OPENDOEK-magazine 2024 nr. 3

Toelatingsnummer
P 209004
Afgiftekantoor Antwerpen X
OPENDOEK
MAGAZINE
voor mensen met passie voor theater
Nr. 3 — Oktober 2024
ODE AAN DE DEURENKOMEDIE
ONTROEREND
GOED ZET BELGIË
OP DE KAART
WAT MET HET
VRIJETIJDSTHEATER
IN NEDERLAND?
ONWERELDSE
THEATERTAFERELEN

INHOUD
EDITO
3 Edito
8 Column
13 De Souffleurs
18 Splitscreen
26 Wist je dat
28 Ode aan de deurenkomedie
29 Repertoire
31 Cast & Crew
4
Mathieu Lonbois
KLOP KLOP KLOP
Lieve lezer
Een deur. Het lijkt zo’n alledaags stukje houtwerk, maar in het theater is elke deur een
portaal naar het onbekende. Zet ze op een kier en het publiek schuift al op het puntje
van hun stoel. Knal ze verontwaardigd dicht en je hebt gegarandeerd een lachsalvo te
pakken. Deuren openen, sluiten, piepen, klemmen – en als het echt tegenzit, staan ze
wagenwijd open zonder dat iemand het doorheeft. Maar één ding is zeker: achter elke
deur schuilt een avontuur.
4 ‘Het Deurenpaleis’: twee handen op één buik
Liefhebbers en professionals slaan de handen in elkaar
9 Het Pleidooi
Ich hab’ einen Traum
11 Kunstenaars in de coulissen
De theatervertaler
16
Daarom krijgt de deurenkomedie een hoofdrol in dit nummer. Vaak wordt het genre
misschien wat lacherig bekeken, maar het belichaamt enkele van de meest essentiële
ingrediënten van het theater: perfecte timing, onverwachte wendingen en loutering.
De cast van ‘Het Deurenpaleis’ begrijpt dat maar al te goed. Met maar liefst 13 deuren
en de spitsvondige tekst van Dimitri Leue, zijn professionele acteurs én vrijetijdsspelers
samen aan de slag gegaan om een wervelwind van open- en dichtslaande situaties op
het publiek af te vuren.
We zetten ook nog een andere voorstelling in de kijker: ‘Fight Night’ van Ontroerend
Goed, waarin het publiek middenin een verkiezingsstrijd terechtkomt. Hier draait het
niet om fysieke deuren, maar om de beslissingen die we nemen. Ga je mee met de massa,
laat je je overtuigen of blijf je buiten staan? Elke keuze die je maakt, elke deur die je opent,
heeft gevolgen. Zelfs voor de uitkomst van dit stuk.
14 Gluren bij de buren
Wat kunnen Nederland en Vlaanderen van elkaar leren?
16 Theater als toegangspoort tot M/V/X
Uit de kast op het podium
20 Geen repetitieplek? FARENDO to the rescue!
Nieuw platform FARENDO helpt je om ruimtes te vinden
22 De muze: Ontroerend Goed
“Zachtheid heeft ook iets politieks”
22
Maar we breken naast deuren ook landsgrenzen open in dit nummer. We gaan op bezoek
bij onze noorderburen om te kijken hoe zij vrijetijdstheater organiseren, we reizen
naar Antarctica voor een ijskoude theatertrip en maken zelfs een uitstapje naar het
Internationaal Ruimtestation.
Zo zie je maar dat theater ons op plekken brengt die onze stoutste dromen overtreffen.
Een van onze lezers Peter De Pauw verwoordde dat heel mooi in onze rubriek
‘De Souffleurs’. Ik geef hem het laatste woord.
“Elke deur die opengaat is een kans. Of je stapt erdoor, of je sluit de deur. De keuze is aan
jou. Ik heb er nog geen moment spijt van dat ik die theaterdeur destijds geopend heb.”
Veel leesplezier!
MATHIEU LONBOIS
Hoofdredacteur OPENDOEK-magazine
28
COLOFON:
Redactieadres: OPENDOEK – Italiëlei 6, 2000 Antwerpen
Tel. 03 222 40 90 – redactie@opendoek.be – www.opendoek.be
Directeur OPENDOEK: Joke Quaghebeur
Eindredactie en coördinatie:
Siebe Nicolaï
Hoofdredactie: Mathieu Lonbois
Verantwoordelijke uitgever: Joke Quaghebeur
p/a OPENDOEK, Italiëlei 6, 2000 Antwerpen
Ontwerp: un’dercast – Layout: Sophie Loomans
Coverfoto: 'Jaja maar neenee' - Hoogspanning © Bart Poels
Druk: Bema Graphics
Periodiciteit: verschijnt 4× per jaar – Oplage: 15.000 ex.
ISSN NR 1377/9478 – Volgend nummer: december 2024
Met steun van:
2 3

‘Het Deurenpaleis’:
twee handen op één buik
LIEFHEBBERS & PROFESSIONALS
SLAAN DE HANDEN IN ELKAAR
LOUIS VERMAUT
Het verhaal: Jaarlijks wordt een wedstrijd georganiseerd
enkel en alleen voor de inwoners van Deinze. Voor de rest van
de wereld bestaat dit niet. Het is een heel specifieke sport,
een spel waarvan niemand de regels begrijpt. Doorheen het
deurenpaleis, wat te vergelijken valt met een spiegelpaleis,
dienen de deelnemers een heel parcours af te leggen. Eddy,
gespeeld door Dominique Van Malder, organiseert heel
het gebeuren, maar niet alles verloopt zoals gepland. ‘Het
Deurenpaleis’ speelt met de grens tussen tragedie en
komedie.
Han Coucke speelt de rol van Fredje, technieker van het
Leietheater, waarbij het op de avond zelf niet allemaal van een
leien dakje loopt.
Lisa De Lange kruipt in de huid van Betina. Een psychiater die
altijd over iedereen wel wat te zeggen heeft en die het met
haar ploeg ‘de Biezenstekkers’ opneemt tegen de gevreesde
tegenstanders.
Han: “Wat ik in het begin vooral merkte, was dat jullie bang
waren en zeiden: Wij zijn maar dit of dat...”
Lisa: “Zo bang was ik niet, hoor.” (lacht)
Han: “Neen, maar ik kijk daar zelf helemaal anders naar. Je
ziet ook vaak bij liefhebbers dat ze veel enthousiaster zijn om
te spelen. Ze willen echt spelen terwijl je in het professionele
circuit merkt dat er soms wat routine insluipt of er uitgebluste
acteurs op scène staan. Plus, met liefhebbers sta je met veel
meer volk op het podium. In het reguliere circuit sta je omwille
van financiële redenen vaak maar met twee of drie op een
podium, terwijl we in dit geval met 14 personen het podium
delen. Dat creëert direct een groepsgevoel en geeft heel toffe
dynamieken die je niet snel ziet bij een voorstelling."
Voor wie niet vertrouwd is met het concept: wat is een
deurenkomedie en hoe begin je eraan?
—
Lisa: “Het Deurenpaleis is geen typische deurenkomedie…”
“Komedie bestaat niet zonder drama
en omgekeerd. Dat is ook zo met het
leven”
HAN COUCKE
Han: “Neen, het is eigenlijk een parodie op het genre en op
de typische volkse evenementen, waarbij je zo opgaat in de
organisatie dat mensen zichzelf gaan verliezen. Als je naar de
scène kijkt, zie je maar één deur. Als bezoeker ga je je afvragen
wat precies de bedoeling is van die ene deur tot je plots te zien
krijgt dat er achter die ene deur nog verschillende andere deuren
verborgen zitten.”
Lisa: “Voor mij is het slapstickgehalte heel kenmerkend voor een
deurenkomedie, waarbij er telkens andere mensen tevoorschijn
komen. Wat we hier doen is iets helemaal anders.”
Han: “Het concept deurenkomedie is gigantisch plat en bestoft.
Met ‘Het Deurenpaleis’ lachen we een beetje met het concept.
Dat is ook de reden waarom we het eerder een tragikomische
deurenkomedie noemen.”
Samen sterk
Hoe is de samenwerking tussen liefhebbers en
professionals tot stand gekomen?
—
Lisa: “Han en ik hebben al eens samengespeeld bij ‘Vos’, een
vorige productie. Ikzelf heb soms wat schrik om te spelen, maar
mensen als Han of Dominique (Van Malder) trekken je mee als
je samen een scène hebt. Dat voel je echt en is heel fijn om te
ervaren.”
© Liza Renders © Liza Renders
4
5

