CHRISTIE'S
Charlie Watts: Literatue and
Jazz Part II ONLINE
18-28 BONHAMS
British and European Art
ONLINE
19 SOTHEBY'S
Fine Jewels LONDON
19-26 SOTHEBY'S
Banksy LONDON
19-26 SOTHEBY'S
Prints & Multiples LONDON
20 BONHAMS
Blazing a Trail: Modern British
Women LONDON
20 BONHAMS
Prints ans Multiples LONDON
20 PHILLIPS
Evening & Day Editions
LONDON
20 PHILLIPS
David Hockney LONDON
20-27 SOTHEBY'S
Modern Discoveries LONDON
21 BONHAMS
London Jewels LONDON
22-3 BONHAMS
Votes for Women: the Lesley
Mees Collection LONDON
27 BONHAMS
19th Century and British
Impressionist Art LONDON
27 BONHAMS
A focus on Willian Kentridge
LONDON
27 BONHAMS
Home & Interiors LONDON
28 CHRISTIE'S
Charlie Watts: Literatue and
Jazz Part I LONDON
OCTOBER
3 BONHAMS
Design LONDON
4 BONHAMS
Sir Roger Moore: The
Personal Collection
LONDON
Germany
SEPTEMBER
1-2 BASSENGE
Kunst des 15.-19.
Jahrhunderts, Moderne Kunst
KÖLN/BERLIN/
MÜNCHEN
1-7 VAN HAM
From a Magnificient Private
Collection - 150 works
MÜNCHEN
6 KARL & FABER
Zeitgenössische Kunst
DÜSSELDORF
6-7 KETTERER KUNST
Contemporary Art AHLDEN
6-7 KETTERER KUNST
Modern Art
ONLINE
6-14 VAN HAM
Modern Art LANDSHUT
7 KETTERER KUNST
19th Century ZÜRICH
10 BASSENGE
Fotografiedes 19.-21.
Jahrhunderts MÜNCHEN
10 DR. EDER
Kunst & Antiquitäten
MÜNCHEN
11 GRISEBACH
Schätztage BERLIN
20-28 VAN HAM
Jewels Quarterly ONLINE
22-23 LEMPERTZ
Antiquarische Bücher,
Graphik (Venator & Hanstein)
ONLINE
OCTOBER
10 HERMANN HISTORICA
Kunst & Antiquitäten, Antiken
& Asiatika MÜNCHEN
10 QUITTENBAUM
Italienisches design MÜNCHEN
Switzerland
SEPTEMBER
12-27 KOLLER
Schmuck ONLINE
12-27 KOLLER
Möbel ONLINE
12-27 KOLLER
Porzellan ONLINE
12-27 KOLLER
Bücher & Autographen ONLINE
12-27 KOLLER
Alter Meister & des 19 Jhs
ONLINE
12-27 KOLLER
Alte Grafik & Zeichnungen
ONLINE
12-27 KOLLER
Silber ONLINE
12-27 KOLLER
Gemälde ONLINE
12-27 KOLLER
Schmuck ONLINE
18-21 PIGUET
Tableaux ONLINE
20 KOLLER
Bücher & Autographen ZÜRICH
21 KOLLER
Decorative Arts
ZÜRICH
21 KOLLER
Möbel ZÜRICH
21 KOLLER
Porzellan ZÜRICH
21 KOLLER
Skulpturen ZÜRICH
21 KOLLER
Teppiche ZÜRICH
22 KOLLER
Gemälde ZÜRICH
22 KOLLER
Zeichnungen Alter Meister
ZÜRICH
22 KOLLER
Alter Meister & des 19 Jhs
ZÜRICH
Austria
SEPTEMBER
1 DOROTHEUM
Ölgemälde und Aquarelle des
19. Jahrhunderts SALZBURG
4 DOROTHEUM
Kunst & Antiquitäten ONLINE
5 DOROTHEUM
Schmuck, Kunst &
Antiquitäten ONLINE
6 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren WEINER
NEUSTADT
6 DOROTHEUM
Fahrzeuge und Technik
VÖSSENDORF
6 DOROTHEUM
Antiquitäten ONLINE
6 DOROTHEUM
Schmuck, Kunst &
Antiquitäten ONLINE
7 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren
ONLINE
7 DOROTHEUM
Erlesener Schmuck WIEN
7 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren SALZBURG
7 DOROTHEUM
ölgemälde und Aquarelle des
19. Jahrhunderts
WIEN
8 DOROTHEUM
Teppiche für Einrichter und
Sammler ONLINE
8 DOROTHEUM
Aus aristokratischem Besitz
und bedeutender Provenienz
WIEN
11 DOROTHEUM
Kunst & Antiquitäten, Möbel
und Technik
ONLINE
11 DOROTHEUM
Schmuck, Kunst &
Antiquitäten ONLINE
12 DOROTHEUM
Bilder ONLINE
12 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren ONLINE
