08.05.2024 Views

KIJK Geschiedenis 4 - 2024

  • No tags were found...

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

HET HAMMONDORGEL<br />

Tussen spruitjeslucht<br />

en rockzweet<br />

BOMMEN<br />

IN DE ACHTERTUIN<br />

Hoe Amerika de eerste kernwapens bouwde<br />

HEMELSE<br />

HEERSERS<br />

2700 jaar strijd om<br />

de macht in Japan<br />

Het Nederlands-<br />

Duitse Elten werd<br />

een smokkelhol<br />

LANDJEKLAP<br />

DOMME<br />

OERMENS?<br />

Vijf doorbraken<br />

uit de prehistorie


In 1949 werd het Duitse<br />

Elten geannexeerd door<br />

Nederland, als genoegdoening<br />

voor WO II. De<br />

nieuwe situatie duurde<br />

niet lang. In 1963, toen<br />

de onderlinge relatie<br />

tussen beide landen was<br />

genormaliseerd, werd Elten<br />

weer ‘gewoon’ Duits. Maar<br />

niet voordat het stadje nog<br />

één laatste, knotsgekke<br />

nacht beleefde: lees meer<br />

vanaf pagina 6.<br />

2 GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong><br />

NATIONAAL ARCHIEF


VOORWOORD<br />

Atoomdromen<br />

Op reportage in Nevada sprak ik eens een oudere vrouw die als kind in de buurt woonde van de<br />

Nevada Test Site, de plek waar Amerika haar eerste generatie nucleaire wapens testte. Ze vertelde<br />

hoe ‘mannen in pakken’ langskwamen en haar moeder vroegen om de kinderen tussen 15 en 16<br />

uur even binnen te houden. Dan stond er namelijk een kernproef gepland en het zou jammer zijn<br />

als de kids daarvan schrokken. “Meteen na de klap, terwijl het radioactieve stof nog naar beneden<br />

dwarrelde,” zo herinnerde de vrouw zich, “waren wij alweer buiten aan het spelen.”<br />

Het was de tijd dat atomic energy vooral in de VS nog met kinderlijke fascinatie werd bekeken. Je<br />

kon auto’s ermee aandrijven, fabrieken en kantoren verwarmen, ’s avonds de piepers koken…<br />

Bovendien kon een strategisch geplaatst ‘atoombommetje’ helpen bij de aanleg van bijvoorbeeld<br />

een stuwmeer. En dan was er ook nog de Russische beer die met steeds meer kernwapens van de<br />

nek gehouden moest worden.<br />

Om de extreme kracht van nucleaire explosies te begrijpen en te kunnen beteugelen, werden alleen<br />

al in de woestijnen van Nevada en New Mexico een kleine duizend atoombommen tot ontploffing<br />

gebracht. Inmiddels kennen we de directe en indirecte gevaren van atoomkracht en heerst er vooral<br />

terughoudende nuchterheid. Wat blijft zijn de fascinerende verhalen en indrukwekkende foto’s uit<br />

het begin van het atoomtijdperk.<br />

Veel plezier met deze <strong>KIJK</strong> <strong>Geschiedenis</strong>!<br />

André Kesseler<br />

Hoofdredacteur<br />

Nog geen<br />

abonnee?<br />

Bekijk de aanbieding<br />

op pagina 67!<br />

BETTMANN/GETTY IMAGES<br />

Een Boeing-bommenwerper<br />

wordt schoongemaakt<br />

na een van de<br />

vele ‘atmosferische<br />

tests’ in Nevada.<br />

Cover: Amerikaanse atomic soldiers tijdens een kernproef, 1953.<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong> 3


