2024 11 14-16 Schönberg Special

Do 14 - Za 16 nov 2024
Grote Zaal
Special
Schönberg Special
De ontzagwekkende
erfenis van Arnold
Schönberg
Het gratis beschikbaar stellen van dit digitale
programmaboekje is een extra service
ter voorbereiding op het concert. Het is
uitdrukkelijk niet de bedoeling deze versie
tijdens het concert te raadplegen via je mobiele
telefoon. Dit is namelijk zeer storend voor de
andere concertbezoekers.
Bij voorbaat dank.

Schönberg Special
do 14 - za 16 nov 2024
De ontzagwekkende erfenis van Arnold Schönberg
Genie, vernieuwer, beeldenstormer: Arnold Schönberg was het allemaal. Zonder hem had de
muziekgeschiedenis er totaal anders uit gezien. Als pionier van de atonaliteit en uitvinder van
de twaalftoonstechniek heeft Schönberg hele generaties componisten diepgaand beïnvloed.
Do 14 nov
19.00 – 20.00 uur / Kleine Zaal
Schoenberg: Why He Matters
Lezing door muziekauteur Harvey Sachs
20.15 – 21.55 uur / Grote Zaal
Schönberg, Berg & Knussen
Asko|Schönberg, Pierre-Laurent Aimard, Joseph Puglia + Katrien Baerts
Vr 15 nov
20.15 – 22.10 uur / Grote Zaal
Schönbergs laboratorium
Pierre-Laurent Aimard
Za 16 nov
20.15 – 22.00 uur / Grote Zaal
Schönberg, Berg & Kortekaas
Quatuor Diotima
Voorprogramma
19.45 – 20.00 uur / Entreehal
door Amaris Kwartet
2

Waarom Arnold Schönberg zijn twaalftoonsysteem
bedacht en hoe dat werkt
door Roeland Hazendonk
‘Niemand wilde het, maar iemand moest hem zijn’, antwoordde Arnold Schönberg naar
verluidt op de vraag of hij die beruchte componist was. Daaruit spreekt de ingewikkelde
verhouding die hij zelf al met zijn revolutionaire twaalftoonsmuziek had. Je kunt er in lezen
dat hij een offer bracht waarop hij net als het Weense muziekleven rond 1920 niet zat te
wachten, maar ook dat hij zijn vernieuwing noodzakelijk vond. Schönberg was zijn leven lang
de man met die twee gezichten.
Schönberg hield van Johannes Brahms,
speelde walsen van Johann Strauss in een
salonorkestje en in al zijn muziek zit een
ouderwets romantische expressie; ook in zijn
rigoureuze twaalftoonsmuziek. De andere
kant van Schönberg is die van een gedreven
messias die in dienst van de muziek probeerde
een uitweg te vinden uit de crisis waarin het
tonale regelsysteem aan het begin van de 20e
eeuw verkeerde. In die crisisgedachte was hij
niet alleen: tijdgenoten als Claude Debussy,
Igor Stravinsky en Aleksandr Skrjabin zochten
ook naar nieuwe wegen, in late werken van
Franz Liszt, Robert Schumann en zelfs Brahms
rommelde het, en Richard Wagner had de
tonaliteit eigenlijk al opgeblazen.
Tonaliteit is zo’n geweldig muzieksysteem
omdat er een hiërarchie in zit die aansluit
bij de behoefte aan zekerheid én avontuur
van de menselijke psychologie. Componisten
werkten er niet voor niets eeuwenlang mee.
Ze bouwden muziek waarin het gaat om de
relatie tussen een hoofdtoonsoort, daaruit
afgeleide melodieën en akkoorden, en andere
toonsoorten die in een gegeven compositie
ook voorbij komen. De hoofdtoonsoort is een
ijkpunt, zoals een kerkje op een dorpsplein dat
je van een afstand ook nog ziet. Pas als je – fijn
op avontuur – te ver van het plein verwijdert
raakt, verdwijnt het kerkje en verdwaal je.
Componisten maakten hun muziek
spannend door van de hoofdtoonsoort af te
wijken, passages in een andere toonsoort
in te voegen en ‘verkeerde’ uit andere
toonsoorten afkomstige noten, in melodieën
en akkoorden te stoppen. In de nieuwe
toonsoorten en ‘verkeerde’ akkoorden zitten
noten die afwijken van de oorspronkelijke
toonsoort (elke toonsoort heeft met zeven
uniek gerangschikte tonen een duidelijk
waarneembare eigen kleur), maar ook vanuit
de nieuwe toonsoort houd je zicht op het
kerkje omdat er gemeenschappelijke noten
blijven.
Bij Ludwig van Beethoven (rond 1800) wordt
je vaak al overvallen door plotse wendingen,
maar bij hem komt het nog steeds op zijn
pootjes terecht – in de hoofdtoonsoort bij het
kerkje. Zestig jaar later is er bij Wagner een
constant wegglijden van de hoofdtoonsoort.
In zijn opera Tristan und Isolde dwalen de
extatische verliefde hoofdpersonen urenlang
door een bij hun onthechte staat passend
niemandsland, waarin een hoofdtoonsoort
die het bij elkaar houdt nog maar spaarzaam
aanwezig is. Wagner holde het tonale systeem
dusdanig uit dat de hiërarchie eruit verdween.
Je hoort niet altijd meer waar de muziek
vandaan komt of waar ze naartoe gaat.
En dat idee van oorsprong en richting ten
3

Waarom Arnold Schönberg zijn twaalftoonsysteem bedacht en hoe dat werkt
opzichte van die oorsprong is de essentie van
de tonaliteit. Het is de reden waarom je er
muzikale structuren mee kunt bouwen, waarin
de luisteraar een verhaal kan ontdekken en
zowel verrast wordt als niet verdwaalt.
Schönberg bedacht een radicale oplossing
voor zijn probleem met Wagners uitgeholde
tonaliteit. Hij maakte een nieuw regelsysteem,
dat net als de tonaliteit de hele structuur van
de muziek regelde. Zijn twaalftoonsysteem
lost het probleem van het gebrek aan
hiërarchie op door geen van de twaalf tonen
die in de westerse muziek gebruikt worden
vaker te laten klinken dan een andere. Er is
geen hiërarchie meer: geen enkele noot is
belangrijker dan de andere. Je moet eerst alle
andere noten gebruiken voordat je weer de
noot speelt waarmee je begon.
Dat klinkt beperkter dan het is. Je kunt
de twaalf noten in een reeks achter elkaar
spelen, die reeks van achter naar voren
spelen en de sprongen naar omhoog of naar
omlaag spiegelen in sprongen naar omlaag of
omhoog. Je kunt de reeks bovendien steeds
op een andere toon beginnen (in plaats van
de eerste, de tweede etc.) en dat geldt ook
voor de omkering en de spiegeling waarin
omhoog omlaag wordt. In samenklanken kun
je bovendien meerdere tonen van de reeks
gelijktijdig laten klinken.
Schönbergs oplossing past in een tijd waarin
de ontwikkeling van de cultuur werd gezien als
een steeds beter vervolg op wat voorafging.
Voor hem was zijn nieuwe systeem een logisch
vervolg op de tonaliteit. Het postmoderne idee
van een wereld waarin meerdere opvattingen
van een cultuur – en dus ook van componeren
– naast elkaar bestaan, bestond niet in
Schönbergs tijd. Alles moest zich ontwikkelen/
verbeteren en dat is wat Schönberg met zijn
systeem beoogde.
Zonder Schönbergs
twaalftoonsmuziek was de
muziekgeschiedenis heel
anders verlopen.
Tegen de verbetering van Schönberg
is overigens wel iets in te brengen. Zijn
twaalftoonsysteem is een mathematische
orde, niet een bij de menselijke psychologie
aansluitende orde zoals de tonaliteit. Je
kunt met zijn systeem net zo goed muziek
maken als met het tonale systeem – dat is
een kwestie van muzikale fantasie – maar
dat wordt wel een heel andere muziek. De
plotse verrassende wending, die de charme
van het tonale systeem is, kun je er moeilijker
mee realiseren, omdat je al voortdurend
zwerft en het klinkt veel minder prettig
dan tonale muziek omdat er andere noten
tegelijk klinken dan in die aangename tonale
drieklanken.
De tragiek van Schönberg is dat hij altijd
aan het idee van romantisch expressieve
muziek bleef vasthouden en als Brahms
een verhalend betoog wilde opbouwen,
terwijl zijn systeem daar niet bij paste,
omdat de hiërarchie die in de tonaliteit dat
4

Waarom Arnold Schönberg zijn twaalftoonsysteem bedacht en hoe dat werkt
verhaal richting geeft er niet meer is. Latere
componisten als Pierre Boulez en Karlheinz
Stockhausen begrepen Schönbergs systeem
beter dan hijzelf en hielden niet meer vast
aan Schönberg ouderwetse waarden. Dat
leidde tot een anarchistische abstractie,
waar ze beiden snel van terugkwamen.
De laatste werken van Boulez zijn meer
verwant aan Wagner en aan Debussy
dan aan twaalftoonsmuziek, maar zonder
Schönbergs uitvinding waren ze nooit
gemaakt. De muziekgeschiedenis was
heel anders verlopen zonder Schönbergs
twaalftoonsmuziek.
5

