NHA UITGELICHT juli 2024 / nummer 22

Juli 2024 / Nummer 22
UITGELICHT
06
Interview
Wethouder Diana van Loenen
over Haarlem cultuurstad
40
Kenniscentrum Overheid
Eerste stappen richting
Woo-dienstverlening

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Annabelle Arntz
Aan dit nummer werkten mee:
Lizanne Gille-van der Zweth
Hannah Goedbloed
Esther Graftdijk
Willeke de Groot
Milan Anaïs Groot
Casper Huisman
Kim Krijnen
Sarah Remmerts de Vries
Bert Slenders
Mart van de Wiel
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
5
Uitgelicht
Een woord vooraf van Willeke de Groot.
14
84-24. 40 jaar Patronaat
Hét Haarlemse poppodium in beeld en geluid
bij het NHA.
6Interview
Hart voor de Haarlemse cultuursector
Interview met wethouder Diana van Loenen.
18
Studiezaal
Een zwem- en hangplek voor de jeugd in de
19 de eeuw. Een vondst uit het archief.
12
Prikbord
Nieuws van het archief.
22
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
Druk:
Pantheon Drukkers, Velsen
Oplage:
1000
26
28 32
ISSN:
2352 - 0671
Collectie Provinciale Atlas
Een selectie foto’s van Jeroen Toirkens voor de
opdracht ‘Leven met Water’.
Topstuk
Een vlag met symbolische betekenis
voor Patronaat-directeur Jolanda Beyer.
Zandvoort in beeld
De prachtige collectie van
fotografenfamilie Bakels.
Voorzijde omslag
Benefietconcert voor Stem in de Stad, 2023
bij Patronaat, Jaap Kroon.
36
Jouw Noord-Holland
Noord-Hollanders leggen het landschap van
‘hun’ provincie vast.
40
Kenniscentrum Overheid
Stappen richting Woo-dienstverlening.
42
Nieuwe aanwinsten
Een ‘in memoriam’ uit de 18 de eeuw.
3

Uitgelicht ...
Jong zijn is dit
jaar ons thema
Met onze collectie willen we impact maken. Wij verbinden in ons werk heden
en verleden en laten zien hoe relevant betrouwbare informatie en beeld uit
het verleden zijn. Om eerlijk te zijn, wij waren er al maanden mee bezig, maar
precies op het hoogtepunt van de studentenprotesten dit jaar, openden wij de
tentoonstelling ‘Bord voor je Kop’. Wij hebben met onze collectie jongeren uit
Haarlem geprikkeld om na te denken waarvoor zij echt staan en wat zij belangrijk
vinden in een tentoonstelling over jongerenprotesten met een creatieve bijdrage
van de jongeren zelf.
Jong zijn is dit jaar ons thema. Wij willen de jongeren laten zien
dat wij naast schoolbezoeken meer voor hen te bieden hebben
met een voor hen relevant programma. Maar natuurlijk is iedereen
een keer jong geweest, dus we stoppen niet bij de jongeren. Wij
hebben onlangs het archief van hét Haarlemse poppodium in
beheer genomen en ter ere van dit jubileum is tot november bij
ons de tentoonstelling ‘84-24. 40 jaar Patronaat’ te zien. Wat een
herinneringen komen er dan boven! En hoeveel moois creëren zij
actueel voor de jongeren! Over de initiatieven voor de jeugd in Haarlem en wat
wij als archief kunnen betekenen, vertelt Diana van Loenen, wethouder cultuur
van Haarlem, in het interview in deze editie.
Met dit magazine willen wij aan onze lezers laten zien wat er bij ons leeft.
Lees meer over de prachtige beeldcollectie van de fotografenfamilie Bakels uit
Zandvoort en over hoe men in de 19 de eeuw omging met het zwemmen in de
openbare wateren van Haarlem. Bekijk ook een selectie uit de foto-opdracht
‘Leven met Water’ voor de collectie Provinciale Atlas, die de bekende fotograaf
Jeroen Toirkens dit jaar voor zijn rekening nam. Bovendien laten wij de beelden
zien die uit alle inzendingen van onze publieksactie ‘Jouw Noord-Holland’ zijn
geselecteerd. De beelden worden ook opgenomen in de beeldbank. Zo creëren wij
samen met de Noord-Hollanders ons geheugen van de provincie.
Onze adviseurs van het Kenniscentrum Overheid lichten een tipje van de sluier
hoe wij onze archieven in de toekomst toegankelijk maken en houden, en
met welke innovatieve projecten wij aan de slag gaan om onze overheden en
uiteindelijk alle burgers die in de gemeenten van onze overheidspartners wonen
op een toekomstbestendige manier van informatie te voorzien.
Breng regelmatig een bezoekje aan de Janskerk, er is altijd iets nieuws te zien en
volg ons op de social media voor al onze acties!
Links Tentoonstelling
‘Bord voor je Kop’ in
de Janskerk.
Een hele fijne zomer en graag tot ziens!
Willeke de Groot, directeur Noord-Hollands Archief
5

# 22 | Nachtvisie staat op voor de Haarlemse nachtcultuur
Tekst: Sarah Remmerts de Vries / beeld: Kim Krijnen, Charlotte Bernson, @eagercaptures
Nachtvisie staat op
voor de Haarlemse
nachtcultuur
Diana van Loenen heeft als wethouder cultuur vanzelfsprekend een groot hart voor de
Haarlemse cultuursector. Namens de gemeente is ze als bestuurslid betrokken bij het
Noord-Hollands Archief (NHA). De thema’s jongerencultuur en nachtleven, die dit jaar
in de projecten van het archief centraal staan, spelen ook een grote rol in het werk van
de wethouder. Onlangs is de Haarlemse Nachtvisie opgesteld, een plan waarmee de
gemeente Haarlem het nachtleven in de stad wil stimuleren.
Haarlem.
Een echte
cultuurstad
Boven en rechts Wethouder cultuur
Diana van Loenen.
6
Cultuurstad
Diana van Loenen leerde Haarlem
kennen tijdens haar studietijd,
toen Haarlemse studievrienden
haar lieten kennismaken met
de jongerencultuur in de stad.
‘In Patronaat ben ik wel eens
geweest als er een bijzonder
optreden was, maar voor Bevrijdingspop
gingen we elk jaar naar
Haarlem!’ Nu ze zelf in Haarlem
woont, maakt ze veel gebruik
van het cultuuraanbod. Ze noemt
Haarlem ‘een echte cultuurstad’
en dat is wat haar betreft gelijk
de grote aantrekkingskracht op
mensen van buiten. ‘Daar mogen
we best heel trots op zijn.’
De cultuursector in Haarlem
is heel divers. ‘Alleen al op het
gebied van podia hebben we niet
alleen een traditionele schouwburg,
maar ook de PHIL, die in
samenwerking met Patronaat
veel breder is gaan program-
7