13 DOROTHEUM
Antiquitäten ONLINE
13 DOROTHEUM
Aus aristokratischem Besitz
und bedeutender Provenienz
WIEN
14 DOROTHEUM
Aus aristokratischem Besitz
und bedeutender Provenienz
ONLINE
14-15 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren ONLINE
14 DOROTHEUM
Möbel und Interieur ONLINE
18 DOROTHEUM
Möbel ONLINE
18 DOROTHEUM
Schmuck, Kunst &
Antiquitäten
ONLINE
19 DOROTHEUM
Silber ONLINE
19 DOROTHEUM
Bilder ONLINE
20 DOROTHEUM
Antiquitäten ONLINE
20 DOROTHEUM
Kunst & Antiquitäten und
Schmuck ONLINE
20 DOROTHEUM
Moderne und
Zeitgenössische Kunst WIEN
20 DOROTHEUM
Österreichische Moderne und
Zeitgenössische Kunst WIEN
21 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren
INNSBRUCK
21 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren ONLINE
21 DOROTHEUM
Design WIEN
21 DOROTHEUM
Porzellan, Glas und
Sammelgegenstände ONLINE
21 DOROTHEUM
Schmuck WIEN
22 DOROTHEUM
Münzen und Medaillen WIEN
22 DOROTHEUM
Teppiche für Einrichter und
Sammler ONLINE
22 DOROTHEUM
Charity-Auktion zugunsten
von HEMAYAT ONLINE
25 DOROTHEUM
Kunst & Antiquitäten, Möbel
und Technik ONLINE
25 DOROTHEUM
Briefmarken und
Ansichtskarten WIEN
25 DOROTHEUM
Volkskunst, Skulpturen und
Fayencen ONLINE
25 DOROTHEUM
Schmuck, Kunst &
Antiquitäten ONLINE
26 DOROTHEUM
Bilder & Schmuck ONLINE
27 DOROTHEUM
Nasa Fotosammlung ONLINE
27 DOROTHEUM
Diamonds only ONLINE
27 DOROTHEUM
Antiquitäten ONLINE
28 DOROTHEUM
Schmuck und Uhren ONLINE
28 DOROTHEUM
Erlesener Schmuck WIEN
28 DOROTHEUM
Bilder und Grafiken aller
Epochen ONLINE
29 DOROTHEUM
Exklusive Farbsteine ONLINE
OCTOBER
4 DOROTHEUM
Meisterzeichnungen und
Druckgraphik bis 1900 WIEN
4 DOROTHEUM
Aquarelle und Miniaturen
WIEN
96

Fair calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
Austria
France
Germany
28-1 Art Salon Zurich
ZURICH
United Kingdom
SEPTEMBER
SEPTEMBER
SEPTEMBER
6-10 Swiss Art Expo
ZURICH
SEPTEMBER
5-10 Parallel Vienna
VIENNA
7-10 Viennacontemporary
VIENNA
8-10 Transform Arte
EISENSTADT
Belgium
AUGUST
12-30 Brussels Design
September
BRUSSELS
29-01 Around Video Art Fair
BRUSSELS
8-10 Sablon Design Market
BRUSSELS
22-24 Art & Passion
BRUSSELS
OCTOBER
1 Collect-Hit & Brocantissimo
GROOT-BIJGAARDEN
7-15 Brussels Biennale of
Eclectic Architecture
BRUSSELS
Denmark
7-16 Paris Design week
PARIS
1-3 Paréidolie
MARSEILLE
5-10 Parcours des mondes
PARIS
7-10 Mercanteinfiera
PARIS
14-17 Menart Fair Paris 2023
PARIS
19-23 Parcours de la Céramiqu
e et des Arts du Feu
PARIS
France
OCTOBER
18-22 Design Miami/Paris
PARIS
20-22 Paris Asian Art Fair
PARIS
20-22 AKAA 23
PARIS
NOVEMBER
9-12 Paris Photo
PARIS
22-26 FAB Paris
PARIS
29-1 Neue Art
DRESDEN
Korea
SEPTEMBER
6-9 FRIEZE Seoul
SEOUL
7-10 KIAF
SEOUL
Luxembourg
NOVEMBER
10-12 Luxembourg Art Week
2023
LUXEMBOURG
Sweden
SEPTEMBER
5-10 Stockholm Design Week
STOCKHOLM
Switzerland
SEPTEMBER
12-17 Geneva Art Week
GENEVA
The Netherlands
SEPTEMBER
23 Dialogue Vintage
Photography
AMSTERDAM
28-01/10 Art Noord
HEERENVEEN
29-1 BIG ART
AMSTERDAM
20-24 Haute Photographie
AMSTERDAM
21-24 Unseen
AMSTERDAM
23-24 Tribal Jewelry & Textiles
Fair.