Programma
Schönberg, Berg & Knussen
Asko|Schönberg, Pierre-
Laurent Aimard, Joseph
Puglia + Katrien Baerts
Michael Wendeberg dirigent
Pierre-Laurent Aimard piano
Joseph Puglia viool
Katrien Baerts sopraan
Arnold Schönberg (1874 - 1951)
Kammersymphonie nr. 1 op. 9 voor 15 solo-instrumenten
(1906)
Oliver Knussen (1952 - 2018)
Requiem - Songs for Sue op. 33 voor sopraan en ensemble
(2006)
Schönberg
Special
Donderdag
avondserie
Serie
Asko|Schönberg
Do 14 nov 2024
Grote Zaal / 20.15 – 21.55 uur
ca. 35 minuten voor de pauze
ca. 35 minuten na de pauze
Lezing
Kleine Zaal / 19.00 – 20.00 uur
Schoenberg: Why He Matters
Lezing door muziekauteur
Harvey Sachs
Pauze
Alban Berg (1885 - 1935)
Kammerkonzert (1923/25)
I. Thema scherzoso con variazioni
II. Adagio
III. Rondo ritmico con introduzione
Harvey Sachs
foto: Lyuba Sachs
Dit programma is mede mogelijk
gemaakt door
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.
6

Toelichting
Arnold Schönbergs populaire Kammersinfonie nr. 1 is een vroeg meesterwerk dat nog
hoorbaar wortelt in de 19e eeuw, al kraakt de tonaliteit hier en daar in haar voegen.
Schönbergs verfijnde kunst krijgt navolging
van zijn leerling Alban Berg en van Oliver
Knussen. Schönberg koos voor zijn
kamersymfonie een ongebruikelijke bezetting,
met tien blazers en slechts vijf strijkers. Die
herschikking van de verhoudingen kreeg veel
navolging, van onder meer Alban Berg. Diens
fijnzinnige Kammerkonzert vraagt zelfs om
een ensemble van dertien blazers, met piano
en viool als solisten. Songs for Sue uit 2006
componeerde Knussen na de dood van zijn
vrouw.
Arnold Schönberg
Kammersymphonie
Schönbergs Kammersymphonie stamt
van voor zijn twaalftoonsysteem. De
Kammersymphonie spoedt zich in vijf
aaneengesloten delen voort als een
Beethovensymfonie waarin de tonaliteit
uiteenspat.
Het begint met een paar inleidende
akkoorden die in een klassieke symfonie
een verwachtingsvolle spanning zouden
opwekken en daar gevolgd zouden worden
door een duidelijk afgebakende toonsoort die
die verwachting inlost. De Kammersymphonie
lost niets in en schiet na de inleidende maten
meteen als een raket weg om nooit meer tot
rust te komen.
Het omhoogstrevende openingsmotief is
wél een duidelijk thema dat meermaals
terugkomt en net als in een klassieke
symfonie is er ook een herkenbaar wat meer
zingend, ingetogener tweede thema. Het
verschil is dat beiden geen ankerpunten
zijn, maar de start voor een constant dwalen
door zo veel toonsoorten en langs zoveel
akkoorden met ‘verkeerde’ noten dat er
geen echte hoofdtoonsoort meer is. Het is
enorm drukke muziek, waarin in elke maat
steeds iets nieuws gebeurt. Dat geeft de
muziek een beethoveniaans vooruitstuwende
lading. Al is het geen werk waarvan je lekker
achteroverleunt, het is wel een stuk dat een
dwingende richting heeft. Je hoort de band
met Beethovens oude structuren zo goed
dat ze als een schaduw het hele stuk bij
elkaar houden. Het is scherp geformuleerd,
maar eigenlijk heel lyrisch geëmotioneerde
muziek: nieuw en toch ook conservatief. In
1906 werd die weggejoeld, vandaag is de
Kammersymphonie een van Schönbergs
populairste werken.
Oliver Knussen
Songs for Sue
Toen Oliver Knussen in 2006 een roerend
in memoriam componeerde voor zijn
overleden ex-echtgenote Sue, was het
modernisme dat tussen 1910 en 1980 zo’n
enorme rol in de muziekcultuur speelde wel
zo’n beetje weggeëbd.
7

Toelichting
Het postmodernisme en het daaruit volgende
afkalven van het vooruitgangsideaal,
dat in Schönbergs muziek verankerd is,
veranderde de muziekcultuur tot een
landschap waarin extreem veel naast
elkaar bestaat. In dat landschap was Oliver
Knussen een wat ouderwetse componist die
aan muzikaal raffinement en puur muzikale
expressie vasthield. Hij had niets met de
belevingscultuur, waarin het meer gaat om
wat de luisteraar ervaart dan om de muziek.
Songs for Sue is geen neoromantiek, geen
neotonale muziek en geen muziek die
makkelijk wegluistert, maar wél muziek
die raakt. Muziek waarin geen tonaliteit of
twaalftoonsysteem de structuur bepaalt,
maar muziek die zich vrij van allerlei
betekenissen of systeemdenken puur en
expressief ontplooit. Het klinkt een beetje
naar de vrije muziek die Schönberg voor zijn
reeksenstukken maakte, maar is opener en
minder heftig – ingetogen en melancholiek
als Brahms.
De tekst van het eerste lied bestaat
uit citaten die Knussen selecteerde uit
gedichten van Emily Dickinson die een
zuster had die Sue heette. De aangrijpende
tekst van Rilke – het laatste lied – schreef
de onlangs overleden Duits/Engelse
Schönbergleerling Alexander Goehr in een
herinneringsalbum voor Sue.
Alban Berg
Kammerkonzert
Alban Bergs Kammerkonzert is als een
partij schaak tot in detail uitgewerkt. Een
rationeel spel met reeksen, maar het is
ook een bevlogen dubbelconcert waarin
de piano in heftig bewogen klankstromen
wedijvert met het vol klinkende idioom van
Brahms en de viool zo lyrisch zingt dat het
onvoorstelbaar lijkt dat er een strak skelet
onder ligt.
Dat skelet bestaat uit drie reeksen die
Berg baseerde op de namen hemzelf, van
zijn leraar en zijn medeleerling Anton
Webern. In de naam van zijn leraar komen
de vetgedrukte letters overeen met
muzieknoten: ArnolD S(es)CH(de Duitse H
is onze B)önB(de B is onze Bes)ErGB. Op
dezelfde manier zijn er noten uit de namen
van Webern en Berg af te leiden. Bach deed
iets vergelijkbaars toen hij zijn eigen naam in
de muzieknoten B(Bes)ACH(B) vertaalde en
dat motief in zijn muziek verwerkte.
Berg gebruikte de namenreeksen – met
aanvulling van de noten van de namen die
overbleven, omdat ze geen notennaam als
equivalent hebben – als constructieprincipe,
maar het is niet meer dan een manier om
een reeks te generen. Je kunt natuurlijk
ook niet horen dat de naam Schönberg
voorbijkomt. De reeks heeft consequenties
voor een notenvolgorde, zoals in een
tonale toonladder, maar hoe Berg daarmee
componeerde, heeft alleen met zijn muzikale
fantasie te maken. Het Kammerkonzert is
hyperromantische, expressionistische muziek
vol lyrische melodielijnen en zelfs referenties
aan de oude tonaliteit. Wat daar voor reeksen
aan te pas komen, kun je niet horen. Het gaat
om de muziek niet om het systeem.
8

Arnold Schönberg Oliver Knussen Alban Berg
Michael Wendeberg
foto: Magdalena Höfner
Pierre-Laurent Aimard
foto: Julia Wesely
Katrien Baerts
foto: Claudia Hansen
Asko|Schönberg
foto: Tom ten Seldam
Joseph Puglia
9

Liedteksten
Oliver Knussen
Songs for Sue
1.
Tekst: uit gedichten van Emily Dickinson
(1830 – 1886)
Is it true, dear Sue?
Of whom so dear
The name to hear
Illumines with a Glow –
As intimate – as fugitive –
As Sunset on the snow –
On such a night, or such a night ...
On such a dawn, or such a dawn –
Would anybody sigh
That such a cherish’d figure
Too sound asleep did lie ...
So quiet – Oh how quiet ...
As quiet as the Dew – she dropt
As softly as a star –
For what are stars but Asterisks
To point a human life?
I see thee better – in the Dark –
I do not need a light –
But spill the dew
And take the moon –
And choose this single star
From out the wide night’s numbers –
Sue – for evermore!
2.
Tekst: Los ojos van Antonio Machado
(1875 – 1939)
I
Cuando murió su amada
pensó en hacerse viejo
en la mansión cerrada,
solo, con su memoria y el espejo
donde ella se miraba un claro día.
Como el oro en el arca del avaro,
pensó que guardaría
todo un ayer en el espejo claro.
Ya el tiempo para él no correría.
When his beloved died
he thought he’d grow old
in the closed–up mansion
alone with his memories and the mirror
which she had looked into one clear day.
Like the gold in a miser’s chest
he thought to hold onto
the past in the clear mirror.
Time, for him, would pass no more.
II
Mas pasado il primer aniversario,
¿cómo eran – preguntó – , pardos o negros,
sus ojos? ¿Glaucos? ... ¿Grises?
¿Cómo eran, ¡Santo Dios!, que no recuerdo?...
But after the first anniversary had passed
Were they – he asked himself – brown or
black,
her eyes? Green? ... Grey?
How were they, Holy God? Don’t I
remember? …
10