Lisa, wat neem je zeker mee uit dit avontuur naar een volgend
project?
—
Lisa: “Sowieso voel ik dat ik nog te vaak geblokkeerd zit, omdat
ik gewoon onzeker ben. Maar door deze projecten te doen leer
je wel om meer te durven, meer de ruimte in te nemen en in
het moment te zijn. Dat vind ik nog moeilijk, maar dat geeft wel
vertrouwen door bijvoorbeeld met Han samen te werken. Ik leer
daar heel veel uit.”
dat maakt dat spelen écht spelen wordt. Je kan alles heel nauw
en strikt afbakenen zodat iedereen weet wat hij of zij moet doen,
maar is het daarom ook interessanter? Als je gewoon beslist om
die grenzen allemaal een beetje op te trekken, zodat iedereen
in zijn personage die vrijheid voelt, ben je als groep in staat om
op elkaar in te spelen. Daarvoor moet je elkaar kennen, moet je
vertrouwen hebben. Je voelt echt wel dat we daar nu al een heel
stuk verder in staan.”
Waarom zou je als theaterliefhebber dit stuk absoluut moeten
zien?
—
Han: “Het genre dat Dimitri Leue, die het script heeft
geschreven, hier uitprobeert vind ik heel uitdagend. Plus de
samenwerking! Volgens mij zullen dergelijke samenwerkingen
in de toekomst meer en meer plaatsvinden. Zelf vind ik dat heel
leuk, maar momenteel gebeurt het nog te weinig in Vlaanderen.”
Je neemt elkaar dus op sleeptouw?
—
Han: “Absoluut, maar ik vind ook gewoon dat het verschil in zowel
film, televisie als theater vervaagt. Want wanneer spreken we over
professioneel en wanneer over amateur?”
Lisa: “Exact, want uiteindelijk delen we allemaal dezelfde passie.
Allemaal weten we waarom we daar staan. Heel veel van de
liefhebbers kennen elkaar ook, omdat wij al in de Vooruit in Deinze
speelden, dus dat is zo’n beetje onze comfortzone. Ik vind het
des te leuker als er andere mensen bijkomen, zoals dat nu met
Dominique het geval is.”
“Ik leer enorm veel door samen
te werken met professionals zoals
Han of Dominique Van Malder”
LISA DE LANGE
Waarin verschilt het spelen van komedies met drama?
Is dat moeilijker? Zo ja, op welke manier?
—
Han: “Ik denk dat de vraag eerder is: ‘Waar ligt de grens?’ Komedie
bestaat niet zonder drama en drama bestaat niet zonder komedie.
Dat is ook zo wanneer je naar het leven kijkt. Ik vergelijk het
zelf altijd met het moment waarop mijn vader stierf. Wij hebben
gelachen en geweend tegelijkertijd dus die ‘opdeling’ vind ik echt
belachelijk. Het leven is gewoon alles en daarom vind ik dit ook,
ja... (pauze) Er zitten enkele harde momenten in, maar er zitten ook
momenten in waarbij we moeten lachen.”
Lisa: “Ja, ik vind het leuk dat we met die grens spelen en je
daardoor niet goed weet of je mag lachen of niet.”
Lachsalvo's
© Liza Renders
Wat zijn technieken om de humor fris te houden, vooral na
meerdere repetities en voorstellingen?
—
Lisa: “Toen ik die tekst voor het eerst las, dacht ik: Ah ja, dat
is wel grappig. Maar onderweg lees je die tekst zodanig veel
dat ik echt begon te denken: Dit is totaal niet grappig meer.
Maar nu ik het op scène tot leven zie komen, zie ik het plots
wél weer, waardoor ik het opnieuw grappig vind. Door het
constant te lezen, was ik het even kwijtgeraakt.”
Han: “Als comedian vragen ze me dikwijls: Ben je het na tien
keer nooit beu om telkens dezelfde grap te vertellen? Dan
zeg ik altijd: Neen, want je speelt die grap elke avond anders.
Je legt andere accenten en dat is met spelen net zo. Je kan
een tekst hebben, maar je kan die tekst op duizend manieren
interpreteren. Net dat maakt live spelen zo tof. Er kan een
andere soort spanning in de zaal hangen of het publiek kan
minder goedgezind zijn of misschien voel je jezelf wat minder.
Je bevindt je altijd in een andere soort intensiteit en je gaat
jezelf als groep plots overstijgen, dus dat is telkens een
andere beleving. Je moet de verschillende prikkels proberen
te gebruiken, waardoor het op die manier altijd nieuw wordt.
Elke voorstelling is nieuw en elke voorstelling is anders.”
Lisa: “Ja, het is leuk om telkens opnieuw dingen uit te
proberen. (Tegen Han): Soms zie ik jou ter plekke nieuwe
dingen verzinnen. Dat houdt het fris en grappig.”
Han: “Ja, dat is inderdaad iets wat jullie snel leren en waarin
ik een evolutie merk ten opzichte van in het begin dat ik jullie
zag spelen. Als ik terugga naar twee jaar geleden, nemen
jullie nu veel meer vrijheid: die onzekerheid is minder en
“Tak-tak-tak, geen gezever en
gewoon gaan: dat maakt dat
spelen écht spelen is”
HAN COUCKE
Hoe creëer je dat vertrouwen?
—
Han: “Door te spelen, door al een stuk gemaakt te hebben…”
Lisa: “En vooral naast het podium! Door onnozele dingen te doen
vooraleer we op moeten. (Tegen Han:) Jij bent daar echt goed in.
Bij ‘Vos’ bijvoorbeeld riep je dan: Herpakt ulder! Of door gewoon
eventjes samen te komen en elkaar eens vast te pakken, samen te
eten voor de voorstelling… Ik heb daar vaak nood aan. Het zijn die
kleine momenten die het doen, omdat je elkaar dan tegelijkertijd
ook beter leert kennen op persoonlijk vlak.”
Han: “Dat is ook net het ding: je staat als groep op het podium,
dus moet je iedereen meekrijgen. Ik vind het heel belangrijk dat
zo’n stuk samensmelt tot één geheel. Mensen mogen achteraf
niet komen zeggen dat acteur x beter was dan acteur y. Dan is het
niet geslaagd voor mij. Het moet echt een totaalbeleving zijn.”
In het moment zijn
Han, wat zijn de belangrijkste verschillen die je hebt opgemerkt
tussen werken met een amateurgezelschap
en een professionele productie?
—
Han: (denkt na): “Goh, wanneer is iemand amateur en wanneer
niet? Dat kan je van muzikanten ook zeggen. Je maakt één hit,
dus vanaf dan ben je professioneel? Ik vind het wat passé. Het is
niet omdat je toneelschool gedaan hebt dat je plots professioneel
bent.”
Lisa: “Ik denk dat het vooral gaat over je eigen ingesteldheid en de
zin om te leren en te groeien.”
Han: “Inderdaad, openheid om te leren en om samen te spelen. Je
voelt natuurlijk ook wel of iemand het in zich heeft of niet. Al die
mensen die hier nu meedoen hebben zoveel goesting en hebben
al zoveel gespeeld dat, wanneer ze een zin zeggen, ze weten dat
het waarachtig moet zijn. Dat is in elk genre zo, maar of je nu
amateur of professioneel bent, daar bestaan geen regels voor.”
Lisa: “Ja en het is een enorm visueel stuk. Ik vind het
totaalpakket ook echt werken door de leuke dynamiek en de
humor. Dimitri creëert telkens een eigen wereld met daarin
verschillende lagen. Ook in dit geval heeft hij weer een origineel
en uitdagend stuk geschreven waarbij er subtiele mopjes in
verwerkt zitten die we in het begin nog niet altijd meteen door
hadden.
Han: “Het is geen platvloerse deurenkomedie. Voor de
meerwaardezoeker is het ook echt tof om heel die constructie
en alle lijntjes die erin zitten te ontrafelen. Er zit ook veel
psychologie in de personages: constant probeert iedereen
elkaar te manipuleren en dan verschuift dat plots. Ondertussen
zijn we als spelers ook tot een punt gekomen waar we elkaar
beter begrijpen en kunnen we het tempo van het stuk al
eenvoudiger verwerken. Vaak is het echt gewoon tak-tak-tak,
geen gezever, gewoon gaan. Dat maakt dat spelen écht spelen
is.”
© Liza Renders
6 7

Column
WAT BINNEN ZIT,
KOMT BUITEN
HET PLEIDOOI
DOMINIC DEPREEUW
ICH HAB’ EINEN TRAUM
Je zou er misschien niet meteen aan denken, maar we kunnen veel leren van
het Duitse theater! Een pleidooi om eens over de oostelijke grens te kijken
naar onze liebe Nachbarn.
Mijn ogen drijven voorbij de duinen,
die mijn zicht op de wereld erachter
belemmeren; mijn oren naar het ruisen
van de golven. Mijn gedachten beginnen
BERNT SALES SEGARRA
De begin-augustus-zon schijnt in mijn
ogen en verwarmt mijn huid terwijl ik
plaatsneem op een van de stoeltjes
die samen een halve cirkel vormen
te midden van de Oostendse duinen.
Theater buiten, wat een idee!
Met mijn linkerhand houd ik een
OPENDOEK-magazine omhoog om
mijn ogen (en die van een vriendin die
naast me zit) wat schaduw te gunnen.
Plots komt muziek door de boxen die
de scène begrenzen. Twee mannen,
die elk op hun manier knap zijn,
doemen op vanachter een van de duinen.
De ene heeft de andere bij zijn voet beet
en sleept hem de heuvel over tot aan het
midden van het “podium”.
Ze zeggen niets; het zijn hun
handelingen, de geluiden en
de muziek die het verhaal vertellen.
te fladderen. Waar zouden die twee
mannen toch vandaan komen? Hoelang
zijn ze al onderweg? Hoe ziet die wereld
van hen, daar voorbij de duinen, eruit?
De vriendin die naast me zit, legt haar
hoofd op mijn schouder en trekt me zo
weer even terug naar het moment. Ik
zit op een lelijke grijze plastieken stoel.
God, het is zo warm! Ik kijk toe hoe de
ene man op de andere zijn schouders
staat, zich vervolgens gecontroleerd
laat vallen, om dan weer opgevangen te
worden. Ze geven elkaar de meest innige
omhelzing en dan laat één los, terwijl de
ander blijft vasthouden.
“Ik zie hoe lang
de acteurs al
onderweg zijn:
net als ik,
een heel leven.”
Hun hypnotische handelingen, de
zeebries en het gezelschap op deze
pittoreske plek hebben me in hun
macht. De verdampende warmte voert
mijn gedachten mee. Ze blijven stijgen
tot ik de wereld rond me helemaal ben
vergeten. Ik zie waar de twee mannen
vandaan komen: achter de duin opent
de zee zich als voor Mozes. Ik zie hoe
lang ze al onderweg zijn: net als ik,
al heel hun leven.
Maar wat is het dat ik met me meesleep?
Ik kan steunen op de schouders van
mijn vrienden en geliefden. Toch val ik
soms en vraag ik me af waar de vaste
grond naartoe is. Val ik, zonder te weten
waarheen, door het leven, maar word ik
toch opgevangen. Ik hou je vast in een
innige omhelzing zonder dat ik van plan
ben je los te laten. Ik zie hoe die wereld
van hen er voorbij de duinen uitziet,
of nee: ik zie hoe mijn wereld eruitziet
voorbij die duinen.
De begin-augustus-zon verschuilt
zich ondertussen achter een van de
spaarzame bomen op de duinrug. Het
meer-dan-verdiende, daverende applaus
echoot nog na. De vriendin naast me legt
haar hand op mijn bovenarm en brengt
me opnieuw naar het hier en nu. Ze kijkt
me woordeloos en stralend aan. Mijn blik
ontmoet die van haar. Ik voel hoe een
dun laagje zweet het grootste deel van
mijn lichaam bedekt. Ik wil haar vertellen
waar mijn geest net heen ging en hoe
ik een wereld, mijn wereld, zich zag
uitstrekken en ontvouwen om die dan
bij het applaus te zien veranderen in een
herinnering… maar dat lukt me niet. Het
enige wat ik eruit krijg is een traan die
moedig mijn ooghoek verlaat, waarop de
vriendin begrijpend in mijn arm knijpt.
Wat binnen zit, komt buiten.
Mijn hoofd is als een zolder. De meest
uiteenlopende nuttige en nutteloze
dingen zijn er opgestapeld. Af en toe
komt er iets van pas, en haal ik dat
tevoorschijn. Zo moest ik laatst denken
aan een interview dat ik jaren geleden
deed met actrice Chris Nietvelt, een van
de vaste waarden bij het Internationaal
Theater Amsterdam. Zij haalde tijdens
het gesprek iets aan over theater in
Duitsland wat mij altijd is bijgebleven.
Gelukkig heb ik behalve mijn
rommelzolder ook een mooi
gestructureerd computergeheugen!
En dus tover ik voor jou dat stukje
interview hier weer tevoorschijn:
Chris Nietvelt: “Ik speel ook weleens
in Duitsland. Daar zie je dat de
theatercultuur zo anders is. De sector
geniet daar nog respect. Mensen
hechten er waarde aan een theater.
Dat is een bastion in de stad. Daar ga
je naar jouw acteurs kijken, naar jouw
regisseurs, naar ons gezelschap.”
Zoals bij het voetbal, eigenlijk?
Chris Nietvelt: “Ja, en net als een
voetbalploeg kan je ook eens een
andere ploeg uitnodigen. Maar dan
weten de mensen: “Die van ons hebben
die uitgenodigd, dus dat zal wel goed
zijn.” Ik denk dat zo’n ensemble nodig
is om theater te laten overleven, toch
tenminste met de waardering die ik vind
dat het verdient. Als wij in München
spelen, kan het gebeuren dat ik bij
een bakker binnenstap en die heeft
dan die voorstelling gezien. Mensen
vragen daar ook om foto’s te signeren,
zoals bij filmsterren. Het heeft er een
maatschappelijke waarde. Bij ons
krijgt bij wijze van spreken alleen een
soap-ster dat respect. “
Theaterhuizen die mensen
samenbrengen en waarmee een lokale
gemeenschap zich verbonden voelt:
het kan! Goed, de stadstheaters daar
komen voort uit een eeuwenlange
traditie. Maar het triggert toch dat
zoiets überhaupt kan, net zoals het
kan dat ik in deze tekst eens lekker wat
Duitse leenwoorden ga gebruiken. Die
spielerei kan ik me wel permitteren,
om met mijn fingerspitzengefühl het
verhaal de juiste schwung te geven.
Theater als de huiskamer van een
gemeenschap: waar mensen verhalen,
emoties, ideeën of quatsch delen. En
dat zodanig vertrouwd aanvoelt dat er
geen drempel meer is om door die deur
te stappen en mee te maken wat er te
beleven is. Dat doet dromen.
Daar komt bij dat stadstheaters in
Duitsland meestal zowel toneel, opera
als dans aanbieden. Dat noemen ze het
Drei Sparten-systeem. Genoeg om te
ontdekken dus.
Goed, het is ook wel zo dat de
stadstheaters vrijwel allemaal
functioneren volgens het
‘repertoiresysteem’. Ze moeten dus elke
avond iets aanbieden uit hun repertoire
dat ze doorheen de jaren hebben
opgebouwd, met een mix van oudere en
nieuwe producties. Dat houdt het risico
in dat het aanbod wat stoffig wordt.
Maar omdat daarvoor een vast ensemble
van spelers nodig is, biedt het wel het
voordeel dat – zeker bij opera – jonge
zangers en dirigenten het metier kunnen
leren en ervaring kunnen opdoen. En aan
de kant van het publiek kan telkens weer
een nieuwe generatie kennismaken met
de schat aan repertoire die er is.
Stadstheaters die het kloppend hart
zijn van de cultuur in hun gemeenschap.
Die verbinden in een wereld die
vandaag steeds meer polariseert. Die
standvastigheid bieden, wat dan weer
een mooi tegengewicht kan zijn voor de
kortademigheid die het Vlaamse systeem
wat domineert.
Wie weet kan het ook bij ons zo
geïntegreerd geraken als schnitzel en
frieten. Ik droom alvast. Sowieso!
8 9