AMSTERDAM
OCTOBER
4-8 Art The Hague
DEN HAAG
NOVEMBER
1-5 Affordable Art Fair
AMSTERDAM
Turkey
26-1 LAPADA
LONDON
28-1 British Art Fair
LONDON
1-3 Penman Antique Fair
PETERSFIELD
26-8 Goldsmiths' Fair
LONDON
16-24 London Design Festival
LONDON
OCTOBER
10-15 PAD
LONDON
United States
SEPTEMBER
7-10 Independent
NEW YORK
7-10 Art on Paper
NEW YORK
7-10 Clio Art Fair New York
NEW YORK
8-10 PHOTOFAIRS New York
NEW YORK
8-10 Armory Show
NEW YORK
SEPTEMBER
1-3 Art Nordic: Art Unites
COPENHAGEN
28-1 art3f Lausanne Art Fair
LAUSANNE
SEPTEMBER
27-1 Comtemporary Istanbul
ISTANBUL
6-11 SPRING/BREAK Art Show
NY
NEW YORK
1-3 Juxtapose Art Fair
AARHUS
Gallery calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
The
Netherlands
AMSTERDAM
Elliott Galery
△ Photography NOT to
Wear - Part II. Antoni of
Antoni + Alison
t/m 23-09
Galerie
Fons Welters
△ Sven Kroner
08-09 t/m 14-10
Gerhard Hofland
△ Jochen Mühlenbrink
09-09 t/m 07-10
GRIMM
△ Matthew Day Jackson
14-09 t/m 28-10
VU ART Science
Gallery
△ Creating the commons
t/m 31-10
DEN BOSCH
Jan van Hoof Galerie
△ Lotte van Lieshout
10-09 t/m 01-10
EDE
Simonis & Buunk
Kunsthandel
△ t Is Koekkoek wat de
klok slaat
t/m 01-11
EEFDE
Galerie Stijl
△ Abstractie in Beeld 23
t/m 30-10
△ Overzichtsexpositie 3:
20 kunstenaars van de
galerie
t/m 30-10
EINDHOVEN
Contempo/Kazerne
△ Nikki le Nobel: the
silent storytellers
02-09 t/m 03-10
COVA
art gallery
△ Potrait of Dazzle IV
15-09 t/m 01-10
ENSCHEDE
Fotogalerie
Objektief
△ Pieter Griffioen
t/m 06-10
GARRELSWEER
Galerie
Ruigewaert
△ Aarde, wind en water
08-09 t/m 29-10
△ Dik in de verf
t/m 03-09
HARLINGEN
Galerie De Vis
△ Naar zee!
t/m 30-09
LEEUWARDEN
Galerie
de Roos van Tudor
△ Musica Solidus
t/m 30-09
MAASTRICHT
PonteArte
△ Elements: Nathalie
Brans, Jenny Owens,
Santiago Vélez
16-09 t/m 16-10
UTRECHT
Galerie Quintessens
△ Cornelis Zitman
10-09 t/m 14-10
VELP
O-68
△ Flora Est. Anya Janssen,
Louise te Poele, Nikki
van Es
03-09 t/m 01-10
VENLO
Galerie Wilms
△ Bibi Smit
03-09 t/m 21-10
WOUDSEND
Galerie LYTS
△ Yaroslav Leonets
t/m 03-09
97

Museum calendar
SEPTEMBER / OCTOBER 2023
The
Netherlands
ALKMAAR
Grote Kerk
△ Nieuw Licht – Kunst:
Folkert de Jong
t/m 06-09
Stedelijk Museum
Alkmaar
△ Van Gogh, Cézanne,
Le Fauconnier & de
Bergense School
t/m 03-09
ALMEN
Museum STAAL
△ Bomen over bomen
t/m 24-03
AMERSFOORT
De Katoendrukkerij
△ Ruben van der Scheer
en Maartje van den
Noort: cirkels en floralen
t/m 01-10
Kunsthal KAdE
△ Africa Supernova: De
hedendaagse Afrikaanse
schilderkunst collectie
van Carla en Pieter
Schulting
24-09 t/m07-01
Sint Joriskerk
△ Bijbel in foto's
12-09 t/m 28-10
AMSTELVEEN
Cobra Museum voor
Moderne Kunst
△ Anton Corbijn –
MOØDe
22-12 t/m 12-05
△ Grenzeloos en vrij. Van
Appel tot Basquiat
t/m 08-10
△ "Pablo Picasso:
“Alle kinderen zijn
kunstenaars” "
t/m 08-10
△ De andere Picasso.
Terug naar de bron
t/m 17-09
Museum JAN
△ Marie-Jeanne van
Hövell tot Westerflier.
