COLLECT Nederland Februari 2025

Post War &
Contemporary Art
Veiling: 16 april 2025
Inbreng mogelijk tot 28 februari 2025
Experts
Manuela Sommeregger
m.sommeregger@venduehuis.com
Peter van Beveren
p.vanbeveren@venduehuis.com
Karel Appel (1921-2006), Zonder titel (1950)
Hamerprijs: € 60.000
Old Masters,
Nineteenth Century &
Early Modern Art
Veiling: 21 & 22 mei 2025
Inbreng mogelijk tot 28 maart 2025
Experts
Chris Vellinga | c.vellinga@venduehuis.com
Marjolein Regout | m.regout@venduehuis.com
Dolf Heyselbergs | d.heyselbergs@venduehuis.com
Anna van Till | a.vantill@venduehuis.com
Isaac Israels (1865-1934), Dame in het blauw
Hamerprijs: € 38.000
C O N S I G N N O W
VENDUEHUIS.COM

FURNITURE DESIGN BY
CHRISTOPHE GEVERS (C.1980)
ARTWORK BY: JOHN LEBRUN - PHOTOGRAPHY BY MAX VICCA
Gallery Zabulum
27 rue des Minimes
Minimenstraat. 27
1000 Bruxelles - Brussel
Gallery Zabulum
Altenaken 11
3320 Hoegaarden
Tel +32 16 765400
VINTAGE DESIGN

COLLECT
N°1 – 30e Jaargang
Edito
Hoofdredacteur
Els Bracke
Redactie
Christophe Dosogne
Trice Hofkens
Lay-out
Renaldo Candreva
Ellis De Vuyst
Raken, voelen, omhelzen
Eindredactie
Annemiek van Grondel
Redactiesecretariaat
tel. +32 (0)9 216 20 20
collect@ips.be
Verantwoordelijke uitgever
Patrick Snoeck
Begijnhoflaan 464G/Gent
Medewerkers aan dit nummer
Frederik F. Barends
Gilles Bechet
Liesbeth den Besten
Mariska Doesburg
Bernadette van der Goes
Ben Herremans
Anne Hustache
Robert-Jan van Ravensteijn
Elisabeth Romijn
Anton Vos
Christine Vuegen
Koos de Wilt
Website
www.collectkaj.nl
Adverteren in COLLECT
Joris van Glabbeek
tel. +32 (0)9 216 20 24
collect.net@ips.be
oplage
20.000 exemplaren
Abonnementen
negen nummers:
Nederland: € 47
België: € 47
Opgave en vragen over
abonnementen
Abonnementenland
Postbus 20
1910 AA Uitgeest
Tel. 0251-257924
klantenservice@aboland.nl
€ 0,10 per minuut
www.bladenbox.nl voor
abonneren of www.aboland.nl
voor adreswijzigingen
en opzeggingen.
Coverbeeld
Samuel van Hoogstraten, Oude man
in een venster, 1653, olieverf op doek,
111 x 86,5 cm. Wenen, Kunsthistorisches
Museum.
Kunt u het zich nog inbeelden? De
letterlijk verstilde, gesloten en ontmenselijkte
wereld toen de covidmaatregelen
ons dagelijkse leven
bepaalden? Het was in die bizarre stilte dat ik
zielsalleen door het Bonnefanten Museum in
Maastricht dwaalde, waar ik oog in oog stond
met Engelenkeel van Berlinde De Bruyckere.
Een ervaring die in mijn ziel kerfde. Troost, gruwel,
eenzaamheid, bescherming, leven en hoop
– alles kwam samen in dat ene moment.
De Bruyckeres werk is onmiskenbaar. Haar
intense materialiteit en rauwe emotie maken
haar kunst universeel herkenbaar en diep persoonlijk.
Binnenkort kun je dat zelf ervaren in
Bozar, waar zij in dialoog gaan – met kunstenaars,
met haar publiek, met jou. Voel je afkeer
of ongemak bij het zien van haar werk? Laat
het toe. Omarm het. Want dat is wat kunst
soms doet: je uitdagen om te voelen.
Wij spraken met een verzamelaarskoppel,
curatoren én Berlinde zelf, om te begrijpen wat
haar werk zo krachtig maakt.
Maar er is meer deze maand. Ontdek de visuele
illusies van Samuel van Hoogstraten, een Rembrandt-leerling
die zijn publiek misleidde met
levensechte scènes, in het Rembrandthuis. Reis
door de rijke geschiedenis van Amerikaanse fotografie
in het Rijksmuseum, of laat je ziel raken
door de poëtische verstilling van Jan Mankes,
wiens werken in twee musea te zien zijn.
Soms is het ongemak
van kunst precies wat
je nodig hebt – een
confrontatie die je ziel
opent voor nieuwe
werelden.
Kunst wordt ook tastbaar deze maand. Voel de
groeven in zegelringen, ontdek de warme glans
van tin, en laat je inspireren door de tijdloze
ontwerpen van Jean Prouvé. In Museum Kranenburgh
brengt Eliane Odding ons dichter bij
de natuur. Met haar bijzondere tentoonstelling,
verweven met polders, bossen, duinen en zee,
maakt ze de landschappen bijna voelbaar.
Laat je raken, laat je verrassen, en durf te voelen.
Kunst die ons bezielt, is kunst die blijft.
Els Bracke
els.bracke@ips.be
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd
en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, of op welke andere wijze ook zonder toestemming
van de uitgever. meningen, feiten, weergegeven
in ondertekende artikelen of bijdragen
aan dit blad vallen onder de verantwoordelijkheid
van de betreffende auteur. redactie en uitgever
zijn hiervoor niet aansprakelijk. COLLECT is niet
verantwoordelijk voor de inhoud van de geplaatste
advertenties. Enkel de adverteerder kan hiervoor
aansprakelijk worden gesteld.
© arts antiques auctions, Gent

24
40
Stempel van
stijlrevolutie:
de zegelring
44
Wie wordt nog
warm van tin?
Jan Mankes, Hollands
meest verstilde schilder
28
Het fenomeen
Berlinde De Bruyckere
78
Hippe klassieker:
Jean Prouvé
Jean Prouvé beschouwde
zich vooral als fabrieksman
en niet zozeer als kunstenaar.
6

20
Fotografisch DNA
van Amerika
Inhoud
Februari 2025
52
De wandeling met
Eliane Odding
Artikelen
14 Bedrogen door Samuel
van Hoogstraten
20 Het fotografisch DNA
van Amerika
24 Jan Mankes, Hollands
meest verstilde schilder
28 Het fenomeen Berlinde
De Bruyckere: de
verzamelaar, curator én
kunstenaar zelf aan het
woord
38 Kunstwerk verklaart
kunstenaar: Wael Shawky
40 Stempel van stijlrevolutie:
de zegelring
44 Wie wordt nog warm
van tin?
48 Paul Derrez: durf te leven,
durf te maken
52 De wandeling met Eliane
Odding
60 Binnenkijken bij Ina van Zyl
78 Hippe klassieker:
Jean Prouvé
Veilingen
84 Veilingen wereldwijd
86 Veilingen Nederland
Agenda
70 Museumagenda
74 Galerieagenda
98 Veilingagenda
99 Beursagenda
Rubrieken
8 Up to date
12 Kopstukken
56 Hollands Glorie:
de zwaardveger
58 In de kantlijn van de
kunstmarkt: een te
genereuze schenking
64 Musea
72 Galeries
82 Verzameltips voor beginners:
fomo op de veiling
100 Adressen & websites
101 Zoekertjes
Op de hoogte blijven
van alle nieuwtjes?
Meld je nu aan voor onze
maandelijkse nieuwsbrief via
onze website.
VOLG ONS OP INSTAGRAM
@ARTMAGAZINECOLLECT
www.collectkaj.nl
7

Up to date
->
De nieuwbouw van het Van Abbemuseum. Foto: Peter Cox.
Wist je dit al van het museum?
Markiezenhof in Bergen op Zoom nodigt
je uit om de wereld te betreden van de
beroemde feesten die vorsten van de
Nederlanden er gaven in de 18e eeuw. In
de expositie Feesten als een Vorst! maak je
kennis met de laatste markies van Bergen
op Zoom en keurvorst van Beieren: Carl
Theodor van de Palts-Sulzbach (1724-1799).
In samenwerking met Duitse museumpartners
en de Universiteit van Mannheim
wil Markiezenhof meer bekendheid geven
aan het internationale belang van Bergen
op Zoom als bezit van deze keurvorst in
de 18e eeuw. Tot en met 9 maart zijn de
Schatkamers van het stadspaleis ingericht
als prachtige ruimtes die de 18e-eeuwse stijl
uitademen van het toenmalige hofleven,
waar luxe en feestelijkheden niet alleen
vermaak waren maar ook een rol speelden
in macht en politiek. In de Tuinzaal is een
uniek 18e-eeuws geïnspireerde galajapon
van de hedendaagse Bergse ontwerper
Ward Warmoeskerken te bewonderen,
gebaseerd op de mode van de keurvorstin
Elisabeth Auguste. www.markiezenhof.nl S
Katwijks Museum, het museum aan zee,
brengt met de nieuwe tentoonstelling In
Duin. Leven tussen duintop en duinpan
verschillende perspectieven tot leven
over de relatie tussen mens en natuur. De
duinen in Katwijk betekenden in de loop
van de tijd voor de bewoners verschillende
dingen. Betrof het ooit woeste grond die
de Katwijkers in cultuur brachten voor
kleinschalige landbouw, nu zijn de duinen
een plek voor ontspanning en recreatie
of juist beschermde natuur. Dit wordt in
beeld gebracht door schilders van de late
romantiek, zoals H.W. Mesdag, B.J. Blommers,
H. von Bartels en M. Liebermann,
en hedendaagse kunstenaars, onder wie
Jacob Kerssemakers, Leon Holmes en
Carola Schapals. Te bezoeken t/m 27-04.
www.katwijksmuseum.nl S Museum de
Koperen Knop in Hardinxveld-Giessendam
start het nieuwe jaar met een expositie over
de Tweede Wereldoorlog. 80 jaar vrij, de
Alblasserwaard in oorlogstijd toont vrijheid
door deze te plaatsen tegenover het gevaar
en gebrek in oorlogstijd. In het voorhuis
van het museum is een speciale expositie
te zien over bevrijdingsrokken. Van 01-02
t/m 10-05. www.koperenknop.nl S Stedelijk
Museum Alkmaar heeft een primeur: vijftig
werken uit de prestigieuze privéverzameling
van George en Ilone Kremer zijn te zien van
14-02 t/m 01-06. Bewonder in De Kremer
Collectie: een gedeelde liefde meesterwerken
die normaal niet voor publiek
toegankelijk zijn. De gehele collectie is van
wereldformaat, met werk van onder anderen
Rembrandt, Frans Hals, Pieter de Hooch
en Caesar van Everdingen. De titel verwijst
naar de passie van de familie Kremer voor
zowel het verzamelen van kunst als het kunnen
delen met het grote publiek en jonge
generaties. De tentoonstelling is opgebouwd
als een liefdesrelatie, van groots
en meeslepend tot intiem en verrassend.
8

UP TO DATE
->
Jan Mankes, Bomen aan de rand van
het Oranjewoud, 1914/15, ets, 19,3 x 14,2
cm. Eerste staat, slechts één bekende
proefdruk vóór tweede staat. © Collectie
Museum Møhlmann.
Een hoogtepunt is het intieme, ingetogen
schilderij Een jong dienstmeisje (ca. 1660)
van de hand van Michael Sweerts. Via een
auditieve luisterreis worden de persoonlijke
verhalen van de Kremer-familie verbonden
met de geëxposeerde kunstwerken. www.
stedelijkmuseumalkmaar.nl S Dankzij een
ingrijpende verbouwing, die tot 2027 duurt,
wordt Museum Prinsenhof Delft duurzaam
en toegankelijker. Wel blijft het museum
zolang op andere locaties actief met
programma’s en tentoonstellingen. In 2027
heropent Prinsenhof met een vernieuwde
focus op de verbinding tussen Delft en de
wereld. www.museumprinsenhofdelft.nl
S Van Abbemuseum sluit voor een
verduurzamingsproject tijdelijk de deuren
van de nieuwbouw, van 3 maart t/m 27
april 2025. In de tussentijd verhuist een
groot deel van de lopende collectiepresentatie
Dwarsverbanden, die de relatie
tussen kunstbehoud en klimaatverandering
verkent, naar de oudbouw. www.
vanabbemuseum.nl S Op de valreep van
het jubileumjaar heeft Museum Gouda
een bijzonder werk toegevoegd, als vondst
op een veiling in Parijs: een 16e-eeuws
schilderij op paneel dat waarschijnlijk uit
het atelier van Wouter Pietersz Crabeth
komt. Het werk, dat kleurrijke figuren toont
die meten en wegen, werd dankzij een tip
van een Amerikaanse kunsthandelaar voor
slechts € 3.500 verworven. Ter gelegenheid
van het 150-jarig jubileum is het paneel
gerestaureerd en feestelijk geschonken
door de Vereniging van Goudse Museumvrienden.
www.museumgouda.nl S
Stedelijk Museum Schiedam opent in
het najaar van 2025 een nieuwe locatie
in de voormalige bioscoop en danszaal
Monopole, tegenover het museum. Boris
Acket maakt hiervoor samen met co-curator
Sanneke Huisman de eerste tentoonstelling,
met futuristische installaties van onder
anderen Sabine Marcelis en Acket zelf.
Het iconische gebouw krijgt hiermee een
nieuwe bestemming en biedt een frisse blik
op kunst in de toekomst. www.stedelijkmuseumschiedam.nl
S Museum Møhlmann
in Appingedam heeft recent een bijzondere
ets van Jan Mankes verworven: Bomen
aan de rand van het Oranjewoud (1914-15).
Deze zeldzame ets, die mogelijk een eerste
staat betreft, werd toegevoegd aan de
unieke collectie van Mankes’ werk, ondanks
de zware verbouwingswerkzaamheden
na de aardgaswinning. De ets is komend
voorjaar te zien bij de heropening van
het museum. www.museummohlmann.
nl S Het Rijksmuseum van Oudheden in
Leiden heeft twee bijzondere schenkingen
ontvangen. De collectie Egyptomanie van
dr. Jean-Marcel Humbert biedt een unieke
blik op de invloed van het oude Egypte op
westerse kunst. In een wandvitrine is nu een
deel van de verzameling te zien, en vanaf
dit voorjaar komt een selectie in de vaste
tentoonstelling over het oude Egypte. Een
grote overzichtstentoonstelling over de
Humbert-collectie is gepland voor 2026.
Daarnaast toont het museum de recent
geschonken tinverzameling van Henk van
Wijk in de expositie Tin, die tot zomer 2026
loopt. www.rmo.nl
->
Bevrijdingsschort uit de expo 80 jaar vrij in Museum
de Koperen Knop. © Museum de Koperen Knop.
->
Portret van markies Carl Theodor van de Palts-Sulzbach, 1755, toegeschreven aan Ziezenis.
Collectie Museum Markiezenhof, Bergen op Zoom. © Markiezenhof.
9

UP TO DATE
Foujita’s kat voor Stefan
->
Tsuguharu Foujita, Kat voor Stefan, inkttekening, 1933.
Te koop bij Veilinghuis Peerdeman op 23-02. © Peerdeman.
Kunstenaarsvriendschappen leveren soms de
meest persoonlijke werken op. Op 23 februari
opent Veilinghuis Peerdeman een bijzonder
hoofdstuk uit het leven van de Japans-Franse
meester Tsuguharu Foujita (1886-1968).
Jarenlang had Foujita een warme band met
het Vlaams-Nederlandse kunstenaarskoppel
Stefan en Leni De Vriendt. Het echtpaar,
dat begin 20e eeuw in de Verenigde Staten
woonde, verkeerde in artistieke kringen met
grootheden als Charlie Chaplin en Mark
Rothko. Een van de hoogtepunten van de
veiling is een fijnzinnige inkttekening van een
kat, gesigneerd en opgedragen aan Stefan
De Vriendt in 1933. Het werk, 14,1 × 17,8 cm,
heeft een richtprijs van € 10.000-15.000. De
kleindochter van De Vriendt herinnert zich
hoe dit kattenportret trots aan de muur hing
in het familiehuis, naast werken van Boudin
en Chagall. Naast het kattenportret omvat
de veiling ook vier door Foujita beschreven
kerstkaarten, een persoonlijke brief en een
gesigneerde portretfoto, samen met een
richtprijs van € 4.000-6.000. De veiling vindt
plaats via een Timed Online-platform en
loopt van 9 tot en met 23 februari.
S www.veilinghuispeerdeman.nl.
Vereende krachten
Vendu Rotterdam, opgericht in 1812 en een van de oudste veilinghuizen
van Nederland, werkt vanaf dit jaar samen met Venduehuis
Dickhaut uit Maastricht, dat sinds 1930 bestaat. Dat hebben de
respectievelijke zaakvoerders Wim Moerman en Jeanette Dohmen
aangekondigd. Deze strategische zet komt op een moment dat
de veilingwereld voor grote uitdagingen staat. Strenger wordende
wet- en regelgeving, digitale transformatie en veranderende
klantverwachtingen dwingen de sector tot innovatie. Door de
krachten te bundelen kan de service die de bedrijven aan hun
klanten verlenen verder worden verbeterd. Zo worden de expertise
en IT-systemen van beide veilinghuizen gedeeld en de marketinginspanningen
gebundeld. Samen zullen er jaarlijks zo’n 25
veilingen voor kunst, antiek, design, juwelen, horloges en verzamelobjecten
georganiseerd worden met ongeveer 20.000 loten
online. Elk veilinghuis behoudt wel zijn eigen veilingagenda.
www.vendurotterdam.nl en www.veilingmaastricht.nl.
->
Jeanette Dohmen van Venduehuis Dickhaut
en Wim Moerman van Vendu Rotterdam.
© Vendu Rotterdam.
10

UP TO DATE
Geen Art Rotterdam deze maand,
wel papier, luxe en design
->
François du Plessis, Book object, 2024, boeken, diameter: 60 cm. Bij 94|97 Gallery op Art on Paper
Amsterdam. © Art on Paper Amsterdam.
Art Rotterdam verhuist in 2025 naar Rotterdam
Ahoy en vindt niet langer begin februari
plaats, maar van 28 tot en met 30 maart. De
beurs viert zijn 26e editie op deze nieuwe
locatie en biedt meer ruimte voor een
gevarieerd aanbod van galeries, sculpturen,
video-installaties en performances. www.
artrotterdam.com S De vijfde Nederlandse
editie van Art on Paper in Amsterdam,
van 6 t/m 9 februari, is ook op een nieuwe
locatie: de Kromhouthal aan het IJ. Deze
kunstbeurs voor werken op papier presenteert
ongeveer 40 hedendaagse galerieën
uit binnen- en buitenland, aangevuld met
de sectie ‘Classical and Modern’, waar tien
vooraanstaande kunsthandelaren werken
van oude meesters tot 20e-eeuwse
moderne kunst tonen, van Rembrandt tot
Van Dongen. Nederlandse deelnemers zijn
onder andere 94|97 Gallery, Contempo,
Livingstone Gallery, Galerie Mokum en Marieke
Severens Gallery. Verwacht een breed
scala aan stijlen en technieken, van houtskool,
inkt en aquarel tot gouache en collage.
Kunst op papier is door de toegankelijke
formaten en prijsklassen aantrekkelijk voor
zowel beginnende als ervaren verzamelaars.
www.artonpaperamsterdam.nl S Art and
Luxury Fair keert op 8 en 9 februari terug
naar Grand Hotel Huis ter Duin in Noordwijk.
Dit exclusieve evenement, opgericht door
Annette Wijdom en gesteund door Margarita
prinses de Bourbon de Parme, verenigt
vakmanschap in een intieme en luxueuze
setting. Met eerdere succesvolle edities in
Monte Carlo en Noordwijk is deze fair een
fijne bijeenkomst voor liefhebbers van kunst
en luxe. Bezoekers kunnen genieten van
rondleidingen, proeverijen en demonstraties,
terwijl kunstenaars hun creatieve proces
en unieke producten presenteren. Het
evenement biedt een platform voor directe
ontmoetingen tussen makers en verzamelaars.
www.artandluxuryfair.com. S Van 20
februari tot 2 maart 2025 vindt de eerste
editie van Design Biennale Rotterdam
plaats. Gedurende tien dagen transformeert
de stad zich tot designwalhalla met tentoonstellingen,
lezingen en evenementen
rond het thema What’s Real is Unfamiliar.
De biënnale is een platform voor innovatief
en experimenteel ontwerp van zowel lokale
als internationale makers. Ontdek meer dan
100 ontwerpers op iconische locaties zoals
het Groothandelsgebouw, Baanhof en het
Nieuwe Instituut.
->
Dutch Holidays bij de Huidenclub. © Design Biennale Rotterdam.
11

Kopstukken
Naomi Beckwith
Naomi Beckwith is benoemd tot
artistiek directeur van documenta
16, die in 2027 in Kassel wordt
geopend. Beckwith, momenteel
adjunct-directeur en hoofdcurator
van Solomon R. Guggenheim Museum,
werd gekozen uit vijf kandidaten.
Met een sterke achtergrond in
het cureren van tentoonstellingen
over identiteit en de invloed van
zwarte cultuur bij het Museum
of Contemporary Art in Chicago
brengt ze een wereldwijd perspectief
naar documenta. Ze is de tweede
Amerikaanse curator die de tentoonstelling
leidt. Beckwith toonde
zich opgetogen en vol respect voor
de rol van documenta in de wereld
van de hedendaagse kunst.
Foto: Maria Ponce.
Sofie De Caigny
Per 1 februari is Sofie De Caigny
Hoofd Collectie van Nieuwe Instituut.
Ze zal de collectie leiden en
beheren, innovatieve onderzoeksen
archiveringsinitiatieven ontwikkelen
en de toegankelijkheid
vergroten. Daarnaast neemt ze de
leiding over Huis Sonneveld, een
iconisch voorbeeld van functionalisme.
De Caigny, voorheen directeur
van het Vlaams Architectuurinstituut,
brengt uitgebreide ervaring in
architectuurarchieven en internationale
netwerken mee.
Foto: Aaron Lapeirre.
Sheikha Hoor
Al Qasimi
Sheikha Hoor Al Qasimi staat
bovenaan de 23e editie van de
jaarlijkse ArtReview Power 100. Al
Qasimi is sinds 2003 directeur van
de Sharjah Biënnale en oprichter
van de Sharjah Art Foundation in
2009. Deze dienen als platformen
voor kunstenaars in de Golfregio
en ter bevordering van internationale
kunstontwikkelingen. Haar
invloed heeft de focus verschoven
van westerse naar mondiale
perspectieven. Recent heeft ze de
tweede editie van de Lahore Biennale
(2020) gecureerd; daarnaast werd
ze aangesteld als artistiek directeur
van de Aichi Triennale 2025 in Japan.
In 2026 is ze bovendien curator van
de Biënnale van Sydney.
Foto: R.V.
Hans van Manen
Choreograaf Hans van Manen heeft
zijn fotografisch oeuvre aan het
Rijksmuseum geschonken. In de
jaren 80 en 90 creëerde hij portretten
van dansers en mannelijke naakten,
gekenmerkt door eenvoudige composities
en esthetische schoonheid.
De schenking omvat 86 foto’s. Eerder
schonk Van Manen met partner
Henk van Dijk 21 werken van Robert
Mapplethorpe aan het museum. Van
Manens beelden zijn een essentieel
deel van de Nederlandse fotografiegeschiedenis.
Foto: Erwin Olaf.
12

Conny, Paul en Ellen
Selma Selman
Selma Selman (°1991), kunstenaar
en activist, heeft de twaalfde
ABN AMRO Kunstprijs gewonnen.
Opgegroeid in een Romafamilie
van schroothandelaren en
gevormd door de Bosnische burgeroorlog,
verwerkt zij thema’s als
recycling, discriminatie en emancipatie
in haar werk. Haar tentoonstelling
Sleeping Guards opende
op 29 januari in Stedelijk Museum
Amsterdam, met als hoogtepunt de
performance Motherboards, waarin
zij met haar familie computeronderdelen
sloopt. Selman staat bekend
om haar directe, activistische aanpak
die sociale structuren bevraagt.
Haar werk wordt wereldwijd geprezen
en tentoongesteld.
Foto: Eike Walkenhorst.
Het Noordbrabants Museum verwelkomt
Conny Helder, Paul Spies
en Ellen Rutten in de raad van toezicht.
Deze benoemingen versterken
de positie van het museum lokaal,
nationaal en internationaal. Conny
Helder, voormalig minister, brengt
bestuurlijke ervaring en een sterk
netwerk in de zorgsector mee. Paul
Spies, expert in musea, is bekend om
zijn vernieuwende tentoonstellingen.
Ellen Rutten, hoogleraar Slavische
literatuur, voegt expertise in
cultuurmanagement en ethiek toe.
Met de herbenoeming van Ton Hillen
is de raad van toezicht weer op
volle sterkte.
Foto: Rob Lipsius.
Koyo Kouoh
Ed Dolman
Ed Dolman, voorzitter van veilinghuis
Phillips, heeft aangekondigd
zijn functie per mei 2025 te verlaten
en over te stappen naar een adviserende
rol. Dolman was sinds 2014
actief bij Phillips, eerst als ceo en
vanaf 2021 als voorzitter. Tijdens zijn
leiding verdubbelde hij de jaarlijkse
omzet, breidde Phillips uit naar
nieuwe markten en ontwikkelde
digitale initiatieven. Martin Wilson,
voormalig voorzitter van de British
Art Market Federation, is benoemd
tot ceo en zal de wereldwijde operaties
leiden. Dolman benadrukte
Wilsons strategische benadering
en kennis van de kunstmarkt als
waardevolle hulpbronnen voor de
toekomst van Phillips.
Foto: Brigitte Lacombe.
Koyo Kouoh is benoemd tot curator
van de 2026-editie van de Biënnale
van Venetië, waarmee ze geschiedenis
schrijft als de eerste Afrikaanse
vrouw die deze prestigieuze rol
vervult. Kouoh, een Kameroens-
Zwitserse curator, is sinds 2019
uitvoerend directeur van het Zeitz
Museum of Contemporary Art Africa
in Kaapstad en staat bekend om
haar Pan-Afrikaanse visie. Ze volgt
de Nigeriaanse kunstcriticus Okwui
Enwezor op, die de Biënnale in 2015
leidde. Haar benoeming benadrukt
de blijvende inzet voor wereldwijde
inclusiviteit, ondanks de politieke
veranderingen in Italië. Kouohs
visie is om de Biënnale te behouden
als een ‘thuis van de toekomst’.
Foto: Art Basel.
13