Inhoud<br />

6 Smokkelnacht<br />

Als genoegdoening voor de bezetting stond Duitsland<br />

in het voorjaar van 1949, nu 75 jaar geleden, wat kleine<br />

stukken grondgebied af aan Nederland. Daaronder het<br />

stadje Elten. Slechts veertien jaar later volgde de teruggave<br />

– en die leverde bijzondere taferelen op.<br />

12 Historisch nieuws<br />

De Industriële Revolutie begon een eeuw eerder dan<br />

tot nu toe werd gedacht, het oudste Bijbelboek wordt<br />

geveild, een duik naar de laatste Congoboot - en meer<br />

actuele historie.<br />

6<br />

14<br />

14 Atoombommen in de achtertuin<br />

De Amerikanen waren na Hiroshima en Nagasaki nog<br />

lang niet klaar met de atoombom. Deden zij hun kernwapenproeven<br />

eerst nog in de Grote Oceaan, vanaf 1951<br />

was Nevada aan de beurt. Nu sommigen vrezen voor<br />

een nieuwe nucleaire wapenwedloop: een terugblik op<br />

Amerika’s kernwapentests tijdens de Koude Oorlog.<br />

18 Bommen in beeld<br />

Zeventig jaar geleden dropte Amerika haar zwaarste<br />

bom ooit: de Bravo. Opvallende foto’s van deze en<br />

andere kernwapenproeven, van Bikini tot Nevada.<br />

26 Prehistorische primeurs<br />

De oermens heeft bij het grote publiek geen al te<br />

intelligent imago. Toch moet de denkkracht van onze<br />

verre voorouders niet worden onderschat. Duizenden<br />

jaren geleden al deden zij briljante, baanbrekende ontdekkingen.<br />

Vijf doorbraken uit de prehistorie, van de<br />

beheersing van vuur tot het eerste bier.<br />

26<br />

30 De Trump van toen<br />

Schatrijk was de 15de-eeuwse bankier Jakob Fugger. Als<br />

je zijn vermogen en dat van bijvoorbeeld Elon Musk of<br />

Jeff Bezos zou afmeten aan de economie van ieders<br />

eigen tijd, wint Fugger met glans. En op zijn talent voor<br />

machtsspelletjes en vriendjespolitiek kan zelfs Donald<br />

Trump jaloers zijn.<br />

4<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong>


36 Historische vragen<br />

Waarom is het Latijn uitgestorven, maar het Grieks<br />

niet? Hoe ging het na het busincident verder met Rosa<br />

Parks? Ontwikkelde Guillotin de guillotine? En meer<br />

historische vragen beantwoord.<br />

30<br />

38 Godenzonen<br />

Vijf jaar geleden gebeurde er iets unieks in Japan.<br />

Keizer Akihito trad af en werd opgevolgd door diens<br />

zoon, Naruhito. Er kwam heel wat aan te pas voordat<br />

Akihito die stap mocht nemen, want in Japan is de<br />

keizer nooit zomaar het staatshoofd geweest. 2684<br />

jaar Japanse keizers, van Jimmu tot Naruhito.<br />

44 Koningin van de Noordpool<br />

Louise Boyd groeide op in de high society van Californië.<br />

Maar zodra ze de kans kreeg, trok ze erop uit om de<br />

poolzeeën te bevaren. Ze koos voor<br />

haar eigen vrijheid, in haar tijd een<br />

opmerkelijke keuze voor een vrouw.<br />

44<br />

50 Alledaags: warme wind<br />

Sinds de komst van de haardroger<br />

hoeven mensen niet meer met<br />

natte lokken de deur uit. Maar de<br />

doorbraak van dit apparaat ging<br />

niet zonder slag of (stroom)<br />

stoot, blijkt uit krantenberichten<br />

over<br />

ongelukken met<br />

dit apparaat.<br />

52<br />

52 Wereld zonder WO I<br />

In de serie ‘Wat als…’ kleuren we<br />

elke keer een ander scenario in.<br />

Deze keer: hoe zou de vorige eeuw zijn<br />

gelopen als er géén oorlog was uitgebroken in 1914?<br />

Niet alleen zou dat miljoenen mensenlevens hebben<br />

gescheeld, ook zou de Europese eenwording waarschijnlijk<br />

decennia eerder hebben plaatsgevonden.<br />

58 Vol op het orgel<br />

Negentig jaar geleden vroeg de Amerikaan Laurens<br />

Hammond patent aan voor zijn hammondorgel.<br />

Vier decennia later stopte de productie van het belangrijkste<br />

model alweer. Maar in de tussenliggende periode<br />

had dit instrument, ooit bedoeld voor kerkorganisten en<br />

brave huisvaders, muziekgeschiedenis geschreven op<br />

de rockpodia.<br />

58<br />

64 Media<br />

Hoe twee Nederlandse artsen baanbrekend onderzoek<br />

deden naar de tot dan toe onbekende voedingsstof<br />

‘vitamine’ – en één er met de Nobelprijs vandoor ging.<br />

En meer boeken, tentoonstellingen en films die de<br />

moeite waard zijn.<br />

66 Volgende keer / colofon<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong><br />

5


ANNEXATIE<br />

Hoe het Duitse Elten na de Tweede Wereldoorlog<br />

Nederlands werd – en daarna weer Duits<br />

Smokkelnacht<br />

Als genoegdoening voor de bezetting stond<br />

Duitsland 75 jaar geleden wat kleine stukken<br />

grondgebied af aan Nederland, waaronder het<br />