Liedteksten
III
Salió a la calle un día
de primavera, y paseó en silencio
su doble luto, el corazón cerrado …
De una ventana en el sombrío hueco
vio unos ojos brillar. Bajó los suyos
y siguió su camino .. ¡Como ésos!
Setting out on the street one day
in spring, in silence he carried
his double loss, his heart closed …
From a window in a dark hollow
he saw a flash of eyes. Lowering his glance
He continued his walk ... Like those!
3.
Tekst: If 1 Could Tell You van W.H. Auden
(1907 – 1973)
Time will say nothing but I told you so,
Time only knows the price we have to pay;
If I could tell you I would let you know.
If we should weep when clowns put on their
show,
If we should stumble when musicians play,
Time will say nothing but I told you so.
There are no fortunes to be told, although,
Because I love you more than I can say,
If I could tell you I would let you know.
Perhaps the roses really want to grow,
The vision seriously intends to stay;
If I could tell you I would let you know.
Suppose the lions al get up and go,
And all the brooks and soldiers run away;
Will Time say nothing but I told you so?
If I could tell you I would let you know.
Copyright © 1945. Al rights reserved
Used by permission of Curtis Brown, Ltd.
4.
Tekst: Requiem for a friend van Rainer Maria Rilke
(1875 – 1926),
Bist du noch da? In welcher Ecke bist du? –
Du hast so viel gewusst von alledem
und hast so viel gekonnt, da du so hin gingst
für alles offen, wie ein Tag, der anbricht ...
Are you still there? In what corner are you?
—
You knew so much of all these things
could do so much, as you went forth
open for everything, like a day, which
dawns.
translation by Alexander Goehr
used by kind permission
The winds must come from somewhere when
they blow,
There must be reasons why the leaves decay;
Time will say nothing but I told you so.
11

Programma
Schönberg
Special
Serie Piano
Schönbergs laboratorium
Pierre-Laurent Aimard
Vr 15 nov 2024
Grote Zaal / 20.15 - 22.10 uur
ca. 55 minuten voor de pauze
ca. 35 minuten na de pauze
Pierre-Laurent Aimard piano
12
Pierre-Laurent Aimard
foto: Julia Wesely
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.

Programma
Arnold Schönberg (1874 - 1951)
Drei Klavierstücke op. 11 (1909, revisie 1924)
1. Mässige Viertel
2. Mässige Achtel
3. Bewegte Achtel
Aleksandr Skrjabin (1872 - 1915)
Pianosonate nr. 9 op. 68 (1913)
Arnold Schönberg
Sechs kleine Klavierstücke op. 19 (1911)
1. Leicht, zart
2. Langsam
3. Sehr langsam
4. Rasch, aber leicht
5. Etwas rasch
6. Sehr langsam
Robert Schumann (1810 - 1856)
Gesänge der Frühe op. 133 (1853)
I. Im ruhigen Tempo (in D)
II. Belebt, nicht zu rasch (in D)
III. Lebhaft (in A)
IV. Bewegt (in fis)
V. Im Anfange ruhiges, im Verlauf
bewegtes Tempo (in D)
Johannes Brahms (1833 - 1897)
Uit Sechs Klavierstücke op. 118 (1893)
1. Intermezzo in a
2. Intermezzo in A
4. Intermezzo in f
Arnold Schönberg
Klavierstücke op. 33a (1929/29) & op. 33b
(1931)
Igor Stravinsky (1882 - 1971)
Piano Rag Music (1919)
Arnold Schönberg
Suite op. 25 (1921/23)
1. Präludium
2. Gavotte
3. Musette
4. Intermezzo
5. Menuett
6. Gigue
Arnold Schönberg
Fünf Klavierstücke op. 23 (1920/23)
1. Sehr langsam
2. Sehr rasch
3. Langsam
4. Schwungvoll
5. Walzer
Pauze
13

Toelichting
Het tweede concert in de Schönberg Special is gewijd aan Schönbergs laboratorium:
de muziek voor solopiano waarin hij zijn experimenten uitprobeerde. Zijn eerste
twaalftoonsreeks tekent zich af in de laatste van Fünf Klavierstücke (1920/23). De
Suite (1921/23) is zijn eerste volledig met het twaalftoonsysteem gecomponeerde
werk. Pierre-Laurent Aimard plaatst vier sleutelwerken op Schönbergs pad naar de
twaalftoonsmuziek in het perspectief van muziek uit zijn muzikale omgeving, waarin de
tonaliteit ook onder druk stond.
Wat er meteen uitspringt, is dat er wel
verschil is tussen de Suite en de tien
jaar oudere Drei Klavierstücke, maar
dat de beruchte stekelige tegendraadse
dissonante Schönbergklank – die wel een
beetje bij de mens Schönberg hoort – in
alle stukken aanwezig is. Opvallend is
ook dat de strenge twaalftoonsstukken
net zo heftig expressief geladen zijn als
de eerdere, nog niet streng gereguleerde,
maar wel al atonale stukken. Opmerkelijk
is verder dat al Schönbergs muziek –
twaalftoons of niet - altijd herkenbaar
naar oude muzikale vormen verwijst. Het
laatste van de Fünf Klavierstücke is zowel
strikte twaalftoonsmuziek als een wals.
De Suite is geheel in het model gegoten
van de 17 e -eeuwse suite van de Franse
klavecimbelcomponisten (en van Bach).
Alle stukken hebben een keurige indeling
in frasen met een duidelijk begin en eind;
allemaal zijn ze verhalend en barsten ze uit
hun voegen van expressie.
De eerste Drie Klavierstücke zijn niet zo
scherp als de latere vijf en de extreem
korte, volledig intuïtief gecomponeerde
Sechs kleine Klavierstücke (1911) zijn eerder
poëtisch dan streng – meer mahleriaanse
nachtmuziek dan harde avant-garde. In de
Drei Klavierstücke worden motieven vaker
herhaald en is de klank iets milder, maar
eigenlijk hoor je niet zo veel verschil met de
strikte twaalftoonsmuziek van de Suite. Dat
komt omdat de grote vorm van alle stukken
vaak bestaat uit herhaalde ABA-structuren.
Het atonale karakter maakt de muziek voor
velen ontoegankelijk en richtingloos, maar
de herkenbare manier van structureren van
deze compromisloos dissonante muziek is
eigenlijk heel toegankelijk – en een beste
ingang bij het luisteren.
Aleksandr Skrjabin
Aleksandr Skrjabin dreef in Rusland vlak
voor de Eerste Wereldoorlog heel anders
weg van de tonaliteit. Skrjabin was een
excentrieke mysticus die met zijn muziek
een totale orgiastische eenwording van de
mensheid wilde bevorderen.
‘Ik wil de wereld nemen als een vrouw’,
meldde hij eenvoudig, en zijn onvoltooid
gebleven Mysyterium moest in de Himalaya
worden uitgevoerd voor een publiek dat
in totale overgave samensmolt. Daar
past geen keurig geregeld hiërarchisch
toonsysteem bij.
14