Samuel van Hoogstraten, Zelfportret, 1645, olieverf op paneel, 54 x 45 cm. Vaduz-Vienna, Liechtenstein, The Princely Collections.
14

Bedrogen
door Samuel
van Hoogstraten
Schilder Samuel van Hoogstraten
wilde alles afbeelden wat hij zag en
kende. De hele wereld, en dan ook
nog op zo’n manier dat het niet van
echt was te onderscheiden. Met zijn
illusionistische schilderijen fopte hij
zelfs de Oostenrijkse keizer.
TEKST: BERNADETTE VAN DER GOES
De jonge Samuel van Hoogstraten
(1627-1678) was zo’n vijftien jaar
toen hij in 1642 of 1643 voor het
eerst het leerlingenatelier van
Rembrandt in diens huis aan de Amsterdamse
Jodenbreestraat betrad. De ruim
twintig jaar oudere Rembrandt was toen
al een veelgevraagd historie- en portretschilder.
In de zomer van 1642 voltooide hij
met De Nachtwacht zijn magnum opus. De
in Dordrecht geboren Samuel van Hoogstraten
had in de jaren daarvoor bij zijn
vader, de zilversmid en schilder Dirck van
Hoogstraten, de eerste beginselen van het
schilderen geleerd en vervolgens de Latijnse
school bezocht. Bij Rembrandt wilde hij
zich verder bekwamen en diens levensechte
manier van schilderen eigen maken.
Voor een leerling met ambitie was dat een
prima keuze, want Rembrandt was op
dat moment al tot over de landsgrenzen
beroemd. Een ‘verzierlijken’ kunstenaar,
zo zou Van Hoogstraten in zijn boek over
de schilderkunst Rembrandt aan het eind
van zijn leven noemen. Dat wil zeggen:
vindingrijk, creatief en grensverleggend.
Bij Rembrandt leerde hij behalve technische
vaardigheden ook over kunsttheorie.
Over zichzelf schreef Van Hoogstraten dat
hij een ijverige leerling was, die het vervelend
vond als hij op fouten werd gewezen
en soms huilde als iets niet meteen lukte.
Rembrandt zei dan dat hij niet zo ongeduldig
moest zijn en het gewoon nog eens kon
proberen. Van Hoogstraten bleef zo’n vier
jaar bij Rembrandt in het pand aan de Jodenbreestraat
en werkte aan het eind van
die periode, voordat hij naar Dordrecht
terugkeerde, waarschijnlijk als gezel mee
in het atelier.
ONGRIJPBAAR
Bijna vierhonderd jaar later is daar nu,
in het huidige Museum Rembrandthuis,
de eerste solotentoonstelling over Van
Hoogstraten te zien. Voor velen is het ook
de eerste kennismaking met zijn werk.
“Een logische plek, want hier heeft hij
geleerd”, zegt hoofd collectie Epco Runia.
“Met de tentoonstelling willen wij Van
Hoogstraten een gezicht geven, want tot
nu toe was hij als kunstenaar een beetje
ongrijpbaar. Bij het horen van de namen
van de meeste schilders uit de Nederlandse
17e eeuw, zoals Jacob van Ruisdael, Jan
Steen of Johannes Vermeer, hebben mensen
meestal wel zo ongeveer een beeld
van wat zij hebben gemaakt. Bij Samuel
van Hoogstraten is dat anders. Hij was
enorm veelzijdig, specialiseerde zich niet
In zijn tijd was
Van Hoogstraten van
alle leerlingen van
Rembrandt het meest
succesvol. Maar na
de 17e eeuw raakte
hij snel uit beeld.
in één bepaald onderwerp of schilderstijl,
maar wisselde steeds. Door middel van
zijn kunst onderzocht Van Hoogstraten
de wereld om zich heen. Hij wilde al het
zichtbare weergeven en vond daarom dat
hij als kunstenaar alles moest kunnen. Er
bestaan van hem zowel stillevens, portretten,
architectuurstukken en scènes uit het
dagelijks leven als Bijbelse en mythologische
voorstellingen.”
DOORDACHT BOEK
Van Hoogstraten moet enorm hard hebben
gewerkt, want naast zijn kunst schreef
hij ook literatuur. Overdag schilderde hij,
’s avonds las en schreef hij. Er zijn meer
dan 500 schilderijen, tekeningen en prenten
van hem bekend. In zijn tijd was hij
van alle leerlingen van Rembrandt het
meest succesvol. Maar na de 17e eeuw
raakte hij snel uit beeld. Het langst en het
meest bekend bleef Van Hoogstraten door
het boek Inleyding tot de hooge schoole
15

Rembrandt, detail uit De Nachtwacht, 1642, olieverf op doek, 379,5 x
453,5 cm (originele afmetingen gehele schilderij). Amsterdam, Rijksmuseum.
Op het detail zijn links kapitein Frans Banninck Cocq en rechts
luitenant Willem van Ruytenburch afgebeeld.
Samuel van Hoogstraten, Portret van Ferdinand Graf von Werdenberg, 1652, olieverf op doek,
187 x 127 cm. Kunstmuseum Winterthur.
Met visuele
trucs riep hij een
3D-wereld op en
wist zo de grens
tussen de echte en
de geschilderde
wereld te vervagen.
der schilderkonst: anders de zichtbaere
werelt, dat hij in 1678, het jaar waarin hij
stierf, publiceerde. Daarin deelde hij zijn
inzichten over de theorie en de praktijk
van de schilderkunst met beginnende
schilders en kunstkenners. Schilderen was
voor Van Hoog-straten meer een wetenschap
dan een ambacht. Dat blijkt ook
uit de intellectuele en goed doordachte
manier waarop hij zijn boek heeft opgezet.
Opmerkelijk is dat hij zichzelf op het
zelfportret dat hij erin heeft opgenomen
schrijvend afbeeldde. Daarmee presenteerde
Van Hoogstraten zich definitief als
een geleerd kunstenaar. Extra interessant
is dat de publicatie waarschijnlijk deels de
schilderpraktijk toont die hij tijdens zijn
jaren bij Rembrandt had geleerd, en dus
Rembrandts artistieke opvattingen ten
tijde van het schilderen van De Nachtwacht
weerspiegelt.
ILLUSIONISME
De wens van Museum Rembrandthuis
om een tentoonstelling te maken over
Van Hoogstraten leidde gaandeweg tot
een groot samenwerkingsproject met
Kunsthistorisches Museum in Wenen,
Dordrechts Museum en RKD – Nederlands
Instituut voor Kunstgeschiedenis. Samen
met het RKD stelt Museum Rembrandthuis
een online oeuvre-catalogus over
Van Hoogstraten samen, die aan het eind
van de tentoonstelling zal verschijnen. In
Wenen was de afgelopen maanden al een
expositie te zien over de artistieke dialoog
tussen Rembrandt en Van Hoogstraten.
Voor de eigen tentoonstelling ging Museum
Rembrandthuis, ondanks de eerdergenoemde
ongrijpbaarheid, speciaal op zoek
naar wat Van Hoogstratens werk onderscheidt
van dat van zijn tijdgenoten. “Wij
kwamen daarbij uit bij het optisch illusionisme”,
vertelt Runia. “Op dat gebied was
Van Hoogstraten een pionier. Niet alleen
streefde hij ernaar de zichtbare wereld zo
goed mogelijk af te beelden, hij deed er
alles aan om het menselijk oog te bedriegen
en zo andere kunstenaars te overtreffen.”
Volgens Runia is dat de rode lijn in
zijn werk. In Inleyding tot de hooge schoole
der schilderkonst schrijft Van Hoogstraten
zelf over zijn artistieke drijfveren: ‘Een
Volmaekte Schildery is als een Spiegel van
de Natuer, die de dingen, die niet en zijn,
doet schijnen te zijn, en op een geoorlofde
vermakelijke en prijslijke wijze bedriegt.’
16

‘Van Hoogstraten deed er alles aan om het
menselijk oog te bedriegen en zo andere
kunstenaars te overtreffen. Hij had een soort
obsessie voor de zichtbare wereld’
EPCO RUNIA, MUSEUM REMBRANDTHUIS
DE KEIZER GEFOPT
Met dat streven staat Van Hoogstraten in
een lange traditie. Want al in de Griekse
oudheid probeerden kunstenaars door
bedrieglijk echt te schilderen elkaar te
overtreffen. In de tijd van Van Hoogstraten
werden zij daarbij geholpen door de
nieuwste wetenschappelijke ontdekkingen,
zoals de camera obscura.
Na zijn vertrek bij Rembrandt werd Van
Hoogstraten steeds beter in het met visuele
trucs oproepen van een 3D-wereld. Hij schilderde
perspectieven, trompe-l’oeils en zelfs
een perspectiefkast. Door slim gebruik van
perspectief en door perfecte stofuitdrukking
van de afgebeelde materialen wist hij een
driedimensionale illusie op te wekken en zo
de grens tussen de echte en de geschilderde
wereld te doen vervagen. Daarmee had hij
ook internationaal veel succes.
In 1651 reisde Van Hoogstraten via Duitsland
en Oostenrijk naar Italië. Onderweg
verbleef hij in Wenen en werd op audiëntie
ontvangen door keizer Ferdinand III. Later
vertelde zijn leerling Arnold Houbraken in
diens boek De groote schouburgh der Nederlantsche
konstschilders en schilderessen
over deze ontmoeting een mooie anekdote.
Van Hoogstraten toonde de vorst bij die
gelegenheid drie schilderijen: een portret,
een doornenkroning van Christus en een
trompe-l’oeil-stilleven. Het stilleven viel
het meeste in de smaak. Daarmee wist hij
de keizer namelijk te bedriegen, wat door
de hoge sociale positie van de keizer gold
als een groot compliment. Houbraken
schreef dat het schilderij voor straf in beslag
werd genomen. Als beloning ontving Van
Hoogstraten een gouden erepenning met
de beeltenis van de keizer, die hij voortaan
op zelfportretten trots zou dragen.
Samuel van Hoogstraten, Trompe-l’oeil stilleven, 1664, olieverf op doek, 45,5 x 57,5 cm. Dordrechts Museum.
17

Rembrandt, De Heilige Familie, 1646, olieverf op paneel, 46,5 x 69 cm. Kassel, Museumslandschaft Hessen Kassel, Museum Schloss Wilhelmshöhe.
Toen hij leerling bij Rembrandt was
huilde Van Hoogstraten soms als iets niet
meteen lukte. Rembrandt zei dan dat hij
niet ongeduldig moest zijn en het nog
eens kon proberen.
DIEPE GRONDEN
Misschien beeldde het stilleven dat de keizer
bedroog een zogenoemd brievenbord af,
een schilderij waarop achter strakgespannen
leren banden brieven en andere kleine
voorwerpen zijn bevestigd. Soms hebben de
niet van echt te onderscheiden objecten een
persoonlijke betekenis. Dat is bijvoorbeeld
het geval op Van Hoogstratens Trompe-l’oeil
stilleven uit 1664, waarop persoonlijke voorwerpen
van Van Hoogstraten en zijn vrouw
Sara Balen zijn afgebeeld, onder andere de
erepenning die hij van de keizer kreeg.
“Met dit soort illusionistische schilderijen
overtrof Van Hoogstraten zijn leermeester,
het werd zijn handelsmerk”, zegt Runia.
“Op de brievenborden suggereerde hij een
ondiepe, vlakke ruimte. Die is overal even
diep en hoeft daardoor voor een optimaal
effect niet vanuit één bepaald standpunt te
worden bekeken. Zo kon Van Hoogstraten
van het hele schilderij een illusionistisch
kijkspel maken. Bovendien zijn de voorwerpen
op het bord op ware grootte en
plat. Want, zo schrijft Van Hoogstraten, het
bedriegen van de ogen kan het grootst zijn
als de kunstenaar iets vlaks op een vlakte
afbeeldt. Dan wordt het illusionisme namelijk
het onderwerp van het hele schilderij.
Terwijl het zich bij Rembrandt vaak beperkt
tot de randen van het beeldvlak.”
BEWEGING
Hoewel Van Hoogstratens illusionisme
oorspronkelijk wel bij Rembrandt vandaan
kwam. Want al ruim voordat Van Hoogstraten
diens leerling werd, experimenteerde
Rembrandt met manieren om het oog van
de toeschouwer te bedriegen. Bijvoorbeeld
door beweging te suggereren. Dat is mooi
te zien op het paneel De Heilige Familie,
overigens de enige Rembrandt op de tentoonstelling.
Daarop bevinden Maria, Jozef
en het kindje Jezus zich in een huiselijk
interieur met een knapperend haardvuur.
Om het schilderij meer diepte te geven en
de illusie te vergroten heeft Rembrandt een
schilderijlijst om de voorstelling heen geschilderd.
Daarbovenop schilderde hij ook
nog een stang met een gordijn, waarachter
het interieur van de kamer deels verborgen
is. Iemand heeft het gordijn net een stuk
opengeschoven en is daarna snel weggegaan,
want het gordijn is nog in beweging.
Op De Nachtwacht riep Rembrandt nog
veel sterker de illusie van beweging op. Van
Hoogstraten zal dat meesterwerk zeker
hebben gezien, want het was net af toen hij
zijn leertijd bij Rembrandt begon. Bovendien
heeft het hem direct beïnvloed. In
Portret van Ferdinand Graf von Werdenberg,
dat Van Hoogstraten tien jaar later, in 1652,
schilderde, beeldde hij de graaf in dezelfde
pose af als Rembrandt eerder kapitein Frans
Banninck Cocq in De Nachtwacht. Zelfs de
slagschaduw van diens naar voren gestoken
linkerhand neemt hij over. Ook experimenteerden
beide kunstenaars met schilderijen
van vensterfiguren, dat wil zeggen afbeeldingen
van vaak jonge meisjes of vrouwen
18

Schilderen was voor
Van Hoogstraten meer
een wetenschap dan
een ambacht.
die achter een schilderijlijst, halfopen deur
of vensterbank staan. Vaak buigen zij iets
naar voren en leggen hun handen op de
rand van het schilderij, waardoor de illusie
ontstaat dat zij de grens van het schilderij
overschrijden en deel uitmaken van onze
wereld. Bijvoorbeeld zoals Van Hoogstraten
doet op Jonge vrouw in een deuropening, dat
hij in Rembrandts atelier schilderde. Later
ontstond verwarring over van wiens hand
het doek was. Als handtekening staat er
Rembrandt op, maar inmiddels wordt het
toegeschreven aan Van Hoogstraten.
Zoals Oude man in een venster, dat de kunstenaar
in Wenen schilderde. Daarop heeft
hij alles heel nauwkeurig en levensecht
weergegeven: het hoofd van de oude man,
de glas-in-lood-ruiten en de natuurstenen
vensteromlijsting. Runia: “Zelfs het veertje
op de vensterbank. Van Hoogstraten had
een soort obsessie voor de zichtbare wereld.
Ik denk dat het voor de mensen die het zagen
een soort kijkspel was, een prettig soort
vermaak aan het hof in Wenen. Het ging
vooral om het visuele plezier. Zo van: het is
net echt, en toch is het gewoon verf.”
BEZOEKEN
De Illusionist. Samuel van Hoogstraten
01-02 t/m 04-05
Museum Rembrandthuis
Amsterdam
www.rembrandthuis.nl
DOORKIJKJES
Van beide kunstenaars voerde Van Hoogstraten
het illusionisme het verste door. Runia:
“Hij pakte het wetenschappelijk aan. In zijn
boek beschreef hij bijvoorbeeld de verschillende
gradaties in lichtval in een kamer,
maakte dat meetbaar. Rembrandt werkte
meer intuïtief. Van Hoogstraten zette een
stap extra. In mei 1662 vertrok hij voor vijf
jaar naar Engeland, waar hij ging schilderen
voor de in wetenschap geïnteresseerde elite.
Evenals eerder in Wenen exporteerde hij de
Hollandse realistische stijl naar een ander
land en was daarin zeer succesvol. Beroemd
zijn de perspectiefstukken die hij in Engeland
vervaardigde. Levensgrote schilderijen van
interieurs met illusionistische doorkijkjes. Ze
werden vaak opgesteld in landhuizen.”
Op het doek De Pantoffels maakte Van
Hoogstraten al vóór die tijd zo’n doorkijkje.
Daarmee sloot hij aan bij de interieurs met
deftige dames van Pieter de Hooch, Gerard
ter Borch en Johannes Vermeer. Maar Van
Hoogstraten concentreerde zich vooral op
de kamers, het perspectief en de illusie van
diepte die de achterelkaar liggende ruimten
oproepen. Er is hier niemand in het
interieur te zien, behalve dan de mensen
op het schilderij van Gerard ter Borch dat
aan de achterwand hangt.
Volgens Runia ging het Van Hoogstraten
met deze illusionistische schilderijen vooral
om het plezier van het kijken. Hij is erg blij
met een aantal bijzondere bruiklenen die
eigenlijk nooit in Nederland zijn te zien.
Samuel van Hoogstraten, De Pantoffels, ca. 1658, olieverf op doek, 103 x 71 cm. Parijs, Musée du Louvre.
19

Fotografisch
DNA van Amerika
Amanda Lopez, Homegirls, foto. © de kunstenaar.
Met meer dan tweehonderd werken
belicht American Photography de
rijke en veelzijdige geschiedenis
van de fotografie in de Verenigde
Staten. De tentoonstelling in het
Rijksmuseum geeft een beeld
van de VS door de ogen van
Amerikaanse fotografen en laat zien
hoe het medium verankerd raakte
in de Amerikaanse samenleving en
daarmee de wereld beïnvloedde.
Een gesprek met de maker van de
tentoonstelling, Mattie Boom.
TEKST: KOOS DE WILT
In de jaren 80 groeide bij de toenmalige
directeur van het Rijksprentenkabinet,
J.W. Niemeijer, het inzicht dat fotografie
sterk verwant is met prent- en tekenkunst,
zo vertelt Mattie Boom, conservator
fotografie van het Rijksmuseum. “Fotografie
heeft eenzelfde toepassing op papier, albums
en boeken. Dat leverde een nieuwe koers op
voor het museum. De basis van de collectie
19e-eeuwse fotografie wordt gevormd door
de in 1984 door het Rijk aangekochte collecties
van fotograaf Willem Diepraam en amateurfotograaf
en jurist Bert Hartkamp. Deze
grote en indrukwekkende collectioneurs
hadden hun verzamelingen opgebouwd in
een tijd dat de waardering voor fotografie
nog op een laag pitje stond. Maar vanaf 1993
kwam er naast de bestaande fotocollectie
ook een klein budget vrij voor het aanschaffen
van fotografie.”
Het verder uitbouwen van een collectie
van Amerikaanse fotografie kwam in
2005 in een stroomversnelling toen met
de verbouwing van het museum een heel
andere inrichting werd gekozen en het
museum zich ook ging richten op de 20e
eeuw. Boom: “Het ging over een gevoel van
schoonheid en het besef van tijd, zoals
de toenmalige directeur van het museum
Ronald de Leeuw het omschreef. Je moest
tussen een gemengde opstelling een
wandeling gaan maken door de tijd. En
bij de 20e eeuw ging het over 20e-eeuwse
fotografie en daarmee ook Amerikaanse
20

‘Het kan gaan over
grote namen, maar
ook over ‘cartes de
visite’, stereofotografie,
brochures en zelfs
huisvlijt’
fotografie. Daar hadden we toen nog niet
zo veel van verworven, maar dankzij sponsoring
van Baker & McKenzie konden we
echt gaan aankopen, met name fotografie
die nog niet zo bekend was.”
INTRIGEREND BEELD
Mattie Boom maakte alles mee als het
gaat over de ontwikkeling van fotografie
als kunstvorm binnen de muren van het
Rijksmuseum. American Photography is de
laatste tentoonstelling die ze maakt voor
haar pensionering. Sinds eind jaren 80 is
zij samen met Hans Rooseboom verantwoordelijk
voor het opbouwen van de
fotocollectie van het museum. Ze maakte
in 1989 de eerste fotografietentoonstelling
150 jaar fotografie. Daarnaast is ze auteur
van verschillende fotoboeken, waaronder
Nieuwe geschiedenis van de fotografie in Nederland
(2007), Modern Times (2014),
I am (2019), Everyone a photographer
(2019) en Feest. Ed van der Elsken (2020).
Bijzonder aan American Photography is dat
het de eerste keer is dat de Rijksmuseumcollectie
Amerikaanse fotografie wordt
Num diti imoluptatis sum rerro dolenitatent et estiumquas et doluptae pre rem sanit, culliti
dolore litatia sitions ecerum quatet, qui quatiscitae
Anonymous, Family standing beside their car, ca. 1957-1960, chromogenic print (Kodak Instamatic),
76 x 76 mm. Rijksmuseum, Amsterdam, inv. no. RP-F-2023-26-7.
gepresenteerd, samen met bruiklenen uit
Nederlandse, Europese en Amerikaanse
collecties. Op de tentoonstelling zijn iconische
werken te zien van onder anderen
Sally Mann, Robert Frank, Lisette Model,
Nan Goldin, Richard Avedon, Andy Warhol,
Ming Smith (°1951), America Seen Through Stars and Stripes, New York City, 1976, gelatinezilverdruk, 318 x 470
mm. Virginia Museum of Fine Arts, Richmond (VA), inv. nr. 2016.241; Adolph D. and Wiliams C. Williams Fund.
Paul Strand, Diane Arbus en James Van Der
Zee. Maar er zijn ook veel verrassende foto’s
van anonieme makers. “Voor een goede foto
geldt niet alleen de naam van de fotograaf.
Het kan ook gaan over degene die is gefotografeerd,
over de zeldzaamheid van de foto
of omdat het simpelweg een spannend beeld
is”, vertelt Boom. “En dat kan zomaar een
anonieme foto zijn. Een beeld van het terugkomen
van de Franse troepen in 1859 was
bijvoorbeeld op zichzelf al interessant, omdat
het een bijzonder soort snapshot avant
la lettre was. Bij nader onderzoek bleek deze
gemaakt te zijn door de beroemde fotograaf
Nadar. Anders dan bij bijvoorbeeld schilderkunst
gaat het in mijn werk over talloze foto’s
die je onder ogen krijgt en waarbinnen je een
weg moet vinden, op zoek naar de foto’s die
ontbreken in de collectie. En vaak doet het er
helemaal niet toe wie het gemaakt heeft. Het
gaat er eerder om dat je iets ziet wat je nog
nooit gezien hebt, een intrigerend beeld. Het
kan dan gaan over ‘high’ en ‘low’. Dus over
grote namen, maar ook over ‘cartes de visite’,
stereofotografie, brochures en zelfs huisvlijt.
Een prachtig stilleven van snoepjes, bijvoorbeeld,
foto’s die mensen voor thuis maakten
met lijstjes eromheen of fotoalbums van
particulieren. Of een menukaart of een elpeecover
gemaakt door Ansel Adams.”
21