Schilderen met een lens
t/m 24-09
AMSTERDAM
Amsterdam Museum
△ Continue This Thread
t/m 03-09
△ Collecting the City #3
t/m 28-01
△ Japanse portretten van
kunstenaar en muzikant
ANOHNI
t/m 29-10
FOAM
△ Ara Güler
H'ART Museum
△ Julius Caesar - Ik kwam
16-09 t/m 20-05
Huis Marseille
△ Variétés. Fotografie en
avant-garde
t/m 22-10
△ "Widline Cadet
Take This with You / Pran
sa avèk ou"
t/m 22-10
△ Widline Cadet. Take
This with You / Pran sa
avèk ou
t/m 22-10
Joods Museum
△ Nieuwe kansen,
nieuwe kunst
t/m 03-09
Museum
Rembrandthuis
△ Rembrandt en de
liefde
t/m 15-10
OBA Amsterdam
△ Eva, Sara en Hanna.
Vrouwen van de wereld
02-09 t/m 31-12
Rijksmuseum
△ Collectie Boijmans van
Beuningen
28-09 t/m 14-01
△ Mounir Raji
fotografeert toerisme
28-09 t/m 14-01
Rijksmuseum Tuin
△ A line made by
walking (1967). Richard
Long in de
Rijksmuseumtuinen
t/m 29-10
Scheepvaartmuseum
△ Food for Though. Kadir
van Lohuizen
najaar 2023
△ Watersport in
Perspectief: Robbert Das
t/m 22-10
Soe-Fa Bakboord
MBA
△ Famiri Familie:
Surinaams-
Amsterdamse verhalen
vanaf 1611
t/m 01-01
Stedelijk Museum
△ Felix de Rooy
t/m 01-09
△ Marina Abramovich
voorjaar 2024
Van Gogh Museum
△ Van Gogh in Auverssur-Oise.
Zijn laatste
maanden
t/m 03-09
APELDOORN
CODA Museum
△ Vytautas Kumza – Echo
24-09 t/m 10-12
△ Zomer in Apeldoorn
t/m 01-10
△ Coda Paper Art 2023
t/m 12-11
△ Mette Sterre – Vicious
Circle Disco
t/m 17-09
APPINGEDAM
Museum Mohlmann
△ "Adriaen Van Ostade
(1610-1685): Zijn Atelier –
Zijn Werk.
164 hedendaagse
Kunstenaars: Mijn
Atelier – Mijn Werk.
Unieke Jubileum-
Dubbelexpositie in
25-jarig Museum
Møhlmann"
t/m 24-09
ARNHEM
Museum Arnhem
△ Tussen grenzen
t/m 22-10
△ Move Me
t/m 25-10
ASSEN
Drents Museum
△ Op reis met Vincent:
Van Gogh in Drenthe
11-09 t/m 07-01
△ Molukkers in Drenthe
t/m 01-10
△ Menyala
t/m 01-10
△ DMSpotlight: Cornelis
van der Sluys, Afina
Goudschaal en Suze
Robertson
t/m 24-09
BERGEN
Museum
Kranenburgh
△ Het Sterkenhuis - Van
boer tot badgast
t/m 29-10
BERGEN
△ Dominique Ampe
t/m 30-10
BERGEN OP ZOOM
Het Markiezenhof
△ Hete Vuren, schatten
uit het Rijks
t/m 03-09
BREDA
Grote Kerk
△ Vrije Vogels door de
lens van internationale
topfotografen
16-09 t/m 03-12
BREDA
Stedelijk Museum
Breda
△ Ruud van Empel
t/m 24-09
DELFT
Museum Prinsenhof
△ Lothar Wolleh ziet Jan
Schoonhoven. Meesters
in ritme en licht.
t/m 07-01
DEN BOSCH
Noordbrabants
Museum
△ Brueghel. De
familiereünie
30-09 t/m 07-01
Noordbrabants
Museum
△ A personal View on
High Fashion & Street
Style. Photographs
from the Nicola Erni
Collection. 1930 to now.
t/m 03-09
△ Brabantse nieuwe:
Ema Vanekova
t/m 10-09
DEN HAAG
Escher in Het Paleis
△ De ontdekker van
Escher: Samuel Jessurun
de Mesquita
t/m 01-10
Fotomuseum Den
Haag
△ Xiaoxiao Xu: Leven
langs de lange muur
t/m 22-10
△ Vrouwen aan het front.
Van Lee Miller tot Anja
Niedringhaus
t/m 26-11
Haags Historisch
Museum
△ Koloniaal Den Haag
t/m 03-09
Kunstmuseum Den
Haag
△ Royals & Rebels: British
Fashion
09-09 t/m 07-01
△ Samara Scott
- Discordia
t/m 08-10
△ De toekomst van ons
geld
t/m 10-09
△ Célio Braga. Huid.