Toelichting
Skrjabin kwam uit op een systeem
gebaseerd op uit kwarten opgestapelde
akkoorden dat geen hiërarchische
verbanden legt. De muziek stijgt in zijn
Negende pianosonate als een dissonant
chromatisch huilen op naar een duister
dramatisch hoogtepunt – het stuk kreeg de
bijnaam De zwarte mis – om na de climax
mysterieus weer naar de beginmaten terug
te keren. Ook zonder tonaliteit kun je
muziek maken met een dwingende richting.
Robert Schumann
Robert Schumanns muziek heeft altijd een
zwerverig karakter. Al zijn muziek is meer
gedreven door de fantasie dan door de
vorm. Veel stukken schreef hij in extreem
korte tijd en soms kun je horen dat hij
zich in die heftige onafgebroken creatieve
uitbarstingen uitputte en wordt de muziek
naarmate zij vordert minder sterk.
Melodie, sfeer en een hang naar het
fantastische zijn het vertrekpunt. In deze
laat in zijn carrière gemaakte Gesänge
der Frühe drijft de muziek soms zonder
bedding voort, ergens heen waar ze
nooit aankomt. Deze gezangen voor
piano zijn tonaal, maar ze missen op een
unieke manier soms de richting die je
zou verwachten. Dat maakt ze eerder
fascinerend dan dat het afbreuk doet aan
deze soms raadselachtige muziek die vrij en
toch ook niet, bij momenten rondtolt in een
leegte die niet zinloos voelt omdat ze zo
veel moois bevat.
Johannes Brahms
Zelfs in de vaak als conservatief
afgeserveerde romanticus Johannes
Brahms staat de tonaliteit soms op losse
schroeven.
De Intermezzi die hij aan het einde van
zijn carrière schreef zijn een beeldschone
combinatie van die typerend melancholieke
herfsttinten, die zovelen horen in Brahms’
muziek, superieure in Beethoven gewortelde
vormbeheersing, en dan bij vlagen ineens
een aangrijpend aantasten van de oude
tonale waarden. In Intermezzo nr. 2 is de
melodie meer een geste dan een thema
geworden en krijgt de voornaam walsende
melodie in de begeleidende harmonieën
constant van kleur verschietende
inkleuringen, die de toonsoort ondergraven.
Het is muziek op drijfzand, die soms
stilstaat in de verwachting van een nieuwe
muzikale wereld, waarover Brahms iets
onbestemds laat hangen. In het middendeel
is er een ouderwets romantische melodie,
maar daarvoor en daarna scheert het langs
een afgrond waarin de tonaliteit wegzinkt.
Igor Stravinsky
Schönberg leefde de laatste jaren van zijn
leven in Los Angeles, uit Wenen gevlucht
voor de nazi’s. Hij woonde daar vlak bij
die andere gigant van de 20e-eeuwse
muziek: Igor Stravinsky, gevlucht voor de
Russische revolutie.
15

Toelichting
Ze onderhielden een merkwaardig
volgehouden koppig ‘non-contact’.
Stravinsky experimenteerde na Schönbergs
dood in 1951 pas met twaalftoonsmuziek, zij
het op dezelfde eigenzinnige wijze waarop
hij andere genres, stijlen en ideeën door zijn
eigen muzikale persoonlijkheid gefilterd in
een altijd speelse muziek verwerkte.
Je kunt stellen dat het Schönberg meer
om de knikkers ging – de toekomst van de
muziek die hij dacht zeker te stellen met
zijn twaalftoonsysteem – dan om het spel
waar Stravinksy zo voor viel. Stravinksy
hield niet van dwingende muzikale regels.
Hij wilde met noten schuiven in een puur
abstracte muziek, die als een kameleon
van kleur en genre verschiet en toch
altijd onvervreemdbaar als muziek van
Stravinsky klinkt. Zijn Piano Rag Music is
geen Amerikaanse ragtime, maar ragtime
volgens Stravinsky.
16

foto: Richard Fish - Arnold Schönberg Center, Wenen
17

Programma
Schönberg, Berg &
Kortekaas
Quatuor Diotima
Quatuor Diotima:
Yun-Peng Zhao viool
Léo Marillier viool
Franck Chevalier altviool
Alexis Descharmes cello
Arnold Schönberg (1894 - 1951)
Strijkkwartet nr. 3 op. 30 (1927)
I. Moderato
II. Adagio
III. Intermezzo. Allegro moderato
IV. Rondo. Molto moderato
Bram Kortekaas (1989)
Allarme enigmatico (2024)*
Pauze
Alban Berg (1885 - 1935)
Lyrische suite (1925/26)
I. Allegretto gioviale
II. Andante amoroso
III. Allegro misterioso – Trio estatico
IV. Adagio appassionato
V. Presto delirando – Tenebroso
VI. Largo desolato
* in opdracht van November Music i.s.m. Muziekgebouw aan ‘t IJ,
met dank aan Pro Helvetia
Schönberg
Special
Serie
Strijkkwartetten
Za 16 nov 2024
Grote Zaal / 20.15 - 22.00 uur
ca. 45 minuten voor de pauze
ca. 40 minuten na de pauze
Voorprogramma
Entreehal
19.45 - 20.00 uur
Amaris Kwartet:
Tess Verweij viool
Else Baas viool
Jytte Balm altviool
Teo Lien cello
Ludwig van Beethoven
(1770 - 1827)
Uit Strijkkwartet nr. 7 in F op.
59 nr. 1 (1806)
I. Allegro
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.
18

Arnold Schönberg bij buste door Rudy Zack (1937) - Arnold Schönberg Center, Wenen
19

Toelichting
In de laatste aflevering van de Schönberg Special staat een nieuw werk van een
Nederlandse componist, die honderd jaar na de eerste twaalftoonscomposities in een
totaal andere muzikale wereld werkt, tegenover Arnold Schönbergs muzikale universum.
In die context stelt Bram Kortekaas’ Allarme enigmatico impliciet de vraag naar wat
vandaag nog de relevantie is van de Schönbergs vernieuwingen.
Arnold Schönberg
Strijkkwartet nr. 3
Schönbergs Derde strijkkwartet is volledig
twaalftoonsmuziek, maar daar draait het
niet echt om. Die relativerende gedachte
is karakteristiek voor Schönbergs
ingewikkelde benadering van zijn
twaalftoonscomponeren.
In dit kwartet gebruikt hij die niet
puur als een abstracte onderliggende
constructiemethode, maar bouwde hij
er muziek mee waarin stukjes reeks
als terugkerende motieven – bijna als
ouderwetse thema’s – functioneren.
Schönberg wilde geen
constructivistische
rekenmeester zijn.
De vier delen volgen bovendien de vorm van
Franz Schuberts Strijkkwartet in A op. 29 –
al is dat door de atonale taal en het gebrek
aan sturende tonaliteit die bij Schubert
richtingbepalend is, voor de luisteraar niet te
horen. Schönberg meldde nadrukkelijk dat je
zo ook helemaal niet naar zijn kwartet moet
luisteren. Het gaat er niet om de afzonderlijke
noten van de reeks te identificeren, of de
vorm tot Schubert te herleiden, maar om de
muziek gewoon als muziek te ervaren. Hij
wilde geen constructivistische rekenmeester
zijn.
Er is een anekdote die daar mooi bij
aansluit. Toen een van de leden van het
kwartet, dat de première speelde, vroeg
of er geen foutje in geslopen was, omdat
hij dacht dat er volgens de reeks een F
moest klinken en er een Fis in de partituur
stond, meldde Schönberg geagiteerd
dat hij een Fis opschreef als hij een Fis
hoorde en dat een stomme theorie hem
daar niet vanaf kon houden (die Fis is een
uitzondering: dit kwartet is toch echt strikte
twaalftoonsmuziek).
Bram Kortekaas
Allarme enigmatico
In een inleidend tekstje in de partituur van
zijn nieuwe strijkkwartet signaleert Bram
Kortekaas het intrigerende gegeven dat,
terwijl de wereld zich van klimaatalarm
naar luchtalarm beweegt, het dagelijks
leven toch gewoon doorgaat.
20

Toelichting
Dat contrast is het vertrekpunt voor zijn
Allarme enigmatico (Enigmatisch alarm)
waarin de vier strijkers in verbazing
door de ‘scala enigmatica’ verbonden
zijn. Die ‘enigmatische toonladder’ is een
merkwaardig combinatie van de klassieke
grote en kleine terts toonladders die in de
19e eeuw in Italië werd bedacht. Giuseppe
Verdi gebruikte deze vreemd zwalkende
hybride toonsoort in het Ave Maria van zijn
Quartre pezzi sacri.
‘Hoe die toonladder precies in elkaar
zit, hoort natuurlijk niemand’, zegt Bram
Kortekaas, ‘maar die toonladder geeft wel
een duidelijk kleur. De melodie, die al snel in
de viool opduikt, is lyrisch romantisch, maar
er is ook iets geks mee doordat het niet in
een bekende toonsoort past. De ritmische
akkoorden, waar het mee begint, wringen ook
een beetje. Die motorische akkoorden, zijn
voor mij het alarm dat afgaat en de melodie
heeft iets onbekommerds, alsof er niets aan
de hand is.’
Echt programmatisch is het Allarme
enigmatico verder niet. Het gaat om de
sluwe uitwerking van de twee bepalende
motieven, de fantasie waarmee dat is
gedaan en de lange spanningsboog, die
geen moment verslapt omdat de muziek
zo to the point is. ‘De toonladder was een
manier om een constructie voor de muziek
te vinden’, zegt Kortekaas. ‘In het begin – en
in de toonladdermotieven verderop – is hij
nadrukkelijker aanwezig dan later. In de
loop van het stuk is de benadering van het
uitgangspunt veel vrijer.’
‘Het is anders dan Schönberg dat
deed. Schönbergs worsteling met een
regelsysteem vind ik interessant, omdat
elke componist een houvast zoekt van
waaruit hij wat kan maken, maar met
zijn systeem zelf heb ik niet zo veel.
Schönberg zag een dwingende richting in
de geschiedenis, een lijn met een begin
en eind, en zo denk ik er niet over. Dat
teleologische vooruitgangsidee was iets
van zijn tijd – het lijkt op de ideeën van Karl
Marx over de onvermijdelijk opkomst van
de arbeidersklasse. Schönberg is relevant
omdat zijn situatie iets fundamenteels
zegt over componeren – je moet een
uitgangspunt hebben. De verschillende
wegen die hij en ik vanaf dat uitgangspunt
inslaan, reflecteren waarschijnlijk in
hoeverre wij een product van onze tijd zijn.’
Alban Berg
Lyrische suite
Alban Bergs Lyrische suite is muziek vol
hevige emotie, verlangen en ook wanhoop.
Muziek die zich niet aan de tonale
hiërarchie en de harmonische regels
houdt, maar op deel 1 en deel 6 na niet
strikte twaalftoonsmuziek is.
Het is ook muziek vol verborgen
boodschappen, die niet met de muziek te
maken hebben, maar met de geheime affaire
die Alban Berg met Hanna Fuchs beleefde.
Berg verwerkte de initialen van zijn naam en
die van Hanna in de noten van verschillende
21