Curiosadoos gemaakt van sigarettenpakjes met portretten van
huisgenoten, eind jaren 1960, hout, handgeweven sigarettenpakjes,
gelatinezilverdrukken, 140 x 110 x 195 mm. Collectie Daile Kaplan, Pop
Photographica, New York. Foto: Andy Romer Photography, New York.
Bruce Wrighton (1950-1988), Portrait of a woman, Binghampton, NY (‘Woolworth Shopper’), chromogene
afdruk, 254 x 202 mm. Rijksmuseum, Amsterdam, inv. nr. RP-F-2009-151; aangekocht met steun van Baker
McKenzie. © Estate of Bruce Wrighton, Courtesy Laurence Miller Galler.
‘In de 20e eeuw is
Noord-Amerika
het belangrijkste
fotografieland’
MATTIE BOOM
DE ROL VAN GALERIES
In de begintijd van de fotografie, halverwege
19e eeuw, ging het vooral over Frankrijk.
“We hadden bij het Rijks al een mooie collectie
van Franse fotografie, vaak zonder dat
we precies wisten wat we hadden: de beelden
werd vaak verspreid bewaard en zaten
vooral in boeken”, vertelt Boom. “Zo bleken
we een unieke foto uit 1860 te hebben van
tempelresten in Baalbek in Libanon, een
panorama van Gustave le Gray. Dat was een
ware ontdekking. Na mijn pensionering wil
ik onderzoek gaan doen naar de precieze
herkomst daarvan.”
Was Frankrijk voor de 19e eeuw het belangrijkste
fotografieland, voor de 20e eeuw is dat
Noord-Amerika. Boom: “Dat heeft te maken
met het feit dat Amerika na de Tweede Wereldoorlog
economisch en ook cultureel het
meest belangrijke land werd in de wereld,
daar gebeurde het ineens. Alle belangrijke
kunstenaars waren in de jaren 30 van Parijs
en Berlijn naar New York gegaan en hadden
daar een belangrijke inbreng. Kunstenaars
in New York kregen in die tijd kunstbeurzen
en zetten kunst in de meeste brede zin
van het woord op de kaart. Velen van hen
werkten voor de reclame-industrie en gingen
de beeldcultuur bepalen van de tijd, een
beeldcultuur die de hele wereld beïnvloedde.
Fotografen werden toen al serieus genomen.
Neem bijvoorbeeld Aaron Siskind, wiens
foto’s van afgebladderde muren eind jaren
40 tentoongesteld werden bij de galerie van
Charles Egan op Manhattan. Siskind was de
eerste fotograaf bij die galerie. Ik denk dat
Siskind een abstract expressionist was in zijn
vakgebied. Samen met Harry Callahan was
hij docent; op allerlei belangrijke opleidingen
golden zij als wegbereiders van fotografie
als kunstvorm. Daarnaast waren Limelight
Gallery en de thuisgalerie van Roy DeCarava
belangrijk voor de ontwikkeling van de Amerikaanse
fotografie. In de jaren 70 kreeg dit
een vervolg met bijvoorbeeld de verzameling
van Sam Wagstaff, de vriend en mentor van
Robert Mapplethorpe. Hij was het oog van de
fotografie: hij verzamelde alles wat los en vast
zat. Onder anderen dankzij hem, Howard
Greenberg, Joel-Peter Witkin en Stephen
White startte de opmars van geschiedenis
van de fotografie. Sindsdien zien we de wereld
door de ogen van hoe die toen werd afgebeeld.
Door kunstenaars, door de reclame en
door gewone mensen zoals jij en ik.”
THE AMERICANS
Samen met haar collega Hans Rooseboom
heeft Mattie Boom zeven jaar onderzoek
gedaan voor de tentoonstelling. “Je moet
heel veel zien en heel veel onderzoek doen
over wat je zoal onder ogen krijgt. Anders
22

dan schilderijen is fotografie in een paar decennia
uitgegroeid tot een kunstvorm, waar
soms veel geld in omgaat”, zegt ze. “We zijn
begonnen met een keuze van 1600 beelden
en die hebben we vervolgens teruggebracht
tot de uiteindelijke tentoonstelling van tweehonderd
foto’s. We behandelen drie eeuwen
van fotografie, beginnend bij 1840 en eindigend
bij nu, en dat in beelden die in de zalen
door elkaar heen lopen. Het eerste beeld is
van Henry Fitz Jr., een instrumentmaker die
was ingehuurd door andere fotografen om
een portretdaguerreotypie te maken. Het is
een van de vroegste Amerikaanse zelfportretten,
uit februari 1840, een foto van een
man met de ogen gesloten. Meer recente
beelden zijn van Dawoud Bey: nachtlandschappen,
huizen en stukken land in Amerika
die de laatste tussenstops waren van het
netwerk van routes en veilige huizen die tot
slaaf gemaakte Afro-Amerikanen hielpen op
hun weg naar de vrijheid. We tonen ook beelden
die zijn gemaakt door vrouwen en door
native Americans en we hebben foto’s uit het
iconische fotoboek The Americans. Dat toont
een dwarsdoorsnede van de Amerikaanse
samenleving in de jaren 50 door de ogen van
Robert Frank. In die tijd werd de fotograaf
erom verguisd, terwijl tegenwoordig een eerste
druk zomaar tienduizend euro kost.”
Aan de wand ertegenover zie je een heel
andere manier van vastleggen van Noord-
Amerika: tijdschriftfotografie van 1955 en
1956. “Dat zijn foto’s waarin we de 'American
dream' herkennen, veelal van witte mensen”,
legt Boom uit. “Even verderop zijn zalen
met thuisgebruik van foto’s, beelden die een
interessant verhaal vertellen van spullen
die vaak zijn weggegooid. Ook elpeecovers
van Blue Note en foto’s uit bijvoorbeeld kinderboeken
en brochures zijn opgenomen
in de tentoonstelling. Die kleinere objecten
kiezen we omdat die het hele verhaal
vertellen van de verspreiding van fotografie.
We tonen dus niet alleen het verhaal van
kunstenaars, maar ook het verhaal van de
beeldcultuur van gewone mensen. Want
‘everyone could be a photographer’.”
BEZOEKEN
American Photography
07-02 t/m 09-06
Rijksmuseum
Amsterdam
www.rijksmuseum.nl
Bryan Schutmaat, Tonopah, Nevada, foto, 2012. © Rijksmuseum Amsterdam.
23

Jan Mankes, Bomenrij, 1915. Collectie Museum MORE. Foto: Peter Cox.
24

Hollands
meest verstilde
schilder
Jan Mankes (1889-1920) was een
kunstenaar wiens geest tot in de ziel
der dingen trachtte door te dringen.
Er is zelfs weleens opgemerkt dat
daardoor in zijn werk een atmosfeer
van reine vroomheid hangt. Dat is
misschien iets te veel gezegd, maar
het valt niet te ontkennen dat het
de aanwezigheid van een zekere
gevoeligheid is die zijn werk in veel
kringen zo geliefd maakt. Anderen
zullen het een verdroomd realisme
noemen. Hoe het ook zij, Mankes
merkte ooit over zijn werk op: “Het
spirituele is hoofdzaak en daaraan
is het picturale ondergeschikt.” Zijn
werk is nu te zien in twee musea.
TEKST: FREDERIK F. BARENDS
Wie zich in het leven en werk
van Jan Mankes verdiept, komt
al gauw tot de ontdekking dat
deze kunstenaar tussen de
vakgenoten van zijn tijd een volstrekte eenling
geweest moet zijn. Dat had enerzijds te
maken met zijn aard en aanleg, maar vooral
ook door hetgeen zich tijdens de laatste
twaalf jaar van zijn korte leven afspeelde.
Daarvoor waren zijn jeugdjaren niet echt
spectaculair verlopen. Hij aanschouwde het
levenslicht op 15 augustus 1889 te Meppel.
Over zijn kinderjaren in die provincieplaats
valt te vermelden dat hij toen al veel
van tekenen hield, maar op school was hij
bepaald niet de beste leerling. In de eerste
klas van de hbs bleef hij zelfs zitten, waarna
hij de schoolbanken definitief vaarwel zei.
In 1903 verhuisde hij, door de overplaatsing
van zijn vader, die commies bij de belastingen
was, naar Delft. Daar werkte hij enkele
jaren bij een glazeniersbedrijf en tegelijkertijd
volgde hij ’s winters de avondlessen
bij de Haagse academie. Ook bezocht hij
geregeld op zondag het Mauritshuis, waar
hij vanuit Delft naartoe wandelde.
Op dat glasatelier, waar hij als leerling
begonnen was, moet hij zich echter niet
op zijn plaats gevoeld hebben. Wel werden
de werkzaamheden er vaak onderbroken
voor het houden van pittige discussies.
Daaraan nam hij vaak vol vuur aan deel.
Maar in 1908 besloot hij toch, negentien
jaar oud, iets geheel anders te gaan doen.
Hij vestigde zich in Delft, op de zolder bij
zijn ouders, als zelfstandig kunstenaar.
NAAR FRIESLAND
Bij zoiets rijst onmiddellijk de vraag: wat
viel er toen van een jongeman van die
leeftijd die zich met schilderen ging bezighouden,
te verwachten? Tot verbazing
van zijn directe omgeving had hij meteen
al in dat eerste jaar succes en verkocht een
aantal van zijn werken. En dat is daarna
altijd zo gebleven, want vanaf 1909 had
ook de Haagse kunsthandelaar J.C. Schüller
belangstelling voor zijn schilderijen. Hij
nam tot aan zijn dood in 1915 vrijwel alle
Als 19-jarige
vestigde hij zich in
Delft, op de zolder
bij zijn ouders,
als zelfstandig
kunstenaar.
werken van Jan Mankes af en verkocht ze
niet alleen maar organiseerde er ook tentoonstellingen
mee. Bovendien bracht hij
de schilder in contact met A.A.M. Pauwels,
een Haagse sigarenhandelaar, die zich opwierp
als mecenas van Jan Mankes.
In 1909 ging de vader van Jan met pensioen.
Omdat Beint Mankes in de omgeving
van Heerenveen geboren was, wilde
hij zich daar graag terugtrekken om er
zich met het houden van dieren bezig te
houden. Hij betrok een huis in de buurtschap
Het Meer bij Heerenveen, gelegen
aan de Schoterlandse Compagnonsvaart,
waar toen nog permanent turf werd geladen.
Het huis had een grote tuin, met
een schuur voor de geiten, een kippenhok,
ruimte voor konijnen en een sloot voor
de ganzen. Jan, die ontdekte dat het huis
groot genoeg was voor een atelier, ging
met zijn ouders mee naar Friesland. Hij
was immers het liefst in de natuur en in
dat atelier begon hij de vervulling te vinden
voor zijn bestaan.
25

Gezien zijn korte
levensduur en
een oeuvre van
circa tweehonderd
schilderijen, vele
tekeningen en
houtsneden moet hij
als een paard gewerkt
hebben.
Jan Mankes, Zelfportret met uil, 1912. Foto: Peter Cox.
Zijn vader had hem toen hij nog jong was
de eerste vogelkennis bijgebracht. Die had
hij zelf verder ontwikkeld en zijn bijbel
daarbij was Het Vogeljaar van Jac. P. Thijsse.
Dat was geen Verkade-album met plaatjes,
maar een boek met een bundeling van
twaalf artikelen die daarvoor maandelijks
verschenen waren. Ze behandelden de
meest in Nederland voorkomende vogels
en die kwamen daarna dan ook veelvuldig
op de schilderijen van Jan Mankes voor.
Hij bestudeerde ze intens, maar beeldde
ook graag andere dieren af. Hij zag ze, zoals
Richard Roland Holst eens opmerkte, als
een ‘schone waarheid en een goddelijke
volkomenheid’.
KEIHARDE WERKER
Naast de schilderijen met dieren, vrijwel
de helft van zijn oeuvre, maakte Mankes
ook portretten, stillevens en landschappen.
Deze laatste schilderde hij dicht bij
huis. Het valt op dat de bomen vaak groot
zijn afgebeeld en de ruimte een voorname
plaats inneemt. Als er menselijke figuren op
voorkomen, zijn die klein en onbelangrijk.
Han Steenbruggen, directeur-conservator
van Museum Belvédère, merkte ooit op dat
het de bedoeling van de schilder was: “Om
de beschouwer zijn lichamelijke begrenzing
te laten ervaren en tegelijkertijd ook zijn
onbeduidendheid binnen Gods schepping.”
Zijn intense aandacht voor het onderwerp
en de details ervan komen ook tot uitdrukking
in zijn stillevens. Ze zijn nooit uitbundig,
maar meer beschouwend. Ze bestaan uit
meerdere lagen verdunde verf, die elk met
een nauwelijks zichtbare penseelstreek transparant
werden aangebracht. Na droging werd
elke laag nog met een puimsteen bewerkt.
Het was een intensieve manier van werken
en hij zal daardoor steeds aan meerdere schilderijen
tegelijk bezig geweest zijn. Deze zijn,
omdat hij slechte ogen had, vrijwel altijd van
klein formaat, zodat hij ze op tafel of zelfs op
zijn knieën kon vervaardigen. Ik ken er maar
enkele met een hoogte van circa zeventig
centimeter. Gezien zijn korte levensduur en
een oeuvre van circa tweehonderd schilderijen,
vele tekeningen en houtsneden moet hij
als een paard gewerkt hebben.
LIEFDE VOOR EEN DOMINEE
De familie Mankes was protestants-christelijk,
maar Jan had daarnaast belangstelling
voor theosofie en de socialistische ideeënwereld.
Ook was hij vegetariër. Vanaf 1912
woonde hij geregeld de diensten bij van de
doopsgezinde gemeente in het naburige
Bovenknijpe. De preken daar werden sinds
1911 gehouden door Anne Zernike, de
eerste vrouwelijke dominee in Nederland.
In het eerste boek over Jan Mankes, dat zij
in 1923 samen met Richard Roland Holst
verzorgde, schreef zij: “Hij kwam al geruime
tijd bij me in de kerk. Door zijn uiterlijk, zo
verschillend van dat van de boerenzonen
uit de streek, was hij me dadelijk opgevallen.
Mijn kosteres, die haarfijn alles van
iedereen wist, kon me alleen maar vertellen,
dat hij sinds enige jaren in Benedenknijpe
woonde en zowat aan schilderen deed.
Maar wat hij maakte wist ze niet.”
Mankes zocht in de zomer van 1913 contact
met Anne Zernike en maakte zelfs een
portret van haar. Aanvankelijke moest zij
26

niet veel van hem hebben, maar geleidelijk
aan veranderde dat. In een brief van hem
uit 1915 staat te lezen: “Het wonder is gekomen.
Zo ineens en zo plotseling, dat ik het
zelf nog niet bevatten kan. Ik ben verloofd.
Mijn meisje is de dominee van Bovenknijpe
en heet Anne Zernike.” De twee vonden
elkaar niet alleen in de liefde, maar ook in
poëzie, schilderkunst en theologie. Op 30
september 1915 trouwden zij met elkaar.
Jan Mankes wist
met zijn penseel zijn
vervoering op anderen
over te brengen.
DROEVIG EINDE
Anne Zernike, die geen Fries sprak en moeizaam
met de dorpsmentaliteit van Bovenknijpe
kon omgaan, legde na haar huwelijk
haar ambt neer. Als geboren Amsterdamse
verlangde zij terug naar het leven en de
cultuur van de stad. Dus verhuisden Jan en
zij naar Scheveningen, dicht bij Den Haag.
Begin 1916 constateerde zijn arts daar dat
Manke aan tuberculose leed en schreef hem
twee maanden bedrust voor. Anne dacht
dat Eerbeek op de Veluwe, vanwege de frisse
buitenlucht, een betere omgeving was om
genezing te bevorderen. En zo verhuisden
zij op 28 augustus 1916 naar de Kerkstraat
(thans Gunningstraat 13). Maar de ziekte
werd alleen maar erger. Op 1 maart 1918
beviel Anne van een zoon; er bestaat nog een
foto van Jan, rustend in bed, met zijn zoontje,
anderhalf jaar oud, op de voorgrond.
Tegen tuberculose was in 1920 nog geen
geneesmiddel bekend, in die tijd stierven er
jaarlijks vele duizenden mensen aan. Toen hij
daarbij ook nog de toen heersende Spaanse
griep opliep, kwam voor de toen dertigjarige
kunstenaar op 23 april het einde. In Eerbeek
is zijn graf, met een door Chris Lebeau ontworpen
steen, nog altijd te bezoeken.
BEZOEKEN
Dubbeltentoonstelling Jan Mankes
t/m 22-06
Museum Belvédère (Heerenveen) en
Museum Arnhem
www.museumbelvedere.nl
www.museumarnhem.nl
Mankes’ marktwaarde
Van het geschilderde oeuvre van Jan
Mankes is nagenoeg de helft al in
museumcollecties opgenomen. De
rest bevindt zich in particuliere collecties,
maar de eigenaren daarvan
willen, als het niet strikt noodzakelijk
is, daar niets van verkopen. Sporadisch
wordt iets van hem op de
veilingmarkt aangeboden.
Het duurste dat ik ben tegengekomen
is Bomenrij uit 1915, olieverf op
doek (69 x 52 cm). Dirk Scheringa
kocht het voor een hamerprijs van
€ 370.000 bij Christie’s Amsterdam
op 9 juni 2004. Douwe met
spade (1915, olieverf op doek, 72 x 42
cm) noteerde een hamerprijs van
€ 260.000 (met opgeld € 313.500)
bij Christie’s Amsterdam op 29 mei
2013. Zelfportret uit 1913 (olieverf op
doek, 28 x 23 cm) bracht bij Christie’s
Amsterdam op 9 juni 2004 een
hamerprijs van € 260.000 op. Witte
Haan met een Tinnen Schotel uit
1913 (olieverf op doek, 40,5 x 31 cm)
verwisselde voor een hamerprijs
van € 204.201 bij Christie’s Amsterdam
op 12 juni 2001 van eigenaar.
Jongensportret uit 1915 (olieverf op
doek, 27 x 21 cm) veranderde voor
ƒ 420.000 (€ 190. 587) bij Christie’s
Amsterdam op 10 juni 1999 van
Jan Mankes, Jonge witte geit, 1914. Foto: Peter Cox.
eigenaar. Kannetje met Rozen uit
1915 (olieverf op doek, 26,5 x 22 cm)
werd verkocht voor een hamerprijs
van € 80.000 (met opgeld € 96.000)
bij Sotheby’s Amsterdam op 23
mei 2007. Portret van Anne Zernike
uit 1916 (olieverf op doek 25,5 x 20
cm) noteerde € 79.411 bij Christie’s
Amsterdam op 8 juni 2000, en
Glas met Appelbloesem (olieverf
op doek, 28 x 23,5 cm) bracht op 4
december 2001 een hamerprijs op
van € 75.000 bij Christie’s Amsterdam.
Twee Geiten uit 1914 (olieverf
op doek, 26,5 x 23,5 cm) werd op 24
mei 2023 verkocht voor € 75.000 bij
Venduehuis in Den Haag. Moeder
uit 1911 (olieverf op doek, 18,5
x 15 cm) kreeg op 13 juni 2017een
nieuwe eigenaar voor een hamerprijs
van € 75.000 (met opgeld
€ 92.500) bij Christie’s Amsterdam.
Het olieverfschilderij Twee Jonge
Eksters uit 1909 (marouflé, 17,5 x
25 cm) werd geveild voor € 65.000
bij Venduehuis in Den Haag op 14
november 1923. En Lijster Tussen
Bloemen uit 1912 (olieverf op doek,
25,5 x 20,5 cm) bracht een hamerprijs
op van € 65.000 (met opgeld
€ 79.500), bij Christie’s Amsterdam
op 9 juni 2015.
Ciminctus sus idelles ciunt, inctem laboratum dolecul landit quat exces sa cones dipsae odignatem
corum quid que landa dolore eicabo. Itaturio to occus delit ea con con nonecta simagnatum fugia volore
volupta tectur?
27

Het fenomeen
Berlinde
De Bruyckere
28

Leven en dood. Liefde en lijden.
Brutaal en teder. Hoopvol en
apocalyptisch. Mooi en gruwelijk.
Zwaar en licht. Tragiek en troost.
Verbinding, verdeling. In haar
oeuvre stapelt Berlinde De Bruyckere
paradoxen. Vanaf 27 februari loopt
in Bozar haar tentoonstelling
Khorós. COLLECT sprak met een
verzamelaar, met de director
Exhibitions bij Bozar, met de cocurator
van de expo en met de
kunstenaar zelf. Voor of tegen
Berlinde De Bruyckere? “Je kan niet
een beetje van mijn werk houden.”
TEKSTEN: BEN HERREMANS
Berlinde De Bruyckere, Lost V, 2021-2022,
paardenhuid, marmer, textiel, ijzer, epoxy.
© de kunstenaar. Foto: Mirjam Devriendt.
29

Twee lichamen
die een stuk
leven delen
Los van elkaar werden
kunstverzamelaars Philippe le
Hodey en zijn echtgenote Béatrice
de Liedekerke betoverd door het
werk Deux Corps van Berlinde De
Bruyckere.
Het werk is van Berlinde De Bruyckere.
Ze maakte het in 2019. Deux
Corps stelt twee boomstammen
in een kast voor. Ze staan naast
elkaar en zijn met een stukje touw verbonden,
met elkaar en met de kast. Vooraan is
de kast open, achteraan gesloten. De binnenkant
is bekleed met behangpapier.
Kunstverzamelaars Philippe le Hodey en zijn
echtgenote Béatrice de Liedekerke kochten
het voor hun huwelijksverjaardag. “Het werk
stond in 2021 op TEFAF in Maastricht. We
hadden niet veel tijd, we besloten om op
de beurs los van elkaar ons eigen traject en
ritme te volgen”, vertelt Le Hodey. “Ik zuig
beelden snel op, Béatrice trekt er meer tijd
voor uit, zij beleeft kunst meer medidatief.
Nadien hadden we beiden één werk scherp
onthouden. Dat het Deux Corps heette, wisten
we toen niet. We hadden de indruk dat
het een koppel uitbeeldt, dat een heel leven
samen gebleven is en een gezin heeft voortgebracht.
De kast verwees volgens ons naar
het huis waarin dat koppel woont. Die perceptie
deelden we nog voordat Berlinde het
werk uitlegde. We lazen in het werk zowel
blessures als groei, het raakte ons diep.”
De Liedekerke: “Voor mij beeldt het een huwelijk
uit. Twee lichamen die een stuk leven
delen, het ene naast het andere. Ze smelten
niet samen want in een huwelijk wordt men
niet één, ieder blijft apart zichzelf. Er is een
stukje touw dat hen verbindt met elkaar en
met de buitenwereld. Met oud behangpapier
uit haar huis legt Berlinde haar innerlijke
wereld bloot. Dat maakt het op een subtiele
manier authentiek. Ik zie er veel vreugde in.
Onze kinderen schrokken, voor hen was het
een doodskist. Het is een van de weinige werken
uit onze kunstverzameling die schokken.
Het brengt je uit je evenwicht. Het staat in
de grote inkomsthal. Daar waardeert het alle
andere werken op en plaatst ze in een andere
context. Het hele huis paste zich aan dat
werk aan. Maar het is geen negatief of agressief
werk. We krijgen veel reacties, het lokt
gesprekken uit. Zodra we uitleggen dat het in
onze visie twee lichamen en een koppel voorstelt,
wijzigen de meningen. Dan kijken de
mensen er met andere ogen naar. Ik denk dat
de kunst van Berlinde die uitleg nodig heeft
om erin door te dringen. Nadien kan men er
nog tal van andere dingen in ontwaren, want
het zit barstensvol symbolen.”
MEDEDOGEN
Het echtpaar bewondert Berlinde De Bruyckere.
De Liedekerke: “Ze is een van de
moedigste kunstenaars die ik ken. Ze durft
de codes van de schoonheid te breken. Dat
doet ze zeer fysiek en soms zelfs cru, met
materialen waarmee ze de grenzen van
het weerzinwekkende verkent. Haar kunst
spreekt over ons en over zaken die we niet
met woorden kunnen uitdrukken. Het
brengt je naar een spiritualiteit en naar de
diepste waarheid over de mens. Ze doet
mensen nadenken. Ik ken weinig mensen
die je zo sterk in je innerlijke trekken.”
‘Béatrice en ik hadden
de indruk dat Deux
Corps een koppel
uitbeeldt, dat een heel
leven samen gebleven
is en een gezin heeft
voortgebracht’
“Ze choqueert en zet bij de toeschouwer een
evolutie in beweging”, vult Le Hodey aan. “Bij
een eerste aanblik is er vaak iets onaantrekkelijks.
Maar het blijft in je herinnering gegraveerd:
het scherpe besef dat het je diep raakt.”
De Liedekerke merkt op dat pijn als thema
aanwezig is in haar werk, maar dat het
geen pessimisme of negativisme uitdrukt.
“Er is het drama van het leven en het
lijden. Toch gloort er altijd hoop door, het
perspectief van toekomst en vooruitgang.
Misschien dat de tijdgeest, turbulent en
onzeker, nu uitnodigt tot een negatieve
lezing. Maar hoe brutaal ze ook oogt, het
is zeer vrouwelijke kunst: kwetsbaar, teder,
subtiel, respectvol. En geruststellend.”
Le Hodey: “Neem haar dekens. Het zijn dekens
die geleefd hebben. Ze hebben mensen
beschermd en armoede bedekt. Die dekens
hebben de patina van het leven en van de tijd.
Dat is dramatisch en ontroerend, het brengt
je in een toestand van mededogen. Haar
werken zijn gebaren van mededogen met
wat beschadigd is. Het raakt diepmenselijk
aan de ‘condition humaine’. De dood staat in
alles ingeschreven. We weten dat we zullen
30

sterven maar vergeten het. In haar werk is de
dood teder en delicaat aanwezig. Er is altijd
de liefde die eeuwig duurt. Berlinde toont
lichamen in verval, maar nooit werden de
beschadigingen met geweld aangebracht. Ze
toont de werkelijkheid van het leven, zoals
het door de tijd wordt geraakt. We moeten
dat bekijken met aanvaarding. Dan ervaar je
transcendentie. Haar kunst troost. Religieus?
Veeleer een universele transcendentie, die
zich openstelt voor iedereen."
De Liedekerke: “Die toch christelijk is:
Christus die door het lijden zijn leven gaf,
en dat lijden is het symbool van de grootst
mogelijke liefde. Het leven houdt niet op
bij pijn en lijden, bij blessures en de dood.
Ik beleef haar kunst als uitgesproken religieus,
als heilig. Ze predikt de verlossing.”
PERSOONLIJK CONTACT
Wat onthouden Philippe le Hodey en Béatrice
de Liedekerke van hun persoonlijk
contact met Berlinde De Bruyckere? “We
ontmoetten haar nadat we het werk hadden
gekocht. Ze spreekt over haar werk in
alle openheid en bescheidenheid. Zonder
ingewikkeld te doen, wars van marketing,
zonder koketterie”, zegt Le Hodey. “Er is
geen behoefte om bewonderd te worden.
Ze is een perfectionist, elk detail moet kloppen.
Niemand kijkt zo veeleisend naar haar
werk als zijzelf. Haar eigen oordeel telt.”
De Liedekerke: “Ze heeft me geïmponeerd.
Berlinde is een sobere vrouw, kunst beheerst
haar leven en gedachten, ze wijdt
er zich aan als een priester. Haar kunst
is profetisch: wat ze wil zeggen, wil ze zo
‘Je kunt in het werk
tal van andere dingen
ontwaren, want
het zit barstensvol
symbolen’
precies mogelijk zeggen. Wat ze wil bereiken,
is niet de perfectie van het werk op
zich, maar het werk als de perfecte uiting
van wat ze wil zeggen. Het contact was
hartelijk, Berlinde is een vriendelijke, vrolijke
vrouw. Ik vind haar uitzonderlijk, als
kunstenaar en als persoon.”
Béatrice de Liedekerke naast haar man Philippe le Hodey bij bij Deux Corps, een werk van Berlinde De Bruyckere. ‘Voor mij beeldt het een huwelijk uit.’ Foto: Guy Kokken.
31