# 22 | Nachtvisie staat op voor de Haarlemse nachtcultuur
meren, en De Schuur, waar jonge
film- en theatermakers hun
eerste voorstellingen opvoeren.
Daar zie je een jonger publiek
op afkomen. Ook de Oerkap is
onlangs weer opengegaan, met
plek voor optredens. En Patronaat
heeft natuurlijk CLUB3 ernaast
opgericht, met veel ruimte
voor programmering door allerlei
groepen.’
Vrijplaatsen
Maar ze ziet ook dat de eigenzinnige
vrijplaatsen wel een
beetje beginnen te verdwijnen.
‘Het is lastig om rafelrandjes
te bewaren in een stad als
Haarlem, waar een hele grote
woningbouwopgave is. Ruimte
is schaars. We proberen veel
betaalbare woningen te bouwen,
ook voor jongeren, voor wie het
heel lastig is om een woning te
vinden.’ Die oprukkende woonwijken
gaan soms ten koste van
de rafelrandjes, waar jongeren
vrij kunnen creëren en uitgaan.
Het is lastig
om rafelrandjes
te bewaren
Gelukkig schieten er ook weer
nieuwe plekken uit de grond,
zoals de tijdelijke uitgaansplek
Houtbaar Haarlem bij de
containerwoningen naast de
IKEA, of het Skatecafé bij het
skateboardpark. ‘Maar het blijft
passen en meten, en het begint
ermee dat wij als gemeente
Diana van Loenen in de Haarlemse
binnenstad.
zeggen: ja, wij willen graag dat
er meer gebeurt.’ Daarom is Diana
van Loenen ook erg blij met
het Slachthuis, een ‘makersplek
voor muzikanten’, die twee jaar
geleden is geopend in Haarlem-
Oost. ‘Het hoeft ook niet allemaal
in het centrum. Sterker nog,
eigenlijk zouden we juist wel wat
meer buiten het centrum willen
hebben.’
Nachtvisie
Dat is precies waar de Nachtvisie
over gaat. Dit nieuwe beleidsplan,
bedoeld om meer ruimte
te geven aan nachtcultuur in
Haarlem, is recent vastgesteld
door de raad.
‘Vorig jaar zijn er twaalf participatiesessies
georganiseerd
met verschillende betrokkenen,
waaruit naar voren kwam dat er
behoefte is aan nieuwe uitgaansplekken
in de stad. In de
Nachtvisie spreken we de wens
uit dat er de komende jaren twee
plekken bij komen: één voor de
queer-community, met eigen
programmering, en een tweede
plek buiten het centrum.’
Een andere grote wens is om de
Haarlemse cultuursector meer
met het nachtleven te verbinden.
‘Het idee heerst vaak dat er in
Haarlem niet zoveel meer te
beleven is als het donker wordt.
We willen wat meer levendigheid
in de stad, dat is een van onze
prioriteiten. Een mooi voorbeeld
hiervan is de Museumnacht Kids
waar elk jaar ook het Noord-
Hollands Archief aan meedoet.’
Ze vertelt enthousiast hoe ze
die avond zelf met haar dochter
bij het archief is geweest. ‘We
voelden echt de verbinding van
de historie met nu. Het was een
hele mooie eerste kennismaking
voor mijn dochter. En dan hoop
je natuurlijk dat ze later nog een
keer terugkomt!’
We willen wat
meer levendigheid
in de stad
Fake news
Want als bestuurslid van het
NHA merkt ze dat het nog best
lastig is om jongeren naar het
Museumnacht Kids in de Janskerk
in 2023.
archief te trekken, terwijl het
belang daarvan niet onderschat
mag worden. ‘Los van het feit
dat het een mooie plek is, is het
belangrijk dat jongeren weten
wat er te vinden is. Zeker in deze
tijd, waarin steeds moeilijker te
beoordelen is welke informatie
echt is en welke niet, is het extra
belangrijk dat jongeren een
keer in het archief in aanraking
komen met tastbare bronnen.’
De wethouder ziet in de tijd van
fake news en fotomanipulatie
door AI een grote rol weggelegd
voor het NHA. ‘De authenticiteit
van documenten wordt steeds
8
9

# 22 | Nachtvisie staat op voor de Haarlemse nachtcultuur
lastiger te verifiëren. Het archief
kan juist een belangrijke rol
spelen in het goed bewaren
en ontsluiten van documenten,
zodat we makkelijk kunnen terugvinden
wat écht is. Het is heel
belangrijk dat er één onbetwiste
plek is, waar gewoon alle feitelijkheden
liggen. Zeker voor de
jongere generaties. En het helpt
dan als je er op jongere leeftijd
al een keer bent geweest.’
Informatie vastleggen
Het vastleggen, bewaren en ontsluiten
van geschiedenis vindt ze
dan ook van groot belang. Maar
dat heeft natuurlijk wel gevolgen.
‘Het leuke en ook wel het minder
leuke van een archief is dat het
per definitie groter wordt. Bij het
NHA is al veel gedigitaliseerd,
maar er komen ook gewoon nog
steeds papieren archiefstukken
10
bij. Dat betekent dat je steeds
meer fysieke ruimte nodig hebt
om het op te slaan.’ Daarom is
het bestuur van het NHA momenteel
op zoek naar uitbreiding
van de depotruimte. ‘We hebben
eerst gedacht om samen met
het Frans Hals Museum iets te
zoeken, want die hebben ook
een nieuw depot nodig.
Maar nu gaan we toch kijken of
Wat is typerend
voor deze generatie
Haarlemse
jongeren?
Boven CLUB3 bij Patronaat. Rechts Diana
van Loenen.
er uitbreiding mogelijk is op de
locatie van het archief aan de
Kleine Houtweg. Dit proces is in
volle gang.’
De dubbele pet van wethouder
cultuur en bestuurslid bij het
NHA helpt Diana van Loenen bij
deze zoektocht en levert tegelijkertijd
interessante, nieuwe
vragen op. ‘We zouden eens
moeten stilstaan bij wat er nu
in de stad gebeurt en wat we
willen bewaren voor later. Wat
is typerend voor deze generatie
Haarlemse jongeren? Dan leg
je écht de verbinding tussen
vroeger en nu.’•
11