KUNSTENAARS IN DE COULISSEN
De theatervertaler
NICO VAN DEN ABEELE
In recensies of bij het publiek krijgen ze nauwelijks aandacht, maar neem hen weg en
je theatervoorstelling wordt naakt gespeeld, valt zonder licht of gaat niet eens door.
In ‘Kunstenaars in de coulissen’ geven we het woord aan de tovenaars in de schaduw
van het grote podium. Aflevering 17: de vertaler.
ELS SNICK
● 58 jaar
● Studeerde Germaanse filologie
● Schreef een doctoraat over Oostenrijks
schrijver-journalist Joseph Roth
● Doceert Duits aan de UGent
● Literair vertaler, maar maakt en
speelt geregeld muzikaal-literaire
voorstellingen
Een theatertekst vertalen: hoe begin je daaraan?
Els: “Een vertaling komt tot stand door te lezen en dan
verschillende versies te maken. Je start met een kladversie
die je verfijnt tot een eindversie. Bij romans laat ik die versie
dan nalezen door een vriendin uit Nederland, omdat zij
er altijd typisch Vlaamse dingen kan uithalen. Als je voor
theater vertaalt, werk je dan weer vaak samen met een
gezelschap. Ik vertaalde onlangs een tekst voor het Antwerpse
theatercollectief De Roovers en door met hen te praten, kreeg
ik een duidelijk beeld wat zij met de voorstelling wilden doen.
Als je zulke zaken van tevoren weet, helpt dat enorm om geen
tijd te verliezen.”
“Horen hoe acteurs jouw teksten
opzeggen: dat voelt als thuiskomen”
Wat zijn de verschillen tussen het vertalen van journalistieke
en literaire teksten?
Els: “Bij een artikel uit bijvoorbeeld Die Zeit of Der Spiegel kun
je heel makkelijk een computerprogramma gebruiken om een
basisvertaling te genereren. Zo’n machine levert een resultaat
waar je met wat eindredactie heel snel tot een aanvaardbare
vertaling komt. Bij literatuur ligt dat anders. Ik heb het voor
mijn collega’s van de universiteit geprobeerd, omdat zij daar
onderzoek naar doen. Wel, dat is gewoon catastrofaal. Wat een
machine daarvan maakt, is zelfs nog geen kladversie of een
bruikbare basis. Die computers kunnen werkelijk niets met
literatuur of theater!”
Je vertaalt vanuit het Duits in het Nederlands. Er wordt
weleens gezegd dat die talen zeer goed op elkaar lijken. Ben je
het daarmee eens?
Els: “Nee, nee. Er zijn erg grote verschillen! Zo moet je op je
hoede zijn voor de zogenaamde valse vrienden. Dat zijn Duitse
Els aan het werk © Jos Geysels
woorden die erg goed lijken op Nederlandse, maar die
een totaal andere betekenis kunnen hebben. Zo las ik
onlangs een vertaling van een roman waar het in het
Nederlands over vluchten ging in een gesprek van een
koppel dat ruzie had. Dat paste helemaal niet in de
context. Ik had direct door dat het om Duitse fluchten
ging. Dat is de verleden tijd van vloeken in het Duits. Dat
zou natuurlijk wel een correcte vertaling zijn geweest!”
“Verder heeft het Duits de handigheid van de
naamvallen, waardoor sommige compacte
formuleringen een langere vertaling hebben in het
Nederlands. Zo vertaalde ik ooit een roman met de
titel Einer. Voor de Nederlandse vertaling is de titel
geworden De dag dat ze Jakob kwamen halen. De
auteur speelde de hele tijd met het woord Einer. Een
passage was bijvoorbeeld Wenn Einer mit Einer schläft …
Ja, daar heb ik dan moeten van maken Als een man met
een vrouw naar bed gaat. Dus voor zulke zaken moet je
alternatieven zoeken om er toch voor te zorgen dat de
stijl van de schrijver overeind blijft.”
“Ik laat een vriendin uit
Nederland vertalingen nalezen,
om de typisch Vlaamse woorden
eruit te halen”
Ben je geneigd om te gaan kijken naar een voorstelling
waarvan je de tekst vertaald hebt? Of net niet?
Els: “Zeker wel. Het is gewoon fantastisch als je hoort
dat acteurs op een podium jouw tekst brengen! Je kent
die bijna uit het hoofd, dus dat is thuiskomen. Je hoort
een tekst waarvan je weet hoe die tot stand is gekomen.
Soms denk ik dan: goed, dat ik dat woord daar gekozen
heb… Of net Verdorie! Dat heb ik op het einde nog
veranderd, maar ik had dat woord beter laten staan!
Dat is ook het leuke aan voorstellingen: je kunt tot de
laatste repetitie nog veranderingen aanbrengen. Bij een
boek is dat anders: als het gedrukt is, is het gedrukt.”
Els Snick © Jos Geysels
Je brengt ook zelf voorstellingen. Op welke manier
biedt dat een meerwaarde voor het vertalen?
Els: “Het doet deugd om vertaalde teksten te brengen.
Je weet dat een vertaling geslaagd is als je ze hardop
voorleest of hoort voorlezen en het werkt. Voor mij is
dat eigenlijk the proof of the pudding.”
Denk je dat artificiële intelligentie ooit de theatervertaler
zal vervangen?
Els: “Ik kan het mij niet voorstellen. Menselijke creativiteit
is de basis van het theater. Het is de basis van de kunst.
Het is de basis van wat ons mens maakt. Als we zelf geen
dingen meer gaan maken, wat is de zin daar dan nog van?
Nee, computers gaan dat niet overnemen!”
10 11

JOHAN THIELEMANS
● 85 jaar
● Studeerde Germaanse filologie
● Gaf les aan de Gentse tolkenschool
en het Conservatorium Antwerpen
● Werkte als recensent
● Vertaalde onder andere ‘Blue
Remembered Hills’ in het Nederlands
Hoe pak jij de vertaling van een toneeltekst aan?
Johan: “Een vertaler maakt keuzes en bepaalt zo zijn visie. Een
vertaler staat ook nauw in contact met wie het stuk gaat maken.
Hij denkt altijd aan het publiek dat hij wil bereiken en kiest zo
bepaalde invalshoeken van vertalen. Dus je moet je afvragen:
wat wil ik, wat wil het publiek?”
“Neem nu Shakespeare: kies je voor toneeltaal of benader
je gesproken taal? Want de toneeltaal van vandaag is de
televisietaal: dat is ‘FC De Kampioenen’, dat is ‘Knokke Off’. En
dan heb je die keuze: ‘Knokke Off’ is een serie rond jonge mensen
en Shakespeare heeft dat ook in zijn komedies. Dus als je nu een
komedie als ‘As you like it’ zou vertalen: dat zijn de jonge mensen
van 1600! Maak ik daar dan ‘Knokke Off’ van? Want dan heb
ik voeling met mijn publiek. Of laat ik de personages allemaal
hertogen en edele dames zijn? En brengen we dat dan toch in
de mooie variant van de taal van Shakespeare? Het zijn allemaal
keuzes die je als vertaler maakt.”
“Neem nu Shakespeare: kies je
voor toneeltaal of benader je de
gesproken taal? ”
Wat doe je met cultuurgebonden passages in een Engelse
tekst? Zet je die om naar de context van de doeltaal of niet?
Johan: “Dat heeft opnieuw te maken met hoe je je publiek
ziet: wanneer is iets onbegrijpelijk? Een brontekst bevat soms
munteenheden die je als vertaler al dan niet moet omzetten.
Het zou bijvoorbeeld vreemd zijn om in een Engelse vertaling
de ponden om te zetten in euro’s. Voor 1970 had het theater de
opdracht een voorbeeld te zijn: het was cultuur en daardoor
moest het cultureel verantwoord zijn en gespeeld worden in
de standaardtaal. Dan kreeg je situaties waar bijvoorbeeld de
dokwerker zei Ik ga naar mijn schip. En het publiek aanvaardde
dat, want dat was toch de cultuurtaal. Maar spreekt een
arbeider zo? Dat is totaal onrealistisch. In Engeland daarentegen
gebruikte men dialect op scène. Daar hebben ze er geen enkel
probleem mee om arbeiders arbeiders te laten spelen en hen als
arbeiders te laten spreken.”
“Nu zien we dat op de Vlaamse televisie ook met bijvoorbeeld
‘Nonkels’ en ‘Chantal’: dialect wordt de taal van de series.”
Heb je een voorbeeld van hoe je taalverschillen vertaalt?
Johan: “In de tekst ‘The Iceman Cometh’ van Eugene O’Neill
komen allemaal Amerikaanse migranten voor en elke migrant
spreekt zijn taal. De schrijver toonde dat in de schriftuur. Dus uit
de spelling kon je afleiden: dat is een Ier, dat is een Engelsman…
De auteur had een heel systeem in spelling om te laten zien dat
de personages geen standaard Amerikaans spraken, maar een
andere taal. En daar zit je dan als vertaler! Kies je voor Vlaams?”
“Als een Amerikaanse toneelauteur schrijft over een boer en die
heeft een typische taal, kun je dat bijvoorbeeld laten opvoeren in
het West-Vlaams. Dan kun je dat verschil duidelijk maken. Maar
is het dan nog realistisch om de West-Vlaamse boer te horen
praten over de Mississippi? Is het dan niet beter dat die boer dan
gewoon in het Nederlands over de Mississippi praat? Of over
een andere rivier?”
Als je aan het vertalen bent, heb je waarschijnlijk beelden in je
hoofd. Komen die overeen met wat je ziet als je gaat kijken naar
een vertaald stuk?
Johan: “Ah nee. Tegenwoordig zijn er ook heel wat regisseurs die
een productie niet beschouwen als een voorstelling, maar als
een voorstel. Ze stellen jou iets voor. Dan kun je als toeschouwer
zeggen: “Ja, dat vind ik een goed voorstel” of je kunt zeggen:
“Nee, dat vind ik nu werkelijk flauwekul”.
“Dat is trouwens erg veranderd door de jaren heen: vroeger
was het zo dat je als vertaler de schrijver moest dienen. De
spelersgroep trok met de regisseur naar Londen om een
origineel Engels stuk te zien en dat werd dan zo trouw als
mogelijk in Gent gespeeld, bijvoorbeeld. Daar zijn we intussen
grotendeels van afgestapt. Daardoor zijn het allemaal
voorstellen geworden: het is niet de imitatie van een model,
maar de creatie van een voorstel. Sterke voorstellen komen in de
geschiedenisboeken terecht en worden nog heel vaak gespeeld,
en grote regisseurs beconcurreren elkaar met voorstellen. Zo
maak je nu carrière.”
Johan Thielemans © onbekend
© Dieter Bevers
DE SOUFFLEURS
HEEFT THEATER OOIT AL DEUREN VOOR JE GEOPEND?
Mijn gedrevenheid en goesting om
theater te spelen en te regisseren
heeft mijn overstap van boekhouder
naar het onderwijs makkelijker
gemaakt. Of op z’n minst heeft het
me geleerd hoe belangrijk het is om
in een schoolomgeving een verhaal
gepassioneerd en succesvol over te
brengen.
EDWIN VANDERMEEREN
Toen ik na jaren werken in het
buitenland terug in België was,
belandde ik in 1992 met een vriendin
in Oostende op café. Ze stelde me
voor om eens naar een repetitie van
haar toneelgezelschap te komen.
Het toeval wilde dat een van de
spelers die avond niet kon komen. Of
ik even kon invallen en zijn hoofdrol
wilde lezen, zodat het gezelschap
kon repeteren? Dat kon, zeker gezien
mijn interesse in taal! Dat viel de
regisseur zo goed mee dat ik meteen
een rol toebedeeld kreeg voor het
volgende stuk. Sindsdien bracht
mijn passie me al overal: van een
figurantenrol in de film ‘Armageddon’
met Alain Delon tot meermaals in de
regiestoel.
RONNY VANDERSTRAETEN
Naarmate je ouder wordt (ik ben
nu 78), riskeer je steeds meer
omringd te worden door mensen
van dezelfde leeftijd. Maar als
stichter van mijn theaterploegje
heb ik er zelf voor gezorgd dat ik net
meer en meer contact kreeg met
jonge(re) mensen. Dat houdt mijn
geest jong en zo kan ik mee zijn met
deze steeds sneller veranderende
wereld, terwijl ik geniet van hun
vriendschap en meevoel hoe zij zich
inleven in de rollen die hen worden
toevertrouwd.
ALEX DERISON
Theater is het beste wat me ooit is
overkomen. Rijk word ik er niet van,
maar het is wel een toegangspoort
geworden tot een magische wereld
boordevol hoogdagen. Dankzij
toneel heb ik presentaties mogen
uitvoeren die anders nooit hun weg
naar mij gevonden hadden. Door
die kruisbestuiving maak ik nu al
jaren deel uit van vertelcollectief
Mandragora, waar ik met heel veel
plezier oude volksverhalen tot leven
breng. Vertellen tilt mijn acteren op,
het ene verrijkt het andere.
GWEN DEPREZ
Wij, mijn man Rik en ik, hebben
elkaar leren kennen op en naast
het podium van onze
toneelvereniging. Als dat geen
nieuwe deuren zijn! Daarnaast
zorgde theater ook voor de
uitbreiding van onze kennissenkring,
de durf om in het openbaar te
spreken én de heropbouw van mijn
zelfvertrouwen
MARTINE DE JAEGER
Mijn mama leerde op een oudscouts-kamp
de man kennen die
intussen mijn schoonvader is
geworden. Ze babbelden samen
over hun kinderen en de angst met
welk lief ze zouden thuiskomen!
Mijn mama vertelde hem toen dat
ik in een theatergezelschap wilde
spelen, en hij vertelde haar dat zijn
vrouw het Lofttheater in Wilrijk
organiseerde. Intussen zijn we 17
jaar, een man en 2 kinderen van 11 en
9 jaar verder. Je kan dus wel zeggen
dat theater niet gewoon een deur,
maar een hele kasteelpoort voor me
heeft geopend!
MARLIES KORTHOUDT
Toen ik in 2005 als acteur een cursus
volgde bij OPENDOEK geraakte ik
in gesprek over regisseren met de
voorzitter van een toneelgroep. Hij
vroeg me of ik toevallig geen zin had
om de volgende jongerenproductie
bij hen te doen. Sindsdien is regie
een ware passie van me geworden.
Elke deur die opengaat, is een kans.
Of je stapt erdoor, of je sluit de deur:
de keuze is aan jou. Ik heb er nog
geen moment spijt van dat ik toen
die deur geopend heb.
PETER DE PAUW
12 13