Een universeel
mededogen
Van 21 februari tot 31 augustus
2025 loopt in Bozar Khóros, een
tentoonstelling van Berlinde De
Bruyckere. Bozars Director of
Exhibitions Zoë Gray en co-curator
Ann Geeraerts geven duiding.
“Wat is onze menselijkheid, of
onze dierlijkheid? Daarover gaan
haar beelden.”
Berlinde De Bruyckere, Lingam II, 2012, was, glas, hout, ijzer, epoxy. © de kunstenaar. Collectie Frank
Schelstraete & Sophie Depuydt. Foto: Mirjam Devriendt.
Hoe past een expo van Berlinde
De Bruyckere in het strategisch
beleid van Bozar? “Ongeveer
eenmaal per jaar willen we
een grote tentoonstelling maken die we
opvatten als een dialoog”, antwoordt Zoë
Gray. De Britse kunsthistoricus is sinds de
zomer van 2023 director of exhibitions bij
Bozar. “Conversation Pieces noemen we
die serie. Een gerenommeerd kunstenaar
toont zijn werk in interactie met andere
kunstenaars. Berlinde De Bruyckere is de
eerste in de reeks. Voor het publiek dat
haar al kent, biedt de expositie een nieuwe
manier om naar haar werk te kijken. Tegelijk
is deze een introductie voor mensen
die haar niet kennen, want vooral in Franstalig
België weet niet iedereen wie Berlinde
De Bruyckere is. Of ze kennen haar, maar
vinden haar werk hard en oncomfortabel.
Die mensen proberen we met deze
tentoonstelling over de streep te trekken.
De Engelse Rachel Whiteread wordt de
volgende kunstenaar in deze serie.”
Ook gender stuurde de keuze. “De laatste
twintig jaar presenteerde Bozar voor
tachtig procent tentoonstellingen van
mannelijke kunstenaars”, signaleert Gray.
“Vergeleken met andere instellingen is dat
niet eens zo’n slechte score, maar het is tijd
voor een verschuiving.”
32

‘Sommigen vinden
het werk van De
Bruyckere hard en
oncomfortabel’
ZOË GRAY
Derde motivering: voor haar eerste grote
tentoonstelling in Brussel gaf Berlinde De
Bruyckere zelf de voorkeur aan Bozar. Gray
frist het geheugen op. “In 1990 toonde ze
hier voor het eerst haar werk in de hoedanigheid
van laureaat Jeune Peinture Belge
(in 1989). In 2005 nam de Zwitserse curator
Harald Szeemann werk van Berlinde
op in de groepstentoonstelling C’est arrivé
près de chez nous. En in 2011 ging ze voor
de expositie Venetian and Flemish Masters
in dialoog met schilderijen van Giovanni
Bellini. Berlinde De Bruyckere heeft dus
een lange band met Bozar. Haar laatste
grote solotentoonstelling in België dateert
ook al van 2015. Sinds die expo in S.M.A.K.
kreeg ze veel internationale erkenning.”
BEELDENATLAS
‘Curatorial Project Coordinator’. Zo beschrijft
het persbericht de inbreng van Ann Geeraerts.
Kortweg co-curator mag ook, maar
ze wenst geen misverstanden; “Berlinde De
Bruyckere cureert haar eigen tentoonstelling.
Ik werkte wel nauw met haar samen.”
Geeraerts volgt Berlinde De Bruyckere al
lang. Gaf het rechtstreekse contact nieuwe
inzichten? “Ze heeft een beeldenatlas in
haar hoofd, ze denkt in beelden en werkt
sculpturaal. Daarbij put ze uit veel inspiratiebronnen,
die ze als ‘compagnons de route’
beschouwt”, antwoordt Geeraerts. “Haar
werk verankert in verschillende tradities.
Het is wonderlijk hoe ze die beeldenstorm
vertaalt naar een tentoonstelling die, haaks
op deze tijd van overprikkeling, verstilling
en reflectie aanreikt. De expo leest als een
mindmap, waarin Berlinde haar invloeden
– mensen, generaties, verhalen – samenbrengt
en verweeft met de actualiteit, zonder
dat die schreeuwerig en pamflettistisch
wordt. Haar beelden zijn een samengebalde
vertaling van de ‘condition humaine’,
zowel de huidige als de vroegere. Je ziet in
haar werk de tijd verstrijken. Haar kunst is
anachronistisch. Met het hergebruik van
materialen vertolkt ze niet alleen een ecologische
visie maar creëert ze ook een andere
dimensie van tijd. Er gloort veel zorg, hoop,
troost en schoonheid in haar werk door.
Tenminste, voor wie er oog voor heeft.”
‘De Bruyckere heeft
een beeldenatlas in
haar hoofd: ze denkt
in beelden en werkt
sculpturaal’
ANN GEERAERTS
KAMER VOL STEMMEN
Khóros heet de tentoonstelling. “De koorzangers,
oorspronkelijk dansers, vertolkten in
het antieke Griekse theater een cruciale rol”,
legt Geeraerts uit. “Het weerspiegelt de idee
van artistieke samenwerking en beïnvloeding.
De Amerikaanse curator Gary Carrion-
Murayari schrijft een tekst voor de catalogus,
daarin heeft hij over ‘the chorus of voices’.”
“De titel sluit aan bij het seizoensthema
van Bozar: ‘a room full of voices’”, vult Gray
aan. “Bozar presenteert een totaalprogramma,
waarin we de verschillende disciplines
graag op elkaar afstemmen.”
“We tonen haar invloeden en inspiratiebronnen”,
vervolgt Geeraerts. “Dialoog met
geestesverwanten is prominent aanwezig
in haar werk, dat wemelt van referenties. De
thema’s van Berlinde vallen beter te begrijpen
aan de hand van die dialogen. Ze geven
meer informatie zonder didactisch te worden.
Het is een synergie – maar soms ook
een clash – van stemmen. Het blijft wel een
tentoonstelling van Berlinde. De dialogen
meanderen daartussen en connecteren met
haar werk. Ze zijn dienend.”
CYCLISCH
Berlinde De Bruyckere werkt altijd in situ.
Khóros concipieerde ze op maat van de
historische, door Victor Horta ontworpen
zalen van Bozar. “Berlinde heeft hard over
die zalen nagedacht”, vertelt Geeraerts. “Aan
de opbouw van de tentoonstelling, de sfeer,
aan hoe het binnenkomt. De expositie bevat
werken van de laatste 25 jaar. Toch is het
geen overzichtstentoonstelling, eerder een
belevingstentoonstelling die wordt opgebouwd
vanuit een hedendaagse blik en de
positie die ze nu inneemt. Berlinde bouwde
een cyclisch parcours uit, het volgt veeleer
thema’s dan chronologie.” Vanuit een nieuwe
materialiteit krijgen haar thema’s een andere
laag en betekenis. Aan een opsomming
ervan waagt Geeraerts zich liever niet. “Alles
tussen mens en mens, tussen mens en dier
en tussen mens en natuur. Of, nog korter: de
menselijke existentie. De mens in zijn eeuwige
metamorfose. Het werk van Berlinde
werpt ons terug op onszelf. Wat is onze eigen
menselijkheid, of dierlijkheid?” Geeraerts
besluit: “We worden tegenwoordig overstelpt
met beelden en prikkels. Dat leidt tot immuniteit
en onverschilligheid. De werken van
Berlinde De Bruyckere breken door die schil
en roepen een universeel mededogen op.”
BEZOEKEN
Berlinde De Bruyckere. Khóros
21-02 t/m 31-08
Bozar, Brussel
www.bozar.be
Bozar Nocturnes
27-03, 19:30u. Met artist talk door Berlinde De
Bruyckere.
24-04, 18:00u. Performance van Romeu Runa
in samenwerking met Berlinde De Bruyckere
LEZEN
Catalogus
Berlinde De Bruyckere. Khorós, met bijdragen
door Gary Carrion-Murayari, Selen Ansen en
Patti Smith. Bozar Books en Mercatorfonds,
2024, hardcover, Engelstalig, 128 p., ISBN
9789462303874. Prijs: € 29,95.
33

Berlinde De Bruyckere in haar atelier. Foto: Mirjam Devriendt.
34

‘Je kunt niet een
beetje van mijn
werk houden’
Straks gaat ze in Khóros in dialoog
met andere kunstenaars, maar
eerst met COLLECT. Berlinde De
Bruyckere over een ander type
mens, de imperfecte realiteit
en lachen in de operatiezaal.
“Ik ben me bewust van de
moeilijkheidsgraad van mijn werk.”
Na het gesprek, rondleiding in haar
atelier inbegrepen, nemen we
afscheid. De werkdag zit erop,
ook voor Berlinde De Bruyckere.
Kan ze hem loslaten in haar hoofd? “Geen
probleem. Ik ga te voet van mijn atelier naar
huis, mijn zoon komt op bezoek, ik ga koken.”
Op haar gelaat breekt een brede lach
door, wanneer ze besluit: “Het leven zelf.”
Het zijn de weken vlak voor de tentoonstelling
Khorós in Bozar. Drukke tijden,
er moet nog veel worden afgehandeld,
zelfs nog nieuw werk gemaakt. Toch
trekt ze voor COLLECT meer tijd uit dan
oorspronkelijk voorzien, bij het afscheid
noemt ze het ‘een mooi gesprek’.
Hoe graag geeft u uitleg bij uw werk?
“Ik ben spaarzaam met het toevoegen van
tekst, omdat dat de lezing van het beeld
vernauwt en het mysterie verzwakt. Mijn
werk spreekt vanuit een eigen verschijning,
die vragen oproept. Je weet niet meteen
waarover het gaat, je voegt er je eigen dingen
aan toe, waardoor je het beeld oplaadt.
Die beleving maakt het werk groter en
complexer. Ik vind het fijn om daar informatie
over te krijgen.”
Stoort u zich aan negatieve reacties?
“Je kan niet een beetje van mijn werk houden.
Ik ben bezig met de schoonheid in
verval, niet met de schoonheid van glitter
en perfectie. Mensen die zulke schoonheid
opzoeken, moeten niet weten van mijn
werk. Het zijn een ander type mensen.
Hun wereld is de mijne niet, je kunt niet
iedereen pleasen. Mijn werk gaat over de
imperfectie. Ik wil met mijn kunst iets vertellen
dat relevant is voor de samenleving
en dat niet probeert te ontsnappen aan de
realiteit. Ik ben me bewust van de moeilijkheidsgraad
van mijn werk. Er zijn mensen
die zich er niet voor openstellen of zich er
zelfs van afwenden, omdat ze het te heftig
vinden. Ik steek er altijd hoop en troost in,
maar ik begrijp het wanneer mensen dat
er niet in zien.”
‘Mijn werk spreekt
vanuit een eigen
verschijning, die
vaak vragen oproept.
Je voegt er je eigen
dingen aan toe,
waardoor je het
beeld oplaadt’
Valt uw werk samen met de mens die u bent?
“Ja, al heeft de mens ook nog wel veel
humor en die komt in mijn kunst niet aan
bod. Ik wil een boodschap van waakzaamheid
brengen, en opkomen voor iets dat
geen waarde meer heeft. Dat is toepasbaar
op al mijn werk. Ik ben gelukkig in mijn
atelier, en met mijn familie en vrienden.
We maken veel plezier, ook in het atelier.
Vrienden, die chirurg zijn, zeggen hetzelfde:
we kunnen die operaties alleen maar
uitvoeren omdat we in de operatiezaal veel
lachen. Je hebt een houding nodig om dat
te kunnen doen. Dat lichtvoetige zit in ons
mens-zijn. Maar in mijn werk is die vrolijkheid
niet terug te vinden. Ik was altijd
al gevoelig voor de dramatische realiteit.
Wel probeer ik die altijd te hertalen in iets
wat het draaglijker maakt dan de beelden
op televisie. Als ik het zou hertalen in iets
schreeuwerigs en afstotends, waardoor alleen
de gruwel overblijft, zou ik als kunstenaar
de bal misslaan. Met mijn kunst wil ik
toegankelijkheid geven aan thema’s waarmee
mensen liever niets te maken hebben.
Maar nu de situatie almaar schrijnender
wordt, vraag ik me af: hoeveel verder kan
je nog gaan om daar als kunstenaar mee
bezig te zijn? Mijn werk is er niet vriendelijker
op geworden. Ik zou het begrijpen als
mensen afhaken. Het is een bekommernis.”
35

Berlinde De Bruyckere, Plunder I, 2024-2025, nieuw
werk, linoleum, bladgoud. © de kunstenaar. Foto:
Mirjam Devriendt.
die op dezelfde manier werken als ik. Door
de studie van Lucas Cranach voegde ik
spiritualiteit aan mijn werk toe. Hoe hij zijn
lichamen schilderde in lagen van transparantie
en ze deformeerde. Dat zat in mijn
genen, door naar Cranach te kijken kon ik
het vertalen naar mijn beelden.”
Peter Buggenhout, I am the Tablet #8, 2022, Carrara-marmer, ijzer, PET, polyester, plastic, papieren tape,
epoxy, aluminium tape. © de kunstenaar en Axel Vervoordt Gallery. Foto: Dirk Pauwels.
Wat doet u met die bekommernis?
“Ik ga de zwaarte in mijn werk niet afzwakken
om aanvaardbaar te blijven. Het zou
niet goed zijn mocht het publiek mijn
werk sturen. Sowieso zijn er mensen die
niet van mijn werk houden. Vaak zijn dat
mensen die veeleer naar een ideaalbeeld
op zoek zijn, naar perfecte schoonheid in
de klassieke zin. Niet naar het ruwe, het
onverbloemde, de fouten. Langs de andere
kant denk ik dat het geen zin heeft om het
gezicht af te wenden. Want dan ben je nog
kwetsbaarder. Mijn werk nodigt ook uit tot
dialoog. Het kan je iets terug geven als antwoord
op je eigen vragen en bedenkingen.”
In die dialoog zijn uw antwoorden
uitgesproken fysiek.
“Ik streef altijd naar een fysieke beleving
van mijn beelden. Daarom is het belangrijk
dat je eromheen kan lopen. En de
materialiteit van mijn werk helpt bij de
fysieke beleving.“
Ook Khóros staat in het teken van dialogen.
“Dat was een interessant verzoek van Bozar.
In heel mijn traject is er die achtergrond
van kunstgeschiedenis, cinema, podiumkunsten
en beelden van de huidige realiteit
zoals die verschijnen in de media en het
dagelijkse leven. Ik selecteerde kunstenaars
Hoe werkt Pier Paolo Pasolini, een
filmmaker, op uw manier?
“Met het tijdloze element in zijn films. In
de landschappen en kostumering ontbreekt
elke referentie aan tijd. Herkenbaar
voelt ook de manier waarop hij zijn acteurs
cast. Voor Pasolini is een acteur geen
vertolker, maar een lichaam dat met een
eigen taal de mededeling verpersoonlijkt.
Hij zocht mensen die dicht bij hem stonden.
Voor Il Vangelo secondo Matteo duwt
hij zijn eigen moeder in de rol van Maria.”
U gaat in Khóros in dialoog met uw man,
kunstenaar Peter Buggenhout.
“Als mijn man is hij mijn oudste ‘compagnon
de route’. Uit hetzelfde materiaal
maken we soms totaal verschillende
sculpturen. Het is na al die jaren nog altijd
moeilijk te beschrijven waar we elkaar ont-
36

‘Met mijn kunst wil
ik toegankelijkheid
geven aan thema’s
waarmee mensen
liever niets te maken
hebben’
Waarom ‘Plunder’?
“De Zuid-Afrikaanse dichteres Antjie Krog
schreef een bundel die Plunder heet. Ik
werkte met haar samen voor een tentoonstelling
in het MO.CO in Montpellier. Het
woord plunderen heeft een negatieve connotatie,
maar Antjie Krog gooide dat open
voor mij. Haar werk spreekt over de complexte
verhouding tussen slachtoffer en
dader en over het geweld dat in ieder van
ons schuilt. In mijn werk plunder ik ook:
beelden uit de media, de kunstgeschiedenis,
mijn directe omgeving. Ik ben wat mij
omringt en daar puur ik uit om daarna iets
te kunnen teruggeven. Ik heb begrip voor
mensen die plunderen. Ze doen dat om te
overleven.”
U bent opgetrokken uit mededogen.
“Steek me in een gevangenis met de grootste
criminelen en ik kom eruit met een
mooi verhaal.”
moeten en waar we elkaars tegengestelden
zijn. Ik vind het mooi om op deze plek in
de tentoonstelling de stem van Patti Smith
toe te voegen aan de dialoog tussen Peter
en mij. Door de stem van een menselijke
aanwezigheid kijk je anders naar de werken.
Het werk van Patti Smith inspireerde
me altijd al, ik luister graag naar haar. Intussen
is ze ouder geworden, haar timbre
is veranderd: heel warm en gedragen. Het
doorleefde van haar stem valt samen met
hoe Peter en ik al zo lang 'en route' zijn.
Samen geleefd, samen veel meegemaakt.
Patti Smith zingt de tekst niet meer, ze
haalt hem uit haar ziel en haar hart.”
Is alles materiaal?
“Mijn nieuwe werk Plunder, 2024-2025 en
is gemaakt met een nieuw materiaal: linoleum.
Ik had daar oude rollen van gekocht,
die stonden al jaren in een vochtige garage
te verkommeren. Toen ik ze ontrolde,
bleken de eerste stukken beschadigd. Ik
vond dat heel schoon. Het zijn sculpturen
op zich, met veel reliëf erin. Het lijkt wel
de schors van berken. Ik plaatste het op
een achtergrond van goudbrokaat, dat
ik haalde van kazuifels die ik gekocht en
verknipt had. Het heeft iets kaals. Leeggeroofd.
Het doet me denken aan oude
kasten in musea. De achtergronden zijn
verschenen, soms dragen ze sporen van
wat er vroeger in zat.”
De materialen in uw werk komen altijd
neer op hergebruik.
“Ik zie iets, het is in verval maar heeft nog
veel potentieel. Er moet wel iets mee gebeuren.
Ik bewaar en benadruk de schoonheid
die het nog bevat en voeg er een extra
laag toe. Die kazuifels lagen lang opgevouwen.
Je ziet de vouwen nog. Die ga ik er
niet uitstrijken. Zo geef ik nieuwe waarde
en waardigheid aan een stuk afval.”
Berlinde De Bruyckere, San Sebastian, 2022, 2022, was, brons, textiel, ijzer, epoxy. © de kunstenaar.
Foto: Mirjam Devriendt.
37

Subliem
operadrama van
Wael Shawky
Het Bonnefantenmuseum in
Maastricht pakt uit met de eerste
solotentoonstelling van de alom
bejubelde Egyptische kunstenaar
Wael Shawky in Nederland. Niet
meer dan zijn nieuwste film Drama
1882, een gezamenlijke aankoop van
het Bonnefanten, Stedelijk Museum
Amsterdam en het Centraal
Museum in Utrecht. Maar wat een
film! Speciaal voor het Egyptisch
paviljoen in Venetië vertaalde
Shawky een antikoloniale revolte
in Egypte die eindigde met de
Britse bezetting in een vervoerend
operadrama.
TEKST: CHRISTINE VUEGEN
Het Egyptisch paviljoen was vorig
jaar tijdens de Biënnale van
Venetië een must-see en de internationale
pers was uiterst lovend.
Wael Shawky vertegenwoordigde zijn
land met een ‘weelderige hervertelling van
een mislukte revolutie die hoop biedt in
een woelig politiek landschap’, was te lezen
in The New York Times. De film Drama 1882
is meegefinancierd door de vier galeries
die Shawky representeren: Lisson Gallery
(Londen), Sfeir-Semler Gallery (Beiroet/
Hamburg), Lia Rumma (Napels/Milaan)
en Barakat Contemporary (Seoul). Want
de kunstenaar eiste carte blanche, zonder
inmenging van de Egyptische overheid. Hij
wilde een krachtige boodschap brengen, en
dat deed hij zoals altijd door terug te gaan
in de tijd. Films van hem zijn accurate en
tegelijk fabelachtige heropvoeringen van
historische gebeurtenissen. Om beter te
begrijpen wat vandaag gebeurt in de wereld.
Zijn werk is niet alleen visueel verleidelijk
en meeslepend, maar ook urgent.
Drama 1882 is een gefilmde opera van 44
minuten, gezongen in klassiek Arabisch
en met Engelse ondertitels. Wael Shawky
(1971) neemt de kijker mee naar de zomer
van 1882, een beslissend moment in de
geschiedenis van Egypte. In acht hoofdstukken
reconstrueert hij de gebeurtenissen
in de aanloop van de Britse bezetting, die
pas in 1956 eindigde. Wie de film ziet, kan
denken aan de oorlog in Oekraïne, de bombardementen
in Gaza en verschuivende
machtsposities in het Midden-Oosten en
de rest van de wereld. Niet dat ernaar wordt
verwezen. De kunstenaar hield zich strikt
aan de historische bronnen toen hij het
libretto schreef. Hij componeerde ook zelf
de muziek en hij bedacht de scenografie, de
decors, de kostuums en de choreografie.
Met de film wilde
Shawky een krachtige
boodschap brengen,
en dat deed hij zoals
altijd door terug te
gaan in de tijd.
De opvoering werd met een grote lokale
cast uitgevoerd in een openluchttheater
in zijn thuisstad Alexandrië. Hij vroeg de
acteurs in slow-motion te bewegen. De
expressie zit in de bewegingen, niet in de
gezichten. Het is zijn eerste film met volwassen
acteurs. Naar eigen zeggen wou hij
zijn vorige films ontdoen van drama door
poppen, marionetten en kinderen te laten
acteren. Maar deze film noemt hij resoluut
Drama 1882. “Het woord ‘drama’ heeft veel
betekenissen. Het roept een gevoel op van
doen alsof, van entertainment, het gevoel
van catastrofe en onze inherente twijfel
aan de geschiedenis”, aldus Shawky. Het
is een verhaal met vreemdelingen en verraders.
Wie is de vreemdeling, de verrader,
de held? Het ligt er maar aan van wiens
kant de geschiedenis wordt geschreven.
MAGNETISEREND DRAMA
In de filmstill hiernaast staan twee groepen
tegenover elkaar. Aan de ene kant zien
we het hoofdpersonage Ahmet Urabi, een
boerenzoon die opklom tot kolonel in het
Egyptische leger. Hij werd aanvoerder van de
opstand tegen de kedive, de Egyptische monarch
die een marionet was van de Britten
en de Fransen. Aan de andere kant bevinden
38

Kunstwerk verklaart kunstenaar
Wael Shawky, Drama 1882, 2024, 4K video (kleur, geluid), VFX, Arabisch met Engelse ondertitels. Met toestemming van de kunstenaar en Sfeir-Semler Gallery, Beiroet/Hamburg.
Wie de film ziet, kan denken aan de oorlog
in Oekraïne, de bombardementen in Gaza en
verschuivende machtsposities in het Midden-
Oosten en de rest van de wereld.
zich onder anderen de kedive (in het wit) en
de Britse consul-generaal. Beeld je in dat de
ene groep beurtelings traag naar de andere
groep loopt, waarbij de lichamen van de
oprukkende groep naar voren hellen en die
van de achteruitlopende groep naar achteren.
Het gestage heen en weer deinen en het
prachtige gezang werken hypnotiserend.
Als geen ander weet Wael Shawky een
zwaar onderwerp te vertalen in een betoverende
voorstelling, niet zonder lichtheid
en humor. In een decor van gestileerde
roze gebouwen, enigszins schots en scheef,
huppelt een man uit de Britse kolonie Malta
naar het Britse consulaat in Alexandrië.
Daarna vraagt hij een man met een ezel om
hem door de stad te vervoeren. De Maltezer
die ruziet over de ritprijs en de Egyptische
ezeldrijver neersteekt, de daaropvolgende
anti-Europese straatrellen waarin zo’n 300
mensen omkwamen, het Britse bombardement
van Alexandrië, de eerdere landenconferentie
in Istanbul over Egypte toen de
Britse ambassadeur zei alleen in te grijpen
bij een noodsituatie, de verrassingsaanval
van het Britse leger op het leger van Urabi,
de inname van Caïro: het is een schouwspel
waarin alles op de juiste plek valt. Tot en
met de kleuren en de compositie.
DROMEN OVER VERANDERING
Wael Shawky vergelijkt de film met een bewegend
schilderij, hij is van opleiding schilder.
In zijn tentoonstellingen dompelt hij
de bezoeker graag onder in een wereld van
films, sculpturen, schilderijen en noem maar
op. Vaak werkt hij met ambachtelijke tradities
en materialen zoals Muranoglas. Eerder
verblufte hij het publiek met de filmtrilogie
Cabaret Crusades (2010-2015): de door
marionetten opgevoerde geschiedenis van
de kruistochten, vanuit een Arabisch perspectief.
Wereldwijd is hij een veelgevraagde
kunstenaar. In de lange lijst solotentoonstellingen
staan onder meer MOMA PS1 in New
York, M Leuven en Mathaf in Doha, Qatar.
Eerder exposeerde Shawky maar één keer
in Nederland. In 2005 maakte hij de video
The Cave: Amsterdam voor een groepsexpo
van Smart Project Space in de hoofdstad.
Langzaam wandelend door een supermarkt
reciteert hij een koranvers. Dat gaat over
mannen die slapen in een grot totdat de
tiran weg is en 309 jaar later wakker worden
in een betere wereld, en over de droom van
een veranderde samenleving. Het is het
enige werk waarin hij zelf acteert. Het werd
in 2015 bij Sotheby’s in Doha verkocht voor
56.250 dollar, nog altijd de duurste veilingprijs
voor zijn kunst. Nu is Drama 1882 het
eerste kunstwerk van hem in een Nederlandse
museumcollectie. In het persbericht
merken de musea op dat het ook een kritiek
is op de geschiedschrijving rondom kolonialisme,
die lange tijd alleen vanuit Europese
belangen werd geschreven. En dat vinden
ze een van de grootste tendensen in de hedendaagse
kunstwereld.
BEZOEKEN
Wael Shawky: Drama 1882
t/m 30-03
Bonnefanten
Maastricht
www.bonnefanten.nl
39