stadje Elten. In 1963 volgde de teruggave.<br />

Die leverde bijzondere taferelen op.<br />

TEKST: MARK TRAA<br />

SEPIA TIMES/UNIVERSAL IMAGES GROUP VIA GETTY IMAGES<br />

6 GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong>


H<br />

et was zaterdag<br />

23 april 1949. Vlak<br />

voor de Duitse grens<br />

bij Zevenaar, nog net<br />

op Nederlands grondgebied,<br />

stond een<br />

lange colonne te wachten.<br />

Vrachtauto’s vol meubels, kantoorbenodigdheden<br />

en medische goederen,<br />

maar ook een wagen vol marechaussees,<br />

bewapend met mitrailleurs. En in<br />

Zevenaar stonden ook nog drie pantserwagens<br />

paraat. Middelpunt van alle<br />

ophef was een man die Adriaan Blaauboer<br />

heette. In Zevenaar had hij tegen<br />

verslaggevers gezegd dat hij werkelijk<br />

geen idee had van wat hem die dag te<br />

wachten stond.<br />

Op de 23ste zou Blaauboer namens de<br />

Nederlandse overheid als bestuursambtenaar,<br />

Landdrost genoemd, het<br />

gezag krijgen over een Duits grensstadje<br />

met ruim 3000 inwoners: Elten. Op<br />

papier was het allemaal geregeld, maar<br />

hoe hij en de andere Nederlandse ambtenaren<br />

en militairen door de ingezetenen<br />

van Elten zouden worden verwelkomd?<br />

Niemand die het wist.<br />

Koel welkom<br />

Om klokslag 12 uur ’s middags zette<br />

de colonne zich in beweging. Een verslaggever<br />

van de Arnhemsche Courant<br />

schetste de stemming onder de Duitsers<br />

langs de route. “Zij staren zwijgend,<br />

sommigen met verbeten gezichten,<br />

naar de voorbijrijdende wagens. Neen,<br />

erg enthousiast zien zij er niet uit, hetgeen<br />

overigens volkomen begrijpelijk<br />

is. (…) Mannen en vrouwen staan stil<br />

voor de huizen. Op het marktplein<br />

schijnt zich het grootste gedeelte van<br />

de bevolking verzameld te hebben en<br />

de wagens moeten zich letterlijk door<br />

de mensen heen werken. Zwijgend<br />

wijkt de menigte uiteen, wanneer een<br />

auto of motorordonnans nadert en<br />

even zwijgend sluit zij zich weer<br />

aaneen.”<br />

In het stadhuis van Elten droeg de<br />

De Duits-Nederlandse grens bij Elten. Op<br />

de achtergrond de Sint-Vituskerk, in WO II<br />

beschadigd door Canadees artillerievuur.<br />

Elten<br />

lokale vertegenwoordiger van het Britse<br />

leger, dat in dit deel van Duitsland<br />

nog de zeggenschap had, de macht<br />

over aan Blaauboer. “Dit is zo ongeveer<br />

de beste bezetting die ik heb gezien, en<br />

ik heb er heel wat meegemaakt”, zou<br />

een Engelse officier verklaren nadat de<br />

Nederlanders Elten definitief hadden<br />

geannexeerd. Er was geen onvertogen<br />

woord gevallen, op wat leuzen na die<br />

op muren waren gekalkt. Nederland<br />

mocht dit stukje Duitsland hebben als<br />

genoegdoening voor de Duitse bezetting<br />

tussen 1940 en 1945. Zo was het<br />

afgesproken tussen de geallieerde landen<br />

die het naziregime hadden verslagen<br />

(zie ook het kader ‘Nederland 2’).<br />

In Elten golden voortaan de Nederlandse<br />

wetten en regels. De inwoners zouden<br />

worden behandeld alsof ze Nederlanders<br />

waren, al konden ze nog wel<br />

kiezen tussen een Duits of een Nederlands<br />

paspoort.<br />

Dat de Eltenaren niet direct dolenthousiast<br />

reageerden, was inderdaad verklaarbaar,<br />

zoals de Arnhemsche Courant<br />

schreef. Ze waren simpelweg bang dat<br />

Nederland wraak op hen zou nemen<br />

vanwege het nog zeer verse oorlogsverleden.<br />

Het was bekend dat inwoners<br />

van Elten in de nazitijd hadden deelgenomen<br />

aan de plundering van<br />

Arnhem. Hoe zou hun toekomst eruitzien<br />

als de Nederlanders het voor het<br />

zeggen zouden krijgen? ><br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong><br />

7


KERNWAPENS<br />

BOMMEN IN BEELD<br />

18 GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong>


DEPARTMENT OF ENERGY<br />

Kernwapens zaaien dood en verderf, maar leveren ook fascinerende foto’s op, zoals te zien op<br />

deze pagina’s. Able, op 1 juli 1946 de vierde atoombom die de VS ooit tot ontploffing bracht,<br />

stelde wat dat betreft nog teleur. Aanwezige toeschouwers mopperden en de copiloot van de<br />

bommenwerper die het explosief had gedropt, smaalde: “Volgens mij is het met die atoombom<br />

net als met onze collega’s bij de landmacht… zwaar overschat.” Maar op 25 juli 1946 maakte<br />

bom Baker (zie boven) veel goed – in elk geval qua visueel spektakel.<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong><br />