GLUREN BIJ
DE BUREN
Wat kunnen
Nederland en Vlaanderen
van elkaar leren?
Het mooie aan een gelijktalig buurland
zijn de eindeloze samenwerkingen die er kunnen
ontstaan. Hier en daar wat ruis op de buis door
verschillen in tongval of woordkeuze nemen we
er graag bij. Of dat dacht ik toch: nu blijkt het aantal
samenwerkingen maar schaars te zijn, vooral op het
vlak van theater. Ik besloot uit te pluizen hoe dat juist
kwam. Zo kwam ik terecht bij Leanne Heuwekemeijer,
gepassioneerd door het theater in de vrije tijd en
op zoek naar een manier om het nog meer te doen
groeien en bloeien in Nederland met de nieuwe
Stichting Visie AmateurTheater.
Hoe wordt het theater in de vrije tijd georganiseerd in Nederland?
Leanne: “Amateurtheater gebeurt lokaal en vanuit een passie. Meestal –
in Vlaanderen bijvoorbeeld – wordt dat georganiseerd en gesteund door
een landelijke koepel. Maar in Nederland is er de afgelopen elf jaar helaas
geen landelijke koepel voor amateurtheater meer. Daarom hebben we
afgelopen oktober opnieuw zo’n koepel opgericht met Stichting Visie
AmateurTheater en zijn we nu volop bezig aan het beleidsplan. We zullen
dus kijken hoe cultuurparticipatie vanuit de overheid ondersteund kan
worden. Daarvoor kijken we heel erg op naar OPENDOEK en gebruiken we
ze ook als inspiratiebron. Onze droom is om zo’n gevestigde instelling te
kunnen zijn die structureel gesubsidieerd is.”
Hoe ziet zo’n organisatie er dan idealiter uit voor jullie?
EMILY DE MEULEMEESTER
Leanne: “In een ideaal scenario hebben we geen landelijke koepel nodig.
Het mooie van amateurtheater is dat het er altijd is! Amateur komt van
het Latijnse amator, wat houden van betekent. Mensen zullen altijd van
theater houden, dus mensen zullen het altijd doen. Dat is misschien wel
wat het Nederlandse veld laat zien: we kunnen het ook zonder koepel.”
© Keith Montgomery
“Ik hoop dat Vlaanderen het
Nederlandse vrijetijdstheater
een beetje heeft gemist.”
“Dan kan je je afvragen: wat ga je als landelijke
koepel daaraan toevoegen? In die zin zijn we
eigenlijk een soort cheerleaders langs de
zijlijn. (lacht) Er zit al veel kracht binnen het
amateurtheater en die kracht willen we vooral
benutten. We weten niet precies hoe het veld
eruit ziet en het veld weet niet dat wij bestaan.
We beginnen dus met het samenbrengen van alle
ondersteuningsinstanties die er al zijn.”
“Op landelijk niveau hebben we de professionaliteit
en de kennis die we kunnen inzetten zodat mensen
in hun vrije tijd zo comfortabel en zo goed mogelijk
kunnen doen wat ze graag doen. Dan heb ik het
over het verzamelen van inspiratie en best practices bijvoorbeeld. En als er
specifieke vragen zijn, kunnen mensen contact met ons opnemen. Je kan
ons zien als de lijm in het versnipperde veld.”
Zijn er op dat vlak grote verschillen tussen Vlaanderen en Nederland?
Leanne: “Wat heel tof is in Vlaanderen is dat er in regio's wordt gewerkt
met regiocoördinatoren waardoor je al een heel sterk netwerk hebt.
Je weet wat er is, welke theatergroepen er zijn, wat ze spelen, waar ze
behoefte aan hebben. Dan kan je die passie makkelijker delen. Dat hebben
wij in Nederland niet, maar dat zijn we wel aan het opbouwen.”
“En Vlaanderen heeft heel mooie festivals. Die hebben we in Nederland
niet echt. Veel mensen ervaren dat als een gemis, omdat dat natuurlijk een
vorm van erkenning en ontmoeting is. Ook amateurtheater hoort thuis op
een podium en verdient publiek. Dat is ook zo mooi aan amateurtheater,
het heeft twee delen. Er is het sociale aspect, de ontmoeting; en dan is
er het artistiek aspect, het is een serieuze kunstvorm. Die wisselwerking
komt bij festivals mooi samen.”
“Wij willen met onze Stichting
Visie AmateurTheater cheerleaders
aan de zijlijn worden.”
Zijn er bepaalde aspecten van het Vlaams theater in de vrije tijd die jullie
in Nederland willen implementeren?
Leanne: “Sowieso het beeld dat amateurtheater meer leeft. Dat het
gezien wordt, dat het er mag zijn. Op zich hebben wij al veel van die losse
elementen die je ook in Vlaanderen ziet, maar we moeten dat aan elkaar
plakken. We zullen nooit een OPENDOEK kunnen zijn, we hebben die
overheidssteun simpelweg niet. Maar het is wel erg inspirerend dat het
er is. Hoe OPENDOEK opereert, bevestigt dat wat wij nu doen de moeite
waard is. Het helpt om te zien dat het kan, dat we niet gek zijn.” (lacht)
Nu misschien wat meer over dat artistieke: hoe ziet het amateurtheater
zelf er in Nederland uit?
Leanne: “Daar één antwoord op geven is moeilijk, het veld is
zo versnipperd. Maar als ik er één moet kiezen, zou ik zeker het
studententheater in Nederland zeggen. Dat heeft wel een eigen landelijke
koepel waar studententheatergezelschappen aan verbonden zijn en
daar gebeuren hele gave dingen. Het toffe is ook dat niet elke vereniging
verbonden is aan een universiteit, maar eerder aan een stad. Dat zorgt
voor verbinding tussen universiteiten onderling.”
“Wat ook leuk is, is de werking van het Internationaal Theater Amsterdam.
Zij zijn eigenlijk een schouwburg met een eigen theatergezelschap in huis.
Omdat ze dat hebben, kunnen ze de set van hun voorstellingen meerdere
dagen laten staan. Zij nodigen dan amateurtheatergroepen uit in hun
theater om in die professionele set te werken. Dat zijn voorbeelden die we
mee willen nemen en breder willen verspreiden in Nederland.”
Wat kan Vlaanderen nog leren van Nederland?
Leanne: “Interessante vraag. Vlaanderen is in die
zin gewoon al heel progressief. Alleen al door het
te hebben over theater in de vrije tijd in plaats van
over amateurtheater. Door niet enkel te focussen
op verenigingsverbanden maar heel open en
toegankelijk te zijn. Dus ik kan niet onmiddellijk iets
bedenken.”
“Nederland heeft vooral veel van Vlaanderen
geleerd en ik hoop dat Vlaanderen ons ook een
beetje heeft gemist. Dat Vlaanderen een koepel in
Nederland heeft gemist om mee te sparren, om mee
samen te werken, om mee uit te wisselen. Hopelijk
kunnen wij die rol snel genoeg vervullen. We
kunnen niet wachten tot we samen als gelijken rond
de tafel kunnen zitten. En ik weet dat OPENDOEK
daar ontzettend voor open staat, dus dat is een
heel erg fijn vooruitzicht.”
Leanne Heuwekemeijer © TPJ Verhoeven
14 15