Stempel van
stijlrevolutie
Wie had dat kunnen denken? Aan
het einde van de vorige eeuw vond
men zegelringen nog oubollig,
een symbool van de aristocratie
en de traditionele bourgeoisie.
Verrassend genoeg krijgen ze nu
weer een plaats in de outfit van
de jonge generatie. De zegelring
is dus niet langer veroordeeld tot
een vergeten bestaan in een lade.
Die verrassende comeback gaat
natuurlijk gepaard met de nodige
aanpassingen aan onze tijd.
TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE
Zeldzame Elizabethaanse zegelring, 1568, goud en bergkristal. Bonhams, Londen, 07-04-2005. © Bonhams.
Prijs: £ 15.600 (€ 18.600)
De zegelring, de meest omstreden
ring in juwelenland, heeft zijn
weg teruggevonden naar de vingers
van de jonge volwassenen.
Of ze nu kunstenaar, yup dan wel hipster
zijn, veel mannen van in de dertig dragen
tegenwoordig weer zo’n ring, terwijl hun
vrouwelijke tegenhangers met trots de parels
van hun grootmoeder dragen. En hoewel
de manier waarop de zegelring wordt
gedragen nu anders is, is het nog steeds de
meest klassieke versie – van goud en met
het familiewapen erin gegraveerd – die de
voorkeur geniet van de nieuwe generatie
jonge mannen en vrouwen, die er geheel
complexloos mee omgaan, zonder zich
iets aan te trekken van bepaalde associaties
die dit juweel nog steeds oproept.
De tijd van vaste normen en strakke scheidingslijnen
tussen mannelijk en vrouwelijk
ligt intussen al een eind achter ons. In de
grote bevrijdingsbeweging die we sinds het
begin van dit decennium meemaken, her-
40

De diep in de
Europese cultuur
gewortelde zegelring
is een symbool van
vrijheid geworden,
maar getuigt ook van
een zeker verlangen
naar het herstellen
van de orde.
innert de zegelring ons aan de rockers en
punkers die hem in de jaren 70 aan al hun
vingers droegen, als symbool van de tegencultuur,
terwijl rappers hem in de jaren 90
gebruikten om er protserig mee te pronken.
Camille Toupet, artistiek directeur van het
traditionele Franse juwelenmerk Arthus
Bertrand, dat al sinds 1803 gespecialiseerd
is in het vervaardigen van zegelringen,
legt uit: “In tegenstelling tot hun vaders,
die nog steeds afgeschrikt worden door
het opzichtige imago van de zegelring,
dragen jonge mannen nu kleding en accessoires
van heel eigen keuze, zonder zich
te bekommeren om wat mensen ervan
zullen zeggen. Maar, bewust of onbewust,
laten ze zich toch door de grote klassiekers
inspireren. De zegelring is een eeuwenoud
juweel dat zijn waarde ontleent aan zijn
geschiedenis. Hij wordt gedragen omdat
hij echt iets betekent. Bovendien oogt hij
Chevalière armoriée, Engeland, 1570, goud, diam.
2,4 cm. Christie's, Londen, 03-07-2024. © Christie's
Images Ltd. Prijs: £ 21.420 (€ 25.300)
Zegelring met camee voorstellende een Maagd en Kind, Italië, 15e eeuw, goud, diameter: 2,4 cm. Christie's,
Londen, 03-07-2024. © Christie's Images Ltd.
Prijs: £ 13.860 £ (€ 16.370)
esthetisch nogal mannelijk, dankzij de rugzijde
die doet denken aan de Amerikaanse
boksbeugel van een hiphopster”.
De zegelring is een symbool van vrijheid
geworden, geassocieerd met de sterren
van de nieuwe pop en de zevende kunst,
maar getuigt ook van een zeker verlangen
naar een terugkeer naar orde, zoals ook
blijkt uit de heropleving van politiek rechts
in heel Europa. De zegelring is dus diep
geworteld in de Europese cultuur.
EEUWENOUDE TRADITIE
Een zegelring is een ring met een grote
rugzijde, ook wel ‘tafel’ genoemd, waarop
een wapenschild of initialen zijn gegraveerd.
Doorgaans zijn deze ringen bedoeld
voor afstammelingen van adellijke families
of niet-adellijke personen die al geruime
tijd wapens dragen. De zegelring stamt uit
het tijdperk van de ridders, die als eersten
het recht hadden een ring om hun vinger
te dragen, na de vorst welteverstaan, die de
ring als zegelstempel gebruikte. Na verloop
van tijd werd het gebruik ervan geassocieerd
met sociale en culturele symboliek.
Aanvankelijk ging het echter meer om
een functioneel voorwerp, een draagbaar
zegel op een ring die om de wijsvinger werd
gedragen. Omdat de wijsvinger de vinger is
die wordt gebruikt om dingen aan te wijzen,
werd het dragen van een zegelring vroeger
gezien als een teken van macht.
De vroegst bekende zegelringen dateren
uit het oude Egypte, meer dan vier millennia
geleden, toen ze de sociale rang
van de houder symboliseerden en werden
gebruikt om documenten te waarmerken.
Deze zegelringen waren voorzien van een
gegraveerd motief dat door de eeuwen
heen varieerde, van hiërogliefen tot mythologische
voorstellingen, beeltenissen,
symbolen, wapenschilden en inscripties.
Bij de oude Grieken en Romeinen was de
zegelring ook een symbool van macht en
gezag. Al in Rome was het dragen van een
41

‘Tegenwoordig
draagt men een
zegelring omdat hij
echt iets betekent’
CAMILLE TOUPET
Zegelring, Egypte, Nieuw Koninkrijk, ca. 1323-1319 v.Chr., goud, 2,9 x 2,6 cm. Leiden, Rijksmuseum van Oudheden,
inv. AO 8iv.
Zegelring, bekend als bisschopsring, versierd met
een intaglio voorstellende Johannes de Doper,
Frankrijk, 19e eeuw, goud, amethist, gewicht 6,9 g.
Berard-Peron, Lyon, 01-02-2021. © Berard-Peron.
Prijs: € 2.150
gouden ring het kenteken van de ridderorde.
In Europa verscheen de koninklijke
zegelring halverwege de middeleeuwen,
rond de 11e of 12e eeuw, toen hij ook werd
gebruikt als zegelstempel om documenten
met was te verzegelen. Hij was makkelijk
herkenbaar en diende als identificatiemiddel
in een tijd waarin een groot deel van
de bevolking analfabeet was. De zegelring
was in de eerste plaats een matrijs,
waarvan het motief in reliëf werd gegoten
of in het oppervlak werd gegraveerd, en
wel omgekeerd, zodat het als zegelstempel
kon worden gebruikt wanneer het op was
werd gedrukt. De ring was vaak gemaakt
van goud of zilver en kon ook worden versierd
met een halfedelsteen of edelsteen,
gezet in een ovale, tonvormige, ronde of
vierkante tafel.
STATUSSYMBOOL
In de loop der eeuwen verloor de zegelring
zijn nut ten opzichte van geschreven
handtekeningen en verdween hij uit de
belangstelling. In de 16e en 17e eeuw was
er amper nog interesse voor, maar in de 18e
eeuw werd hij weer meer gebruikt, vooral
door Franse aristocraten, die met een zegelring
hun afstamming konden bewijzen.
Hoewel die ring geen directe informatie gaf
over de adellijke titel van de drager, gaf hij
niettemin het belang van zijn status aan.
De gebruikte materialen en de complexiteit
van het juweel geven al meteen een idee
van de macht van de drager, als individu én
als lid van een familie. Al in de renaissance
gold het principe: hoe luxueuzer de zegelring,
hoe hoger de rang van de drager.
In de tweede helft van de 19e eeuw, vooral
in Frankrijk, na de afschaffing van de privileges
en de opkomst van de gegoede
burgerij, toen ook aan de riem gedragen
wapenstempels niet langer in gebruik waren,
werden zegelringen meer dan ooit een
teken van prestige, de belichaming van de
macht en kracht toegedicht aan (half)edelstenen
(diamant voor onoverwinnelijkheid,
robijn voor vitaliteit, onyx voor kracht). In
de 20e eeuw, met de afbrokkeling van de
oude maatschappelijke normen, werd deze
42

ring steeds populairder en zelfs gedemocratiseerd,
en werd hij vaak een teken van
lidmaatschap van een groep, of het nu het
leger, de vrijmetselarij, een universiteit
dan wel een bepaalde beroepsgroep was.
Hij wordt gedragen door zowel mannen
als vrouwen van alle sociale klassen en is
vaak versierd met initialen die de eigenaar
identificeren. Tegenwoordig is het dragen
ervan meer een uiting van de eigen identiteit,
geheel los van een adellijke titel.
GECODIFICEERD GEBRUIK
In de grote Europese families is het dragen
van een zegelring een diepgewortelde traditie.
Volgens de aloude ridderlijke regels
van de Franse adel dragen de oudste mannelijke
leden van een familie de zegelring
aan hun linker ringvinger, waaraan men
ook de trouwring draagt. Deze positie
dateert uit de middeleeuwen, toen de ring
aan de linker ringvinger werd gedragen als
teken van voornaamheid en als herinnering
aan de toewijding van de ridder. De
jongere leden van een familie, zowel mannen
als vrouwen, moesten de zegelring aan
hun rechter pink dragen. Deze regel gold
ook in Nederland en Duitsland, terwijl
Zwitserland de voorkeur gaf aan de rechter
ringvinger. In andere landen wordt de
zegelring eerder aan de pink gedragen. In
Engeland is het bijvoorbeeld gebruikelijk
om een massief gouden zegelring (‘signet
ring’) aan de pink van de linkerhand te
dragen. In België wil de traditie dat er geen
verschil is tussen de geslachten wat betreft
het dragen van een zegelring. Zowel mannen
als vrouwen die de familienaam dragen
die verbonden is met het afgebeelde
wapenschild dragen de zegelring aan de
linker pink, terwijl de ringvinger voorbehouden
is aan de trouwring.
In de renaissance
gold het principe:
hoe luxueuzer
de zegelring, hoe
hoger de rang van
de drager.
Als algemene regel geldt dat zegelringen
op drie verschillende manieren gedragen
kunnen worden: ‘en baisemain’, waarbij
het motief naar de top van de vinger
wijst, wat symboliseert dat de drager vrij
is; ‘en bagarre’ of ‘en bataille’, waarbij het
motief naar het hart wijst, wat betekent
dat de drager een serieuze relatie heeft;
en ‘en deuil’, waarbij het motief naar de
handpalm wijst, wat wijst op de dood van
een naaste familielid, verbonden met het
wapen op de zegelring. Traditiegetrouw
werd in adellijke families een zegelring aan
vrouwen geschonken bij gelukkige en belangrijke
gebeurtenissen in het leven, zoals
een huwelijk. Bij deze gelegenheid kreeg de
aanstaande een ring met het familiewapen
van haar toekomstige echtgenoot.
In Nederland dragen leden van de adel
en het patriciaat nog steeds zegelringen
met het familiewapen, hoewel dit exclusieve
gebruik aan het verdwijnen is, zoals
dat ook elders het geval is. Voor mannen
wordt het wapen meestal in de ring zelf
gegraveerd. Voor alleenstaande vrouwen
wordt het in een ruitvormige drager
gegraveerd en voor getrouwde vrouwen
in een ovale. Net als elders is het taboe
een familiewapen te dragen dat niet in
overeenstemming is met de heraldische
gebruiken, of een wapen dat men zich
onrechtmatig heeft toegeëigend ... Tegenwoordig
is het dragen van een zegelring,
eenvoudig of sierlijk, van edelmetaal of
niet, vrijwel uitsluitend een kwestie van
smaak en fantasie. Alles kan. Misschien
ook iets voor u?
Cartier, zegelring met intaglio, ca. 1910-1920, goud, saffier, gewicht: 12,3 g. Christie's, Genève, 19-11-2024.
© Christie's Images Ltd. Prijs: CHF 15.120 (€ 18.000)
Arthus Bertrand, verstrengelde zegelring, zilver 925,
diameter: 2 cm. © Arthus Bertrand. Prijs: € 450
43

Wie wordt
nog warm van tin?
Tin beleefde zijn gloriedagen in
decoratieve toepassingen en werd
veel gebruikt voor vaatwerk, bekers
en kannen. Er zijn echter ook lange
periodes waarin het metaal veel
minder in trek was. We blikken terug
op de geschiedenis van een van
de oudste materialen, niet alleen
gebruikt op zich, maar ook voor
zijn waarde in legeringen en de
vertinning.
TEKST: ANNE HUSTACHE
In de natuur komt tin voor als een oxide,
cassiteriet, dat al sinds de prehistorie
wordt gebruikt om brons te maken,
gelegeerd met koper. Tin werd pas rond
2000 v.Chr. als zuiver metaal gebruikt. De
Romeinen gebruikten het op grote schaal
voor tafelgerei. Toen reeds, en gedurende
zijn hele geschiedenis, werd het toegepast
om andere metalen te beschermen tegen
oxidatie. Vanaf de 12e eeuw echter werd tin
gegoten, gedraaid, gesoldeerd en geciseleerd
om tafelgerei, zoals kannen en pullen,
te maken. In heel Europa beleefde de tinindustrie
toen een bloeiperiode.
In de 17e eeuw werd ‘edeltin’ ontwikkeld,
dat gebruikt zou worden om meesterwerken
van de sierkunst te maken, zoals
de beroemde schotel met schenkkan van
François Briot: La Tempérance. In de tweede
helft van die eeuw beleefde tin een forse
terugval, om vervolgens een comeback te
maken aan het einde van de 18e eeuw, maar
ook aan het begin van de 20e eeuw en tot ver
in de naoorlogse periode, dankzij een hype
rond de boerderijstijl, tegenwoordig volledig
uit de mode. Tin is echter nog steeds een
materiaal met vele toepassingen. Dat zien
we terug in beklede toonbanken en tafels in
cafés, maar ook in specifieke voorwerpen
zoals champagnekoelers.
BEZOEKEN
Zinn. Von der Mine ins Museum
14-02 t/m 10-08
Museum für Kunst und Gewerbe
Hamburg
www.mkg-hamburg.de
Uit de tincollectie van Henk van Wijk
t/m 06-2026
Rijksmuseum van Oudheden
Leiden
www.rmo.nl
Romeinse efficiëntie
ca. 43-41
De Romeinen behoorden tot de eerste
grootschalige gebruikers van tin, niet alleen
om voorwerpen als deze kom te vervaardigen,
maar ook om andere materialen tegen
oxidatie te beschermen: veel ceintuurgespen
en fibulae (sluitspelden) werden
‘vertind’. Deze praktische kom is weliswaar
klein, maar best wel elegant, door zijn uitlopende
voet en hals. Het woord ISARNINUS
is ingesneden op de buik van de kom, aan
de buitenkant. Deze in Icklingham (Suffolk)
gevonden kom, die uit de Romeins-Britse
periode stamt, wijst mogelijk op de grootschalige
productie van tinnen voorwerpen
in een land dat lange tijd een belangrijke
leverancier van dit metaal was.
Kom, Romeins-Britse periode, Engeland, gegoten
tin, 5,1 cm hoog. Londen, The British Museum, inv.
1894,0224.42.
44

Elegant
ca. 1325-1375
Van de middeleeuwen tot de 18e eeuw werden talloze kannen van tin vervaardigd.
Museumcollecties bulken van tinnen stukken die laten zien hoe
gevarieerd de vormen waren die werden ontworpen op basis van hetzelfde
concept: een ‘vaas’, een duimsteun en een handvat. Dit exemplaar hier
is zeer opvallend: een balustervormig lichaam met acht vlakken. Op het
deksel prijkt een trotse zittende leeuw, dienend als knop. De duimsteun,
gevormd door twee bolletjes, loopt via een dubbel scharnier uit in het
handvat, dat na een bocht bijna direct naar beneden loopt. In het handvat
is het huismerk gegraveerd.
Karafje, Europa (Zwitserland?), tin, 23,5 cm hoog. Amsterdam, Rijksmuseum, inv. BK-1964-57.
Proost!
ca. 1550-1575
De pul was een ander populair object van tin.
Had deze tingieter gevoel voor humor? Hij
gaf de buik de vorm van een vat, vanzelfsprekend
verwijzend naar een vat bier, de drank
waarvoor dit object was bestemd. De pul
heeft een gewelfd deksel. In tegenstelling tot
de huidige pullen heeft dit exemplaar een
deksel, zoals alle pullen uit die tijd. Dit heeft
te maken met de historische context: gezien
de ravages aangericht door de pestepidemie,
die de hele 14e eeuw lang woedde, namen
de grote heersers van die tijd, onder
wie de keizer van het Heilige Roomse rijk,
maatregelen om de verspreiding van de
plaag tegen te gaan. Een ervan was het
verplicht bedekken van alle voorwerpen
waarin voedsel werd bewaard. Bierkannen
moesten daarom worden afgedekt
met een tinnen deksel. En zo zag dit model
van bierpul het licht.
Bierpul, Nederland, gegoten tin, 11,5 cm hoog. Amsterdam,
Rijksmuseum, inv. BK-16411.
Summum
1585
François Briot, Plat de la Tempérance, Frankrijk, siertin of edeltin; diameter: 45 cm; diepte: 4,5 cm.
Londen, The Victoria and Albert Museum, inv. 2063-1855.
Aan het einde van de gotische periode werd
siertin of edeltin ontwikkeld: in tegenstelling tot
gewoon tin was dit overvloedig versierd, in reliëf
gesneden in de mal die werd gebruikt om het te
vervaardigen. De renaissance was de periode bij
uitstek voor dit type tin, dat uitsluitend bestemd
was voor decoratieve doeleinden: het object
werd geplaatst op dressoirs met meerdere niveaus
waarop luxueuze voorwerpen van onder
meer goud en zilver waren uitgestald. François
Briot (ca. 1545-1616), een beroemde medailleur
uit Montbéliard, leverde een waar meesterwerk
af met deze Plat de la Tempérance, waarvan alle
bestaande replica’s getuigen van de virtuositeit
die nodig was om de motieven te creëren. De
knop van de schaal heeft de vorm een vrouwenfiguur
die een glas wijn en een waterkan draagt
(het object ontleent er zijn naam aan). Allegorieën
van de vier elementen omringen de Matigheid,
terwijl op de buitenste rand de zeven vrije
kunsten rond Minerva te zien zijn.
45

Raffinement en vakmanschap
ca. 1685
De beroemde meubelmaker André-Charles Boulle (1642-1732) ontwikkelde
een techniek die zo bijzonder was dat ze naar hem werd genoemd:
Boulle-marqueterie, waarbij meubelen worden ingelegd met schildpad,
hoorn, messing of koper en natuurlijk ook tin. Deze pruikenkast is een van
de meest uitgewerkte voorbeelden in zijn soort, een werk van indrukwekkend
raffinement en vakmanschap dat wijst op de import van Frans inlegwerk
in Duitstalige landen, met dank aan kunstenaars als Johann Daniel
Sommer II. Deze kast was bestemd om een onmisbaar accessoire van
een man aan het hof te bevatten, maar was ook een decoratief object dat
getuigde van de status van de eigenaar. Er is speciale zorg besteed aan de
mix van materialen en de subtiele bloemmotieven. Het deksel, in de vorm
van een pagode, zorgt voor een exotische toets.
Johann Daniel Sommer II, kapperskast (pruikenkast), Duitsland,
eiken- en notenhout gefineerd met ebbenhout, gezwart hout en
tinnen en paarlemoeren inlegwerk op hoorn over verf, imitatie van
schildpad, zilver, damast en brokaat (later toegevoegd), 40,6 x 45,7 x
34,3 cm. New York, The Metropolitan Musem of Art, inv. 2004.417.
Ludiek
Eind 17e eeuw
Behalve lak en paarlemoer ingelegd in
hout, werd ook tin gebruikt om (meestal
tweekleurige) kamerschermen te maken,
in combinatie met messing. Dit type versiering
was vooral populair in China aan
het einde van de 17e eeuw, ten tijde van de
Qing-dynastie. Op dit scherm is een vrouw
te zien die ‘touhu’ speelt in haar tuin. Dit
behendigheidsspel werd al gespeeld ter
gelegenheid van banketten en ceremonies
in de Zhou-periode (1050-221 v.Chr.) en is
door de eeuwen heen blijven bestaan. Het
behelst het schieten van pijlen in de smalle
hals van een kleine vaas of in de twee buizen
die eraan vastzitten. Op de achterkant
van het scherm staat een citaat uit een gedicht
van Shen Quanqi, geschreven tijdens
de Tang-dynastie (ca. 650-729).
Kamerscherm, China, Qing-dynastie, tin en messing,
22,4 cm hoog. New York, The Metropolitan Museum of
Art, inv. 2006.430a, b.
Wervelend
ca. 1700-1815
De waterkan met tuit is al duizenden jaren lang een van de meest
gebruikte voorwerpen in alle samenlevingen. Oorspronkelijk was die
vergezeld van een bekken, omdat het water vooral diende voor het
handenwassen vóór de maaltijd. De komst van het bestek maakte dit
gebruik overbodig, maar daarom verdween de waterkan nog niet. Er
werden talloze modellen gemaakt, waaronder de zeer populaire helmkan.
Dit model onderscheidt zich door zijn ‘wervelende’ voorkomen, te
danken aan de rondingen die diagonaal van de voet naar de hals golven.
Sommige specialisten denken dat dit een 19e-eeuwse kopie is van
een origineel uit de vroege 18e eeuw, en niet het origineel zelf.
Kleine helmkan met gebogen handvat, Straatsburg (?), tin, 19 cm hoog. Parijs, Musée du
Louvre, inv. OAR 339. © Musée du Louvre, Dist. Grand Palais Rmn. Foto: Philippe Fuzeau.
46

Vruchtbare samenwerking
ca. 1899-1909
Tin is in de loop van zijn geschiedenis verschillende keren in ongenade
gevallen. Aan het einde van de 19e eeuw werd het weer in
de kijker gezet door zowel industriëlen die de nieuwste technische
ontwikkelingen toepasten als art-nouveaukunstenaars, bekoord
door de intrinsieke kwaliteiten van dit materiaal. Het is niet
verwonderlijk dat Peter Behrens er gebruik van maakte, aangezien
hij evolueerde van bloemrijke art nouveau naar elegant functionalisme,
zoals blijkt uit de vorm van deze stukken, met hun
vereenvoudigde algemene lijnen en bloemversiering gedomineerd
door strenge geometrische lijnen. Dit ensemble is te danken aan
de samenwerking tussen de kunstenaar en de directeuren van
een metaalfabriek, gebrand op de productie en distributie van die
praktische objecten, die bijzonder fraai oogden door de polijsting
van het materiaal en de zorg besteed aan de vorm, en die overigens
ook betaalbaar zouden blijven.
Peter Behrens, drie serviesonderdelen, manufactuur E. & R. Hueck, gegoten
en gepolijst tin; hoogte kruik: 21,1 cm. Hamburg, Museum für Kunst und
Gewerbe. Foto: Roman Mishchuk.
Vooruitstrevend
ca. 1902-1908
Het familiebedrijf Leuconide- und Metallwarenfabrik J.P. Kayser
Sohn in Krefeld-Bockum was van 1894 tot 1925 een van de toonaangevende
tinfabrieken. De oprichter, Engelbert Kayser, gaf de
naam ‘Kayserzinn’ aan een loodvrije artistieke tinlegering. Zoals
de tentoonstelling Zinn in Hamburg laat zien, blijft tin afhankelijk
van de aard van de legering en ook van de afwerking, terwijl de
industriële revolutie dan weer voor de nodige innovaties zorgde.
Het bedrijf stond vooral bekend om zijn vooruitstrevende stijl en
huurde kunstenaars en beeldhouwers in om objecten van uitmuntende
kwaliteit in art-nouveaustijl te ontwerpen. Deze teckels geven
de messenleggers een vrolijke levendigheid, hun rug strekt zich op
natuurlijke wijze uit ten dienste van de functie.
J.P. Kayser Sohn, messenlegger, tin, 9,3 cm. Hamburg, Museum für Kunst und
Gewerbe. Foto: Roman Mishchuk.
Rariteitenkabinet
tweede helft 20e eeuw
Tin heeft een hoge thermische geleidbaarheid, waardoor het van
nature zowel warmte als koude vasthoudt. Het is daarom het materiaal
bij uitstek voor champagnekoelers, zoals de vele voorbeelden uit
het verleden bewijzen. Dit exemplaar is echt wel bijzonder, met zijn
gemengde referenties: een vrouwenhoofd (antieke of rococobuste?)
en schelpen. Het lijkt rechtstreeks uit een rariteitenkabinet te komen
en is de perfecte afspiegeling van de veelzijdige maker van het object:
architect, schilder, ontwerper en leraar Piero Figura (°1936, Brindisi)
interesseert zich voor alles. Hij is antiquair geworden en houdt ervan
voorwerpen van uiteenlopende herkomst met elkaar te combineren.
Van deze champagnekoeler bestaan verschillende versies, zoals hier
met schelpen, en een andere met rozen.
Piero Figura, champagnekoeler, Milaan, gepolijst tin, 48 cm hoog. Piasa, Parijs,
29-11-2017. © Piasa – € 7.800
47