Prikbord
Agenda
Maarten van Heemskerck in bruikleen
In het najaar wordt de 16 de -eeuwse kunstenaar
Maarten van Heemskerck in de schijnwerpers gezet
in het Frans Hals Museum, het Stedelijk Museum
Alkmaar en Teylers Museum. Van Heemskerck wist
als eerste Nederlandse kunstenaar zijn werk op grote
schaal te verspreiden, wat hem destijds enorme bekendheid
opleverde. Het NHA heeft een unieke
collectie prenten van Van Heemskerck en gaat de
tentoonstelling in Teylers Museum mede mogelijk
maken met een bruikleen van bijna vijftig prenten.
Word Vriend van het NHA!
Het NHA heeft een Vriendenstichting die het werk
van het archief op diverse vlakken steunt. De stichting
brengt het NHA met lezingen en rondleidingen
onder de aandacht en stimuleert onderzoek, aankopen
en publicaties. Donateurs genieten van heel
wat voordelen. Zij ontvangen twee keer per jaar
het magazine Uitgelicht, worden uitgenodigd voor
lezingen, rondleidingen en openingen en krijgen
korting op historische publicaties die mede door
de stichting tot stand zijn gekomen. Je wordt al lid
voor €15,- per jaar.
noord-hollandsarchief.nl/vrienden
84-24. 40 jaar Patronaat
Poppodium Patronaat in Haarlem
bestaat dit jaar 40 jaar en dat viert
het NHA deze zomer met een speciale
jubileumtentoonstelling! Vanaf 5 juli
kunnen bezoekers in de Janskerk herinneringen
ophalen aan (pop)muziek
en onvergetelijke momenten in Patronaat.
Maak een trip down memory
lane aan de hand van beeld, geluid en
archiefmateriaal uit de periode 1984-
2024 en laat je meeslepen door de
verhalen van bezoekers, artiesten en
(oud-)medewerkers! Om het jubileumjaar
extra kracht bij te zetten wordt
het archief van Stichting Patronaat dit
jaar aan het NHA overgedragen.
Van schuilplaats tot
schatkamer. Atlantikwallbunkers
sinds de oorlog
Duitse bunkers uit de Tweede Wereldoorlog
tekenen al meer dan 80 jaar
het Noord-Hollandse landschap. In al
die jaren roepen ze allerlei vragen op.
Zijn ze praktisch, lelijk en gevaarlijk,
of van historische waarde? Behouden,
slopen of hergebruiken? Ombouwen
tot vakantiewoningen en opslagplaatsen,
of bestempelen als monumentaal
erfgoed? Verstoren ze het natuurlandschap
of bieden ze bescherming
aan plant en dier? En welke archeologische
schatten bewaren de bunkers
vandaag de dag nog? Niet eerder
getoond materiaal uit de beeldcollectie
Provinciale Atlas Noord-Holland en
archeologische objecten uit recente
opgravingen vertellen de veelzijdige
geschiedenis van de bunker in het
naoorlogse landschap. De tentoonstelling
is samengesteld door het NHA
in samenwerking met Huis van Hilde
en met medewerking van de provincie
Noord-Holland. Te zien bij Huis van
Hilde, Archeologiemuseum provincie
Noord-Holland van 29 juni 2024 t/m
23 februari 2025.
huisvanhilde.nl
Open Monumentendagen
Tijdens de Open Monumentendagen
op 14 en
15 september 2024 is de
Janskerk, het publiekscentrum
van het NHA,
geopend.
Geschiedenisfestival
Het NHA is ook dit jaar
weer een van de locaties
van het Geschiedenisfestival
dat op zaterdag
12 oktober 2024 in Haarlem
plaatsvindt. De eerste
namen zijn bevestigd.
Onder anderen Bart Van
Loo, Luc Panhuysen en
Maarten van Rossem
komen naar het festival.
historischnieuwsblad.nl/
geschiedenisfestival
Museumnacht Kids
Op zaterdag 26 oktober
2024 doet het NHA mee
aan de Museumnacht Kids
Haarlem. Kinderen tussen
de 4 en 12 jaar kunnen na
sluitingstijd bij de culturele
instellingen in Haarlem
van alles beleven. Houd de
socials en de website in de
gaten voor de activiteiten
bij het NHA!
Kunstlijn
Begin november doet het
NHA weer mee aan de
(Kinder)Kunstlijn. Kom
naar de tentoonstelling
in het Archiefcafé en doe
mee met de workshops
voor het jonge publiek.
Rondleidingen in de Janskerk
Op elke derde zaterdag van de maand en soms op
maandag biedt het NHA rondleidingen aan door de
Janskerk. Kijk op de website voor de actuele tijden.
12
13

# 22 | 84-24. 40 jaar Patronaat
Tekst: Mart van de Wiel/ beeld: Jaap Kroon (JK) en Archie Backx (AB)
84-24. 40 jaar Patronaat
Hoe vang je een ervaring? Hoe grijp je de sfeer van livemuziek? Uiteraard kan
iedereen tegenwoordig een concert opnemen met een mobieltje. Als je die opname
terugkijkt, keer je weer een beetje terug naar die plek en dat moment – maar de
kwaliteit laat het vaak afweten. Het blijft een foto of filmpje vanuit het publiek
geschoten met een camera die er niet per se voor gemaakt is.
Concertfotografen Jaap Kroon en
Archie Backx zijn gespecialiseerd
in het fotograferen van optredens,
festivals en artiesten. Als
fotografen komen zij op andere
plekken dan het publiek, en zijn
ze uitgerust met betere camera’s.
Dit levert een schat aan beelden
op die vaak de energie van een
optreden in één beeld weten te
vangen.
In de aanloop naar de tentoonstelling
‘84-24. 40 jaar Patronaat’
deelden Jaap Kroon en Archie
Backx hun foto’s. Hier is een
selectie te zien van enkele van
hun opnames.•
14
15
Linkerpagina boven
Eefje de Visser, 2018 (JK).
Linkerpagina
Fifty Food Combo, 2017 (JK).
Rechterpagina
S10, 2021 (JK).
15

# 22 | 84-24. 40 jaar Patronaat
Boven Orgaanklap, 2017 (JK).
Linksonder Zita Swoon, 1997 (AB). Rechtsonder Krezip, 2000 (AB).
Links De Staat, 2016 (JK). Rechts Benefietconcert voor Stem in de Stad, 2023 (JK).
Onder Typhoon, 2022 (JK).
16
17