Toelichting
motieven en gebruikte de getallen 23
en 10 om muzikale gegevens zoals een
tempo, of de verhoudingen in lengte tussen
verschillende secties te reguleren. Die
getallen verwijzen naar het aantal letters
van de namen van Berg (23) en Fuchs
(10) – in het geval van Berg inclusief vier
voornamen.
nachtmuziek vol schitterende kleureffecten
waarin niets geconstrueerd lijkt, hoewel het
middengedeelte wél een twaalftoonsreeks
heeft.
De connectie met Fuchs kwam pas veertig
jaar na Bergs dood in 1935 naar buiten, maar
ook zonder die wetenschap is duidelijk deze
muziek een gepassioneerd verhaal vertelt.
Het begint nog onbekommerd ‘gioviale’ in
het openingsallegretto, dat gevolgd wordt
door een in heftige expressie heen en weer
schietend, bij vlagen meer tonaal Andante
amoroso. Het eindigt in een donker Largo
desolato. Dat er wellicht een onmogelijk
liefde in muziek wordt vertaald, zou je ook
zonder van de affaire te weten, kunnen
horen aan het citaat in het laatste deel van
de mysterieus verglijdende opening van
Richard Wagners opera Tristan und Isolde,
waarin twee geliefden in de dood voor
eeuwig samensmelten in een extase die aan
de ketens van de tonaliteit ontsnapt.
Wat sfeer betreft ligt deze muziek dicht
bij Schönbergs twintig jaar oudere
Kammersymphonie (zie het eerste
programma in deze Special) en bij de laatste
symfonieën van Gustav Mahler – altijd een
voorbeeld voor Berg. Zelfs in de strikt op
reeksen gebaseerde delen is meer Mahler te
horen dan de mathematische abstractie die
altijd met het twaalftoonscomponeren wordt
geassocieerd. Het Scherzo is geheimzinnige
22

Arnold Schönberg
Alban Berg
Bram Kortekaas
foto: Malou Kranen
Quatuor Diotima
foto: Michel Nguyen
23

Arnold Schönberg
13 september: Arnold Schönberg wordt
geboren in Wenen als eerste kind van
schoenfabrikant Samuel en Pauline
Schönberg-Nachod.
1874
Viool- en cellolessen.
1882-85
Johannes Brahms - Sechs Klavierstücke op. 18
(1893)
Alexander Zemlinsky (1871-1942) wordt
zijn eerste en enige compositieleraar.
1894
Na vijf jaar bij een bank te hebben
gewerkt gaat Schönberg zich geheel aan
de muziek wijden.
1895 1897
Streichquartett in D
Bekering tot het protestantisme.
Première Streichquartet in D in de Wiener
Musikverein.
1898
Zwei Lieder op. 2
Ontmoeting met Mathilde Zemlinsky.
Naar aanleiding van deze ontmoeting
schreef hij Verklärte Nacht.
1899
Verklärte Nacht op. 4
Ontmoeting met Alma Maria Schindler
(1879-1964), de latere vrouw van Gustav
Mahler, Walter Gropius en Franz Werfel.
1900
Gurrelieder (voltooid 1911)
24

Arnold Schönberg
Trouwt met Mathilde Zemlinsky.
Verhuizing naar Berlijn waar Schönberg
de leiding krijgt over Überbrettl, het
eerste literaire cabaret in Duitsland,
opgericht door Ernst von Wolzogen.
Geboorte dochter Gertrud (1902-1947).
Op aanbeveling van Richard Strauss
docent harmonieleer aan het
conservatorium in Berlijn. Première
Verklärte Nacht in Wenen.
1901
1902
Brettllieder
Pelléas und Mélisande op. 5
Terugkeer naar Wenen. Dankzij Strauss
ontvangt hij het Liszt Stipendium. Docent
harmonieleer aan de Schwarzwaldschool.
Ontmoeting met Gustav Mahler. Heinrich
Jalowetz (1882-1946) en Egon Wellesz
(185-1974) studeren bij Schönberg.
1903
Sechs Lieder für Gesang und Orchestra
op. 8 (voltooid 1905)
Alban Berg (1885-1935) en Anton Webern
(1883-1945) worden leerlingen van
Schönberg. Met Zemlinsky richt hij de
Verein schaffender Tonkünstler op.
1904
Streichquartett nr. 1 in d, op. 7
Geboorte zoon George (1906-1974).
Geïnspireerd door zijn vriend Richard
Gerstl (1883-1908) begint Schönberg met
schilderen. Première van Kammersinfonie
nr. 1 (8 februari) veroorzaakt
opschudding.
Mathilde verlaat kortstondig man en
kinderen voor een affaire met Gerstl.
Nadat de affaire uitkomt pleegt Gerstl
zelfmoord.
1906
1907
1908
Kammersinfonie nr. 1 in E op. 9
Kammersinfonie nr. 2 op. 38 (voltooid 1939)
Streichquartett nr. 2 in fis op. 10
Frieden auf Erden op. 13
25

Arnold Schönberg
Met Drie Klavierstücke zet Schönberg
de eerste stappen richting atonale
muziek. Hij ontwerpt een typmachine
voor muzieknotatie. Publicatie artikel
Über Musikkritik in het tijdschrift Der
Merker. Tekent contract bij de Weense
muziekuitgever Universal-Edition.
1909
Drie Klavierstücke op. 11
Fünf Orchesterstücke op. 16
Erwartung op. 17
In Galerie Heller in Wenen worden voor
het eerste 47 olieverfschilderijen en
aquarellen van Schönberg geëxposeerd.
Hij schildert dit jaar de meeste van
zijn visioenen en zelfportretten. Op
voorspraak van Mahler wordt Schönberg
docent harmonieleer aan de Weense
Academie voor muziek.
1910
Die Glückliche Hand op. 18
Publicatie Harmonielehre, een
theoretisch werk opgedragen aan
de eerder dat jaar overleden Gustav
Mahler. In september ontmoeting met
Wassily Kandinsky (1866-1944) die hem
uitnodigt deel te nemen aan de eerste
Blaue Reiter-expositie. Eind september
verhuizing naar Berlijn om les te geven
aan het Stern Conservatorium.
1911
Sechs kleine Klavierstücke op. 19
Herzgewäsche op. 20
Publicatie essay Das Verhältnis zum
Text samen met de partituur van
Herzgewäsche in Blaue Reiter Almanach
van Kandinsky. Première Pierrot Lunaire
in Berlijn. Schönberg dirigeert Pelléas und
Mélisande in Praag, Sint-Petersburg en
Den Haag.
1912
Pierrot Lunaire op. 21
26

Arnold Schönberg
Eerste Mahler Stipendium. Schandaal
bij concert met werk van Schönberg,
Zemlinsky, Berg, Webern en Mahler in de
Musik Verein, Wenen (31 maart).
Dirigeert Fünf Orchesterstücke in het
Concertgebouw in Amsterdam.
Verhuist terug naar Wenen. Wordt
opgeroepen voor het Oostenrijkse leger.
Wordt wegens zijn slechte gezondheid
ontslagen uit het Oostenrijkse leger.
1913
1914
1915
1916
Four Orchestral Songs op. 22
Alexander Skrjabin - Pianosonata nr. 9,op. 68
Opnieuw een oproep voor het leger, maar
wordt nu definitief afgekeurd.
Hanns Eisler (1898-1962), Rudolf Kolisch
(1896-1978) en Karl Rankl (1989-1968)
worden leerlingen van Schönberg.
1917
1919
Die Jakobsleiter (Oratorium)
Igor Stravinsky - Piano Rag Music
Aanwezig bij het eerste Mahler-Festival in
het Concertgebouw in Amsterdam. Wordt
benoemd tot eerste president van de
internationale Mahler Bond.
1920
Fünf Stücke op. 23
Serenade op. 24
Dirigeert Gurrelieder in het
Concertgebouw in Amsterdam. In juni
reist Schönberg met familie en studenten
af naar het Oostenrijkse vakantieoord
Mattsee, waar hij door de plaatselijke
autoriteiten dringend wordt verzocht
te vertrekken: als Jood is Schönberg
niet langer welkom in Mattsee. Egon
Wellesz schrijft de eerste biografie over
Schönberg.
1921
Suite in f für Klavier op. 25
27