19


OP EXPEDITIE<br />

Louise Boyd koos voor haar persoonlijke vrijheid,<br />

in die tijd een opmerkelijke keuze voor een vrouw<br />

Koningin van<br />

de Noordpool<br />

Louise Boyd groeide op in de high society van Californië. Maar zodra<br />

ze de kans kreeg, trok ze erop uit om de poolzeeën te bevaren.<br />

TEKST: MARK TRAA<br />

NASJONALBIBLIOTEKET/WIKIMEDIA COMMONS<br />

44<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong>


H<br />

et bedje van de jonge Louise<br />

Boyd was gespreid, over geld<br />

zou ze zich later nooit zorgen<br />

hoeven te maken. Haar vader<br />

had een enorm fortuin vergaard<br />

tijdens de goldrush in<br />

Californië in de jaren zeventig<br />

van de achttiende eeuw, haar moeder kwam<br />

ook uit een welgestelde familie. De Boyds waren<br />

graag geziene figuren in de societywereld.<br />

Ze hadden een groot landhuis ten noorden van<br />

San Francisco en elke zomer verbleef het gezin<br />

op een eigen ranch in de Oakland Hills. Alles<br />

wees erop dat dochterlief als volwassene het<br />

leven zou gaan leiden van haar moeder: getrouwd,<br />

kinderen, een druk sociaal bestaan,<br />

actief in het liefdadigheidswezen. Maar het<br />

liep anders.<br />

Al in Boyds tienerjaren overleden haar beide<br />

broers aan een hartkwaal. Voor haar 33ste stierven<br />

ook haar ouders. Boyd stond er vanaf dat<br />

moment alleen voor. Ze had een enorme erfenis<br />

te besteden, dat wel – maar die besloot ze<br />

niet te steken in een veilig luxeleventje. “Ik<br />

besefte dat ik me voor mijn eigen bestwil<br />

moest losmaken van het verleden”, zou ze<br />

later schrijven, “en nieuwe bezigheden moest<br />

zoeken die niet waren verbonden met de treurnis<br />

die zoveel jaren in beslag had genomen.” Ze<br />

zou nooit trouwen of kinderen krijgen, maar<br />

koos voor haar persoonlijke vrijheid, in die tijd<br />

een atypische keuze voor een vrouw.<br />

Onder de indruk van ijs<br />

Boyd had met haar ouders vele verre reizen<br />

gemaakt, en zelf had ze al eens met de bus alle<br />

uithoeken van de Verenigde Staten bezocht.<br />

Dat laatste klinkt comfortabel, maar was het<br />

niet: de wegen waren toen nog vooral gemaakt<br />

van zand en grind. Toch ging dat avontuur haar<br />

nog niet ver genoeg. In 1924 had ze tijdens een<br />

toeristische bootreis naar Spitsbergen voor het<br />

eerst drijvend ijs gezien. Dat had een onuitwisbare<br />

indruk gemaakt. Boyd zette haar zinnen<br />

op een stuk van de aarde dat destijds nog veel<br />

geheimen kende: het Noordpoolgebied.<br />

In 1926 bezocht ze met een aantal vrienden<br />

Franz Josefland, een eilandengroep ten noordoosten<br />

van Spitsbergen. De groep voer met het<br />

bevoorradingsschip Hobby, dat eerder door de<br />

beroemde Noorse ontdekkingsreiziger Roald<br />

Amundsen was gebruikt, de eerste mens die<br />

de Zuidpool had bereikt. Boyd was tijdens de<br />

tocht vooral bezig met het fotograferen van ><br />

Links: de Hobby, het oude schip van Roald<br />

Amundsen waarmee Boyd in 1926 door het<br />

Noordpoolgebied voer.<br />

Poolloopbaan<br />

Louise Arner Boyd<br />

16 september 1887: Geboren in San Rafael, Californië<br />

1919: Bustoer door de VS<br />

1924: Eerste toeristische reis door het poolgebied<br />

1926-1938: Leider van verschillende wetenschappelijke expedities<br />

1941-1945: Leider van expedities in opdracht van de overheid<br />

1955: Recordvlucht per vliegtuig over de Noordpool<br />

14 september 1972: Overleden in San Francisco, Californië<br />

BETTMANN/GETTY IMAGES<br />

GESCHIEDENIS 4 . <strong>2024</strong><br />

45

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!