THEATER ALS TOEGANGSPOORT TOT M/V/X
Uit de kast op het podium
Marie ervaarde theater als toegangspoort
tot iemand die al bijzonder dicht bij haar
stond. Met z’n tweeën blikken ze terug op
die ervaring. Hij op het podium, zij in de
zaal.
MARIE DE BEUL
Dichtbij komt soms van ver
Hij had er me weleens over verteld. De Italiaan die hij had
ontmoet op een markt in Rome en het liefdesverhaal dat
daaruit ontsprong. De man in kwestie had een andere naam
gekregen, maar toen ik de korte inhoud van de voorstelling
las, herkende ik het verhaal meteen.
Voor veel vrienden en familie was Johannes’ voorstelling
zijn coming-out - een term die hij zelf erg ouderwets
vindt. En hoewel ik zelf wel al flarden van de romance had
gehoord, maakte de voorstelling ook bij mij veel los. Anders
dan bij de gesprekken die ik met Johannes had gevoerd
en de verhalen die ik met hem had gedeeld, spande er zich
nu een tiental meter tussen ons uit. Anders dan toen kon
ik nu geen vragen stellen, geen lach beantwoorden, geen
tranen drogen. Ik kon alleen maar zitten, luisteren en me
laten meevoeren. Zo gaat dat met theater. Niemand heeft
een keuze: alle stoeltjes drijven mee op de golven van een
vertelling. Weerstand is zinloos.
Gek genoeg zorgden die meters afstand net voor nabijheid.
Met ‘Zonderlingen’ had Johannes een onvoorwaardelijke
ruimte voor zijn verhaal gemaakt. Ik voelde dat hij zich
daar, op het podium, met meer vrijheid kon uiten dan in een
persoonlijk gesprek. Net die echtheid voelde voor sommige
familieleden ook een beetje wrang. Was onze band dan niet
sterk genoeg om dit verhaal zonder omwegen te delen?
Maar uiteindelijk draait het niet om wie wat op welke
manier durft delen. Het gaat om op welke manier iemand
iets wil delen. En bij ‘Zonderlingen’ was het overduidelijk:
dankzij theater kwam Johannes’ verhaal op de meest
intense manier bij ons binnen. Wij stapten het stuk binnen
en maakten het met hem mee. Die avond was theater mijn
toegangspoort tot een stukje van hem. En ik wist: dichtbij
komt soms van ver.
bij hem speelde. “Achteraf gezien wilde ik het niet letterlijk
vertellen. Maar ik wilde wel het verhaal delen. Dat was iets
wezenlijks dat ik niet verborgen wilde houden.”
Met ‘Zonderlingen’ wilde Johannes dus vooral een
prangend verhaal delen, eerder dan zijn seksuele oriëntatie
uitroepen. En net omdat dat tweede onderdeel uitmaakt
van het eerste, voelde de voorstelling zo ongedwongen. Er
was kwetsbaarheid op het podium, maar die was niet naakt.
Het stukje van zichzelf dat Johannes vrijliet, was mooi
aangekleed met woorden en noten en danspassen. Het zat
zo warm ingeduffeld in een verhaal. “Ik denk dat er geen
betere manier was om dat deel van mij te verwerken, in alle
betekenissen van dat woord.”
Veilig ingewenteld
Theater bleek inderdaad de perfecte geleider voor alles
wat Johannes kwijt wilde aan de wereld. “Wat ik zo stom
vind aan een coming-out is dat het zo plastisch is. Ik word
verliefd op dat en niet op dat. Daar kon ik nu omheen, want
ik kon er een groot verhaal over de liefde aan vasthangen. Ik
kon die boodschap wentelen in de allergrootste emoties.”
Of hoe verhaligheid altijd weer de beste honing is.
Theater was niet alleen een dankbaar kanaal voor hem als
maker, maar evengoed voor de toeschouwer. Want samen
met Johannes vraag ik me af: wat moet je eigenlijk zeggen
tegen iemand die zich out? Het is moeilijk om uit de kast
te komen, maar het is ook moeilijk om erop te reageren.
“Omdat dat nu in een jasje van een volledig verhaal zat, was
het veel makkelijker. Je zit veilig en donker op je stoel en je
hebt de tijd om die emoties zelf te beleven. En daarna kan je
ervoor kiezen om er wel of niet over te praten.”
Op een vrijdagavond ging ik naar zijn eerste solovoorstelling kijken. In ‘Zonderlingen’
vertelde mijn neef, Johannes Wirix-Speetjens, een Italiaans liefdesverhaal. Terwijl dat
voor de gemiddelde toeschouwer in de zaal een poëtische fantasie onder een witte parachute
was, beschouwde ik het als de eerste openlijke vleugelslagen van zijn homoseksualiteit in
de wereld. Drie jaar later vraag ik hem of dat ook echt zo was.
Marie en Johannes
Theater als coming-out?
Ik vroeg me af of de voorstelling voor hem toen ook als
toegangspoort aanvoelde. Johannes vertelt me van wel:
“Ik denk dat we met theater dingen kunnen vatten die in
het dagelijkse leven geen plaats krijgen. Kunst is een
wereld om elkaar daarin op te zoeken.” Zijn voorstelling
heeft hem dichter bij zichzelf én zijn geliefden gebracht,
zegt hij. “Er kwam een ongelooflijke kwetsbaarheid los
bij het publiek.”
Toch hebben we die toegangspoort anders beleefd. Ik
interpreteerde ‘Zonderlingen’ als een bewuste coming-out
in artistieke verpakking. Drie jaar later vertelt Johannes me
dat hij het niet zo heeft geschreven. De queer gemeenschap
verzet zich steeds meer tegen de verwachting van de
maatschappij om officieel uit de kast te komen. Johannes
legt me uit dat dat als een soort bevestiging aanvoelt: hé,
ik wijk af van de norm! Nu beseft hij dat die weerstand ook
Jij bent de poort
En zo zette Johannes, wat mij betreft, echt een poort open.
Dat voelde hij zelf ook: “Als je de kracht durft hebben om
kwetsbaar te zijn op een podium, krijg je daar enorme
kwetsbaarheid voor terug. Hoe persoonlijker jouw verhaal,
hoe universeler het kan worden.”
Maar hij ziet ook het omgekeerde gebeuren. Aan de kant
van de toeschouwer gaan er ook deuren open. “Voor
mij is theater per definitie een toegangspoort. In die
zin denk ik dat er geen slechte voorstellingen bestaan.
Want een voorstelling die je niet interesseert is dan
weer een toegangspoort tot het niks, tot verveling of tot
uithoudingsvermogen.”
Aan het eind van ons gesprek herinnert Johannes zichzelf
aan de kracht van zijn eigen kwetsbaarheid op een podium.
“Als jij de toegangspoort durft te zijn, dan kan theater ook
een poort voor de ander worden. Jij bent de poort.”
16
17

SPLITSCREEN
Charlotte Maes (1999) schrijft en redigeert.
Ze studeerde taal- en letterkunde en
theaterstudies, en speelt sinds haar
veertiende toneel in haar vrije tijd.
Vandaag alweer zo lang handen tot vuisten gebald dat
kleine rode streepjes mijn palmen maakten
zo lang gebibberd – gebeefd – dat het leek alsof
de streepjes geen streepjes maar zeeën en
mijn lijf een storm
een vloed.
Tot koude tenen in warme knieholtes en
zachte zinnen uitgestrekt
(Je zegt dat Australische vogelbekdieren altijd alleen reizen,
dat de pootjes naast mijn ogen het allermooiste maar dat wij
gemaakt zijn om op elkaar te wachten)
tot de pijn niet meer zo heftig was dat
ik amper kon ademhalen
tot mijn ribbenkast (wil je de volgende keer meevaren?) een zeil
'Venetië in de sneeuw' - Noordteater © Dirk Vermeylen
'Veronica's kamer' - Kunst en Geest Westerlo © Johan Wynants
18 19

GEEN REPETITIEPLEK?
FARENDO TO THE RESCUE!
'De Loonsverhoging' - Lucky Leo © Alain Vanhove
Nieuw platform FARENDO helpt je om ruimtes te vinden
Hoe zal het platform FARENDO werken?
Jafar: “Individuen of gezelschappen kunnen een account aanmaken om
ruimtes ter beschikking te stellen met een toegankelijke maandelijkse
abonnementsformule. We hebben daarvoor gekozen, omdat we de
mogelijkheid willen openlaten om de ruimtes (zo goed als) gratis met elkaar
te delen of aan een bepaald tarief te verhuren.
Wie ruimtes wil aanbieden, moet een omschrijving en een aantal
foto’s toevoegen, naast bepaalde services die erbij komen (zoals een
koffieapparaat) en de beschikbaarheden. Zodra dat gepubliceerd is, krijgen
andere gebruikers de ruimte te zien en kunnen ze een boekingsaanvraag
doen. Je zal als Host altijd de mogelijkheid hebben om een boeking wel of
niet te accepteren. We zullen tot slot ook een verzekering aanbieden voor
beide partijen waardoor het wel de moeite is om het via het platform te
doen.
OPENDOEK-leden die hun ruimtes ter beschikking stellen of een ruimte
zoeken via FARENDO krijgen een korting van 25% op hun maandelijkse
abonnementsprijs. Je betaalt dan 9 euro per maand (in plaats van 12 euro
per maand). Iedereen die een account aanmaakt op FARENDO kan de
eerste maand van het abonnement gratis uitproberen. Vraag je persoonlijke
voucher op via info@opendoek.be.
Kunnen we FARENDO dan op onze smartphone
gebruiken?
Ja, je kan het platform gebruiken op je favoriete
browser. Of dat nu op je vaste computer, laptop
of smartphone is. Er is voorlopig nog geen
mobiele app van FARENDO. Maar afhankelijk
van het succes van het platform bekijken we in
de toekomst of een app nuttig is.
FARENDO is nu beschikbaar. Neem een
kijkje op www.farendo.be. Benieuwd
hoe FARENDO werkt? We organiseren
binnenkort een webinar en gidsen je
door het systeem. Hou onze socials,
www.opendoek.be of de nieuwsbrief
goed in de gaten. Daar lees je snel meer.
Repetitieruimtes vinden is geen evidentie voor gezelschappen, om nog maar te zwijgen
over decorstukken, materialen en kostuums. Soms vind je zelfs niet eens genoeg
mensen om mee te spelen. Hoe los je dat op? Met het nieuwe deelplatform FARENDO!
OPENDOEK ontwikkelde samen met deelplatform Cocom en het
Vlaamse steunpunt voor cultureel erfgoed FARO een digitale
ontmoetingsplaats om ruimtes te delen: FARENDO. Later wordt het
uitgebreid met de mogelijkheid om ook materiaal uit te wisselen én
talenten uit de buurt te vinden. Een eerste kennismaking! Rune Wittouck
gaat in gesprek met Jafar Bedja (founder en CEO van Cocom).
Hoe zijn jullie op het idee van een deelplatform gekomen?
Jafar: “Met Cocom (‘Connecting Communities’ en cocon) hebben we een
aantal jaar geleden een space-sharing-applicatie uit de grond gestampt,
vanuit enerzijds het ruimtetekort in de stedelijke context en anderzijds
de beschikbare, maar onderbenutte ruimtes. Via de Airbnb-achtige
site kunnen die ruimtes toch flexibel worden verhuurd of gedeeld voor
verschillende doelgroepen.
Een tijdje geleden kwamen we dan OPENDOEK en FARO tegen bij een
initiatief van de Vlaamse overheid om ondernemingen en sectoren
te ‘vergroenen’. Tijdens één van de workshops
hoorden we de bekommernissen van de
theatergemeenschap. Enerzijds zijn er veel lege
repetitieruimtes, anderzijds zijn veel mensen net
op zoek naar ruimtes. En wij zaten dus met de
mogelijkheden van onze app die multi-inzetbaar
is voor verschillende communities. Dat was een
mooie match! Na een aantal gesprekken zijn we tot
FARENDO gekomen, een samenvoeging van FARO
en OPENDOEK.
Onze expertise stelt ons bij Cocom in staat om goed
te identificeren wat de noden van de doelgroepen
zijn en hoe we dat moeten vertalen naar het
platform. We beginnen dus met onze basis-software
die we dan specifiek verfijnen, in dit geval voor het
theater in de vrije tijd.”
20 21