Arnold Schönberg
Eerste uitvoering van werk Schönberg
in de Verenigde Staten (Zwei
Choralvorspiele von J.S. Bach)
Uitnodiging van Kandinsky om leiding
te geven aan de muziekschool van het
Bauhaus in Weimar. Door bezwaar van
antisemitische docenten en uitspraken
van Kandinsky ziet Schönberg hiervan af
en verbreekt het contact met Kandinsky.
In oktober sterft Mathilde na een lang
ziekbed.
1922
1923
Zwei Choralvorspiele von J.S. Bach,
orkestbewerking
In augustus trouwt Schönberg met
Gertrud Kolisch (1898-1967), de zus
van zijn leerling Rudolf Kolisch. In Italië
ontmoet hij Giacomo Puccini.
1924
Bläserquintett op. 26
Huwelijksreis in Italië. Deelname aan
het festival van de Internationale
Vereniging van Nieuwe Muziek in
Venetië. Benoeming tot directeur van de
Masterclass compositie aan de Pruisische
Academie voor Kunsten in Berlijn, wat
leidt tot antisemitische reacties in het
Zeitschrift für Musik
1925
Vier Stücke op. 17
Alban Berg - Lyrische Suite
Verhuizing naar Berlijn. Diverse
bezoeken aan Venetië.
Na een breuk van vier jaar hernieuwt
Schönberg zijn vriendschap met
Kandinsky. In Parijs wordt een
Schönberg-festival georganiseerd.
Stopt wegens gezondheidsredenen een
half jaar met lesgeven in Berlijn.
28
1926
1927
1928
Variationen für Orchester op. 31
Streichquartett nr. 3 op. 30
Von Heute auf Morgen, opera in een akte
op. 32
Klavierstücke op. 33a

Arnold Schönberg
Begint weer met lesgeven in Berlijn
Vertrekt om gezondheidsredenen
naar Zwitserland en vervolgens naar
Barcelona.
In Barcelona wordt dochter Nuria geboren.
Vanwege groeiende antisemitische
weerstand tegen zijn positie in Berlijn
blijft Schönberg tot juni in Barcelona.
Na terugkeer in Berlijn wordt in diverse
geschriften en essays zijn groeiend
politieke bewustzijn van de politieke
situatie in Duitsland duidelijk. In Berlijn
wordt zijn Streichquartett nr. 2 uitgevoerd.
Pas na de Tweede Wereldoorlog zal zijn
werk weer klinken in Duitsland.
1929 1930
1931
1932
Begleitungsmusik zu einer
Lichtspielscene op. 34
Moses und Aron, opera in 3 akten
Klavierstücke op. 33b
De nazi’s ontslaan Schönberg aan de
Pruisische Academie voor Kunsten in
Berlijn. Hij naar Parijs waar hij in de
liberale synagoge aan de Rue Copernic
terugkeert tot het jodendom. Hij verandert
de spelling van zijn naam tot Schoenberg.
Vertrekt met vouw en dochter naar New
York. Geeft privélessen en doceert aan het
Malkin Conservatory in Boston.
Geeft les aan de University of Chicago en
aan de Princeton University. Verhuizing
naar Los Angeles. Ontmoeting met Albert
Einstein (1879-1955).
1933
1934
Violin Concerto op. 36 (voltooid 1936)
29

Arnold Schönberg
Doceert aan de University of Southern
California en geeft privélessen. John
Cage (1912-1992) wordt zijn leerling.
Ontmoeting met Charlie Chaplin (1889-
1977). In Wenen overlijdt Alban Berg.
1935
Wordt hoogleraar muziek aan de
University of California in Los Angeles.
Verhuist naar Brentwood Park, West
Los Angeles. Hier zal hij de rest van zijn
leven blijven wonen. Raakt bevriend met
George Gershwin (1889-1937). Ontvangt
laatste brief van Kandinsky.
1936
String Quartet nr. 4 op. 37
Geboorte van zoon Ronald. Naar
aanleiding van de dood van Gershwin
houdt Schoenberg een aangrijpende
grafrede.
1937
Dochter Gertrud vlucht samen met haar
man Felix Greissle (1894-1982) met
hulp van Schönberg naar de Verenigde
Staten. Ook Zemlinsky en zijn vrouw
emigreren naar de VS. Muziek van
Schönberg wordt opgenomen in de
expositie van Entartete Musik in
Dusseldorf.
1938
Kol Nidre op. 39
De Tweede Wereldoorlog breekt uit. Veel
vrienden en familieleden van Schoenberg
worden naar concentratiekampen
gedeporteerd. Schönberg probeert voor
hen affidavits te krijgen om naar de VS te
emigreren.
1939
Voltooiing Kammersinfonie nr. 2 in es
op. 39
30

Arnold Schönberg
Opnieuw contact met Alma Mahler
die samen met haar derde echtgenoot
Franz Werfel naar Beverly Hills in
verhuisd. Weerzien met zijn dochter
Gertrud in New York
Geboorte van zoon Lawrence. Arnold,
Gertrud en Nuria krijgen het Amerikaans
staatsburgerschap.
1940
1941
Variations in d on a recitative for organ
op. 40
In de Ode to Napoleon Buonaparte op
tekst van Lord Byron, verwijst Schönberg
kritisch naar het dictatorschap van Hitler.
Voltooit de docentenhandleiding Models
for Beginners in Composition. Bertold
Brecht volgt aan de University of California
een cursus compositie bij Schoenberg.
1942
Ode to Napoleon Buonaparte op. 41
Piano Concerto op. 42
Raakt bevriend met Thomas Mann die
ook naar de VS is geëmigreerd. Lou
Harrison wordt student bij Schönberg.
1943
Theme and variations for Band op. 43a
Theme and variations for Orchestra op. 43b
Vanwege zijn magere pensioen vraagt
Schönberg vergeefs een beurs aan bij
de Guggenheim Foundation om Moses
und Aron en Die Jakobsleiter te kunnen
voltooien.
Benoeming tot erepresident van de
Internationale Vereniging voor Nieuwe
Muziek. Schrijft Structural Functions
of Harmony. Op 2 augustus wordt
Schönberg getroffen door een ernstige
hartaanval. Door deze ervaring hervat hij
contact met vrienden en familie in Europa.
1944
1946
String Trio op. 45
31

Arnold Schönberg
Overlijden dochter Gertrud. Benoeming
tot lid van de American Academy of Arts
and Letters.
1947
A survivor from Warschau op. 46
Controverse met Thomas Mann. In
diens roman Doktor Faustus is ‘Adrian
Leverkühn’ en niet Arnold Schönberg de
uitvinder van het twaalftoonsysteem.
1948
Door zijn slechte gezondheid kan
Schönberg niet naar Europa reizen ter ere
van zijn 75e verjaardag. Ereburger van
Venetië
1949
Phantasy for violin and piano op. 47
Drie mahl tausend Jahre op. 50a
Thomas Mann laat in alle toekomstige
edities van Doktor Faustus de regel
opnemen dat Arnold Schönberg de
uitvinder is van het twaalftoonsysteem,
waarmee het conflict uit de wereld is.
Verkoop originele manuscripten en later
ook correspondentie aan The Library of
Congress in Washington DC.
1950
Psalm 130 ‘De Profundis’ op. 50b
Benoeming tot erepresident van de
Israëlitische Academie van Muziek in
Jerusalem. Op vrijdag 13 juli sterft Arnold
Schönberg thuis in Los Angeles.
1951
Nuria Schönberg trouwt met Luigi Nono
1955
32