Paul Derrez
Durf te leven, durf te maken
Op 20 februari viert Paul Derrez
zijn 75e verjaardag met een
unieke overzichtstentoonstelling
in het Nederlands Zilvermuseum
Schoonhoven. Deze bijzondere
expositie markeert drie jubilea:
50 jaar sieraadontwerper, 25 jaar
zilversmid en een leven lang kunst en
ambacht vieren. Speciaal voor deze
gelegenheid werkte Derrez een jaar
lang aan een collectie lepels. Deze
sculpturale werken, een samenvatting
van zijn loopbaan, worden niet alleen
tentoongesteld, maar zijn ook te koop
in het museum.
TEKST: LIESBETH DEN BESTEN
Paul Derrez, Bleeding Heart-hanger, 1996, acryl, aluminium, rubber. Foto: Rob Bohle.
Derrez is een naam die synoniem
staat met vernieuwing, vakmanschap
en maatschappelijke
betrokkenheid binnen de wereld
van sieraden en zilverkunst. Zijn werk
overstijgt het traditionele; het is een medium
waarmee hij de tijdsgeest uitdrukt en
taboes doorbreekt, zonder daarbij de esthetiek
uit het oog te verliezen.
Paul Derrez werd in 1950 geboren in een
juweliersfamilie in Sittard. De familiewinkel,
opgericht in 1912, werd na de dood van zijn
vader in 1965 voortgezet door zijn moeder.
Hoewel Derrez voorbestemd leek de zaak
over te nemen, koos hij een andere weg. Na
een opleiding aan de Vakschool voor Edelsmeden
in Schoonhoven (1972-1975) vond
hij zijn roeping als ontwerper. Zijn leven nam
een beslissende wending tijdens een stage
bij Galerie Sieraad in Amsterdam (actie van
48

Paul Derrez, doosjes uit de ‘Confetti’-serie, 2013, gedreven zilver, acryl. Foto: Rob Bohle.
1969 tot 1975). Hier ontmoette hij Willem
Hoogstede, zijn levenspartner en toekomstige
echtgenoot, en ontdekte hij de artistieke
potentie van sieraden als kunstvorm.
In 1976 openden Derrez en Hoogstede in
Amsterdam Galerie RA, een vooruitstrevend
platform voor hedendaagse sieraden.
Het souterrain van hun huis werd zowel
werkplaats als expositieruimte. Galerie RA
groeide al snel uit tot een internationaal
erkende plek waar jong talent en gevestigde
namen samenkwamen. Met deze galerie
legde Derrez niet alleen de basis voor zijn
eigen carrière, maar speelde hij ook een
cruciale rol in de ontwikkeling van een onafhankelijke
sieraadcultuur in Nederland en
daarbuiten. Het was een unieke en dynamische
plek die een opwindende selectie van
Nederlandse én internationale sieraadontwerpers
presenteerde. De galerie functioneerde
niet alleen als expositieruimte, maar
ook als kenniscentrum. In de beginjaren
was dit ‘informatiecentrum’ bescheiden van
opzet: enkele ordners met documentatie en
een rijtje catalogi vormden de kern van Galerie
RA. Dit weerspiegelde de staat van het
vakgebied, dat in die tijd nog grotendeels onontgonnen
terrein was. Dankzij Paul Derrez’
Met zilverkunst
drukt Derrez
de tijdsgeest uit en
doorbreekt taboes,
zonder daarbij
de esthetiek uit
het oog te verliezen.
brede netwerk van internationale contacten
breidde de informatie zich al snel uit, waardoor
RA een belangrijke bron van kennis en
inspiratie voor ontwerpers, verzamelaars en
onderzoekers werd.
Derrez en Hoogstede waren niet alleen
galeriehouders, maar ook gepassioneerde
verzamelaars. Ze bouwden samen een
indrukwekkende collectie hedendaagse
sieraden op, waarin zowel Nederlandse als
internationale ontwerpers vertegenwoordigd
waren. Een selectie uit hun verzameling
werd in 1986 en 2013 geëxposeerd
in verschillende musea, wat niet alleen
een eerbetoon was aan hun persoonlijke
smaak en visie, maar ook een erkenning
van hun bijdrage aan het vestigen van sieraden
als een volwaardige kunstvorm.
DEMOCRATISCH DESIGN
Derrez is maker en ontwerper in hart en ziel,
die een gevoel voor stijl, schoonheid en vakmanschap
combineert met maatschappelijk
engagement. De succesvolle Wisselring
(1974), een ringset van zilver met acryl inzetstukjes,
ontwierp hij tijdens zijn stage bij
Galerie Sieraad. Het is een eerste voorbeeld
van een ontwerpprincipe gebaseerd op
vormonderzoek, en een materiaalcombinatie
van zilver en perspex, iets wat regelmatig
terug zou komen in zijn werk. De Wisselring
is ook om een andere reden interessant. Het
is geen unicaat maar werd lang geproduceerd
door Derrez zelf; ook op veilingen
wordt de ring nog steeds verkocht. Een
sieraad hoeft niet eenmalig te zijn om bij
kopers en verzamelaars geliefd te zijn. De
geometrische eenvoud en het vernuftige
ontwerp (de drager kan kiezen uit bijgeleverde
inzetstukjes in verschillende kleuren),
maken het een kenmerkend voorbeeld van
‘democratisch’ Nederlands jarenzeventigde-
49

Paul Derrez, Angel-hanger, 1996, acryl,
zilver, rubber. Foto: Rob Bohle.
Paul Derrez met regenboogketting, onderdeel van het Pride Power Project, 2021, acryl. Foto: Misja B.
Paul Derrez is maker
en ontwerper in hart
en ziel, die een gevoel
voor stijl, schoonheid
en vakmanschap
combineert
met maatschappelijk
engagement.
medium. Het werk dat daarop volgde, dubbelzinnige
aluminium hangers met titels
als Dick, Cross en Face (1994/95) als onderdeel
van de tentoonstelling Risky Bussiness
(1996), was geïnspireerd door subculturen,
fetisjisme en erotische speeltjes. Midden
jaren 90 reflecteerde Derrez op de donkere
periode van de aidsepidemie met halssieraden
als Bleeding Heart, Cry Cry en Angel.
De herdenkingsketting Love Hurts, Dare
to Love bestaat uit aluminium schakels en
24 hartvormige schakels van roze perspex,
waarin de namen gegraveerd zijn van
vrienden die tussen 1983 en 1996 aan aids
overleden. De ketting is opgenomen in de
collectie van het Rijksmuseum.
In 2021 ontwierp hij drie variaties regenboogkettingen,
gemaakt van 25 verschillend
gekleurde acryl schakels, om het 25-jarig
bestaan van Amsterdam Pride te vieren, en
als een positief statement tegen homofobie.
Samen met de straatfoto’s van Misja B
en een publicatie werd het Pride Powerproject
een groot succes. De opbrengst van
3 x 25 kettingen ging naar COC Nederland,
de organisatie die zich bezighoudt met de
rechten van de lhbti+-personen.
Derrez vertelt dat hij op de Vakschool in
Schoonhoven ooit als opdracht kreeg een
beker uit tombak te smeden en noemt dat een
‘enorme uitdaging’. Pas in 2000 pakte hij het
zilversmeden weer op. Hij maakte zilveren lepels
en rammelaars met een huiselijk thema.
Tijdens een residency in 2005 in Australië
ontwikkelde hij zijn zilversmeedtechnieken
verder. Sindsdien ontstond een collecsign.
Ontwerpprincipes, zoals het werken
met plaatmateriaal en draad door middel
van inzagen, buigen, vouwen en wikkelen,
vormen een continue bron van inspiratie.
Dat is bijvoorbeeld te zien in de zilveren
Hoorntjes en Waaierspelden (1979), Geplooide
Kragen van plastic en staal (1982),
de Condoom monstrans (2005, collectie
Museum Catharijneconvent Utrecht) en in
latere halssieraden en broches.
PRIDE POWER
Een vraag om mannensieraden te ontwerpen
voor een modeshow, zette Derrez op
een nieuw spoor. Geen manchetknopen of
zegelringen maar felgekleurde boksbeugelringen
(1993) van fluorescerend acryl
en zilver met teksten als ‘Dare to love’ en
‘Ring my bell’ zagen het licht: hij had zijn
homoseksualiteit ontdekt als bron en
50

tie kommen en schalen met voet, deksel of
oren van gekleurd acryl, die hij op beurzen
zoals de Grassimesse (Leipzig) en PAN
(Galerie Passi) toont en verkoopt. De techniek
van het smeden van een plaat tot een
vorm ervaart hij als ‘… een haast organisch
proces’. Derrez neemt ook wel opdrachten
aan, maar werkt liever gestaag verder aan
zijn zelf geïnitieerde kommen en lepels die,
zoals hij zelf zegt, ‘een soort eenvoud, overzichtelijkheid
en puurheid hebben’.
NIEUWE VERZAMELAARS
In 2003 diepte Derrez het thema lepel verder
uit door een grote tentoonstelling met catalogus
te organiseren: Lepels/Spoons (Galerie
RA en Museum Boijmans Van Beuningen).
De tentoonstelling omvatte zo’n tachtig
lepels, door een onafhankelijke jury geselecteerd
uit 180 internationale inzendingen van
kunstenaars en studenten. De lepel liet hem
niet meer los en op 20 februari 2024 (zijn 74e
verjaardag) begon hij vol goede moed aan
een nieuwe serie lepels voor zijn overzichtstentoonstelling
in Schoonhoven.
De uitdaging van de lepel ligt in vragen als
‘… de juiste diepte van de schep, de juiste
dikte van het materiaal en de verhouding
tussen schep en steel’. De lepels kunnen als
een soort samenvatting van zijn werk gezien
worden, gebaseerd op proefjes en modellen,
materiaalcombinaties, designprincipes en
technieken die hij eerder gebruikte. Allerlei
in bakjes gesorteerde materialen, zoals Turkse
kralen, waterpijpen en zonnebrilglazen,
combineert hij ‘zoals een kok ingrediënten
gebruikt’ in zijn ontwerpen.
Op 4 mei 2024 overleed zijn geliefde Willem
Hoogstede onverwachts, op de fiets onderweg
naar de jaarlijkse Dodenherdenking
bij het Homomonument in Amsterdam.
Een paar uur daarvoor had Hoogstede, 'een
kritische kijker' aldus Derrez, nog een fraaie
gedraaide lepel van hoogglanzend gepolijst
roodkoper met rode knop ‘goedgekeurd’.
Daarna lag het werk stil; de eerste lepel die
hij weer maakte werd een rouwobject: een
lepel met een zwart geoxideerde veer.
Derrez vindt het nog altijd interessant
dat de verzamelaars die experimentele
en uitgesproken sieraden kochten bij RA
meegingen in zijn liefde voor zilverwerk
toen hij in de galerie ook werk van hemzelf
en andere zilversmeden ging tonen. Zo
vonden zilveren objecten en lepels een
nieuwe verzamelaarsgroep dankzij een innoverende
galerie en een gedreven maker.
Voor verzamelaars van hedendaagse
sieraden is de marktwaarde (en zijn de toekomstverwachtingen
daaromtrent) zelden
aanleiding om iets te kopen, en dat geldt
ook voor zilverwerk. De zeggingskracht van
het werk en de emotionele verbinding die
de verzamelaar daarmee heeft is echter van
onschatbare waarde. De markt is jong, wie
weet wat er nog gebeurt in de toekomst.
BEZOEKEN
Overzichtstentoonstelling Paul Derrez
20-02 t/m 30-11
Nederlands Zilvermuseum
Schoonhoven
https://zilvermuseum.com
Paul Derrez, Lepels, 2024, gedreven zilveren lepels. Foto: Rob Bohle.
51

De wandeling.
TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT
met Eliane Odding
In het begin van de twintigste
eeuw werd het Noord-Hollandse
Bergen een toevluchtsoord voor
kunstenaars, aangetrokken door
het schilderachtige landschap
van polders, bossen, duinen
en zee. Ook vandaag de dag
blijft dit landschap inspireren.
Kunsthistoricus en gastcurator
Eliane Odding liet zich erdoor
meeslepen en maakte er een
tentoonstelling over in Museum
Kranenburgh. Wandel met haar
mee, door zowel de expositie als het
betoverende landschap zelf.
Huis met de Pilaren, het café met uitzicht op de
Ruïnekerk, ademt een tijdloze sfeer. Het is alsof de klok
hier stil heeft gestaan en kunstenaars van de Bergense
School, zoals Arnout Colnot, Dirk Filarski en Matthieu
Wiegman, elk moment binnen zouden kunnen lopen.
Eliane Odding (°1993) begroet haar
gast in ’t hartje van het dorp, voor
de deur van het café Huis met de
pilaren. Het is een plek waar de tijd
lijkt stil te staan en waar Bergense School
kunstenaars als Arnout Colnot, Dirk Filarski
en Matthieu Wiegman elk moment
zouden kunnen binnenstappen. Vanaf
de Ruïnekerk ertegenover wandelt ze de
Hoflaan op waaraan Museum Kranenburgh
ligt, sinds 1993 het museum van Bergen. De
kunsthistoricus en zelfstandig curator heeft
er de tentoonstelling gemaakt over het
Bergense landschap. “Het is een wandeling
geworden door de tijd en ruimte. Een ontwikkeling
van hoe kunstenaars overstapten
van het schilderen van zomaar een mooi
landschap in de 19e eeuw naar een meer
kritische en ook meer spirituele kijk erop”,
vertelt ze. “En net als een paar andere kunstenaarsdorpen
aan het begin van de vorige
eeuw, zoals Laren, Domburg of Volendam,
zijn kunstenaars gefascineerd geraakt door
het landschap dat ze hier vonden. Wat hielp
was dat de vermogende kunstverzamelaar
en mecenas Piet Boendermaker hier was
neergestreken. In zijn huis aan de Loudelsweg
verzamelde hij door de tijd duizenden
schilderijen van de Bergense School. Regelmatig
betaalde hij maand- en jaargelden
aan kunstenaars in ruil voor inzending bij
een tentoonstelling. Zijn Huize De Klomp
werd al snel een ontmoetingspunt voor leden
van de Bergense School. Maar ik geloof
toch dat de schoonheid van het landschap
de belangrijkste reden was om zich hier te
vestigen, met name in de zomermaanden.”
Begin 20e eeuw werd hier een weg aangelegd
naar zee en werd het niet alleen een
kunstenaarsdorp, maar ook interessant
voor toeristen. Odding: “Het bijzondere
hier is dat je heel verschillende landschappen
vlakbij elkaar hebt. Een paar kilometer
verderop, buiten het dorp, heb je de drassige
polders, aan de andere kant bevindt zich ’t
Museum Kranenburgh, sinds 1993 het museum van Bergen,
is een plek waar kunst, cultuur en de Bergense School
samenkomen, omringd door het groene landschap.
Oude Hof, met eromheen het 17e-eeuwse
Bergense Bos. Weer aan de andere kant sta
je zo op de duinen en kijk je uit op de zee. De
Bergense dichter Maria Barnas (°1973) is een
cirkel rond Bergen gaan lopen en liep daar
voor door tuinen en over hekken. In haar
gedicht, waarvan een deel op de expositie
te zien is, schrijft ze over hoe gevarieerd het
is. Maar hier in de buurt is ook overal water,
waarop het bijzondere, heldere licht wordt
weerspiegeld, doordat Bergen is ingeklemd
tussen de Noordzee en het IJsselmeer. Al die
verschillende landschappen kun je terugvinden
in de werken in de tentoonstelling. Na
het bezoeken ervan ga je dingen zien die je
ervoor misschien niet zo zijn opgevallen. Je
realiseert je bijvoorbeeld ineens dat alles in
dit landschap is gemaakt door mensenhanden.
Bijvoorbeeld de Versaillesstructuur van
het landhuis ’t Oude Hof. Die is overigens
hier in het Bergense Bos al in de 17e eeuw,
nog vóór Versailles, aangebracht.”
In het bos tegen de duinen wijst Odding op
de vreemde eikenbomen in grillige gestalten.
De takken weerspiegelen de wortels die
vastberaden hun weg zoeken in het zand,
een vreemde ondergrond waar ze eigenlijk
niet thuishoren. “Ooit werden deze bomen
geplant om de zandverstuivingen in het
duingebied te beteugelen”, zegt ze. “Het
52

DE WANDELING
‘Een wandeling
door tijd en ruimte’
53

DE WANDELING
Hangende berkenstammen van kunstenaar Pé Okx,
alsof de bomen in een stille dialoog verwikkeld zijn.
De curator wijst naar een klein, kleurrijk schilderij van de Duits-Nederlandse kunstenaar Else Berg, een van
haar favorieten uit de expositie.
‘Hier zie je een overgang van het schilderen
van zomaar een mooi landschap in de 19e
eeuw naar een meer kritische en ook meer
spirituele kijk op het schilderen’
landschap rondom Bergen is geconstrueerd,
gemaakt door mensen. Jaap Mooy, te zien op
de tentoonstelling is gefascineerd door die
bomen. Hij tekende ze eindeloos, zo lang dat
de grillige boomtakken langzaam in mensfiguren
veranderden op zijn papier.”
ZALEN VOL LANDSCHAPPEN
In het museum loopt de curator de eerste
tentoonstellingszaal in met schilderijen en
tekeningen van landschappen, waarbij met
bomen op de meest uiteenlopende manieren
zijn verbeeld. “Van zaal tot zaal wandel
je eigenlijk door het hele Noord-Hollands
landschap: met bomen, de polder, de bossen,
de duinen en uiteindelijk het strand en
de zee.” Odding wijst naar een klein, kleurig
schilderij van de Duits-Nederlandse schil-
der Else Berg (1877-1942). “Een eenvoudig
schilderijtje van een huisje met een rood
dak tussen een paar bloeiende knotwilgen.
Zoals het landschap heel gevarieerd is, zo is
dat ook in dit werk te zien. Je ziet invloeden
van het luminisme en kubisme maar ook
van meer spirituele aard. Dit is misschien
wel mijn favoriete werk van de tentoonstelling.
In vier streken heeft ze het rode dak
trefzeker neergezet, zo mooi!”
Aan een grote wand hangt een tekening van
Carlijn Mens (°1972). Odding: “Met het gitzwarte
houtskool heeft ze het licht gevangen
dat door een bladerdek van bomen valt. Ze
grijpt de beweging van schaduwen en verbeeldt
daarbij het besef van het verstrijken
van de tijd. Mens is met de serie ‘Preserved
Places’, waar deze tekening onderdeel van
uitmaakt, begonnen naar aanleiding van de
bosbranden die in 2009 in dit gebied woedden.
Ze wijst op de noodzaak dat we zuinig
moeten zijn op de natuur om ons heen.”
In een volgende zaal zijn schilderijen te zien
met typische zware Hollandse luchten van
Bergense schilders, onder wie Folkert de
Jong (°1972), met een werk waarbij het lijkt
alsof de houtskooltekening van een gaspaleis
explodeert. “Folkert staat hier stil bij de
gasbel die zich onder de grond in de polder
van Bergen bevindt”, vertelt Odding. “Een
raar soort dreiging direct onder die prachtige
natuur, een ogenschijnlijke tegenstelling.
Het staat symbool voor de egoïstische
mens met zijn honger naar materie in een
omgeving van schoonheid en de romantische
uitstraling van het kunstenaarsdorp.”
In een zaal even verderop zien we tientallen
berkenstammen aan het plafond die langzaam
bewegen, alsof ze meedansen met de
wind. Toch is er iets geks aan de hand, want
waar de bomen in de wind altijd hun toppen
heen en weer zwiepen, beweegt in dit
geval de onderzijde van de berkenstammen
en dat zet de bezoeker meteen op het verkeerde
been. Het is een werk van de Pé Okx
(°1951). Wat de kunstenaar laat zien, is hoe
54

DE WANDELING
‘Alle verschillende
landschappen kun
je terugvinden in de
tentoonstelling’
bomen met elkaar lijken te communiceren.
Weer een zaal verder ligt een grote cirkel
van schelpen van herman de vries (°1931),
een schilderij van het Bergense strand van
Harrie Kuyten (1883-1952) en panelen
van onder meer ultramarijn, krijt, okers
en bladgoud van de Belgische kunstenaar
Charlotte Caspers (°1979) die het verlangen
naar wat achter de horizon ligt verbeelden.
Odding: “Heel bijzonder vond ik dat mij hier
op zaal pas echt opviel hoezeer de kleuren
van die werken met elkaar overeenkomen
en in elkaar overvloeien, zoals je dat ook
ziet in de natuur hier de omgeving.”
Aan het einde van tentoonstelling staat
de curator nog stil bij een drieluik van een
met zeewater gelooide dierenhuid van
Amber Veel (°1981). “In dit werk onderzoekt
Amber waar het lichaam ophoudt en
het landschap begint, ze onderzoekt het
innerlijke lichaam en de buitenwereld.”
EEUWIGELAAN
De curator doet haar jas aan en stapt
vanuit het museum de grijze buitenwereld
in. Vanaf de Hoflaan wijst ze in de verte
naar de Eeuwigelaan, de chique allee die
leidt naar de zee. Eliane kiest echter voor
de bossen tegenover Kranenburgh, in de
richting van ’t Oude Hof, de eerste buitenplaats
in Nederland. “Het lijkt hier allemaal
tamelijk grillig, maar als je goed kijkt zie
je dat in de 17e eeuw veel is aangelegd in
Frans-classicistische stijl, met kijklanen,
zichtassen, vijvers en bomenrijen volgens
een strikt geometrisch patroon”, vertelt
ze. “Na een bezoek aan zo’n tentoonstelling
word je je bewust van de schoonheid
van wat er om je heen te zien is. Zelfs nu,
nu het weer grauw is, ervaar je de intense
kleuren van het gifgroene, aaibare mos, de
dansende, bruine bladeren en de heldere,
maar ook het diepdonkere zwart van de
sloten en vijvers. Ook vallen de gekke vormen
van de bomen op, grillige bomen die
hier eigenlijk niet thuishoren, maar toch
proberen te overleven. Het lijkt alsof de
bomen kunnen doen wat ze willen, maar
dat juist doen door de beperkingen. Ik vind
het altijd interessant als je met iemand
door het landschap loopt en het lijkt dat je
allebei hetzelfde ziet, maar het toch steeds
totaal anders ervaart.”
Bij het landhuis ’t Oude Hof wandelt ze
langs een buitenfototentoonstelling van
de Bergense fotograaf Cees Noort. Grote
zwart-witfoto’s van twee bij drie meter van
kunstenaars en schrijvers die hier in Bergen
wonen of hebben gewoond, zoals Lucebert,
Thé Lau, Adriaan van Dis en Hellen
van Meene. Eliane stopt bij een grote foto
van Carlijn Mens, wier werk ze zojuist
heeft laten zien op de tentoonstelling. “Zo
mooi! Bergen is een dorp waar je omringd
wordt door veel materiële welvaart, maar
ik vind het bijzonder dat je hier ook het
spirituele en de kunstenaarsgeest nog
steeds kan voelen. Het is kennelijk een
landschap dat mensen van alle slag uitnodigt
om van te genieten.”
BEZOEKEN
In de rug van de zee
Honderd jaar verbeelding van het landschap
in en rond Bergen
t/m 09-06
Museum Kranenburgh, Bergen
www.kranenburgh.nl
Een grote schelpencirkel van herman de vries, een strandschilderij van Harrie Kuyten en de kleurrijke panelen
van Charlotte Caspers vormen samen een verrassend harmonieus geheel.
Bij het ‘t Oude Hof is een buitenfototentoonstelling van de
Bergense fotograaf Cees Noort.
55

Hollands Glorie
De zwaardveger
TEKST & FOTO’S: ANTON VOS
Een geschenk van een goede
kennis – een zwaard in een
prachtig met zilver beslagen
schede – bleek de start van
een fascinerend onderzoek. Dit
intrigerende object, dat de tand
des tijds opmerkelijk goed heeft
doorstaan, riep meteen vragen
op. Wie was de zwaardveger, de
meester achter dit wapen? De
herkomst is niets minder dan
verbluffend.
Jachtzwaard, rechtop (totale lengte 76 cm.), met
bijbehorend ontweidmes (lengte 20 cm.)
Op het zwaard staat vermeld: ‘Johan
duijk Mr waardveger tot middelburge’.
Er bestaat een prent van Jan Luyken
uit 1694 getiteld De Swaardveeger.
De ondertekst begint met ‘Een
Schaapie dat nooid bloed vergoot,
en draagd geen wolfsklaau aan zyn poot’
en weidt vervolgens uit over de man die
zwaarden en sabels kan smeden. De term
‘zwaardveger’ kwam mij bekend voor,
want enige tijd geleden kreeg ik van een
goede kennis een zwaard in een schede
met zilveren beslag. De maker wordt erop
vermeld met de tekst ‘Johan duijk Mr
swaardveger tot Middelburge’.
Het zwaard zelf is 75 cm lang en versierd
met jachttaferelen. Op de ene zijde is de
hertenjacht te zien: een hond rent achter
een hert aan, en de andere zijde bevat een
afbeelding van eenzelfde hond die een
56