DE MUZE:
ONTROEREND GOED
“ZACHTHEID HEEFT OOK IETS POLITIEKS”
NIELS NIJS
In De Muze komen opmerkelijke theatermakers aan het woord die gezelschappen
kunnen inspireren. Voor dit nummer zijn dat Alexander Devriendt en Aurélie Lannoy
van theatergezelschap Ontroerend Goed. De zon straalt wanneer we het binnenplein van
het STAM-café in Gent betreden. Alexander en Aurélie stralen ook. Hun voorstelling
'Fight Night' wordt laaiend onthaald. Hoewel de voorstelling al in 2013 voor het eerst
te zien was, speelt ze nu opnieuw. En dat doet hen reflecteren over de weg die het stuk
heeft afgelegd, maar ook over zichzelf als gezelschap en als mensen.
Ontroerend Goed © Jean-Pierre Fack
De kracht van interactie
Waar gaat jullie voorstelling over?
—
Alexander: “Het is lang geleden dat we ‘Fight Night’ maakten.
Het basisprincipe is dat het publiek de acteurs weg kan stemmen.
Onze toeschouwers krijgen stembakjes mee in de zaal en zij
kiezen welke acteur als enige overblijft op het einde van de
voorstelling. Wie de verkiezing wint, zeg maar. Er zijn zo vijf
stemrondes in de voorstelling en tussen elke stemronde krijgen
de acteurs de kans het publiek te overtuigen met debatten,
speeches… Het gaat over stemgedrag en democratie.”
Aurélie: “Vaak projecteert het publiek de politieke issues in dat
land op de voorstelling. Zo wordt de voorstelling steeds een
barometer voor de democratie van een land.”
Alexander: “Dit opent ook deuren voor interessante gesprekken
in de foyer achteraf, zowel met jongeren als volwassenen. Ik
vind daar het voordeel van theater in zitten. Het is voor een uur
de tijd een moment van reflectie. Hoe zou ik stemmen als het
geen realiteit was? En wat leert me dat als ik dan effectief in het
stemhokje een bolletje moet kleuren?”
“De reacties op onze voorstelling
zijn een barometer voor de
democratie van een land”
AURÉLIE LANNOY
Aurélie: “Je bent ook beschermd door de manier waarop de
voorstelling is georganiseerd. Het is een uitnodiging om deel te
nemen aan de voorstelling. Daar zijn we bij Ontroerend Goed ook
heel goed in geworden. Bij ‘Fight Night’ heb je 300 individuen in de
zaal, maar dat blijven personen. Als mensen naar een interactieve
voorstelling komen, hebben ze een bepaalde kwetsbaarheid. Bij
‘The Smile Off Your Face’ bijvoorbeeld zit het publiek heel dicht
bij ons. We spelen de voorstelling letterlijk voor één persoon per
keer. Dan ligt er heel wat verantwoordelijkheid bij ons om hun
emotionele veiligheid te waarborgen.”
Alexander: “We zijn wel verzacht in die interactie. In 2011 maakte
ik een voorstelling ‘Audience’ waarin ik een camera op het publiek
richtte. Nu hanteer ik een soortgelijke techniek, maar gebruik ik
de camera helemaal anders. Toen zoomde de camera in, nu is het
niet meer zo intrusief en toont het gewoon wie er in de zaal zit.
Even spannend, maar zachter.”
Hoe komt het dat jullie ‘zachter’ zijn geworden in jullie aanpak?
—
Alexander: “We moeten de mensen niet meer wakker schudden.
Ze zijn al wakker! Ze weten al dat het niet goed gaat met de
wereld.”
Ontroerend Goed © Jean-Pierre Fack
Aurélie: “De vraag is hoe we er nu mee om moeten gaan. De
middelen moeten dus ook niet meer zo extreem zijn. Zachtheid
heeft ook iets politieks. Zachtheid en schoonheid hebben een
kracht die verandering teweeg kan brengen. En zo kunnen we
ons focussen op verbinden. Ik denk dat wereld af en toe wel wat
verbinding kan gebruiken.”
Alexander: “Ik vind het mijn taak om als kunstenaar mijn eigen
wereldbeeld te bevragen, maar ook dat van de bezoeker. Door
de huidige focus op complottheorieën hebben we helemaal
geen aandacht meer voor verbinding. Daarom is het voor ons
net nu provocatief om mensen te bedanken dat ze er zijn,
samen. ‘Thanks for Being Here’ is dan ook de titel van onze
nieuwe voorstelling. Ik blijf het wereldbeeld bevragen, maar
dat hoeft niet per se meer in de frictie te zitten. Het is bijna
provocatief om een situatie te gaan opzoeken waarin twee
mensen die politiek lijnrecht tegenover elkaar staan, toch
begrip voor elkaar kunnen tonen. ”
Radicaal internationaal
Die verbinding gaan jullie ook bijna letterlijk aan. ‘Fight Night’
heeft een indrukwekkende internationale speellijst?
—
Alexander: “We wilden de voorstelling niet maken met een
paar Vlamingen over de democratie van België. We wilden
hem maken met één Iers-Australische, één Joods-Griekse
persoon die in Australië woont... Ik denk niet vanuit: Ik ben een
kunstenaar, en Vlaming. Ik denk: Ik ben een kunstenaar en ik
maak werk vanuit mijn gedachten als mens. Ik leer meer door
het ontdekken en herkennen van patronen dan het isoleren van
één specifieke situatie.”
22 23

Aurélie: “Weet je nog de eerste keer in Marokko?”
Alexander: “Ja! De eerste keer dat we met Ontroerend Goed in het
buitenland speelden, was in Marokko. We speelden in Marrakech,
maar ook in een paar kleine dorpen. Iemand zou ons daar helpen
om de voorstelling aan te passen. Eerst de muziek, dan de figuur
van Sinterklaas en zo verder... De voorstelling veranderde echt,
maar de essentie bleef dezelfde. We hebben daar een verbinding
gevonden met een cultuur waar we niet veel gemeen mee hebben.
En daar heb ik gevoeld: Dit wil ik graag.”
Aurélie: “We koesteren dat ook. Als we voelen dat we in een deel
van de wereld al even niet meer gespeeld hebben, willen we dat
meteen herbekijken.”
“Ik wilde onderzoeken welke trucs
en tactieken politici gebruiken, niet
de problemen die ze aankaarten”
ALEXANDER DEVRIENDT
Alexander: “En als je iets maakt in één land en dat werkt,
dan neem je dat mee in je volgende maakproces. Dat breder
referentiekader dat je opbouwt, verruimt heel veel.”
Aurélie: “Je voelt dat we allemaal maar mensen zijn. En dat
werkt verbindend.”
Alexander: “Die bevraging is zo belangrijk. Wat is een
aanname en wat is echt menselijk? Je gaat een gesprek
ook op een andere manier aan als je vertrekt vanuit de
gelijkenissen tussen culturen. Je hoeft niet steeds van het
verschil uit te gaan.”
Zijn er grote verschillen tussen hoe mensen uit
verschillende landen op de voorstelling reageren?
—
Aurélie: “Op een bepaald moment praten we in ‘Fight Night’
over een beer. Dat komt van een campagne van
Ronald Reagan die het over Rusland had. Die beer
symboliseerde daar het gevaar. Ons internationaal publiek
spreekt ons na een voorstelling altijd aan: Oh, jullie hebben
het voor ons aangepast! Maar dat is niet zo! Elk land interpreteert
die beer steeds op zijn eigen manier.”
Alexander: “Als je in Rusland speelt, dan staat de beer voor
Poetin; in Hong Kong voor China; in Europa migratie…”
Aurélie: “Of de angst voor extreemrechts!”
Alexander: “Met de voorstelling wilde ik onderzoeken wat de
trucs en tactieken zijn die politici gebruiken, eerder dan over
welke sociale problemen ze het hebben. En die principes hebben
we gebruikt. Het principe van de underdog, het principe van de
zelfzekere, de BV die zich verkiesbaar opstelt...”
“In Rusland verzon de computer
elke avond zelf de resultaten bij
elkaar: een perfecte metafoor voor
het systeem”
ALEXANDER DEVRIENDT & AURÉLIE LANNOY
Aurélie: “Mensen stemmen doorheen de voorstelling op hun
favoriete kandidaat. In het begin zie je enkel het lichaam en moet
je al een eerste keer stemmen. Ik heb gemerkt dat in Frankrijk en
België Charlotte De Bruyne altijd de eerste ronde won. De drie
mannen en ik nooit (lacht). In Amerika was op een gekke manier
altijd ik diegene die de meeste stemmen kreeg in de eerste ronde.”
Alexander: “Er zit ook een vraag in de voorstelling die peilt
naar hoezeer je jezelf als seksistisch, racistisch of agressief
zou inschatten. In landen als Australië en Amerika erkent bijna
iedereen dat ze wat racistisch zijn, maar hier in België ontkennen
mensen dat. In Hong Kong ook. In het begin ben je gefocust op de
verschillen, maar hoe meer we spelen, hoe meer de gelijkenissen
opvallen. Zelfs in een land als Hong Kong waar de cultuur heel
anders is, herken je de patronen. De patronen van de underdog,
de afstraffing van arrogantie... In onze voorstelling ‘£Y€$’ zagen
we dat ook. Het gaat over gokken. In sommige landen wordt dat
gezien als iets spannends, in andere als iets negatiefs.”
De tand des tijds
De voorstelling zag het licht in 2013 en speelt nu opnieuw.
Merken jullie dat de tijden veranderd zijn?
—
Aurélie: “Voor mij is de voorstelling nog altijd even sterk als
toen. We hebben wel een paar aanpassingen gedaan, omdat
de wereld verandert en sommige dingen niet meer fair zijn
om te vragen of zeggen. Dat is belangrijk voor ons.”
Alexander: “We trekken nu in september naar Amerika
om daar te gaan touren. De laatste keer dat we er waren,
was Trump nog niet verkozen. Nu keren we terug en ben
ik benieuwd welke gesprekken we daar met het publiek
zullen voeren. Je voelt wel dat ‘Fight Night’ een middel is
om de democratie te gaan bevragen, en we merken dat
die democratie de afgelopen tien jaar heel wat scherper is
geworden. Kijk maar naar onze Noorderburen.
Binnen enkele jaren stemt België opnieuw.
Komt er een ‘Fight Night’ 3.0?
—
Alexander: “Ik zou nu geen 'Fight Night' meer maken. Wat
niet wil zeggen dat we geen mooie herinneringen hebben
aan 'Fight Night'. Ik ben blij dat de voorstelling nog relevant
is, maar als maker wil ik intussen een nieuwe boodschap
uitdragen: zoals we daarnet al aanhaalden, minder frictie
opzoeken.”
“Tijdens de repetities in Rusland, zo’n zes jaar geleden,
voor de oorlog met Oekraïne, kregen we problemen met
het computersysteem. We vroegen aan de productie of
ze dat konden oplossen en dat was geen probleem. Een
paar maanden later kwam ik naar de voorstelling kijken en
herkende ik wat er gebeurde op scène. Het stemgedrag van
de hele voorstelling kwam 100% overeen met wat ik tijdens
de repetities had gezien. Ik vroeg wat er aan de hand was en
het antwoord was: “Yeah, the computer system doesn’t work,
so we just rig them.” (lacht)
Aurélie: “En elke avond bedacht hij andere resultaten. Dat is
natuurlijk een perfecte metafoor voor het systeem.”
Aurélie: “Uiteindelijk voel je dat de verhouding tussen geld en
hebzucht voorvaderlijk is: dat het principes zijn die in onze genen
zitten. Dat die via de cultuur wordt doorgegeven, ook al is die
verschillend.”
Alexander: “Natuurlijk zijn er ook verschillen. Als we ‘Wijven’
hier speelden, werd het met de grond gelijk gemaakt omdat
we zogezegd niet voorbij de clichés geraakten. In het Verenigd
Koninkrijk kregen we vijf sterren van de BBC.”
Het gesprek loopt op z’n einde wanneer de zon haar hoogste
punt bereikt. We wandelen samen naar een groene oase
waar we nog een paar foto’s nemen wanneer collega’s van
Ontroerend Goed ons tegemoet wandelen. Voor even voelt
het alsof de wereld goed draait. Iedereen in verbinding staat
en we enkel onze gelijkenissen vieren. En laat dat de kracht
van Ontroerend Goed zijn.
Ontroerend Goed © Jean-Pierre Fack
24 25