Biografieën
Lezing
Do 14 nov
Harvey Sachs (1964) is
een Amerikaanse schrijver,
muziekcriticus en historicus,
vooral bekend om zijn
bijdragen aan de klassieke
muziek. Hij schreef vele
boeken en artikelen over
muziek, waaronder een
veelgeprezen biografie van
de dirigent Arturo Toscanini.
Vorig jaar verscheen zijn
twaalfde boek, Schoenberg:
Why He Matters, over het
belang van de Schönbergs
muzikale erfenis. Naast
zijn werk als auteur
heeft hij ook lesgegeven
aan universiteiten en
muziekinstellingen over de
hele wereld. In 2017 eerde
de toenmalige president
van Italië, Sergio Mattarella,
Harvey Sachs met de titel
van Cavaliere dell’Ordine
della Stella d’Italia (Ridder
in de Orde van de Ster van
Italië), voor zijn bijdragen
aan de Italiaanse cultuur.
Componist en dirigent
Overige
componisten
Do 14 nov
Oliver Knussen (1952- 2018)
schreef zijn eerste symfonie
toen hij vijftien jaar was.
Hij verzorgde een jaar later
zelf de première als dirigent
met het London Symphony
Orchestra. Knussen
studeerde vanaf 1964 drie
jaar compositie in Engeland,
en vervolgde zijn studie in
Tanglewood. Naast werken
voor orkesten en kleinere en
grotere ensembles, schreef hij
enkele opera’s en werken voor
stem, waaronder Songs for
Sue. Hij was bijzonder actief
als dirigent, onder meer bij
het Residentie Orkest en het
London Sinfonietta. Knussen
was meerdere jaren artistiek
leider van het Tanglewood
Music Center, het Aldeburgh
Festival en een jaar van
het Ojai Festival. Hij heeft
diverse onderscheidingen en
prijzen gekregen voor zijn
werk, waaronder een CBE
(Commander of the British
Empire).
De Oostenrijkse componist
Alban Berg (1885 - 1935)
was een leerling van Arnold
Schönberg. Samen met
Schönberg en Webern
vormde hij het boegbeeld
van de Tweede Weense
School, de componisten
die de tonaliteit achter
zich lieten ten gunste
van de door Schönberg
ontwikkelde dodecafonie.
Van deze drie componisten
bleek Berg uiteindelijk de
componist die de nieuw
ontwikkelde mogelijkheden
het meest toepaste vanuit
het gedachtengoed van de
late 19e eeuw. Het leidde
tot een zeer persoonlijke en
dramatische taal die Berg met
terugwerkende kracht verhief
tot een van de sleutelfiguren
op de drempel van de 20e
eeuwse muziekgeschiedenis.
En dat niet alleen. Want
werken als het Vioolconcert,
Wozzeck en de Lyrische
suite vinden tot op de dag
van vandaag hun weg steeds
makkelijker naar het publiek.
Vr 15 nov
De Russische componist en
pianist Aleksandr Skrjabin
(1872 - 1915) werd geboren
33

Biografieën
in een aristocratische
familie. Skrjabin studeerde
piano en compositie aan
het Conservatorium van
Moskou. Toen hij in 1892 zou
afstuderen werd hij door een
conflict niet toegelaten tot
het compositie-examen en
verliet hij het conservatorium
zonder diploma. Hij bouwde
een goede praktijk op als
componist en concertpianist.
Hij was van 1892 tot
1902 pianodocent aan
het Conservatorium van
Moskou en leefde daarna
als freelancecomponist en
-pianist. Zijn composities
lagen in eerste instantie
in de lijn van Chopin, maar
in het eerste decennium
van de 20e eeuw raakte
hij in de ban van het
mystieke gedachtengoed.
Zijn composities werden
atonaler en mysterieuzer.
Zijn ‘Gesamtkunstwerk’
Mysterium moest de
kroon op zijn werk worden;
door zijn dood door een
bloedvergiftiging bleef het
onvoltooid.
Robert Schumann (1810 -
1856) was een van de
belangrijkste componisten
en muziekcritici uit de
eerste helft van de 19e
34
eeuw. Hij studeerde piano bij
Ferdinand Wieck, maar een
hardnekkige handblessure
gooide roet in het eten.
Schumann concentreerde
zich vervolgens compleet
op het componeren en
het schrijven over muziek,
vooral in het mede door hem
opgerichte toonaangevende
Neue Zeitschrift für
Musik. Tot 1840 schreef
hij nagenoeg exclusief
voor piano en zette hij de
miniatuur en de cycli van
korte pianocomposities op
de kaart. Na 1840, het jaar
waarin hij tegen de wil van
Wieck met diens dochter
Clara trouwde, maakte
hij zichzelf onsterfelijk
als liedcomponist. Ook
de andere genres zoals
de symfonie, de opera,
de kamermuziek en de
koorwerken liet hij niet
onberoerd. Schumann had
zijn hele leven last van
depressies. In 1854 deed hij
een zelfmoordpoging waarna
hij werd opgenomen in een
inrichting in Endenich. Daar
leefde hij redelijk geïsoleerd
en stierf hij twee jaar later.
De Duitse componist,
dirigent, organist en pianist
Johannes Brahms (1833 -
1897) begon zijn leven in een
sloppenwijk van Hamburg.
Zijn muzikale kwaliteiten
werden al snel onderkend
door zijn vader die freelance
musicus was. Brahms
ontwikkelde zich tot een
begenadigd pianist en een
hartstochtelijk verzamelaar
van volksmuziek. Op zijn
twintigste werd hij als
componist ontdekt door
het echtpaar Robert en
Clara Schumann dat hem
omarmde als de nieuwe stem
van Duitsland. Hij schreef
een omvangrijk oeuvre
bijeen met vier symfonieën,
twee pianoconcerten een
vioolconcert, koorwerken,
liederen, kamermuziek en
werk voor piano solo. Met
zijn hang naar de muziek van
onder anderen Beethoven en
Bach werd hij beschouwd als
een conservatief componist
en een tegenpool van de
‘nieuwlichters’ Franz Liszt en
Richard Wagner.
Igor Stravinsky (1882 - 1971)
wordt beschouwd als een
van de meest invloedrijke
componisten van de 20e
eeuw. Hij werd in Rusland
opgeleid door Nicolaj Rimski-
Korsakov en zijn eerste
werken klinken in de geest

Biografieën
van zijn leermeester. Met
revolutionaire partituren
voor Les Ballets Russes
zoals Petroesjka en Sacre du
Printemps sloeg Stravinsky
onder invloed van de
Russische volksmuziek
nieuwe wegen in. Na de
jaren twintig werd zijn werk
soberder met onder andere
de opera Oedipus Rex en de
Symphonie des Psaumes, en
na de jaren vijftig hield hij
zich onder andere met de
Requiem Canticles bezig met
twaalftoonstechnieken. De
Russische volksmuziek en
de ritmische energie bleven
constante factoren in zijn
werk.
Za 16 nov
Bram Kortekaas (1989)
studeerde compositie
bij Willem Jeths en Wim
Henderickx aan het
Conservatorium van
Amsterdam en politicologie
aan de Universiteit
van Amsterdam en de
Universiteit van Kopenhagen.
Verschillende van zijn
composities zijn geïnspireerd
door politieke of historische
gebeurtenissen. Bijvoorbeeld
Notenkraker’s notulen,
waarin hij de notulen van het
enerverende debat uit 1970
tussen de Aktie Notenkraker
en het Concertgebouworkest
tot leven brengt. Zijn eerste
werk Voetnoten bij de
menselijke komedie schreef
hij in opdracht van de NTR
ZaterdagMatinee en is
gebaseerd op de dagelijkse
columns die Arnon Grunberg
jarenlang schreef voor de
Volkskrant. Kortekaas heeft
meer dan tien werken voor
orkest op zijn naam staan
en zijn composities worden
uitgegeven bij Donemus.
Bram Kortekaas is sinds mei
2022 bestuurslid van Nieuw
Geneco, het genootschap
van Nederlandse
componisten.
Alban Berg
(zie 14 november)
Uitvoerenden
Do 14 nov
Michael Wendeberg (1974)
is een Duitse dirigent en
pianist. Hij staat bekend
om zijn veelzijdigheid en
focus op zowel hedendaags
als klassiek repertoire.
Wendeberg studeerde
piano en dirigeren aan
conservatoria in Duitsland
en ontwikkelde zich tot
een veelgevraagd musicus.
Als dirigent werkte hij
samen met gerenommeerde
orkesten zoals het SWR
Symfonieorkest en het
Lucerne Festival Academy
Orchestra. Zijn expertise in
hedendaagse muziek bracht
hem in contact met bekende
componisten als Pierre
Boulez. Naast zijn werk als
dirigent is Wendeberg ook
een bekwaam pianist, vooral
in moderne muziek. Sinds
2015 is hij chef-dirigent van
het Ensemble Contrechamps
in Genève, een ensemble dat
gespecialiseerd is in avantgarde
en nieuwe muziek.
Pierre-Laurent Aimard
(1957) bezocht het
conservatorium in zijn
geboortestad Lyon en in
Parijs, waar hij studeerde
bij Yvonne Loriod en Maria
Curcio. Hij wordt gezien
als een sleutelfiguur in
de huidige muziekwereld
en als uniek interpreet
van repertoire uit elke
stijlperiode. Aimard is te
horen met de grootste
orkesten en dirigenten. In het
35