Hond met hert.
Saest quam ipitiis restiur alignitatius autenda
disqui dolorro que latur
Handvat van het zwaard en het ontweidmes.
Hond met wild zwijn.
Het object is zeer fraai versierd
met ingeslagen goud, een techniek
die ‘damascene’ wordt genoemd.
wild zwijn opjaagt. Het object is zeer fraai
versierd met ingeslagen goud, een techniek
die van oudsher ‘damascene’ wordt
genoemd, omdat het naar verluidt in de
oudheid werd ontdekt in Damascus.
Eerst dacht ik, net als de gever, dat het
zwaard gemaakt was in Middelburg,
Zeeland. Maar een bevriende veilinghouder
sprak zijn twijfel hierover uit en
terecht. Want er blijkt een Middelburge
te bestaan in België, in de buurt van Maldegem.
De geschiedenis van deze plaats,
op dit moment een onbeduidend dorpje
met ongeveer zeshonderd inwoners, is interessant.
Het Belgische Middelburge was
oorspronkelijk in bezit van de abdij in het
Zeeuwse Middelburg.
GRANDEUR
Via overerving en onderhandelen kwam
de grond in bezit van een bourgondische
hertog. Deze Pieter Bladelin (1408-1472)
stichtte de ‘nieuwe’ stad Middelburge en
bouwde er een kasteel waarvan nu nog
slechts de fundamenten over zijn. Bladelin
verwierf voor de kerk een belangrijke
relikwie van het Heilig Kruis en liet de beroemde
kunstenaar Rogier van der Weyden
een triptiek schilderen, die nu in Brussel
te zien is. In de 17e eeuw ging het volledig
mis: alle kostbaarheden werden naar elders
gebracht en de stad verviel tot een dorp.
Iets van de grandeur van weleer is echter
terug te zien op dit jachtzwaard. Het ebbenhouten
handvat is versierd met een
drietal zilveren doppen. In een aparte schede
zit een bijbehorend mesje, eveneens met
een identieke zilveren dop. Het mesje, voorzien
van het opschrift ‘Cocnioul NAMUR’,
werd gebruikt om wild te ontdoen van de
ingewanden. En het verwijst natuurlijk ook
naar de Belgische herkomst.
Kortom, het lijkt er sterk op dat de
zwaardveger Duijk een Belg was, die
woonde en werkte in het Belgische dorp
Middelburge. Wie zouden allemaal dit
jachtzwaard hebben gehanteerd? Dat weten
we helaas niet. Het staat wel vast dat
ze er goed voor gezorgd hebben. Want het
is nog in prima staat.
57

IN DE KANTLIJN VAN DE KUNSTMARKT
Een te genereuze schenking
Vrijwel alle kranten in de wereld
hebben op 13 en 14 oktober 2024
het bericht opgenomen dat het
British Museum 1671 stukken
Chinees porselein ten geschenke heeft
gekregen. Het was de grootste donatie die
het museum ooit ontving, want de waarde
ervan bedroeg circa een miljard Britse ponden.
De naam van de gulle gever werd ook
genoemd, namelijk Sir Percival David, die
de collectie overigens al in 2007 in bruikleen
aan het museum zou hebben gegeven.
Nu is het zo dat de meeste kranten zo’n
bericht plaatsen zonder daar verder onderzoek
naar te doen. Anders hadden zij
geweten dat Sir Percival David op 9 oktober
1964 in zijn Londense appartement op
72-jarige leeftijd was overleden. Bovendien
had hij zijn collectie, omdat hij wilde dat die
bij elkaar zou blijven, al in 1950 geschonken
aan de universiteit van Londen. Hoe kwam
het British Museum dan in oktober 2024 aan
die gigantische donatie?
Dat is eenvoudig te achterhalen aan de hand
van de levensbeschrijving van Sir Percival
Victor David Ezekiel David, zoals hij voluit
heette. Hij werd geboren op 21 juli 1892
in Bombay, in het toenmalige Brits-Indië,
in een dominante, uit Bagdad afkomstige,
Joodse familie. Hij ging studeren in
Engeland en zag daar, op de schoorsteenmantel
in een huis waar hij logeerde, een
Chinese vaas. Die boeide hem zo, dat hij
in 1913 bij antiquairs een viertal stukken
Chinese keramiek kocht. Dat was het begin
van zijn verzameling en het bracht hem ertoe
ook de Chinese taal te gaan bestuderen.
Met de kennis daarvan bracht hij in 1924
zijn eerste bezoek aan China. In 1926 erfde
hij van zijn vader zijn adellijke titel, de handelsbank,
maar vooral een enorm kapitaal.
Met dat vermogen als ruggensteun bracht
hij in 1927 een tweede bezoek aan China.
Daar kocht hij, na langdurig onderhandelen,
bij de Yuin Yeh Bank veertig stukken porselein,
afkomstig uit de keizerlijke collectie.
Ze waren daar terecht gekomen doordat de
keizerin-regentes Cixi ze als onderpand voor
een lening had gegeven voordat ze in 1901
NOTITIES VAN
ROBERT-JAN VAN RAVENSTEIJN
de Verboden Stad in Peking ontvluchtte.
Het was echter voor Sir Percival David nog
een heel probleem om ze naar het Westen
te verschepen, wat uiteindelijk pas in drie
verschillende transporten lukte.
Hierna heeft deze collectioneur zich uitsluitend
toegelegd op het verzamelen van
artefacten die ooit bestemd waren voor het
keizerlijk hof. Hoewel dat wel een voorname
plaats innam, was het niet alleen porselein.
Het betrof ook andere voorwerpen. Zo
verwierf hij twee tempelvazen uit de Yuandynastie,
met als bijzonderheid de datering
1351. Het zijn de vroegste exemplaren met
een blauwe onderglazuurdecoratie die wij
thans kennen en zij worden dan ook de
‘David Vases’ genoemd, naar de verzamelaar.
Wat die keramiek verder betrof, alles
was in de ‘China taste’, exportporselein
kwam totaal niet voor.
In 1928 richtte Sir Percival David een historisch
en wetenschappelijk centrum op voor
de bestudering van Chinese kunst. Er bestond
in die jaren wel een bepaalde kennis
over dat onderwerp, maar die kon volgens
hem wel versterking gebruiken. Dat was
overigens ook het geval met de literatuur
over Chinese keramiek. Dus nodigde hij de
bekende auteur R.L. Hobson uit een beschrijving
van zijn verzameling te maken.
Ook kocht hij in 1931 een appartement in
het Londense Dorchester Hotel, om er zijn
collectie op zo’n manier in onder te kunnen
brengen dat die ook voor derden te
bezichtigen was.
Gedurende de oorlogsjaren was zijn collectie,
vanwege de bombardementen op
Londen, veilig opgeslagen in Friars Park, zijn
landhuis in Henley. Omdat hij, naarmate
hij ouder werd, besefte dat hij een unieke
collectie bezat die het verdiende om voor
altijd bij elkaar te blijven en voor iedereen
te bestuderen zou zijn, schonk hij die in
1951, samen met zijn bibliotheek, aan de
Londense universiteit. Als de Percival David
Foundation of Chinese Art werd deze ondergebracht
in een gebouw op no. 53 Gordon
Square en op 10 juni 1952 voor het publiek
geopend. Doubletten van de verzameling
werden op 6 december 1961 en op 29 mei
1961 door Sotheby’s in Londen geveild.
Ten gevolge van moeizame financiële
omstandigheden besloten de beheerders
van de collectie eind 2008, dus na 56 jaar
geëxposeerd te zijn op het Gordon Square,
de bijna 1700 keramische objecten tijdelijk
uit te lenen aan het British Museum.
Daarvoor werd op de derde verdieping
Gallery 95 beschikbaar gesteld, zodat de
keramiek, zoals Sir Percival David dat ooit
wenste, door iedereen bekeken en bestudeerd
kon worden. En dat zal dus nu door
deze schenking, tot zolang het museum zal
bestaan, verder gebeuren.
De vraag rijst overigens wel: waarom hebben
de huidige beheerders van de collectie
besloten tot deze schenking aan het British
Museum? Het museum bezit al een kleine
10.000 stukken Chinese keramiek. Had het
niet meer voor de hand gelegen om deze
collectie, waarin het hier uitsluitend om
keramiek gaat die tot het Chinese erfgoed
behoort, te laten terugkeren naar de plek
waar zij eigenlijk thuishoort? Men heeft
beloofd in de toekomst wel eens tijdelijk
wat stukken uit te zullen lenen aan de
musea in Nanking en New York, maar dat
is het dan. Ik weet het, alles terug naar
Beijing is voor Britten onbespreekbaar. Wij
weten allen hoe de Engelse regering denkt
over de Elgin Marbles. Maar de Verboden
Stad in Beijing bevat maar een deel van de
oude keizerlijke collectie. Door malafide
paleisfunctionarissen uit het begin van de
20e eeuw bevinden zich de nodige stukken
keramiek in particuliere collecties. En
in 1947-1948 liet Chiang Kai-shek bijna een
kwart van de nog aanwezige keizerlijke
collectie verhuizen naar Taiwan. Hoe het
daarmee in de toekomst zal gaan, is iets
waar niemand een antwoord op kan geven.
58

REMBRANDT ALS VOORBEELD
MENSELIJKHEID
EN VRIJHEID
HENK CHABOT Schilderijen en tekeningen 1940-1945
info & tickets
chabotmuseum.nl
museumparkvillas.nl
Henk Chabot (1894-1949), Familiegroep (Vluchtelingen), detail, 1943, Olieverf op doek

Binnenkijken.
bij Ina van Zyl
TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT
In de jaren 90, tijdens een periode
van ingrijpende veranderingen in
haar geboorteland, kwam de Zuid-
Afrikaanse kunstschilder Ina van Zyl
naar Amsterdam. Ze bleef, maar
de natuur en haar herinneringen
aan de Kaapprovincie blijven
onmiskenbaar doorklinken in haar
werk. We nemen een kijkje in haar
atelier.
Haar atelier bevindt zich in het hartje van de
Amsterdamse Wallen, op steenworpafstand van
de Oude Kerk.
Het Amsterdamse atelier bevindt
zich in het hartje van de Wallen,
in een steegje vlak bij de
Oudezijds Voorburgwal, op een
steenworp afstand van de Oude Kerk. Hier
komt het noorderlicht binnen: het licht
van schilders, en zeker van haar, want haar
onderwerpen staan nooit in het volle licht.
Midden in de ruimte staat een lege ezel, en
her en der bevinden zich deels gebruikte
tubes olieverf en veel kunstboeken van
oude meesters. Op de grond en tegen de
muur staat werk dat ze in de afgelopen decennia
heeft gemaakt. Ina van Zyl (°1971)
werkt hier al lang en komt er ook graag als
ze niet aan het schilderen is. Het is er stil en
door het klokkenspel van de Oude Kerk op
de achtergrond waan je je in een dorpje, ver
weg van de massa’s toeristen op de Wallen.
Het is een wonderlijk stukje Amsterdam,
met statige, eeuwenoude panden en nauwe
steegjes, waar tegelijkertijd de chaos heerst
van de wereldberoemde Rosse Buurt.
De kunstenaar houdt van zulke tegenstellingen.
“Ik woon nu net zo lang in Nederland
als ik in Zuid-Afrika heb gewoond”,
zegt ze. “Ik kom uit de Kaapprovincie,
waar ik ben opgegroeid op een boerderij
buiten Ceres, vlak bij de bergen, een gebied
dat bekend staat om zijn appels en peren
en de industrie rond het verwerken van
fruit. Het was voor mij als kind vooral een
plek waar ik werd omringd door de natuur,
echte, rauwe natuur. De laatste twintig
jaar werk ik hier in Amsterdam, maar de
natuur van de Kaap zit in mijn wezen. Ik
denk er iedere dag wel aan. Natuur staat
voor mij voor verwondering, schoonheid,
levenslust, energie en troost. Maar Amsterdam,
de drukke stad, hoort ook bij mij. Het
zijn twee totaal andere werelden die mij
maken en naast elkaar kunnen bestaan.”
HET VRIJE AMSTERDAM
De kunstenaar studeerde begin jaren 90
aan de kunstafdeling van de Universiteit
Stellenbosch, precies vanaf het moment
dat Mandela als politiek gevangene werd
vrijgelaten van Robbeneiland, vlak voor de
kust van Kaapstad, tot het jaar waarin hij
president werd.
Het waren verwarrende tijden voor Zuid-
Afrika, dat afstand nam van de apartheid die
het land lange tijd had verscheurd. “Stellenbosch
is een heel conservatieve en traditionele
stad, terwijl de kunstafdeling een links,
progressief baken was waar ik mij supergelukkig
voelde”, zegt Van Zyl. “In 1995 kreeg
ik de kans om een artist residency te gaan
doen in Amsterdam via de Thami Mnyele
Foundation, een stichting die de culturele
uitwisseling bevordert tussen kunstenaars
uit Afrika en de diaspora en Nederland en
Amsterdam in het bijzonder. Ik was wel wat
verbaasd dat ik als witte kunstenaar die kans
kreeg. Het duurde maar vier maanden, maar
omdat je er met vrijheid, kunst en cultuur
werd omringd, voelde het alsof ik mijn werk
hier zou kunnen ontwikkelen. Een halfjaar
later kon ik een programma gaan doen bij De
Ateliers in Amsterdam en sindsdien ben ik in
Nederland gebleven. Ik vind het nog steeds
fantastisch dat je hier als vrouw, wanneer je
60

BINNENKIJKEN
‘De natuur van de Kaap
zit in mijn wezen’
61

BINNENKIJKEN
‘Ik denk dat mijn werk
zich ontwikkeld heeft
naar meer klassieke
schilderkunst. Het is
zachter en subtieler
geworden, minder een
vuistslag’
maar wilt, op je fiets kunt stappen en waar je
maar heen wilt naartoe kunt rijden. Amsterdammers
beseffen vaak niet wat voor enorm
aanbod er hier is aan cultuur, maar ook aan
zorg en onderwijs. Dat ervaar ik nog steeds
als heel bijzonder.”
Vrijheid en veiligheid ontbraken in het
apartheidsregime waaronder ze is opgegroeid,
zo vertelt ze. “Natuurlijk zit dat
systeem van apartheid nog steeds in mijn
wezen. In Zuid-Afrika begon ik als student
met geëngageerde striptekeningen en van
daaruit ben ik gaan schilderen. Aan de
wand hangt een schilderij van een slapend
kind met daarnaast een schilderij van een
dieprode bloem. Ze hebben zowel iets esthetisch
als beklemmends, alsof ze los staan
van de wereld en een plek hebben gevonden
in de schilderijen met diepe, donkere
en intense kleuren. Mijn werk gaat over de
menselijke natuur en ik put daarbij uit alles
wat ik heb meegemaakt.”
OUDE MEESTERS
Haar werk is vertegenwoordigd in openbare
en particuliere collecties, waaronder
die van Stedelijk Museum Amsterdam,
Rijksmuseum, Kunstmuseum Den Haag,
Dordrechts Museum, Centraal Museum in
Utrecht en de hoofdstedelijke AkzoNobel
Art Foundation. Aan de muren van haar
atelier hangen naast eigen werken ook her
en der ansichtkaarten van klassieke schilders,
zoals Rembrandt, Vermeer, Petrus
Christus en Goya. Het laat de beweging
zien die Van Zyl in de loop der tijd heeft
doorgemaakt. “Ik denk dat mijn werk zich
ontwikkeld heeft naar meer klassieke
schilderkunst. Het is zachter en subtieler
geworden, het is minder een vuistslag”,
zegt ze. “Vroeger keek ik meer naar het
werk van moderne schilders als Immendorff
en Penck, nu meer naar de oude
meesters, zoals Johannes Vermeer of Jan
Veth. Meer dan vroeger bestudeer ik hun
werk en onderzoek bijvoorbeeld wat ze nu
eigenlijk deden met kleur.”
Ze legt een aantal ansichtkaarten met
afbeeldingen van Vermeer-schilderijen op
tafel. “Bij Vermeer begon ik te ontdekken
dat zijn witte wanden op de achtergrond
helemaal niet wit zijn, maar juist een rijk
palet van kleuren bevatten, waar hij vast
eindeloos aan heeft gewerkt. Ik gebruik nu
ook wit in mijn werk, daarmee wordt het
zachter en minder donker.”
62

BINNENKIJKEN
‘Mijn werk gaat over
de menselijke natuur
en ik put daarbij
uit alles wat ik heb
meegemaakt’
De kunstenaar toont een schilderij van een
bloem en wijst naar een klein stukje achtergrond.
“Kijk, hier op dit gedeelte heb ik
ontzettend lang gewerkt. Ik heb er heel veel
versies van gemaakt. Dat zie je misschien
niet. Het gaat mij om die uitstraling, zoals
ook in het werk van Jan Veth, dat ik kortgeleden
zag in het Dordrechts museum. De
aanwezigheid en de rust van de mensen die
hij afbeeldt, spreken mij enorm aan.”
Ze wijst naar een snor en een ooglid op
een afbeelding van Veth. “Als je die kleine
verschillen isoleert, zie je de subtiliteit in het
detail. Zo werk ik ook. Als ik een voet schilder
wil ik ieder stukje van licht en schaduw
ontleden om te ontdekken wat daar precies
gebeurt. En ik heb geen idee hoe dat overkomt
op de beschouwer. Hopelijk ervaart
die de intensiteit die ik erin heb gestopt.”
PORTRETTEN
In 2022 won Van Zyl de Thérèse Schwartze
Prijs, een prestigieuze prijs voor portretkunst,
vanwege de ‘zinderende intensiteit’ en
de ‘bijna theatrale isolatie’ van haar onderwerpen.
“Voor mij was dat een grote steun
om door te gaan met schilderen”, zegt ze.
“Het is toch een medium uit een andere tijd.
Maar ik gebruik verf ook anders dan oude
meesters. De kleuren bij mij zijn anders.”
Ze schildert portretten van bekenden en
familieleden en van beroemdheden zoals
Barack Obama, J.M. Coetzee en Angela
Merkel, maar ook bloemen, vruchten,
voeten en schaamstreken. Die gaan over
macht, seksueel geweld, onderdrukking en
vernedering, ook over vernederingen die
mensen zichzelf aandoen. Maar het zijn
ook portretten, zo vindt ze. De kunstenaar
pakt een afbeelding van een portret dat
ze een paar jaar geleden maakte van haar
moeder. “Ik probeer zo objectief mogelijk
te schilderen als ik portretten of objecten
maak. De enige beperking is dat het moet
lijken.” Ze wijst naar de afbeelding van
haar inmiddels overleden moeder. “De
kleuren zijn intensiever en haar blik is ook
intensiever dan je op een foto ziet. In het
werk zie ik mijn moeder en een schilderij
op zichzelf. Ik schilder geen emotie, maar
als het goed is komt er wel emotie uit het
doek. Het is voor mij ook steeds een ontdekkingstocht
en ik weet nooit waar die
uiteindelijk toe leidt.”
Zo ook met haar carrière. Na de zomer
gaat ze een artist residency doen ten
zuiden van Lyon. Van Zyl: “Ik ben heel
benieuwd wat er gebeurt als ik na een paar
decennia in het centrum van Amsterdam
in de natuur ga werken. Ik ben mij daar
mentaal en fysiek op aan het voorbereiden.
Heel spannend! Het is ook voor mij
nog een verrassing wat ik daar ga maken.”
BEZOEKEN
Happy Birthday Amsterdam
t/m 16-03
H’art Museum
Amsterdam
www.hartmuseum.nl
Een portret van haar moeder. ‘Ik probeer zo objectief mogelijk te schilderen als ik portretten of objecten
maak. De enige beperking is dat het moet lijken.’
Collection Centraal
Van Zyls schilderij Anton op zaal
Centraal Museum Utrecht
Utrecht
www.centraalmuseum.nl
63

Museum tips
Schilderachtig Dordrecht
16-02 t/m 01-06
Dordrechts Museum
Dordrecht
www.dordrechtsmuseum.nl
Oltre Terra
15-02 t/m 13-07
Stedelijk Museum
Amsterdam
www.stedelijk.nl
Op vele kunstenaars, vooral in de 19e eeuw, heeft Dordrecht een bepaalde aantrekkingskracht
uitgeoefend. En niet alleen op Nederlandse schilders: de faam van dit
pittoreske stadje was tot ver in het buitenland bekend. Vooral sinds het mogelijk
werd om Dordrecht vanaf 1872 met een stoomtrein te bereiken. In dat jaar werden
namelijk niet alleen het station, maar ook de Moerdijkbrug en de brug bij Zwijndrecht
geopend. Johan B. Jongkind (hij was er onder meer in 1886), spoorde tientallen
Franse kunstenaars, zoals Eugène L. Boudin (1884) en Charles F. Daubigny
(1872) aan om Dordrecht te bezoeken. Op deze expositie is werk van hen te zien
dat in deze stad is ontstaan. Maar ook van hun Hollandse collega’s. Want deze drie
kunstenaars verkeren op deze expositie in het gezelschap van meesters uit de 17e
tot laat 19e eeuw. (er)
Johan Barthold Jongkind (1819-1891), Le port de Dordrecht, 1869, olieverf op doek. © Dordrechts
Museum.
Wie het
Stedelijk
Museum in
Amsterdam
bezoekt,
verwacht
daar niet
een tentoonstelling
aan te
treffen waar
schapen
en hun
product wol
centraal
staan. Maar
ga toch de
uitdaging
aan om in
deze cultuurtempel de hedendaagse kunstvormen
eens naar de achtergrond te schuiven. Het
museum wil ons met deze, misschien onverwachte,
expositie de kans bieden om ons eens
te verdiepen in het gegeven dat deze dieren
door de mensheid al meer dan tienduizend jaar
worden geschoren en dat men zich al die tijd
met de textiele toepassing van hun wol tegen
de extreme temperaturen van barre winters beschermt.
Maar die wol werd naarmate de mens
evolueerde ook op een andere wijze toegepast.
Daar zijn prachtige voorbeelden van, tot de
meest moderne designs toe. Een expositie die
tot nadenken stemt. (er)
Formafantasma, seasonal transhumance, 2022, Alagna
Valsesia, Piëmont, Italië. © Formafantasma. Foto: Gregorio
Gonella.
Revoir Paris
15-02 t/m 22-06
Huis Marseille
Amsterdam
www.huismarseille.nl
Ons eigen Amsterdam werd rond 1900 uitgebreid gefotografeerd door Jacob
Olie, George H. Breitner, Bernard Eilers en vele anderen. In Parijs was vanzelfsprekend
hetzelfde het geval; het gemeentebestuur van die stad schreef
tussen 1904 en 1907 zelfs wedstrijden uit om het vastleggen van het stadsleven
te activeren. De gebroeders Séeberger, Jules, Louis en Henri, zagen hun werk
menigmaal bekroond. Veel van de winnende opnamen in Musée Carnavalet
zijn gelukkig bewaard gebleven. Het zijn afdrukken op groot formaat die
nét een stapje verder gaan dan alleen maar documentaireafbeeldingen. De
Frères Séeberger bezaten een artistiek oog, waardoor veel van hun foto’s ware
sfeerbeelden zijn geworden. Deze straatfotografie van topklasse geeft een heel
speciale kijk op de Parijse belle époque. (er)
Jules Séeberger, Het oude Montmartre. Luieren. Foto genomen vanuit een tuin gelegen aan
de Impasse Girardon, n°4, 10 april 1904 CC0 Paris Musées. © Musée Carnavalet – Histoire de
Paris.
64

Between the Sea and the Sky
09-02 t/m 21-09 Fotomuseum aan het Vrijthof
Maastricht
www.fotomuseumaanhetvrijthof.nl
Vermomming
als kunst
27-02 t/m 31-08
Tate Modern
Londen
www.tate.org.uk
Jimmy Nelson is een van oorsprong Britse fotograaf, die al jaren in Nederland woont
en werkt. Hij heeft veel gereisd en volkeren in alle uithoeken van de wereld in beeld
gebracht. Hij richt zich hoofdzakelijk op portretten. Op deze expositie zijn er dan
ook weer veel te zien, maar nu van Nederlandse mensen in klederdracht. Nu loopt
hier, normaal gesproken, vrijwel niemand meer in, dus de geportretteerden hebben
meestal de kleding van hun moeder of grootmoeder aan. Dat neemt niet weg dat
Jimmy Nelson ze langdurig heeft laten poseren, ze met de uiterste aandacht heeft
geobserveerd en voornamelijk verstilde opnamen van hen heeft gemaakt. Het is een
verademing om deze foto’s te bekijken, in een tijd waarin menige fotograaf maar wat
aanknipt. (er)
Jimmy Nelson, Merit, Arnemuiden, Zeeland, foto, 2021. © de kunstenaar.
Ondanks zijn zeer korte carrière was Leigh
Bowery onmiskenbaar een van de invloedrijkste
kunstenaars van de Londense scene in
de jaren 80 en 90. Hij overschreed de grenzen
van mode, televisieshows, performancekunst,
schilderkunst en muziek. Zoals deze
tentoonstelling laat zien, arriveerde de jonge
Australiër in 1980 in Londen en maakte daar
al snel naam in de undergroundclubs, waar
hij met zijn extravagante kostuums en bijzonder
expressieve make-up deel uitmaakte van
een kring met onder anderen Boy George.
Op onstuimige wijze zette hij de normen van
esthetiek, seksualiteit en gender op losse
schroeven. Bowery ontwierp ook sensationele
kostuums voor danser en choreograaf
Michael Clark. Hij verhief vermomming tot
kunst en inspireerde Lucian Freud als naakte
muze tot een aangrijpende reeks portretten.
De tentoonstelling belicht verder zijn invloed
op een jongere generatie ontwerpers, onder
wie Alexander McQueen. (ah)
Fergus Greer, Leigh Bowery Session I, Look 2, 1988.
© de kunstenaar. Met toestemming van Michael
Hoppen Gallery.
Van Oslo naar Ottawa
26-01 t/m 25-05
Fondation Beyeler
Basel
www.fondationbeyeler.ch
Hilma af Klint, Sunrise (Preworks for
Group III), 1907, olieverf op doek,
95 x 60 cm. © Hilma af Klint Foundation.
Welk verband is er tussen het werk van Edvard Munch en dat van Hilma af Klint? Zonder twijfel
een gedeelde fascinatie voor de natuur van het Noorden, en in het bijzonder de boreale wouden.
Rond die twee sleutelfiguren brengt de tentoonstelling Northern Lights bijna tachtig landschappen
samen die tussen 1880 en 1930 werden geschilderd door kunstenaars uit Scandinavië en Canada.
Hun gemeenschappelijke inspiratiebronnen zijn wouden die zich uitstrekken zover het oog reikt, het
stralende licht van eindeloze zomerdagen, lange winternachten en natuurverschijnselen zoals het
noorderlicht. Uit al die ‘muzen’ ontstond een specifieke Scandinavische stijl van moderne schilderkunst
die vaak prikkelde tot spirituele beschouwingen. Waarvan het werk van onder anderen Helmi
Biese, Anna Boberg, Emily Carr, Prins Eugen, Lawren S. Harris, Ivan Chichkine, Harald Sohlberg en
Tom Thomson getuigt. (ah)
65