# 22 | Joelende jongeren en preutse passanten
Tekst: Esther Graftdijk / beeld: Noord-Hollands Archief
Joelende jongeren en
preutse passanten
De maat is vol voor Willem Philip Teding van Berkhout, in 1883 burgemeester van de
toenmalige gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Al jaren protesteren de
inwoners van zijn gemeente tegen jongeren die in de Amsterdamsevaart zwemmen.
De voormalige trekvaart uit 1631 loopt tussen Haarlem en Amsterdam en is een
geliefde zwem- en hangplek voor de jeugd. Met name ter hoogte van het riviertje
De Liede verzamelen zich jongeren, precies op de gemeentegrens tussen Haarlem
en Haarlemmerliede en Spaarnwoude. De groep hindert voorbijgangers door lawaai,
maar wat misschien nog wel schokkender is: ze zwemmen naakt.
Niet alleen
mensen nemen
aanstoot aan de
blote jongeren,
ook de paarden
schrikken ervan
Boven Detail uit reclameboekje
Rechterpagina Reclameboekje voor
de OZEBI.
18
Zonder zwembroek
Op 14 november 1883 besluit
Teding van Berkhout in de pen
te klimmen om zijn collega in
Haarlem op de hoogte te stellen.
In een brief aan de Haarlemse
burgemeester Jordens omschrijft
hij uitgebreid de klachten
van de inwoners. Zo ervaren
passanten overlast van ‘eene
menigte personen, van 10-20
jaar oud’ die zonder zwembroek
recreëren. Men heeft er last van,
‘zóó zelfs, dat de pastoor aan
De Liede zich genoodzaakt heeft
gezien, de kinderen, welke de
school te Haarlem bezoeken, het
loopen langs de Amsterdamsche
vaart te ontraden, waardoor
sommigen een omweg van een
half uur, ja soms van een uur
moeten maken.’
Niet alleen mensen nemen
aanstoot aan de blote jongeren,
ook de paarden schrikken ervan.
‘Diezelfde zwemmers, niettegenstaande
bloot het gezicht
van hen de paarden reeds doet
schrikken, maken in het water
en op den weg daarenboven
nog een vervaarlijk geschreeuw,
zoodat de bestuurder genoodzaakt
is, zijn paard aan de hand
te leiden, wil hij geen gevaar
loopen, in de vaart te geraken.’
19

# 22 | Joelende jongeren en preutse passanten
Links Gezicht op de Amsterdamsevaart in
de 19 de eeuw.
Rechts Brief van burgemeester Teding
van Berkhout aan burgemeester Jordens.
Hiermee komt er een einde aan
de naaktzwemmende jongeren in
de Amsterdamsevaart. Althans,
dat is te hopen voor de protesterende
passanten, paarden en de
pastoor.
In 1897 wordt
zwemmen
in openbare
wateren verboden
Amsterdamsevaart als
zwemplaats
Men was in 1882 bezig met
het ontwerp voor een nieuwe
Haarlemse politieverordening.
Daarin staat de Amsterdamsevaart
nog genoemd als openbare
zwemplaats. Teding van Berkhout
eindigt zijn brief dan ook met
het dringende verzoek om in de
nieuwe verordening het zwemmen
op die plek te verbieden. Uit
de eerstvolgende politieverordening
uit 1886 blijkt dat aan zijn
verzoek geen gehoor is gegeven.
Wel staat er een boete van één
gulden op zwemmen in openbare
wateren zonder zwembroek.
Een zwemplek voor iedereen
Daardoor laten de jongeren zich
niet wegjagen, want in 1897 berichten
verschillende Haarlemse
kranten nog steeds over klachten
rondom het zwemmen in de Amsterdamsevaart.
In de gemeenteraadsvergadering
komt B&W dan
toch eindelijk met een oplossing.
Haarlem heeft behoefte aan
Hoop voor
protesterende
passanten,
paarden en
de pastoor
meer geschikte zwemplaatsen,
dus wordt de vergunning voor
een reeds bestaande ‘bad- en
zweminrichting’ met tien jaar
verlengd. Deze bevindt zich aan
het Noorder Buiten Spaarne en
is eigendom van meneer A.A.
Sprenger. Die krijgt zelfs een
jaarlijkse gemeentelijke subsidie
van 550 gulden om het zwembad
te onderhouden. En door
dit voorstel, vervolgt de Nieuwe
Haarlemsche Courant, ‘[…] zal
dan tevens tegemoet worden
gekomen aan bezwaren van vele
inwoners van Haarlemmerliede
en Spaarnwoude, omtrent het
baden en zwemmen in de Amsterdamsche
Vaart.’
De zweminrichting wordt
gebruikt door het garnizoen,
maar ook kosteloos opengesteld
voor de gewone man. Daarmee
is er een aantrekkelijk alternatief
voor het zwemmen in
Haarlem ontstaan. Uiteindelijk
wordt in 1897 ook het zwemmen
in openbare wateren van
de gemeente Haarlem verboden.
Ook in Utrecht kennen ze
trouwens zo’n zweminrichting,
bekend onder de naam de
Openbare Zwem- en Badinrichting
(OZEBI). Volgens de OZEBI
is buiten zwemmen niet altijd
zaligmakend. In een komisch
reclameboekje uit het begin van
de 20 ste eeuw pleit de OZEBI voor
het gebruik van hun mooie binnenzwembad.
‘Het buitenbad is buiten kijf
Een groot genot voor geest en lijf
Maar… zouden wij hiermee niet
liegen
Als we zwegen van de vliegen?
Flesschen en sardine blikken,
Die ons kerven, snijden, prikken?
Er is veel, dat ons doet walgen:
Zwom u wel eens tussen de
algen?’•
Links Gemeenteraadsbesluit
in de Nieuwe Haarlemsche
Courant van 8 juli 1897.
20
21