Biografieën
Ligeti Festival in 2018 in het
Muziekgebouw was Aimard
een van de hoofdrolspelers.
In 1977 was hij een van de
oprichters van Ensemble
intercontemporain. Aimard
was artist in residence bij
het Cleveland Orchestra en
artistiek leider van zowel
het Ojai Music Festival als
het Aldeburgh Festival.
Door zijn hoogleraarschap
aan de Musikhochschule in
Keulen en talrijke lezingen
en workshops over de
hele wereld is Aimard een
inspiratiebron voor muziek
uit alle perioden. Hij was
universitair hoofddocent aan
het Collège de France, Parijs
en is lid van de Bayerische
Akademie der Schönen
Künste. Najaar 2021 werd hij
aangesteld als hoofd nieuwe
muziek aan de Reina Sofía
School, Madrid.
Joseph Puglia (York,
1984), vaste violist bij
Asko|Schönberg, gaf
concerten en kamermuziekoptredens
in onder meer
Lincoln Center en Carnegie
Hall (New York), Library of
Congress (Washington DC),
Southbank Centre (Londen),
Salle Pleyel (Parijs) en
Sydney Festival (Australië).
36
Zijn solodebuut in het
Koninklijk Concertgebouw
in Amsterdam werd door
de Nederlandse pers
geroemd als ‘bijzonder’
(NRC), en dat hij ‘de zaal
aan de kook bracht’ (de
Volkskrant). Puglia treedt
op als gastconcertmeester
bij de meeste grote
Nederlandse orkesten,
maar ook bij het Chamber
Orchestra of Europe en
Ensemble Resonanz. Hij
geeft les aan het Koninklijk
Conservatorium in Den
Haag, waar hij sinds 2010
woont. Puglia studeerde hij
aan de School for Strings,
Juilliard en aan het Koninklijk
Conservatorium in Den Haag
bij Louise Behrend, Robert
en Nicholas Mann en Vera
Beths.
De carrière van sopraan
Katrien Baerts heeft
zich pijlsnel ontwikkeld.
Zo werkte ze samen met
onder meer het Koninklijk
Concertgebouworkest,
het BBC Philharmonic
Orchestra, het Münchner
Symphoniker en Klangforum
Wien. Haar grote voorliefde
voor hedendaags
concertrepertoire kende
een hoogtepunt met haar
veelgeprezen album van
L’icône paradoxale van
Gérard Grisey met het WDR
Sinfonieorchester. Baerts is
een graag geziene gaste op
de Salzburger Festspiele,
waar ze de voorbije
zomer voor de derde maal
terugkeerde, en werd
afgelopen november nog
geprezen in het tijdschrift
Opernwelt voor haar
‘fantastische spel en zang’
op het Lausitz Festival. Ze
werkte ook regelmatig met
Asko|Schönberg. Katrien
behaalde een masterdiploma
aan het Koninklijk
Conservatorium van Brussel
voor zowel zang als viool.
Asko|Schönberg
presenteert gedurfde
concerten en voorstellingen
met gecomponeerde
muziek uit de 20e en 21 e
eeuw in uiteenlopende
settingen, van concertpodia
en buitenfestivals tot
aan theaterzalen. Het
ensemble ontwikkelt
onderzoeksprojecten en
educatieve activiteiten.
De nadruk ligt op het
stimuleren en creëren van
nieuw werk door makers
van nu. Dit alles met als
doel om het Nederlandse

Biografieën
en internationale publiek
te inspireren en nieuwe
geluiden te laten ontdekken.
Asko|Schönberg is ensemble
in residence bij het
Muziekgebouw.
Asko|Schönberg:
Ingrid Geerlings fluit
Stefanie van Gool fluit
Evert Weidner hobo
Juan Pedro Martínez
García-Casarrubios hobo
Anna voor de Wind klarinet
Daniël Boeke klarinet
Vincent Martig klarinet
Margreet Bongers fagot
Jaap de Vries fagot
Sergei Dovgaliouk hoorn
Fokke van Heel hoorn
Gertjan Loot trompet
Koen Kaptijn trombone
Kimball Huigens toetsen
Joey Marijs slagwerk
Astrid Haring harp
Joseph Puglia viool
Marijke van Kooten (alt)viool
Liesbeth Steffens altviool
Sebastiaan van Halsema cello
Ariel Vei Atanasovski cello
Jordi Carrasco Hjelm
contrabass
Vr 15 nov
Pierre-Laurent Aimard
(zie 14 november)
Za 16 nov
Het Quatuor Diotima werd in
1996 opgericht door laureaten
van het Conservatoire
de Paris en liet voor het
eerst publiek van zich
horen toen het in 1999 de
FNAPEC Competitie in Parijs
won. In het jaar daarna volgde
de Hedendaagse Muziekprijs
bij de Strijkkwartetcompetitie
in Londen. Het kwartet
groeide snel uit tot een
internationaal veelgevraagd
ensemble en valt vooral
op door de vertolking van
vroeg 20e-eeuwse werken
en de meesterwerken van
de laatste vijftig jaar. Om
de hedendaagse muziek
een plek te geven voert
het kwartet een actief
opdrachtenbeleid. Het
kwartet treedt op in alle
grote internationale zalen en
tijdens vele fameuze festivals
en kent een opvallende
discografie met opnamen
van werk van onder anderen
Nono, Onslow, Posadas,
de componisten van de
Tweede Weense School en
de veelgeprezen registratie
van de gereviseerde versie
van Pierre Boulez’ Livre pour
Quatuor.
Het Amaris Kwartet is
opgericht in 2023, toen
de leden elkaar leerden
kennen tijdens hun studie
aan het Conservatorium
van Amsterdam. Hun
gedeelde passie voor
kamermuziek bracht hen
samen en sindsdien werken
ze intensief en met veel
enthousiasme samen. Dat
doen ze onder begeleiding
van de gerenommeerde
cellist en docent Dmitry
Ferschtman.
37

Colofon
Inleiding en
concerttoelichtingen:
Roeland Hazendonk
Redactie:
Nicole van Lint, Louise van
Heerebeek, Merel de Bruin,
David Frerichs
Opmaak:
Evert De Cock
Verwacht
November
zo 17 nov / 20.15 uur
Flamenco Biënnale:
Intermezzo 2024
Estrella Morente +
Rafael Riqueni
zo 17 nov / 20.30 uur
Bimhuis
Betoverend sitarspel
Pandit Kushal Das &
ensemble
wo 20 nov / 20.30 uur
Avishai Cohen Quartet
do 21 nov / 12.30 uur
Lunchconcert CvA
do 21 nov / 20.15 uur
Song of the Reed
Calefax + Mohammad
Motamedi
vr 22 nov / 20.15 uur
Ein deutsches
Barockrequiem
Vox Luminis + college Jan
Van den Bossche
za 23 nov / 09.30 + 11.30 uur
Kleine Zaal
Atem
Silbersee
SoundLAB Workshop
Maak je eigen muziek met de
wonderlijkste instrumenten.
Voor kinderen (7+) met
volwassenen in de Atriumzaal
om 13.00 uur op verschillende
zondagen. Kaartjes via
muziekgebouw.nl/soundlab
WannaSwing
Op de kade voor het
Muziekgebouw staat de
interactieve muziekinstallatie
WannaSwing van theatermaakster
Caecilia Thunissen
en scenograaf Jan Boiten. Acht
schommels sturen composities
aan van hedendaagse
componisten als Joey Roukens,
Mayke Nas en Rob Zuidam.
Zie voor meer informatie
muziekgebouw.nl/wannaswing
Huil van de Wolff
Elke 22e van de maand
klinkt om 20.00 uur het
geluidsmonument Huil van
de Wolff van Martijn Padding
ter herinnering aan oprichter
van het Muziekgebouw
Jan Wolff (1941 - 2012).
muziekgebouw. nl/
huilvandewolff
Geheimtips
Bijzondere concerten
die je niet mag missen.
muziekgebouw.nl/geheimtips
38

Foto: Erik van Gurp
Op de hoogte blijven?
Mis geen enkel concert en schrijf je
in voor onze nieuwsbrief! Scan de
QR-code of ga naar muziekgebouw.
nl/nieuwsbrief. Of volg ons via
Facebook, LinkedIn of Instagram.
Dudok aan ‘t IJ
Kom voor of na het concert eten
in Dudok aan ‘t IJ. Reserveren:
020 788 2090 of dudokaanhetij.nl.l.
Rondom het concert
- Na aanvang van het concert heb je
geen toegang meer tot de zaal.
- Zet je mobiele telefoon uit voor
aanvang van het concert.
- Het maken van beeld- of
geluidsopnamen in de zaal alleen
met schriftelijke toestemming.
- Algemene Bezoekersvoorwaarden
zijn na te lezen op muziekgebouw.nl
Bij de prijs inbegrepen
Reserveringskosten zijn bij de
kaartprijs inbegrepen.
Ook een drankje, tenzij anders
vermeld op je concertkaartje.
Word Vriend
Inkomsten uit kaartverkoop dekken
ten dele onze kosten.
Word vriend: met jouw steun
kunnen we concerten op het
hoogste niveau blijven organiseren.
Meer informatie:
muziekgebouw.nl/wordvriend
Dank!
Wij kunnen niet zonder de steun van
onze vaste subsidiënten en Vrienden
van het Muziekgebouw. Wij zijn hen
daarvoor zeer erkentelijk.
Druk binnenwerk
druk & printservice
39