Wond. Queer
t/m 10-09
Mauritshuis
△ Who’s that Girl?
t/m 07-01
Museum Beelden
aan Zee
△ Henry Moore: vorm en
materiaal
t/m 22-10
Museum Panorama
Mesdag
△ Verlangen naar de
verte: Ulrike Heydenreich
t/m 17-09
Panorama Mesdag
△ Ulrike Heydenreich
t/m 03-09
DEURNE
De Wieger
△ Bloemenkracht
t/m 19-11
DORDRECHT
Dordrechts Museum
△ Evelyn Taocheng Wang
17-09 t/m 31-03
△ Het oog van Jan Veth
t/m 03-09
△ Het oog van Jan Veth
t/m 03-09
EINDHOVEN
Van Abbemuseum
△ Dwarsverbinding:
Kabakov Kabinet
t/m 24-03
ELBURG
Museum Sjoel Elburg
△ De ondergang van
Abraham Reiss. Jeroen
Krabbé
t/m 02-09
ENKHUIZEN
Zuiderzee Museum
△ 75 jaar
Zuiderzeemuseum
t/m 07-01
ENSCHEDE
Galerie Beeld &
Aambeeld
△ Peter van den Akker en
Paul Derrez
t/m 05-10
Rijksmusem Twenthe
△ Terra Libera. Van wie is
het (platte)land?
08-09 t/m 28-01
GORCUM
Gorcums Museum
△ Te land, ter zee en in
de lucht
t/m 03-09
GORSSEL
Museum More
△ A Curious Universe. Jan
Worst
t/m 29-10
GOUDA
Museum Gouda
△ De Mix Nederland
'Bnadem'
t/m 07-01
△ Hoge Luchten
t/m 17-09
△ De schaduwzijde van
de Goudse pijp
t/m 31-10
GRONINGEN
Groninger Museum
△ Kleur!
vanaf 08-07
HAARLEM
Frans Halsmuseum
△ PINK de Thierry – leven
in kunst
t/m 29-10
Teylers Museum
△ Wybrand Hendriks
was hier
23-09 t/m 14-01
Verweij Museum
△ Thé Tjong-Khing: 90
jaar jong
t/m 10-09
△ Khingspiratie
t/m 11-09
HARDINXVELD-
GIESSENDAM
Museum De Koperen
Knop
△ Popppenhuizen en
meer miniaturen
t/m 02-09
98

Museum calendar
NOVEMBER / DECEMBER 2021
HEERENVEEN-
ORANJEWOUD
Museum Belvédère
△ Mikalojus Konstantinas
Čiurlionis – Beyond
Heaven and Earth
24-02 t/m 09-06
△ Giorgio Morandi en
Nederland
t/m 24-09
△ Tames Oud – Eiland
van verlangen
t/m 24-09
△ Rob Voerman -
Ferropolis
t/m 24-09
HEERLEN
Schunk Museum
△ Gluckauf: Bertien
Manen
t/m 03-09
HELMOND
Museum Helmond
△ Alex Webb
t/m 01-10
△ De kasteeltuin door de
eeuwen heen
t/m 29-10
HOORN
Museum van de 20e
eeuw
△ 90 jaar LEGO
t/m 29-10
KAMPEN
Ikonenmuseum
△ Beelden van het
Licht | Topstukken uit
de collectie van het
Ikonenmuseum
t/m 31-12
△ Hanzeheiligen
t/m 31-12
Stedelijk Musuem
Kampen
△ Slavernijsporen in
Kampen
t/m 17-09
KATWIJK
Katwijks Museum
△ La Bohème Hollandse
kunstenaars in Parijs
1866-1874
t/m 15-10
LAREN
Singer Museum
△ La Grande Bleue.
Schilders van de
Méditerranée
12-09 t/m 07-01
△ Gé-Karel van der
Sterren: Laren aan zee
t/m 03-09
Singer Museum
△ Liefde voor kleuren
t/m 03-09
LEEUWARDEN
Fries Museum
△ Katja Novitskova
t/m 03-09
△ Christoffel & Kate
Bisschop: Verlangen naar
vroeger
t/m 07-01
Natuurmuseum
Fryslân
△ Spreeuwendans: Erik
Hijweege
29-09 t/m 07-01
Princessehof
△ Handle with Care
t/m 29-10
△ EKWC@Princessehof:
Keeley Haftner – Carbon
Copies.
t/m 29-10
LEIDEN
Museum De Lakenhal
△ De hardnekkigheid van
de hoop
t/m 07-01
△ Siebold's Dreams:
Marta Volkova en Slava
Shevelenko
t/m 24-09
Museum voor
Volkenkunde
△ DierenAcademie
t/m 03-09
△ Kaarten: navigeren en
manipuleren
t/m 29-10
RMO
△ Kemet: Egypte in
hiphop, jazz, soul & funk
t/m 03-09
LOOSDRECHT
Kasteel Sypesteyn
△ Het grootste
Loosdrechts porselein
t/m 29-10
MAARSEN
Buitenplaats
Doornburgh
△ EXODUS.