# 22 | Mooi geweest
Depotkast
Een Italiaanse in het
Nederlandse verzet
Binnen de familie staat de Italiaanse
Luciana Bokma-Rescia (1902-1995)
bekend als een enigszins koele, kettingrokende
huisvrouw. Totdat Luciana’s naam
opduikt als communistische verzetsheldin
in een boek van journaliste Daniela Tasca
over de geschiedenis van Italianen in
Nederland. Een toevallige ontmoeting
tussen Daniela Tasca en de achterkleindochter
van Luciana, Noémi Prent,
resulteert in een gezamenlijke zoektocht
naar de verborgen geschiedenis van
Luciana en de erkenning voor haar rol
in het Nederlandse verzet. Op 25 april
lanceerden de makers Noémi Prent
en Daniela Tasca de podcast ‘Luciana,
huisvrouw in het verzet’ in de Janskerk.
Sinds 1 mei is de podcast te beluisteren
bij het platform DOCS van de VPRO.
De zee zit in mijn oog
In maart opende de buitenexpositie ‘De zee zit in mijn
oog’ op de Boulevard van Zandvoort. De expositie was
een ode aan de harde werkers die het strandseizoen
tot een succes maken. Van visloper tot nettenboer,
van reddingswerker tot kelner, alle beroepen door de
eeuwen heen passeerden de revue. Eén collectie had
een bijzondere primeur. Voor het eerst waren er beelden
te zien uit de collectie van fotografenfamilie Bakels uit
Zandvoort. Menig Zandvoorter kwam in de exposite een
familielid tegen. De expositie was tot 30 juni te zien.
Heb je het gemist? Er is ook een prachtige webexpositie
gemaakt met extra veel verhalen.
noord-hollandsarchief.nl/webexposities
Criminaliteit in oorlogstijd is het onderwerp
van aflevering 12 van de NHApodcast
Depotkast. Tijdens WOII stegen de
criminaliteitscijfers. Je kunt je voorstellen
dat mensen in oorlogstijd van alles doen
om te overleven. Maar verdien je onder
die omstandigheden net zo’n zware straf
als in vredestijd? Hoe dachten rechters
hierover?
Jan Julia Zurné deed onderzoek naar
criminaliteit en justitie in West-Europa
tijdens en direct na WOII en schreef hierover
onlangs het boek ‘Oorlogsboeven.
Alledaagse criminaliteit tijdens de Tweede
Wereldoorlog’.
Beluister de podcast via depotkast.com of
je favoriete podcast-provider.
Collectie over Fokker online
Toen Jos Slottje in 1982 bij Fokker begon te werken
besloot hij om een collectie aan te leggen met
documenten over de vliegtuigen en de geschiedenis
van Fokker. Een gedeelte hiervan betreft het leven van
Anthony Fokker en het bedrijf Fokker. Maar er is ook
een uitgebreid gedeelte beschikbaar over de vliegtuigen
die door Fokker zijn gebouwd. Deze collectie is net
toegankelijk gemaakt. noord-hollandsarchief.nl >
archieven > uitgebreid zoeken > toegangscode 944.
Kees Blokker
22
In 2023 overleed fotojournalist Kees Blokker. Hij was
decennialang de persfotograaf van de regio IJmond en
werkte onder andere voor het Dagblad Kennemerland,
het Haarlems Dagblad en nieuwsblad De Kennemer.
Hij schonk zijn collectie negatieven en digitale foto’s
(1999-2014) nog voor zijn overlijden aan het NHA. Sinds
begin 2024 staan meer dan 10.000 foto’s op de NHAbeeldbank.
Nieuwsgierig? Zoek in de beeldbank
noord-hollandsarchief.nl/beeldbank op ‘Kees Blokker’.
23

# 22 | Mooi geweest
Jaarlijks bezoeken rond 3.500 scholieren
het publiekscentrum in de Janskerk in
het kader van een schoolbezoek. In 2024
wil het Noord-Hollands Archief (NHA)
aan hen laten zien dat er nog veel meer
te halen is. Met een speciaal themajaar
gaat het NHA jongeren prikkelen en
activeren om met de collectie aan de
slag te gaan en zo een bijdrage te
leveren aan het vastleggen van hun
eigen geschiedenis.
Bord voor je kop
Met een super actuele expositie
in de Janskerk trapte het NHA het
themajaar ‘Jong in Noord-Holland’ in
mei en juni van dit jaar af met een
expositie over jongerenactivisme. Het
NHA liet scholieren uit Haarlem van
Het Schoter, Sancta Maria Lyceum
en Coornhert Lyceum reflecteren op
belangrijke thema’s in hun leven en
deze in perspectief plaatsen van
thema’s van jongerenprotesten in
de 20 ste eeuw. In de expositie ‘Bord
voor je Kop’, die in het kader van
de Stripdagen en in samenwerking
met DUONAR – een duo bestaande
uit illustrator TRIK en kunstenaar
Stefan Kasper – werd georganiseerd,
presenteerden studenten van ArtEZ
Zwolle evenals deelnemers van het
jongerenprogramma ARTCORE hun
bijdragen. •
24
25

# 22 | Leven met water
Tekst: Noord-Hollands Archief / beeld: Jeroen Toirkens en Kim Krijnen
Leven met water
Links Tentoonstelling ‘Leven met Water’ in Fotogalerie De Gang
in Haarlem.
Linksboven Westerland. Rechtsboven Lancasterdijk, Texel.
Onder Dijkversteviging Markermeerdijk bij Loswal 4, ter
hoogte van Warder.
De provincie Noord-Holland is aan alle kanten omgeven door water. Daarom wordt
Noord-Holland ook wel een schiereiland genoemd. Het schiereiland moet worden
beschermd tegen het water, zeker met het oog op zeespiegelstijging en bodemdaling.
Hoe ziet waterbeheersing er in Noord-Holland anno nu uit en hoe verandert het landschap
van natuur en stedelijke gebieden door de noodzaak van klimaatadaptie?
Een jaar lang deed fotograaf
Jeroen Toirkens visueel onderzoek
naar de waterbestendigheid
van de provincie Noord-Holland.
Het resultaat zijn drie persoonlijke
beeldessays waarin het
beschermen van het landschap
en het wonen en werken met
water centraal staan. Bovendien
bracht hij de Waddenbaai
in beeld: een grensgebied van
water en land tussen Texel en
de Kop van Noord-Holland. De
beelden ontstonden in het kader
van de jaarlijkse documentaire
foto-opdracht voor de beeldcollectie
Provinciale Atlas, die het
Noord-Hollands Archief voor de
provincie Noord-Holland beheert.
De beelden waren van 7 maart
tot 9 juni in Fotogalerie De Gang
in Haarlem te zien. Bekijk ook de
webexpositie op noord-hollandsarchief.nl/webexposities.
26
27

# 22 | Topstuk
Tekst: Sarah Remmerts de Vries / beeld: Kim Krijnen en Jaap Kroon
Topstuk
Jolanda Beyer trad in coronatijd aan als directeur van het Haarlemse poppodium
Patronaat. Een enorm gekke periode, waarin het nachtleven vrijwel stil kwam te liggen.
Als topstuk koos ze een vlag, die tijdens de actie De Nacht Staat Op werd meegedragen
om aandacht te vragen voor het belang van nachtcultuur. ‘Deze actie heeft aan de
politiek laten zien dat wij er ook nog waren en perspectief nodig hadden.’
Een podium
met lege zalen
was natuurlijk
niet waarvoor
ze directeur
geworden was
Boven en rechts Jolanda Beyer
28
Protestvlag
‘Ik kan niet echt zeggen dat hij
mooi is,’ lacht Jolanda Beyer,
‘maar de vlag heeft wel een
grote symbolische betekenis. Hij
staat voor het lef, de durf, creativiteit
en flexibiliteit van Patronaat.’
De vlag, een relatief jong
object in de collectie van het
Noord-Hollands Archief, is met
zijn zwart-gele strepen en grote
witte letters een opvallende verschijning.
En dat was precies de
bedoeling, toen hij op 12 februari
2022 werd meegedragen tijdens
een demonstratie op de gracht.
Het is een voorwerp van protest,
van ‘de ballen hebben om actie
te voeren en op te komen voor
waar je voor staat’, aldus Jolanda
Beyer.
Directeurschap
Jolanda Beyer trad in 2020 aan
als directeur van Patronaat,
precies op het moment dat de
coronacrisis losbarstte en alles
gesloten moest blijven. Een flinke
schok, want een poppodium met
lege zalen was natuurlijk niet
waarvoor ze directeur geworden
was. ‘In eerste instantie mochten
er nog maar 100 mensen tegelijk
binnen zijn. Daar kan een poppodium
natuurlijk niet van leven,
dus gingen we dicht. Dat we
later ook voor 30 personen open
zouden gaan en er zo’n 25 protocollen
zouden komen, konden
we toen nog niet bevroeden.’
De eerste tijd was ze vooral
enorm onder de indruk van hoe
de ‘Patro-familie’ aan de slag
ging om toch muziek te laten
klinken in de zalen. ‘We hebben
dankzij steun van verschillende
fondsen infrastructuur kunnen
inrichten waarmee concerten en
dj’s gestreamd konden worden