(ON)WERELDSE TAFERELEN
WIST JE DAT?
FRANK WERTELAERS
Concert van Queens of the Stone Age in Sondershausen © Matthew Field
1ZOUTE BEPROEVINGEN
Salar de Uyuni in het zuidwesten
van Bolivia is met een oppervlakte van
10.582 km² de grootste zoutvlakte ter
wereld, gelegen op een hoogte van
3.650 meter. Een traditioneel theater
is het niet, maar de fenomenale vlakte
is toch regelmatig het decor van
indrukwekkende voorstellingen. En nu
we toch in Zuid-Amerika zijn, neem ik je
ook even mee naar de Opera de Arame
van Paraná in Brazilië. Het theater ligt
in een stadspark op de plek van een
oude steengroeve. Het is gebouwd in
het midden van een kunstmatig meer
en als het ware gegraveerd middenin de
natuurlijke rotsstructuren.
De locatie van een voorstelling is van wereldbelang voor
jouw theaterervaring. Kunst in vervallen containers,
begraafplaatsen, onder water of zelfs op de trein… Het kan
allemaal, en heel af en toe brengt het je op plekken die zo
onwerelds zijn dat het haast niet te bevatten valt.
Lees hieronder de meest spraakmakende locaties.
Nog meer zout vinden we in het Duitse
Sondershausen: in de belevingsmijn
van de gemeente vind je de diepste
concertzaal ter wereld. Bezoekers gaan
met de putkooi naar beneden tot een
diepte van 670 meter. Daar kunnen
ze in een open vrachtwagen
10 kilometer door de gangen rijden, een
ondergrondse zoutglijbaan uitproberen
of een boottocht op een ondergronds
zoutmeer maken. Maar er is dus ook
een concertzaal én een zaal voor
theatervoorstellingen. Wat je er ook
ziet, “diep” wordt het in elk geval.
2BUITENAARDS CONCERT
Astronauten die een hele voorstelling
spelen of een monoloog opvoeren in
de ruimte? Nee, zover is het nog niet
gekomen, maar er zijn wel al enkele
initiatieven geweest waarbij kunst en
ruimtevaart samenkomen. In 2013 nam
astronaut Chris Hadfield bijvoorbeeld
een iconische eigen versie van David
Bowie’s ‘Space Oddity’ op. Dat filmpje
triggerde een zekere Tom Cruise
om eens met NASA te gaan praten,
om te horen of het internationaal
ruimtestation misschien als decor kon
dienen voor een volgende ‘Mission
Impossible’-film.
Maar ook live zijn er al interventies van
outer space geweest… In 2018 speelde
de Duitse astronaut Alexander Gerst
een stukje melodie mee tijdens een
concert van de rockband Kraftwerk
vanuit het ISS, 400 kilometer boven
de aarde! Hij deed dat met een tablet
met een synthesizer-app die hij had
meegenomen naar de ruimte. Het was
een waanzinnig technische inspanning
en tot het allerlaatste moment bleef het
razend spannend of het wel zou werken.
Maar het is de muzikanten gelukt om
samen het nummer ‘Spacelab’ te spelen,
na een nauwkeurige berekening van
het tijdsverschil tussen de aarde en het
ruimtestation. Ingenieus!
IKEA Heights © MTV
3MEUBELKOMEDIES
Nu reizen we iets minder ver van huis, van een scène in IKEA. Dat was zo’n
naar een huiselijke setting die we
succes dat ze 3 jaar later besloten om
allemaal wel kennen: de IKEA-winkel! De - in ware guerillastijl - een komische
doolhofachtige indeling en inspirerende melodramatische webserie te maken
kamers bieden een verrassend decor voor in een IKEA-winkel in Burbank,
een artistieke ervaring. De verschillende Californië. Het project kreeg de naam
afdelingen, van woonkamers tot keukens, ‘Ikea Heights’ en volgde de levens van
kunnen als een natuurlijke set dienen
personages die te maken kregen met
voor uiteenlopende taferelen. Het publiek ontrouw, schulden en familiegeheimen,
beweegt zich door de winkel van scène allemaal tegen de achtergrond van de
naar scène, een immersieve reis door een showrooms. Die unieke setting, waarbij
verhaal. De vele meubels en accessoires de nietsvermoedende shoppers deel
in de winkel kunnen alles nog meer tot uitmaakten van de scène, gaf de serie
leven wekken.
een bijzondere charme en humor. Zo zie
je maar hoe een alledaagse plek plots
Het is net dát potentieel dat het MTVprogramma
‘The Real World’ opmerkte De 7 afleveringen zijn trouwens nog
een podium kan worden voor verhalen.
in 2006. Ze maakten toen een parodie altijd op YouTube te vinden.
Alexander Ponomarev tussen de pinguïns © Antarctic Biennale
4ONDER NUL
Antarctica is het enige continent waar
nog geen échte theatervoorstelling
is gespeeld. Internationale regels
voor natuurbehoud zorgen voor
allerhande beperkingen. Bezoekers
moeten bijvoorbeeld hun bovenkleding
stofzuigen en hun zakken controleren
op zaden, kruimels en andere vreemde
elementen voordat ze voet op vaste
grond mogen zetten.
Maar in 2017 kwam men voor het eerst
wél dicht bij een optreden met een
expeditie die de “Antarctische Biënnale”
werd genoemd. De gepensioneerde
Russische duikbootkapitein Alexander
Ponomarev ontpopte zich tot
multidisciplinair artiest. Samen met
tientallen andere artistieke zielen van
over de hele wereld bouwde hij op
Antarctica installaties uit en voerden
ze samen performances uit. Die
hadden ze grondig voorbereid op het
expeditieschip, dat een soort drijvende
studio moest voorstellen. Het opstellen
en (vrijwel meteen) afbreken werd
uitvoerig gedocumenteerd. Sommige
werken werden later op de Biënnale
van Venetië tentoongesteld in het
Antarctische paviljoen, samen met een
documentaire over deze expeditie.
Wat je wél kan doen op Antarctica is
naar de film gaan! Meer bepaald naar
de cinema Latitude 90˚ INCAA Space
(INCAA is het Spaanse acroniem voor
Nationaal Instituut van de Cinema en de
Audiovisuele Kunsten, nvdr.). Het opende
in 2005, sloot de deuren in 2018, maar is
in 2021 heropend. Zo kunnen goede films
de saaie en eenzame poolexpedities
toch wat opleuken. Ik raad je wel aan om
je warmste kleren aan te trekken, want
zo lang stilzitten in de vrieskou lijkt me
geen pretje!
26 27