Hedendaagse kunst,
urgente verhalen
t/m 24-09
MAASTRICHT
Bonnefanten
Museum
△ Patricia Kaersenhout
t/m 05-11
△ A Room of One's Own
en Piet Killaars 100 jaar
te zien:
t/m 07-01
△ Gipsencollectie
Kunstacademie i.s.m.
Maastricht Institute of
Arts
t/m 07-01
△ Piet Killaars 100 jaar
t/m 07-01-2024
△ Ed Templeton, Wires
Crossed
t/m 15-09
△ Tussen Kunst en Kopie
t/m 25-02-2024
Fotomuseum aan het
Vrijthof
△ Famous by Terry
O'Neill
t/m 10-09
Museum Vrijthof
△ Humberto Tan |
Morgen gaat het beter
23-09 t/m 17-03
MIDDELBURG
Zeeuws Museum
△ De omgekeerde
wereld van Adriaen van
de Venne
30-09 t/m 28-04
△ Protest, processie,
parade
t/m 03-09
△ HOTCHPOTCH
t/m 24-09-2024
△ Hotchpotch
t/m 29-09
NAGELE
Museum Nagele
△ Nabij en De kunst van
bouwen
t/m 03-09
NUNSPEET
Noord-Veluws
Museum
△ De familie Koekkoek
langs de Zuiderzee
t/m 24-09
△ Eugène Brands
t/m 30-09
OSS
Museum Jan Cunen
△ De vorst Van Oss &
tijdgenoten. Elite in de
ijzertijd
t/m 04-02
△ Camping Cunen.
The animal farmacy.
Coolsvandenbeuken
t/m 04-02
OTTERLO
Kröller Müller
Museum
△ Eerst komt de liefde
voor de kunst. Art &
Project in het Kröller-
Müller Museum
30-09 t/m 25-01
△ Sarah van Sonsbeeck.
Moles of Modernism
t/m 03-12
△ Met verf 4: Paul
Drissen. Short Cuts
t/m 14-01
△ Roman Signer. Filme
1975-1989
t/m 19-11
Nederlands
Tegelmuseum
△ StoryTiles
t/m 01-10
ROERMOND
Cuypershuis
△ Raw Color
t/m 17-09
△ Multiply & Conversion
t/m 17-09
ROTTERDAM
Chabot Museum
△ Up in the Clouds
t/m 03-09
△ Werner Berg
vanaf 15-09
Kunsthal
△ Ai Weiwei. In Search of
Humanity
30-09 t/m 03-03
△ Felipe Pantone.
Prospective
t/m 01-10
△ Haus Rucker Co
t/m 03-09
△ Marilyn Sonneveld:
when the sun comes up
t/m 05-11
△ Prinses Arabella
t/m 02-07
Kunstinstituut Melly
△ 84 stappen
t/m 05-11
Nederlands
Fotomuseum
△ Vier de fotografie!
20 jaar Nederlands
Fotomuseum.
t/m 10-09
RUURLO
Kasteel Ruurlo
△ Fabulous Monsters:
Vivianne Sassen
t/m 24-09
SCHIEDAM
Art Centre Schiedam
△ Beest
t/m 03-09
SCHIEDAM
Stedelijk Museum
△ Yayoi Kusama. De
Nederlandse jaren
1965-1970
23-09 t/m 25-01
△ Frieda Hunziker. Een
vlucht naar Curaçao
t/m 03-09
△ Carte Blanche (Fuck
The Dictator)
t/m 14-01
△ Ekstasis. Een
universum van licht en
geluid.
t/m 14-01
SCHOONHOVEN
Nederlands
Zilvermuseum
△ Tin Ten Toon
t/m 16-02
Zilvermuseum
△ Lot uit de Loterij
t/m 14-09
TER APEL
Museum Klooster ter
Apel
△ Heksen van de Ruiten
Aa
t/m 03-09
TILBURG
De Pont
△ Thomas Schütte:
Westkunstmodelle 1:1
16-09 t/m 28-01
△ Stan Douglas: 2011
≠1848
16-09 t/m 28-01
Textielmuseum
△ Textile now – elke
draad een verhaal
t/m 01-10
△ Kleurstof
t/m 13-11
UTRECHT
Catharijneconvent
△ Ode aan Antwerpen
t/m 17-09
Centraal Museum
△ Manon Uphoff
t/m 29-11
Museum Flehite
△ Dat raadt je de
Koekkoek
t/m 01-10
VALKENBURG
AAN DE GEUL
Museum Valkenburg
△ Frater Leo Disch
t/m 15-10
VALKENSWAARD
Steendrukmuseum
△ Louis Favre: een wereld
vol kleur
t/m 29-10
WASSENAAR
Museum Voorlinden
△ Alex Katz
t/m 01-10
△ Rogier Roeters
t/m 24-09
△ Maarten Baas
t/m 24-09
WOERDEN
Stadsmuseum
Woerden
△ Bon Voyage. 100 jaar
reisschetsen
t/m 08-10
ZUNDERT
Van Gogh Huis
△ Saskia Olde Wolbers
16-09 t/m 26-12
ZUTPHEN
Dat Bolwerck
△ Fabulous Monsters:
Vivianne Sassen
t/m 17-09
ZWOLLE
Museum De Fundatie
△ Do We Care?