# 22 | Topstuk
Links Medewerkers van Patronaat met de
corona-protocollen.
Rechts Jolanda Beyer in Patronaat.
‘Er hing een dwangsom van
50.000 euro boven ons hoofd,
die we zouden krijgen als handhaving
voor de deur stond en we
de bezoekers niet binnen een
half uur weg kregen. Wat als dat
niet zou lukken?’ Ondanks deze
twijfels werd het een avond om
nooit meer te vergeten. ‘Iedereen
was zó blij om weer eens
te kunnen dansen, de sfeer was
geweldig. Toen handhaving na
zo’n twee uur kwam, reageerde
het publiek fantastisch en waren
we binnen een kwartier leeg.
Daarna hebben we met het team
nog wat uurtjes staan dansen.’
Lachend voegt ze eraan toe: ‘Een
paar dagen later had ik corona.’
en pandaanpassingen gedaan
om publiek te ontvangen, zodra
dat weer mocht.’ Ook verbleven
er Artists in Residence in Patronaat,
die een week lang konden
werken aan hun act. ‘Toen we
weer open mochten, was het
eerst maar 30 mensen tegelijk.
Maar we waren allang blij dat we
weer iets konden.’
Na twee jaar coronamaatregelen
begon toch het gevoel te kriebelen
dat er iets moest gebeuren.
‘Uiteindelijk kwam alles samen in
De Nacht Staat Op-actie. Dit was
zó nodig, omdat in alle persconferenties
niet één keer het
nachtleven genoemd werd. Wel
theaters, maar niet de poppodia
en clubs. Deze actie was om
ons weer zichtbaar te maken.’
In de middag werd actiegevoerd
met boten op de grachten van
Haarlem. ‘We hadden toestemming
van de gemeente, maar
de muziek mocht niet te hard. Ik
weet niet of dat gelukt is, gelukkig
heeft niemand het gemeten!’,
lacht ze.
Tegen de regels in
De actie leverde Patronaat
veel support en persaandacht
op, maar de dag was nog niet
voorbij. Om acht uur ’s avonds
ging Patronaat, als enige plek
in Haarlem, open voor publiek –
tegen alle coronaregels in.
Voor mij is
cultuur even
belangrijk voor
de ziel, als
eten voor
het lichaam
Brood en spelen
Een paar maanden later mochten
de clubs en poppodia gelukkig
weer open. Nachtvlinders
kunnen nu weer terecht in
Patronaat en het jonge CLUB3,
in de rechtervleugel van Patronaat.
Zelf bezoekt ze ook graag
de concerten. ‘Ik ben tenslotte
niet directeur van Patronaat
geworden om de hele dag achter
een laptop op kantoor te zitten.’
Livemuziek heeft voor haar een
magisch randje. ‘Dat gevoel van
verwachting voordat het concert
begint. En dan die ontlading en
dat enthousiasme als de artiest
op het podium verschijnt en
begint te spelen!’ Een gevoel dat
ze nooit meer zo wil missen als
in coronatijd. ‘Voor mij is cultuur
even belangrijk voor de ziel, als
eten voor het lichaam. Brood
voor het lichaam en spelen voor
de geest.’•
30
31

# 22 | De collectie Bakels
Tekst: Milan Anaïs Groot / beeld: Noord-Hollands Archief (1874-1939)
De collectie Bakels
Onlangs heeft het Noord-Hollands Archief (NHA) een aanzienlijk aantal glasnegatieven
mogen opnemen van het Zandvoorts Museum: de collectie Bakels. De collectie
bestaat uit een groot aantal foto’s, gemaakt door Anthonie Bakels en zijn dochter
Elisabeth Bakels. Deze prachtige foto’s vormen een spectaculaire aanvulling op de
al aanwezige stukken van deze fotografenfamilie in de collecties van het NHA.
Boven Strandleven in Zandvoort ter
hoogte van de Strandweg.
Beneden Villa Thalatta.
Rechts Man in duikpak aan boord van de
gestrande SS ALBA, 30 januari 1905.
32
Anthonie (Amsterdam 1852 -
Zandvoort 1939) groeide op bij
zijn oom in Haarlem nadat hij op
jonge leeftijd wees was geworden.
Tijdens zijn dienst in het
leger gedurende de Frans-Duitse
Oorlog in 1870 ontmoette hij
fotograaf Henri de Louw, die hem
introduceerde tot de beginselen
van de fotografie. Dit vormde het
begin van Anthonies interesse en
passie voor het medium.
Menig Zandvoorter zal bekend
zijn met de familie Bakels en
haar verdiensten in de badplaats,
waar Anthonie in 1874
zijn eerste winkel, de ‘Bazar ten
Voordele van het Badhuis voor
Minvermogenden’, opende. Hier
verkocht hij in eerste instantie
snuisterijen en souvenirs aan de
groeiende stroom toeristen. In
1876 zag Anthonie de kans om
commercieel te profiteren van
zijn vaardigheid als fotograaf en
begon opnames te maken voor
de verkoop in zijn winkel. Dit
waren in eerste instantie portretten
van toeristen in zijn studio,
afgedrukt als een zogenaamde
fotokaart, maar rond 1890 begon
hij met de verkoop van prentbriefkaarten:
gedrukte reproducties
van zijn foto’s van verschillende
locaties in Zandvoort.
Elisabeth (Zandvoort 1886 -
Zandvoort 1970), ook wel ‘Beb’
genoemd binnen de familie, was
van jongs af aan al betrokken bij
het familiebedrijf. Ze was onder
andere verantwoordelijk voor het
inkleuren van de geprinte afbeeldingen,
wat toen nog met de
hand gebeurde. Het eindresultaat
is te zien op de vele prentbriefkaarten
in het archief. Ook was
zij een begenadigd fotografe die
net als haar vader veel mensen
en gebeurtenissen op de gevoelige
plaat vastlegde.