ODE AAN DE DEURENKOMEDIE
PETER DE PAUW
Deurenkomedies worden door sommigen afgedaan als goedkope humor die niet meer past
in deze tijdsgeest. Terwijl anderen ze juist prijzen als een ultieme vorm van vermaak die ons
wegtrekt van de slag van de dag. Peter De Pauw sluit zich aan bij die tweede groep.
Van alle komedies geniet ik het meest van deurenkomedies. Met warme
nostalgie denk ik terug aan de legendarische kluchten van Piet Bambergen
en het Theater van de Lach van John Lanting. Als kind zat ik voor de
televisie en surfte mee met de lachgolven en de uitgelaten reacties van
de zaal. De vaardigheid waarmee deze acteurs het publiek in de juiste
stemming brachten en dit twee uur lang volhielden, getuigt van echt
vakmanschap. De energie die zij in hun optredens stopten, werd keer op
keer in veelvoud teruggegeven door het publiek.
RE
PER
TOIRE
Larry Shue
DE BUITENLANDER
“Regen! Ik werd ongerust toen ik
een man zag die van elke diersoort
twee stuks op een boot zette.”
KOMEDIE
2D/5H
Ieder nummer grasduinen we in de collectie van de Theaterbib van OPENDOEK,
op zoek naar interessante teksten. Toch je gading niet gevonden? Neem dan een kijkje
in onze catalogus. Alle besproken teksten kan je lenen via bib.opendoek.be
We volgen de genderaanduidingen van personages zoals aangegeven door de auteurs.
FERNAND COREMANS, PETER DE PAUW, BASTIAAN MALCORPS EN DE VLAAMSE THEATERAUTEURS (VTA)
Charlie wordt door zijn vriend Freddy overtuigd om een weekendje door te brengen in
het pension van Betty. Charlie is echter zo’n vat vol zenuwen dat hij tegen niemand durft
te praten. “Geen probleem”, zegt Freddy. “We vertellen Betty dat je geen Nederlands kan,
dan laat iedereen je gerust.” Het gevolg is dat het hele dorp voor Charlies neus gênante
geheimen begint te vertellen of clandestiene afspraken komt maken. En sommige geheimen
zijn te groot om te bewaren.
Een origineel idee voor een komedie, vol personages die met liefde geschetst zijn. Voor
groepen die uit minder vanzelfsprekende situaties humor kunnen puren. (BM)
Een echte deurenkomedie heeft natuurlijk veel deuren in gebruik:
kastdeuren, vensters, kofferdeksels... Die deuren dienen in een
deurenkomedie niet als inkom, maar vooral als buffer om mensen en dingen
buiten te houden of achter te verstoppen. Problemen die uit het zicht zijn
en voor het hoofdpersonage niet (meer) lijken te bestaan. Uiteraard komen
deze problemen als een boemerang en met meer tegelijk (opnieuw) binnen.
Julia Engelen
WHAT’S UP JAMES
De butler en de secretaresse van een bekend theaterproducent lusten elkaar rauw.
Om een grote sponsor van hun baas niet te verliezen, besluiten ze om zich voor te doen
als de theaterproducent en zijn vrouw. Maar de leugen wordt al snel moeilijk vol te houden.
James moet zich in duizend bochten wringen om alles tot een goed einde te brengen.
Ook professionele theatergroepen hebben het genre herontdekt. Of is het
eerder uit commercieel oogpunt, omdat een goede komedie altijd verkoopt?
Hoe dan ook, de Whitehall-komedies van Ray Cooney, John Chapman
en Tony Hilton, evenals deurenkomedies als ‘Boeing Boeing’ van Marc
Camoletti en ‘Noises Off’ van Michaël Frayn, blijven hun kracht behouden.
Dat is echter alleen het geval als ze goed gespeeld worden. En daar wringt
soms het... deurtje.
Het belang van ernst
Een deurenkomedie slaagt alleen als elke speler zijn personage ernstig
neemt. De acteurs moeten een scherpe komische timing hebben en
tegelijkertijd hun personages geloofwaardig neerzetten. Het is een delicate
balans die veel oefening en toewijding vergt. Zodra iemand te veel de clown
gaat uithangen, verzandt het spel in flauwe kolder. Een dikke bril en een
grappige loopstijl zijn niet voldoende om het publiek te vermaken.
Zoals Steve Kaplan opmerkte, is het beste komische personage iemand die
probeert te winnen, maar niet over de nodige vaardigheden beschikt. Denk
aan een gewone dokter die probeert te verbergen dat hij een buitenechtelijk
kind heeft, zoals in ‘Familietrekjes’. Of een doorsnee huisman die probeert
te voorkomen dat de fiscus ontdekt dat hij al jaren onterecht geld ontvangt,
zoals in ‘Boter bij de vis’. Of een hoteluitbater die tracht om zijn piccolo
voor een wereldberoemde tenor te laten doorgaan in ‘Lend me a tenor’. Ze
stellen alles in het werk om te winnen, ook al kiezen ze niet meteen de juiste
oplossing en nog vaker creëren deze oplossingen net extra problemen.
Terwijl slapstick zich richt op fysieke humor, een gewone komedie op
woordspel en satire op maatschappijkritiek, draait het bij deurenkomedies
om de verwarring en het misverstand, vaak in een alledaagse setting. De
deuren dragen daartoe bij, want als er ergens een deur sluit, gaat er ergens
'Wat een soep' - Deugd en vreugd Heestert © Robbe Demeulenaere
anders wel een andere open en ontstaat er geen
ruimte voor decompressie. Die alledaagse setting
maakt het herkenbaar voor een breed publiek,
wat waarschijnlijk een deel van hun populariteit
verklaart. Deze komedies bieden een ontsnapping
aan de dagelijkse realiteit en zorgen voor een
collectieve lachervaring, iets wat in onze snelle
en soms stressvolle maatschappij zeer wordt
gewaardeerd. Bovendien hebben deurenkomedies
invloed gehad op andere media, zoals film en
televisie, waar elementen van het genre vaak
terugkeren in populaire sitcoms.
Het schrijven van deurenkomedies vereist aandacht
voor timing, karakterontwikkeling en plotstructuur.
Elk element moet perfect in elkaar passen om het
gewenste effect te bereiken. Het is een moeilijke
puzzel om te leggen, maar eens gelegd heb je een
machine die vanaf de eerste bladzijde aan het rollen
gaat en niet meer stopt tot alle deuren ingestampt
zijn.
Hoewel sommige mensen denken dat het genre
verouderd is, zal er altijd ruimte zijn voor goed
uitgevoerde, slimme humor. Moderne aanpassingen
en nieuwe interpretaties houden deurenkomedies
fris en relevant. Met de juiste aanpak kunnen ze
nieuwe generaties blijven vermaken en inspireren.
“Als je dat op toneel zou zien,
zou je zeggen: dat is erover!”
KOMEDIE
5D/4H
Joan ter Maten
CORONABUBBELSTUKKEN
“Best fijn om zonder publiek te spelen.
Het geeft je vleugels.”
KLUCHT
6 ACTEURS
Jeroen Maes
DEUREN DURNEZ
“Waarom deze deur dicht moet?
Voor de tocht?”
DEURENKOMEDIE
3D/7H OF 4D/6H
Een klassieke komedie met veel persoonsverwisselingen die leiden tot talloze
misverstanden en op te lossen ruzies. Een pretentieloos stuk dat gespeeld kan worden
door elke groep die houdt van uitvergrote typetjes en daarmee ongetwijfeld de zaal zal
doen lachen. (PDP)
10 zeer korte toneelteksten, die je kan spelen op een podium, maar ook bijvoorbeeld in je
eigen keuken, of op Zoom. 10 teksten geschreven tijdens de tweede golf van de pandemie,
die inzoomen op de angst, het onwennige, maar ook het absurde van leven in tijden van
corona. Eén van de 10 teksten zoomt in op repeteren voor een theatervoorstelling tijdens
corona. De schrijver verheugt zich erop zeker vijf mensen in het publiek te zullen hebben.
“Net zoveel als vóór corona.”
10 korte satirische teksten, die variëren van scherp tot absurd. Een komische tijdscapsule,
voor wie de lichte en absurde kant van de crisis weet te smaken. (BM)
Deze deurenkomedie vindt plaats in een showroom van… een deurenfabriek. De voorstelling
zit vol hectische situaties en hilarische misverstanden, waarbij verschillende personages
met onderlinge relaties een reeks chaotische en komische gebeurtenissen veroorzaken. De
plot draait om René, de eigenaar van de fabriek, die wanhopig probeert deuren te verkopen
terwijl hij te maken krijgt met een bonte verzameling klanten en familieleden.
De komedie is rijk aan humor en snelle dialogen. Dat resulteert in grappige momenten
en een dynamisch tempo, waarbij de typische clichés van het genre niet geschuwd worden.
Een levendige en energieke voorstelling! (FC)
28 29

Walter Baele
BLIJ MET EEN DOOIE MUS
De controversiële kunstenaar Quinten Quinze (QQ) wil als kunstwerk een echt lijk tentoonstellen.
Het is het lichaam van ene Hiëronymus (kortweg de Mus), een Brusselse clochard. Eén probleem:
het kunstwerk wil maar niet doodgaan…
CAST&CREW
“Mocht dit van Studio 100 zijn geweest,
hadden we het ‘Bob de Rouwer’
genoemd.”
KOMEDIE
1D/1H (OF MEER)
Michelle Law
SINGLE ASIAN FEMALE
“Andere mensen helpen is goed voor je.
Dat geeft je rust en dat is goed
voor je huid.”
KOMEDIE
5D/1H
Deze tekst wisselt een hoog tempo aan grappen en verrassingen af met absurde situaties.
Een unicum in het genre is dat deze tekst volledig gespeeld kan worden door twee acteurs, al zou
dat volgens de auteur ‘een krachttoer’ zijn. Een frisse komedie met een cynisch randje. (BM)
De laatste klanten van Restaurant Golden Phoenix zijn vertrokken en Pearl kan zich eindelijk
ontspannen. Ze is de ultieme matriarch in een perfecte balans tussen familie, zaken en haar liefde
voor karaoke. En dan zijn er haar dochters: Zoë, die het online daten ontdekt heeft, en Mei, een tiener
die haar plaats in het Australië van de vroege 21e eeuw aan het zoeken is. Moeder en dochters kijken
anders tegen de wereld aan. En Pearl heeft een geheim aan haar dochters te vertellen.
Een nog niet vertaalde, maar hilarische komedie over generatieverschillen, immigratie en
héél veel karaoke. (BM)
Informeren, inspireren, converseren,
bijleren, organiseren…
HET STAAT GEHEID OP DE
NIEUWE OPENDOEK-SITE!
We nemen een kortverhaal © Klaas Tindemans © Alain Vanhove
STERKE MENINGEN GEZOCHT
Georges Feydeau
(vertaald door Ronny Waterschoot)
EEN VLO IN HET OOR
“Als ik je op sterven heb gelegd,
Dit verhaal draait om Raymonde Chandebise, die vermoedt dat haar man Victor-Emmanuel haar
ontrouw is, omdat hij geen interesse meer toont in haar. Ze bedenkt een plan om hem in de val te
lokken. Wat volgt is een storm van verwarring, dubbelgangers en deuren die constant open en dicht
slaan.
Rondetafelgesprek
Landjuweelfestival
Panelgesprek
‘Theater en vertalingen’
had ik daar zo mijn redenen voor.”
DEURENKOMEDIE
6D/8H
Michael Frayn
NOISES OFF
“En je laat de sardienen staan.
Je legt de telefoon op en je laat
de sardienen staan.”
Deze vertaling weet de levendige en razendsnelle energie van Feydeau’s origineel perfect te vangen
met oog voor detail. De absurditeit en het komische ritme, die essentieel zijn voor het succes van
dit genre, worden in deze vertaling uitstekend naar voren gebracht. (FC)
Laat ons elkaar geen Noel Coward noemen. Je kent ‘Noises Off’. Je kent het als ‘Allen af’,
als ‘Stilte aub’ of als ‘Deurdedeurdeur’. Je weet dat een theatergezelschap een flauwe komedie
inoefent, dat na het eerste bedrijf de hele scène draait en het publiek achter de schermen kan kijken.
Je kent zelfs misschien de driehoeksverhouding tussen de regisseur, de jonge actrice en de assistente
nog. Je hebt dit stuk al gezien. Maar heb je Noises Off ook al eens gelezen? Want wist je dat elk moment
van slapstick dat je hebt mogen bewonderen, elke tuimeling op de trap, elk decorelement dat plots los
komt tot op de millimeter beschreven staat?
Het Landjuweel is een eeuwenoude traditie in Vlaanderen
en Brussel. En toch staat het festival niet stil. We blijven
evalueren en verbeteren. En daar kan jij bij helpen. Schrijf je in
voor het rondetafelgesprek op zaterdag 26 oktober 2024.
Ben je lid van een toneelgezelschap of net niet?
Iedereen kan zijn steentje bijdragen aan deze brainstorm.
Schuif op zaterdag 26 oktober om 10u mee aan de ronde
tafel in de Foyer van NTGent. We praten er over hoe we
voorstellingen selecteren, maar ook over de algemene
organisatie van het festival. Schrijf je gratis in via
www.opendoek.be/ronde-tafel-landjuweelfestival of
via de qr-code hieronder.
Op zondag 27 oktober 2024 wordt
‘Love/Sick’ opgevoerd door The Hamburg
Players ev. Het is een Amerikaans stuk dat
voor de eerste keer vertaald werd naar het
Nederlands. Maar hoe begin je aan
een vertaling?
Ga hierover in gesprek met de vertaalster,
The Hamburg Players ev en experts in
het komedie genre tijdens een exclusief
rondetafelgesprek. Iedereen is van harte
welkom in de Foyer van NTGent op zondag
27 oktober 2024 om 11u. Schrijf je gratis in via
www.opendoek.be/ronde-tafel-vertalingen
of de qr-code hieronder.
KOMEDIE
4D/6H
‘Noises Off’ leest als een cursus in het komedies schrijven. En het is ook een goed stuk om te spelen.
Een aanrader, zelfs. (BM)
Geregeld in je mailbox: een overzicht van recent toegevoegde theaterteksten,
leestips en ander nieuws uit de Theaterbib van OPENDOEK.
Abonneer je via opendoek.be/theaterbib
Het Landjuweelfestival vindt dit jaar plaats in Gent van 26
tot en met 30 oktober. Je ziet er het interessantste wat
theater in de vrije tijd te bieden heeft. Elk jaar worden de
voorstellingen gekozen door een enthousiast team selecteurs.
Ontdek het volledige programma op www.opendoek.be/
landjuweelfestival.
De manier waarop de organisatie de voorstellingen selecteert
gaat al jaren mee. Hoog tijd om dit eens grondig onder de
loep te nemen. Bovendien werkt OPENDOEK nu aan het
volgende beleidsplan. Dit is hét moment om jouw mening als
theaterliefhebber te geven.
Denk mee na over de uitdagingen die
vertalingen met zich meebrengen. Zijn alle
stukken te vertalen of wanneer beslis je
om de tekst het best op te voeren in zijn
oorspronkelijke taal? Welke ongekende
komedies smeken om in Vlaanderen gespeeld
te worden?
30 31