t/m 08-10
△ Motion of Love.Leiko
Ikemura
t/m 24-09
△ Guillaume Lo A Njoe
t/m 24-09
△ PROTO Art & Design
Festival
t/m 24-09
99

SCRIPTUM
ART BOOKS
WWW.SCRIPTUMART.NL
Websites
& adressen
Bezoek online of op afspraak
Oder 18-20 • 2491 DC Den Haag
06 54 28 25 38 • art@scriptumart.nl
Gecertificeerd
Registertaxateur
KUNST, ANTIEK EN INBOEDELGOEDEREN
Collectioneurs
JUDAICA
Fam. Verhoeven – de Jonge
Tel. 020-7173828, Mob. 06-33736669
judaic@tiscalimail.nl
Verzamelaar van joodse voorwerpen
(judaica) vraagt te koop joods antiek
www.judaic.nl
Galeries
ART GALLERY VOÛTE
Grote Markt 39 A,
3111 NH Schiedam
Tel. +31 651 922 582
Schilderijen, beelden,
fotografie en keramiek
Open: do. en vr. 10.00-17.30 uur.
Zaterdag en zondag 12.00-17.30 uur.
Ook op afspraak
www.ArtGalleryVoute.com​
MODERN ART GALLERY.COM
Online & Home Gallery moderne
kunst. Tel.: +31(0) 638 268 193
duit77@gmail.com
Schilderijen, grafiek, beelden,
fotografie O.a. Wil van Leeuwen,
Jan Mulder, Wolvecamp, Heyboer,
Corneille, P. Huf, Geert Kooiman
www.modern-artgallery.com
OPTIMA’S TOONZAAL
25 kunstenaars, 300 objecten, 15
categorieën
www.optimastoonzaal.nl
Zie ook voor boeken en kunst
(galerie):
www.optima-antiquariaat.nl
Stalstraat 1, 4132 VD Vianen
06-242 548 68
GENTS FINE ART
SCHILDERIJEN • AQUARELLEN
• LITHO’S • KERAMIEK •
SCULPTUREN • VARIA
Online kunstgalerie.
Expositieruimte in het centrum van
Gouda. Open op afspraak.
Tel. +31 (0)6 24 24 96 05
Volg ons op Instagram @gentsfineart
www.gentsfineart.nl
Kunsthandelaren
KUNSTHANDEL JAN LOUTER
Breelaan 28, Bergen (N-H):
Bergense School
Online via website:
Zeeuwse schilders
Voor openingstijden galerie in
Bergen, afbeeldingen, beschrijvingen
en prijzen:
www.janlouter.nl
PASSAGE ARTS
20e-eeuwse toegepaste kunst,
Art nouveau, art deco,
Vintage costume jewelry
Tel. 0031 6 53516091
www.arts1900.nl
KUNSTHANDEL AMSTELART
Europese schilderkunst van kleine en
grote meesters op doek, paneel en
papier.
info@amstelart.nl
Tel.0031 6 2426 5057
www.amstelart.nl
Antiquariaten
ANTIQUARIAAT FORUM
Westrenen, Tuurdijk 16,
3397 MS ’t Goy-Houten
Tel. 030-6011955,
Fax 030-6011813
Taxaties & In- En Verkoop
Zeldzame Boeken,
Handschriften, Prenten,
Kaarten En Tekeningen.
www.forumrarebooks.com
Restauratie
ATELIER SCHUURMAN
Schilderijenrestauratie sinds 1992
Govert Flinckstraat 162, HS
Amsterdam Bel voor een kostenloze
Expertise Tel. 0681652126
www.atelierschuurman.com
Reinold Stuurman
Lid Federatie TMV
Lijstenmakers
ATELIERS FRANS DE ROO
Schippersvaartweg 1 A
2211 TJ Noordwijkerhout
Tel. 0252543758
Tel. 06 53664317
info@ateliersfransderoo.com
Lijstenmakers & Restauratoren
verguldingen, kennis van zaken,
fraai vakwerk
www.ateliersfransderoo.com
Stichtse Rotonde 3 E, 3818 GV Amersfoort
+33 (0)4610501 / 06 53236971 / info@stuurpro.nl
Uw website onder de loep?
collect.net@ips.be / 1 plaatsing: € 45
jaarcontract 9 plaatsingen: € 340

Zoekers
Gevraagd
BOEKEN
P.J.E.M. Jacobs, Beeldend Benelux,
kunstenaarslexicon in 6 delen
(gebonden, groen kunstleer), uit
2000. Prima staat. Vraagprijs 275 €.
Burghout3@ziggo.nl Tel. 0650414034.