# 22 | De collectie Bakels
Boven Strandpanorama Zandvoort.
Onder Hogeweg en Grote Krocht in
Zandvoort.
34
Glasnegatieven
De collectie Bakels bestaat uit
glasnegatieven, een fotografische
methode die werd ontwikkeld
rond 1850. Toentertijd
moesten natte glasplaten worden
belicht en meteen afgewerkt
en afgedrukt. In 1871 ontdekte
men de droge-plaatmethode
voor glasnegatieven: de zilvergelatinedruk.
Deze ontwikkeling
zorgde ervoor dat fotografen
meer bewegingsvrijheid hadden
en dus niet enkel in hun studio
foto’s konden ontwikkelen. Deze
nieuwe methode, die vanaf 1879
commercieel beschikbaar werd in
Nederland, gaf Anthonie Bakels
de vrijheid om Zandvoort en haar
inwoners te fotograferen in hun
natuurlijke habitat. Dit leverde
prachtige beelden op van slenterende
mensen op de promenade,
hardwerkende vissers op
het strand en sleeënde kinderen
langs het Groot Badhuis. De glasnegatieven
zijn onder andere zo
goed bewaard gebleven doordat
dochter Elisabeth de negatieven
met grote zorg gearchiveerd
heeft. Toen was het doel dat de
platen voor nabestelling bewaard
zouden blijven, maar nu levert
het ons deze unieke collectie
op. Veel van de prachtige villa’s
en badhuizen zijn in de Tweede
Wereldoorlog gesneuveld en met
deze fotocollectie krijgen wij een
indruk van de allure die Zandvoort
destijds als badplaats op
de kaart heeft gezet.
Boven Rozenobelstraat in Zandvoort.
Rechts Portret van drie onbekende
dienstmeisjes.
De collectie biedt een unieke kijk
op het Zandvoortse leven rond
het einde van de 19 de en het
begin van de 20 ste eeuw. Het NHA
heeft dan ook voor de tentoonstelling
‘De zee zit in mijn oog’,
een publieke tentoonstelling op
de boulevard over strandberoepen
in Zandvoort, een groot aantal
afbeeldingen van de familie
Bakels kunnen gebruiken.
Bekijk ook de webexpositie
bij de tentoonstelling op
noord-hollandsarchief.nl/webexposities.•
35

# 22 | Impressies
‘Jouw beeld’ Vereeuwigd in de NHA-collectie
Boven Ronnie op het Landje, ’t Landje, Westpoortweg, Amsterdam,
Nynke Brandsma.
Onder Wielrenners bij gerestaureerde molen ‘Het Noorden’ op
Texel. Lisette Theijssen.
In 2023 had de collectie Provinciale Atlas Noord-
Holland (PANH) een jubileum bij het NHA. Het archief
had deze collectie 100 jaar formeel in beheer voor
de provincie Noord-Holland. Ter gelegenheid hiervan
was van oktober 2023 tot april 2024 de tentoonstelling
‘Vereeuwigd. 100 jaar Provinciale Atlas
Noord-Holland’ te zien in de Janskerk in Haarlem.
Unieke beeldcollectie
De PANH is een unieke beeldcollectie, bestaande uit
meer dan 82.000 prenten, tekeningen, kaarten en
foto’s, van de 16 de eeuw tot gisteren, die voortdurend
wordt aangevuld met nieuwe aanwinsten en
documentaire foto-opdrachten.
Publieksactie ‘Jouw Noord-Holland’
Om dit jubileum extra te vieren, organiseerde het
NHA een publieksactie. Iedereen kon beelden insturen,
die het verhaal van de provincie Noord-Holland
levend houden. Alexander de Bruin, conservator
beeldcollecties van het NHA, selecteerde samen
met Nienke van Kuijeren van de provincie Noord-
Holland de mooiste inzendingen. Deze worden
tijdelijk tentoongesteld in de Janskerk, het publiekscentrum
van het NHA, en worden vereeuwigd
in de NHA-beeldcollectie, en zijn op de volgende
pagina’s te bewonderen. •
Boven Zandvoort met zicht op IJmuiden, Joni Spaan.
Onder Boven op de dijk van de Hondsbossche Zeewering,
Hondsbosscheweg ter hoogte van de Kamperkade, Margreet
Frowijn-Druijven.
Boven Wateroverlast, Grashaven Hoorn, Vera van Dijk.
Onder Twiskermolen in Landsmeer, gezien vanaf de Pikpotweg,
op de achtergrond het geluidsscherm van de Amsterdamse
Ring, de A10 en Amsterdam-Noord, kleurenlitho, Ardi Brouwer.
36 37

# 22 | Impressies
Boven Vanaf de brug tussen Steigereiland en Haveneiland op IJburg Amsterdam, Agustina Arce Gutierrez.
Onder Spelende kinderen op het strand van Velsen-Noord voor Timboektoe, Mark Welagen.
Linksboven De ‘torentjes van Schagen’ over Tulpenvelden, Nannie van het Kaar.
Rechtsboven Boshyacinten in het Wildrijk, Sint Maartensvlotbrug, Eefje John.
Onder Nieuwe zeewering nabij Hondsbosscheweg 1871, Schoorl, Harry Huider.
38
39