Door verhuizing naar een appartement,
wil ik mijn collectie klokkenboeken
verkopen. Het betreft ca. 300
boeken in zeer goede staat met verscheidene
zeldzame en dure werken.
Prijs overeen te komen. Alle info bij
P. T. R. Mestrom, Tongersestraat 34 -
6211 LN Maastricht Tel. 06-41120622
KERAMIEK
Gave vazen/tegels/borden van
Rozenburg-Den Haag. 06-36075989 /
boujes@gmail.com.
Gezocht: Rozenburg vazen, ontwerp
Colenbrander. Beschadigd geen
bezwaar. 06-10581818 / dajaba@zeelandnet.nl.
Gezocht door een verzamelaar:
porselein uit Weesp. Telefoonnummer
0622659789
INFO
Stichting WA de Wijn zoekt werk
van de schilder/graficus Willem
Abraham de Wijn (1902 – 1983).
Niet zozeer om werk te kopen, maar
om met nog onbekend werk op de
website wadewijn.nl zijn oeuvre te
completeren. info@wadewijn.nl of
0614436165
POSTKAARTEN
T.K gevraagd: oude ansichtkaarten
van Nederland en Nederlands-Indië.
Ook grotere hoeveelheden. Tel. 06
24103922 schelven44@zeelandnet.nl
ZILVER
Te koop gevraagd door een verzamelaar:
Zilverwerk van de firma
Odiot uit Parijs van vóór 1900.
Telefoonnummer 0622659789
Aangeboden
ANTIEK
Te koop: zuiver zijden Chinees kleed:
150 cm x 92 cm. Ca. 3,1 miljoen
knopen! Nieuw! Een schoonheid!
Prijs: € 59,50. Tel: 010-458 96 94
(Capelle aan den ijssel
BOEKEN
Te koop wegens hoge leeftijd: Bijbel
Jacob Pieter Keur (1714). Afmetingen 46
cm x 28 cm. Inhoud: 360 gravures en 4
landkaarten. Zeer gaaf en met koperen
sloten. Prijs: € 3.950. Tel: 010-458 96 94
(Capelle aan den ijssel)
Gratis ophalen: varia, kunst, antiek,
revue van 1985 tot heden. 06-39211141
GLAS
Glasverzamelaar zoekt vazen van
Fritz Heckert.Contact: A. de Jong
aenawdejong@upcmail.nl
KUNST
Particulier biedt te koop aan: schilderij
op doek van Wim de Haan uit het
jaar 1955. Eveneens een olieverf op
papier van Piet Ouborg (ca. 1945). Tel.
06-23366607 of havrie77@gmail.com
Door particulier aangeboden: schilderij
van de Haarlemse materie-schilder
Theo van Odyck en een
aquarel van Jan Stekelenburg. Tel.
06-23366607 of havrie77@gmail.com
ZILVER
Zilveren ( dubbele) beugel tas, met
haak. Dubbel gegraveerde “papagaaien”.
Streekdracht. Gekeurd 1818.
Voorzien van een katoenen, met
zeemleer gevoerde tas. 06.55772267
Louise te Poele, The Future is a Red Egg
Wanda Tuerlinckx, Ai-Da
Art Gallery O-68
www.gallery-o-68.com
presenteert op
UNSEEN 2023:
Daphne van de Velde
Louise te Poele
Maaike Kramer
Wanda Tuerlinckx
Maaike Kramer, Fold here
Daphne van de Velde, Dress

TBA
CHRISTOPHE GEVERS
1958
Quattro Benelux - Altenaken, 11 - 3320 Hoegaarden
T. +32 16 765400 - vossen@quattro-bnlf.com - www.be-classics.com

THE MOST HEIGHTENED STATE OF BEING FEMALE No 7 © SARAH MAPLE
04/10 - 08/10 2023
10 e editie
De eigenzinnige beurs
voor hedendaagse kunst
Fokker Terminal Den Haag
artthehague.nl
Speciale
aanbieding
Bestel een kaart voor 2 Personen voor €11,50
artthehague.nl/actie

Hollandse meesters vanaf 1850 tot nu
verkooptentoonstelling
Olav Cleofas van Overbeek
Wees welkom bij Westeneng Fine Art tijdens de verkooptentoonstelling van
21 t/m 23 september van 10.30 tot 17.00 uur. We exposeren de prachtige werken van Olav Cleofas
van Overbeek (Amersfoort, 1946). De werken zijn een trompe-l’oeuil. Reflectie is in veel van zijn
schilderijen de bindende factor. Kom dichterbij en ontdek tijdens deze voorstelling hoe vorm,
compositie, licht en kleur belangrijker zijn dan het uiterlijk van het materiaal.
BP
Stroeërschoolweg 6 a · 3776 MN Stroe · Tel. +31 (0)6 20 44 42 17 · info@westeneng-art.nl
www.westeneng-art.nl