# 22 | Eerste stappen richting Woo-dienstverlening
Tekst: Lizanne Gille-van der Zweth en Casper Huisman / beeld: andrews:degen
Eerste stappen richting
Woo-dienstverlening
Sinds begin 2024 heeft het Noord-Hollands Archief (NHA) een speciaal aanspreekpunt
voor onze overheidspartners: het Kenniscentrum Overheid. Deze nieuwe
afdeling ondersteunt de overheden die bij het NHA zijn aangesloten met expertise
en innovatieve oplossingen voor de uitdagingen omtrent de duurzame toegankelijkheid
van overheidsinformatie. Vanuit deze nieuwe afdeling gaan we aan de slag met
innovatieve vraagstukken, met als einddoel: het verbinden van overheidsinformatie,
zodat deze voor de toekomst blijvend vindbaar en toegankelijk is.
Binnen het
archief van
de toekomst
staat de
eindgebruiker
centraal
40
Ingewikkelde informatievraagstukken
Wij zien dat overheidsorganisaties
geconfronteerd worden met
een breed scala aan complexe
informatievraagstukken: van de
implementatie van de nieuwe
Archiefwet tot het beheren van
open overheidsinformatie in een
steeds veranderend landschap
van applicaties. Als archief willen
we niet alleen deze ontwikkelingen
op de voet volgen, maar
ook samen met onze overheidspartners
werken aan open en
betrouwbare overheidsinformatie.
De afgelopen jaren is het
belang van goed beheerde en
toegankelijke overheidsinformatie
steeds vaker in het nieuws
gekomen, denk bijvoorbeeld aan
de archivering van sms-berichten
door Mark Rutte (2022) en de
onrechtmatige vernietiging van
adoptiedossiers (2023).
Transparantere informatie
Tegelijkertijd zorgt de gefaseerde
invoering van de Wet open overheid
(Woo) voor meer aandacht
voor de openbaarheid van
informatie binnen overheidsorganisaties.
De Woo heeft tot doel
om de overheid transparanter
te laten worden. Hierdoor is het
bijvoorbeeld voor journalisten
makkelijker om onderzoek te
doen of om als burger informatie
op te vragen over de wijk waarin
je woont. Het is onze kerntaak
om ervoor te zorgen dat al deze
informatie, zowel historisch
als actueel, weer kan worden
gebruikt en hergebruikt. Het zou
daarbij niet uit moeten maken of
de informatie wordt gepresenteerd
vanuit het regime van de
Archiefwet of vanuit de Woo.
Het archief van de
toekomst
Deze doelstelling sluit aan bij de
geluiden binnen de archiefsector.
Binnen het archief van de
toekomst staat de eindgebruiker
centraal en zal het archief
inspanningen moeten leveren
om zowel historische als actuele
informatie in haar context beschikbaar
te stellen. Dit alles om
de toegankelijkheid van informatie
te vergroten. Binnen het
NHA hebben we hier al innovatieve
stappen in gezet door het
gebruik van linked open data om
onze collectie verder te verrijken
en beschikbaar te stellen, en
hebben we onze uitgangspunten
omtrent open, betrouwbare en
toegankelijke informatie vastgelegd
in een datastrategie.
Komend jaar borduren we hierop
voort en gaan we concreet aan
de slag met het publiceren van
actuele overheidsinformatie die
valt onder de Woo.
Aan de slag!
De expertise van het NHA ligt in
het opnemen, beheren, verrijken
en publiceren van informatie. We
voorzien hierbij een rol rond de
Woo-dienstverlening. Naast onze
archiefwettelijke taak om digitale
overheidsinformatie over te
brengen naar ons e-depot, zijn
we momenteel bezig om een publicatieplatform
in te richten om
informatie die onder de Woo valt
toegankelijk te maken. Dit publicatieplatform
completeren we
met aanvullende dienstverlening.
Zo bieden we in de toekomst een
volledig Woo-loket aan voor de
burger en de ambtenaar en zal
ons archief uiteindelijk dé plek
zijn voor allerlei soorten informatie,
zij het analoog of digitaal,
historisch of actueel. •
41

Nieuwe
archieven en
aanwinsten
# 22 | Nieuwe archieven en aanwinsten
Tekst: Hannah Goedbloed / beeld: Noord-Hollands Archief
Aanwinst bibliotheek
Bij het verwerven van nieuwe boeken kom je naast leuke verhalen, ook de treurige
kant van het leven tegen. Zo heeft het NHA voor de bibliotheek recent een werkje
aangekocht met de titel: ‘Lijkzang’. Het klinkt niet direct aantrekkelijk om dit te lezen,
maar in de 18 de eeuw was het een normale zaak om een lijkzang op schrift te stellen,
wanneer een bijzonder persoon kwam te overlijden. Je kunt het zien als een ‘in
memoriam’.
De lijkzang
De lijkzang die het NHA heeft
verworven is in manuscriptvorm
en gaat over de predikant
Wilhelmus Mobachius Quaet
(spreek uit: Kwaad). Zijn vader
Daniel Mobachius Quaet was
hoogleraar Geneeskunde, bekend
van verschillende dissertaties.
Wilhelmus Mobachius groeide
op in ’s-Hertogenbosch, waar hij
zijn carrière begon als hoogleraar
Wijsbegeerte. In 1769 werd
hij predikant van de Nederlandse
Hervormde Kerk in Haarlem. Daar
bleef hij ook de rest van zijn
leven wonen en werken tot hij op
27 januari 1792 overleed.
Wat we nog meer weten van
deze Mobachius is dat hij in
1763 in ’s-Hertogenbosch
trouwde met Maria Amelia van
Heurn. Hiervan is ook een ‘Huwelijkszang’
op schrift gesteld door
Johannes van Alphen. Dit lied
begint met een luchtige toon: ‘Ik
zie het neegen-tal der kuysche
zang-godinnen, vol vrolyk (zoo
my dunkt) een aardig lied beginnen’.
Begrijpelijkerwijs een flink
contrast met de ernstige toon
van de lijkzang.
Verder vinden we in de archieven
terug dat hij op 7 november
1779 de eerste preek heeft
gehouden in de zogenoemde
Kinderkerk in Haarlem. En in het
archief van de kerkvoogdij van de
Nederlands-Hervormde Gemeente
te Haarlem lezen we dat hij
begraven ligt in de Nieuwe Kerk.
Niet alleen de inhoud van deze
lijkzang is interessant, maar ook
de schrijver. Dit was de bekende
dichter en politicus Pieter
Leonard van de Kasteele, die
zich eerst uitgaf voor orangist
(prinsgezind), maar later overliep
naar de patriotten. In 1782 werd
hij pensionaris in Haarlem tot hij
in 1787 werd afgezet door het
prinsgezinde bewind. Ook werd
hij beschuldigd van medeplichtigheid
voor de aanhouding van
Prinses Wilhelmina bij Goejanverwellesluis.
In de jaren dat
hij ambteloos was, schreef en
vertaalde hij veel gedichten. Van
zijn hand zijn meerdere dichtbundels
bekend en zo ook deze
lijkzang. Vanaf 1795, tijdens
het patriottische bewind van de
Bataafse Republiek, kreeg zijn
Voor een overzicht van alle nieuwe archieven kijk op: noord-hollandsarchief.nl/
collecties/archieven/nieuwe-archieven.
politieke carrière weer de wind
in de zeilen. Hij nam weer zitting
in het Haarlemse stadsbestuur,
klom op tot voorzitter van de
Nationale Vergadering en werd
na de komst van Lodewijk Napoleon
aangesteld als curator van
de Koninklijke Universiteit. Ook
werd hij door hem benoemd tot
commandeur in de Koninklijke
Orde van de Unie.
Zo zie je maar wat voor verhalen
er achter een paar blaadjes tekst
schuil kunnen gaan. En natuurlijk
biedt dit weer kans voor verder
onderzoek. Het zou bijvoorbeeld
interessant zijn om de relatie
tussen de predikant en de patriot
verder uit te zoeken. •
De handtekening van de schrijver op de
laatste bladzijde.
42
43