Museum tips
Pan-Afrikaanse figuratie
07-02 t/m 10-08
BOZAR
Brussel
www.bozar.be
Creatief op reis
01-02 t/m 27-04
WIELS
Brussel
www.wiels.org
De expositie When They
See Us, die ongeveer
150 werken van zo’n 120
beeldende kunstenaars
presenteert, wil een
antwoord geven op een
belangrijke vraag: hoe
hebben kunstenaars uit
Afrika en de ruime diaspora
het dagelijks leven
in de afgelopen eeuw
verbeeld? En welke rol
speelde het figuratieve
hierin? De breed opgezette
tentoonstelling is
opgebouwd rond zes
thema’s: dagelijks leven,
vreugde en geluk, rust,
sensualiteit, spiritualiteit,
triomf en emancipatie.
De curator Koyo
Kouoh, directeur en
hoofdcurator van Zeitz
MOCAA in Kaapstad en
toekomstig curator van
de Biënnale van Venetië
2026, biedt via die
thema’s een rijke en genuanceerde visie op het Pan-Afrikaanse leven en denken en
benadrukt de veerkracht, de essentie en de politieke lading van de Pan-Afrikaanse
vrolijkheid. (ah)
Paulo Nazareth (°1977), geboren in Brazilië,
creëert al reizend: met de bus of gewoon te voet
volgt hij de migratieroutes, over de grenzen van
Amerikaanse en Afrikaanse landen heen. In zijn
werk verkent hij de interactie tussen herinneren,
taal en rituelen binnen gemeenschappen die
gevormd zijn door Afro-Braziliaanse, inheemse
en antikoloniale bewegingen. Met zijn veelzijdige
oeuvre (performances, video’s, foto’s en sculpturen)
wil hij sociale spanningen aan het licht
brengen en tegelijk ook delen van het collectieve
geheugen naar boven halen. Patuá/Patois is de
eerste grote overzichtstentoonstelling over deze
kunstenaar in België. (ah)
Paulo Nazareth, CA_C’QUE VOUS VOULEZ ?, 2003. © de
kunstenaar. Met toestemming van Mendes Wood DM,
Sao Paulo/Brussel/ Parijs/ New York.
Kudzanai-Violet Hwami, An evening in Mazowe, 2019. © de kunstenaar. Met toestemming van
Jorge M. Pérez Collection, Miami.
Over ‘witheid’
01-02 t/m 11-05
BPS22
Charleroi
www.bps22.be
Hoe moet je ‘witheid’ definiëren? In veel culturen wordt wit geassocieerd
met onschuld en zuiverheid. ‘Blank’ verwijst dan weer naar
een lichte huid en het behoren tot een ras. Het is een zwaar beladen
historische term. ‘Witheid’ is een sociale, historische en politieke
constructie. Het is net deze ‘witheid’ die centraal staat in het oeuvre
van Candice Breitz (°1972), een blanke vrouw geboren en opgeleid in
Johannesburg, die vraagtekens zet bij de overheersing van sommigen
over anderen op basis van deze constructie. Massafictie (zoals Hollywoodfilms,
videoclips, televisieseries en reclame) vormt haar basismateriaal.
Aan de hand van collages, montages en een heel eigen versie
van bestaande werken steekt Breitz de draak met de denktrant van
individuen die bevoorrecht zijn, terwijl anderen in de schaduw blijven
en veroordeeld zijn tot anonimiteit. Voor haar eerste solotentoonstelling
in België neemt ze de volledige ruimte van BPS22 in beslag. (ah)
Candice Breitz, Digest (detail),
2020, videocassette in doos van
polypropyleen, papier, acrylverf.
© de kunstenaar. Met toestemming
van Goodman Gallery, Londen.
Foto: Saverio Cantoni.
66

Italiaanse mode
t/m 31-03
Grand Palais
Parijs
www.paris.dolcegabbanaexhibition.com
Cimabue,
de vernieuwer
t/m 12-05
Louvre
Parijs
www.louvre.fr
Voor het eerst te zien
in Milaan, duikt deze
tentoonstelling in de
creatieve wereld van
Domenico Dolce en
Stefano Gabbana. Aan
de hand van unieke
stukken uit hun collecties
Alta Moda, Alta
Sartoria en Alta Gioielleria
wordt hun inspiratiebron
onthuld: familiewortels—Siciliaans
voor Dolce en Milanees
voor Gabbana—en een
diepe liefde voor Italiaanse
kunst en cultuur.
Schilderkunst, architectuur,
beeldhouwkunst,
design, podiumkunsten
en folklore komen
samen in hun extravagante,
sensuele en vaak
humoristische visie op
luxe. Met een eerbetoon
aan traditioneel
Italiaans vakmanschap
werpt de tentoonstelling
een betoverende
blik op de unieke signatuur
van deze iconische ontwerpers, bekend om het creëren van Madonna’s meest
memorabele kostuums. (ah)
Dolce&Gabbana, Goddelijkheden. Foto: Michael Adair.
De aanleiding
voor deze tentoonstelling
over
Cimabue zijn
twee belangrijke
gebeurtenissen:
de restauratie
van zijn beroemde
Maestà en
de aankoop van
een nooit eerder
vertoond paneel,
De bespotting
van Christus, dat
in 2019 in Frankrijk
werd herontdekt. Over het leven van Cenni di
Pepo, beter bekend als Cimabue (ca. 1240-1302), is
niet veel bekend. Dat is spijtig, want de Florentijnse
schilder heeft de weg geëffend voor het naturalisme
in de westerse schilderkunst. Hij overschreed de
normen van de Byzantijnse kunst en introduceerde
de driedimensionale ruimte, volumineuze lichamen
met subtiele uitlopende kleuren, natuurlijke gebaren
en menselijke emoties. De diverse onderdelen
van de tentoonstelling gaan in op zijn oeuvre door
eerst de context te schetsen waarin Cimabue zich
ontwikkelde, namelijk de schilderkunst tussen
Florence, Pisa en Assisi in het midden van de 13e
eeuw. Vervolgens worden de verschillende aspecten
van zijn oeuvre belicht aan de hand van werken
die worden vergeleken met die van tijdgenoten en
beroemde leerlingen, zoals Giotto. Het prachtige
Maestà vormt het middelpunt van deze boeiende
expositie. (ah)
Cimabue, De bespotting van Christus, na restauratie.
© Grand Palais Rmn (Musée du Louvre). Foto: Gabriel de
Carvalho.
Het goud van Klimt
21-02 t/m 07-09
Belvedere
Wenen
www.belvedere.at
Gustav Klimt maakte in zijn werken overvloedig gebruik van goud. Maar hoe bracht de kunstenaar
dit kostbare materiaal aan? Welk soort bladgoud gebruikte hij? Op deze en andere vragen
biedt Pigment & Pixel een helder antwoord, steunend op recent wetenschappelijk onderzoek.
Macroscopische beelden hebben aangetoond dat Klimt uitsluitend zeer kostbaar bladgoud
gebruikte, zoals op Judith, zijn eerste en beroemde werk met dit materiaal. Een ander belangrijk
onderdeel van de tentoonstelling zijn de monumentale schilderijen die de Weense kunstenaar
creëerde voor de hal van de universiteit, waarop allegorieën van de filosofie, de geneeskunde en de
rechtspraak zijn te zien. Deze werken werden vernietigd door bombardementen tijdens de Tweede
Wereldoorlog en kennen we enkel van zwart-witfoto’s. Dankzij artificiële intelligentie zijn ze nu weer
ingekleurd te bewonderen. (ah)
Gustav Klimt, Jurisprudentie, 1900-1907, ingekleurd op basis van een historische foto (2021). © Belvedere/ Wenen/
Google Image.
67

Museum tips
Vreemde schoonheid
12-02 t/m 01-06
Kunstpalast
Düsseldorf
www.kunstpalast.de
Een spirituele
zoektocht
30-01 t/m 01-06
Louisiana
Museum
of Modern Art
Humlebæk
www.louisiana.dk
Sinds zijn deelname aan de Biënnale van Venetië in 2022, waar hij in het Arsenaal uitpakte
met zijn werk The Milk of Dreams, heeft Elias Sime (°1968) wereldwijde bekendheid
verworven. Deze in Ethiopië geboren kunstenaar zorgt voor een heel bijzondere
visuele ervaring: hij creëert grote abstracte ‘schilderijen’ met afval van computerapparatuur,
elektrische kabels, klaviertoetsen, elektronische chips en dergelijke meer.
Hij sprokkelt dit alles bijeen op de grote openluchtmarkten van zijn geboortestad
Addis Abeba en roept er een fascinerende esthetiek mee in het leven. Los van de
schoonheid doet dit oeuvre ons ook nadenken over de invloed van technologie op ons
dagelijks leven en de immense verspilling die ermee gepaard gaat. Deze eerste solotentoonstelling
in Duitsland was eerder te zien in de Verenigde Staten en Canada. (ah)
Elias Sime, TIGHTROPE: Behind the Processor #6, 2022. © de kunstenaar.
Alexej
Jawlensky
(1864-1941)
wordt
gezien als
een van de
beroemdste
expressionisten.
Hij
deelde het
avontuur
van de beweging
aan
het begin
van de 20e
eeuw met zijn vrienden Wassily Kandinsky en
Gabriele Münter en zijn partner Marianne von
Werefkin. De tentoonstelling opent met een
evocatie van zijn Münchense periode maar
wil toch vooral de aandacht vestigen op het
thema van het gezicht, dat de van oorsprong
Russische kunstenaar zijn hele carrière lang
obsedeerde, vooral tijdens de laatste twintig
jaar van zijn leven. Zijn door artritis geplaagde
handen, het naziverbod om werk tentoon te
stellen en een persoonlijke spirituele zoektocht
brachten hem ertoe een reeks werken
van klein formaat te creëren, ‘variaties’, waarin
het gezicht geleidelijk aan werd uitgepuurd en
uiteindelijk tot zijn essentie gereduceerd. (ah)
Alexej Jawlensky, Mystiek hoofd, hoofd van jong
meisje (gezicht), 1918, olieverf en potlood op papier op
karton, 40 x 30 cm. Basel, Kunstmuseum, Stiftung im
Obersteg. Foto: Martin P. Bühler.
Fascinatie voor goud
11-02 t/m 06-07
Musée du Quai Branly – Jacques Chirac
Parijs
www.quaibranly.fr
Guo Pei, Traditioneel trouwkleed, China,
goud. © de kunstenaar / foto: Minghua
Li
Al sinds het 5e millennium v.Chr. is de mens gefascineerd door goud. Sommigen hebben er de kleur
van de goden van gemaakt. Net als de goden is goud immers ‘eeuwig’, omdat het niet oxideert. In
bijna alle culturen wordt dit edelmetaal met de zon geassocieerd. Vanaf de vroegste oudheid werd
het gebruikt in sieraden, ornamenten en wapens. Eeuwenlang is het in veel samenlevingen ook verwerkt
in ceremoniële kostuums en weelderige outfits die de rijkdom van de drager weerspiegelden.
De geschiedenis van goud werd geschreven door uitmuntende ambachtslieden en kunstenaars die
met elkaar wedijverden in vernuft en vindingrijkheid om het edelmetaal te paren aan de meest kostbare
stoffen, om het in subtiele motieven aan te brengen op de meest uiteenlopende materialen. De
tentoonstelling Au fil de l’or neemt de bezoeker mee op een fascinerende reis, met een indrukwekkende
reeks kostuums, van de Maghreblanden tot het Midden-Oosten, India, China en Japan. (ah)
68

t/m 9 juni
2025
Museum
Kranenburgh
collect
€ 47
voor 9 nummers
of € 20 digitaal
www.collectkaj.nl

Museum agenda
Stijn Rietman (1979), 18 Grams, 2016, olieverf op paneel, 28,2 x 28,2 cm, aankoop
met steun van de VriendenLoterij. © de kunstenaar. Te zien bij Drents Museum
in Assen.
Amersfoort
Mondriaanhuis
△ Mondriaan, een betere
wereld
t/m 02-03
Alkmaar
Stedelijk Museum
Alkmaar
△ De Kremer Collectie:
een gedeelde liefde.
Rembrandt – Frans Hals
– Pieter de Hooch e.a.
14-02 t/m 01-06
Almere
Kunstlinie
△ RE:FWD:
07-02 t/m 08-07
Amersfoort
Kunsthal KAdE
△ Mona Hatoum. Inside
out
01-02 t/m 04-05
Museum Flehite
△ Jan de Beus: schilderverzamelaar
t/m 02-03
△ Pretty dark: Annabel
Oosteweeghel
t/m 04-05
Amstelveen
Museum Cobra
△ The new mother
sculptures
t/m 02-03
△ Jeroen Krabbé 80:
8 decennia in beeld
t/m 09-02
Museum JAN
△ Otto B. de Kat en
tijdgenoten - Jeanne
Bieruma Oosting, Wim
Oepts, Kees Verwey e.a.
t/m 06-04
Museum JAN
△ Boris de Beijer
t/m 11-05
Amsterdam
Amsterdam Museum
△ Vrouwen van
Amsterdam: Een ode
t/m 31-08
De Appel
△ My Garden’s
Boundaries Are the
Horizon
t/m 22-03
H’ART
△ Happy Birthday
Amsterdam
t/m 16-03
Huis Marseille
△ Revoir Paris: Parijs
door de lens van de
gebroeders Séeberger
15-02 t/m 22-06
△ Ilona Plaum: Presence
15-02 t/m 22-06
△ Shadow Self
t/m 23-03
Joods Museum
△ Sex: Jewish postions
t/m 25-05
Museum
Rembrandthuis
△ Samuel van Hoogstraten
01-02 t/m 04-05
NDSM FUSE
△ RE:FWD:
18-07 t/m 30-08
Rijksmuseum
△ Fiona Tan: Monomania
04-07 t/m 15-09
△ American Photography
07-02 t/m 09-06
△ Carrie Mae Weems:
painting the town
07-02 t/m 09-06
Stedelijk Museum
△ Formafantasma —
Oltre Terra
15-02 t/m13-07
△ Abn Amro Kunstprijs —
Selma Selman
t/m 21-04
△ Circulate — Photography
Beyond Frames
t/m 23-03
△ Julianknxx —
Manifestatie #54:
Solotentoonstelling
t/m 24-04
STRAAT Museum
△ Seth se la joue -
Kunstspeeltuin voor jong
en oud
t/m 02-03
Apeldoorn
CODA Museum
△ Fotografie van Cooper
& Gorfer
09-02 t/m 01-06
△ Breekbaar
t/m 02-02
△ CODA Paper Art
t/m 26-10
△ Fotografie Paul Kooiker
t/m maart
Arnhem
Museum Arnhem
△ Jan Mankes
01-02 t/m 18-05
△ Een ontmoeting met
hedendaagse kunst uit
India – Collectie Schoo
08-02 t/m 01-06
Assen
Drents Museum
△ Gen F - 75 jaar
figuratieve kunst
15-02 t/m 17-08
△ Mirjam Völker
t/m 02-03
△ De fantastische
werkelijkheid van Albert
Steenbergen
t/m 02-03
Bergen aan
Zee
Het Zeehuis
△ Loes Pieper en Hetty
Bergen
t/m 28-02
Bergen op
Zoom
Markiezenhof
△ Feest in het Hof
t/m 09-03
Den Bosch
Het Noordbrabants
Museum
△ Abdelkader
Benchemma
t/m 09-03
△ Micha Hamel en Jonas
Staal: earth workers
requiem
t/m 09-03
Den Haag
Escher in het Paleis
△ Julie de Graag
t/m 16-02
KM21
△ Misbehaving objects:
art and design in the
spotlight: MAGALI
REUS x T.A.C.
COLENBRANDER –
Parallel Bones
t/m 09-03
Kunstmuseum
Den Haag
△ Nieuw parijs: van
Monet tot Morisot
5-02 t/m 08-06
△ De geschiedenis van
het toetje
t/m 13-04
△ herman de vries
t/m 16-02
Mauritshuis
△ Huis in de storm:
Mauritshuis in
oorlogstijd
13-02 t/m 29-06
Museum Beelden
aan Zee
△ Hans Bayens: de mens
zichtbaar maken
t/m 02-03
Museum Panorama
Mesdag
△ Smaakmakers van de
19e eeuw
t/m 02-03
Deurne
Museum De Wieger
△ In de Ateliers:
Annemieke Harkema
& Helma Veugen
‘Veenlandschap’
15-02 t/m 25-05
△ Hendrik Wiegersma &
De Gemeenschap
t/m 15-06
Doesburg
Lalique Museum
△ Van Jan van Toorop
tot Kees van Dongen:
Van Symbolisme tot
Fauvisme
t/m 22-06
Domburg
Museum Domburg
△ De Israëls. Vadere en
zoon
t/m 16-03
Dordrecht
Dordrechts Museum
△ LIBERTÉ! – Ary Scheffer
& de Franse Romantiek
t/m 23-03
△ Schilderachtig
Dordrecht. Een tijdreis
door de stad.
16-02 t/m 01-06
△ Prentkunst rond 1900
t/m 09-03
△ Edward Clydesdale
t/m 30-03
△ Rivier, boot stad
t/m 30-03
Eelde
Drents Museum De
Buitenplaats
△ Power to the Flower
t/m 06-04
Eindhoven
Van Abbemuseum
△ Een pleidooi voor
onderbelichte verhalen
in de hedendaagse
kunstwereld
t/m 02-03
△ CATPC in het Van
Abbemuseum
t/m 02-03
△ Kunst is een werkwoord
t/m 27-04
70

△ Featured: Cristina
Flores Pescoran
t/m 27-04
Enkhuizen
Zuiderzeemuseum
△ Schokland
t/m 23-02
△ De ziel van Schokland
t/m 30-03
Enschede
Rijksmuseum
Twenthe
△ Zien & Geloven:
Zintuigelijke ervaring in
de late middeleeuwen
t/m 04-05
Gorcum
Gorcum Museum
△ Bevochten vrijheid
02-02 t/m 25-05
Gouda
Gouda Museum
△ Susanna. Van
Middeleeuwen tot
MeToo
t/m 23-03
△ Volière. Vogels in
keramiek
t/m 04-05
Groningen
Groninger Museum
△ De Ploeg in context
vanaf 25-10
Haarlem
Museum Van de
Geest
△ Animal Therapy - De
mens en zijn dierlijke
muzen
13-02 t/m 29-06
Teylers Museum
△ Yalla Yalla! Zie je in
Egypte
t/m 09-02
Verwey Museum
△ Laat liefde regeren:
Dolly Bellefleur
t/m 26-04
△ Verwey op reis:
aquarellen op reis
t/m 30-03
Hardinxveld-
Giessendam
De Koperen Knop
△ 80 jaar vrij
01-02 t/m 10-05
Heerenveen
Museum Belvédère
△ Het gedroomde
museum. De eigen
collectie als reflectie
t/m 02-02
△ Robert Geveke:
Maquillage
t/m 12-02
△ Jan Mankes: Uiting
geven aan geestelijk
leven
t/m 22-06
Heerlen
SCHUNCK Museum
△ Andy Warhol: Vanitas
t/m 16-03
Heino
Kasteel Het Nijenhuis
△ Kunst in de Vide -
Cristina Flores Pescorán:
XiXi
t/m 16-03
Katwijk
Katwijks Museum
△ In Duin. Leven tussen
duintop en duinpan
t/m 27-04
Laren
Singer Museum
△ Appel en Cobra.
Hoogtepunten uit
de ABN AMROkunstcollectie
t/m 02-02
△ Henri Le Sidaner &
Henri Martin
t/m 11-05
△ Rond de Hut van
Mondriaan
04-02 t/m 04-05
Leeuwarden
Fries Museum
△ Semâ Bekirović
t/m 13-04
△ Ja, ik wil! 250 jaar
trouwjurken in
Nederland
t/m 16-02
Keramiek Museum
Princessehof
△ Oracles from far and
near
t/m 26-10
△ Wu Zetian. De enige
Keizerin van China
t/m 25-05
Leiden
Japanmuseum
Sieboldhuis
△ Vormen en maten: de
vele gedaanten van de
Japanse prent
t/m 16-03
Museum De Lakenhal
△ Leiden - 450 jaar
optochten
t/m 02-03
RMO
△ Bronstijd
t/m 16-03
Maastricht
Bonnefanten
Museum
△ Wael Shawky: Drama
1882
07-01 t/m 30-03
△ Posters for the Planet x
Bonnefanten
08-02 t/m 04-03
△ Met behoud van eigen
karakter: Collectie
Marlies & Jo Eyck in het
Bonnefanten
t/m 04-05
△ Małgorzata Mirga-
Tas: This is not the end of
the road
t/m 16-02
△ Collectie Eyck: voor wie
kijken wil
t/m 18-05
△ Dream On
t/m 30-03
Fotomuseum aan het
Vrijthof
△ Jimmy Nelson: Between
the sea and the sky
09-02 t/m 21-09
△ Joseph Rodriguez /
We’re all people
t/m 02-02
Middelburg
Zeeuws Museum
△ Heden van het
slavernijverleden
t/m 18-05
Nijmegen
Museum de Bastei
△ Romeinse Waalschatten
01-02 t/m 26-10
Valkhof Museum
△ De Olifant
t/m 30-03
Ootmarsum
Museum Ton
Schulten
△ Racing Imagination:
Frits van Eldik
08-02 t/m 30-03
△ Dizze dogge der ta
t/m 02-02
Otterlo
Kröller-Müller
△ Vincent Dams, The Enzo
Diga Story
t/m 02-03
△ I am still alive
t/m 09-03
△ Zoeken naar zingeving
t/m 11-05
△ Venus van de vodden
t/m 13-04
△ Ruimte bespelen
t/m 30-03
Rotterdam
Chabot Museum
△ Henk Chabot -
menselijkheid en vrijheid
11-02 t/m 29-06
Depot Boijmans Van
Beuningen
△ Lievelingen &
Lievelingen XL
t/m 23-03
△ Secrets of Italian
Drawings
t/m 23-03
Kunsthal
△ Toy Stories: designing
Intimacy
t/m 11-05
△ Alessandra Sanguinetti:
the adventures of Guille
and Belinda
15-02 t/m 09-06
△ Aimée de Jongh:
StoryLines
t/m 02-02
△ Diva
t/m 02-03
△ Prinses Arabella
t/m 02-07
△ Thoms J Price
t/m 09-02
Ruurlo
Museum More
△ Size matters
t/m 02-02
Schiedam
Stedelijk Museum
Schiedam
△ Adya en Otto. Pioniers
van de avant-garde
t/m 02-03
△ Minimal Art on Acid:
Elsemarijn Bruys
t/m 02-03
△ I Hit You With a Flower
- suikerzoete kunst met
een bite
t/m 04-05
Schoonhoven
Nederlands
Zilvermuseum
△ Refleksi-Refleksi
t/m 28-09
Tegelen
Keramiekcentrum
Tiendschuur Tegelen
△ Kannenbäckerland:
Keramiek uit het
Westerland
t/m 11-05
Tilburg
De Pont
△ Amol K Patil. Whispers
of the Dust
t/m 09-03
Uden
Museum Krona
△ Uit het paradijs. Kunst,
mythologie, psychologie
t/m 16-03
Utrecht
Centraal Museum
△ MOḌA. Moroccan
Fashion Statements.
t/m 02-03
△ Anna Aagaard Jensen -
Welkom thuis, lieverd
t/m 30-03
Utrecht
△ Anna Agaard Jensen
t/m 16-03
Valkenburg
aan de Geul
Museum Valkenburg
△ Dries Engelen,
kunstenaar en therapeut
t/m 14-04
△ De collectie Jeu en
Netty van Sint Fiet
t/m 16-03
Valkenswaard
Steendruk Museum
△ Als dat de kat van
huis is
t/m 22-06
Venlo
Museum Bommel van
Dam
△ Evert Thielen: de luiken
open
t/m 23-02
Wassenaar
Museum Voorlinden
△ Nick Cave: The devil:
A life
t/m 09-03
△ Michaël Borremans
t/m 23-03
Weert
Museum W
△ Vertrokken Onbekend
Waarheen
t/m 23-03
Winterswijk
Museum Villa
Mondriaan
△ Linksom of rechtsom:
Piet Mondriaan,
Karel Appel en Philip
Akkerman beïnvloeden
hun zelf-verbeelding
t/m 11-05
△ Michael Rhebergen | It
Might As Well Be Spring,
t/m 11-05
Woerden
Stadsmuseum
Woerden
△ Leo Gestel & Gustave
De Smet: vluchtelingenzielsverwanten
t/m 06-04
Zwolle
Museum De Fundatie
△ Marianne von
Werefkin. Pionier van het
expressionisme
t/m 16-03
△ RESET: Delic & Huda,
Josèfa Ntjam, Yussef
Ola-Agbo
t/m 16-03
Stuur de gegevens voor maart door
naar els.bracke@ips.be vóór 05-02.
71

Galerie tips
Tjebbe Beekman
t/m 08-03
GRIMM Gallery
Amsterdam
www.grimmgallery.com
Maarten
Baas
t/m 09-03
Galerie Ron Mandos
Amsterdam
www.ronmandos.nl
Symbiosis van Tjebbe Beekman (°1972) gaat over de schilders die hem het meest
geïnspireerd hebben, van Jasper Johns en Max Beckmann tot Pablo Picasso en Max
Ernst. Hij verwerkt elementen uit het oeuvre van deze kunstenaars in zijn eigen
nieuwe, gedurfde en kleurrijke schilderijen, met aandacht voor zowel de materiële als
visuele inhoud. Elke compositie bestaat uit meerdere visuele en texturale elementen,
met dikke lagen acryl en emulsie, vaak gecombineerd met grit of zand. Het is de vijfde
solopresentatie van Beekman bij GRIMM Gallery. (md)
Tjebbe Beekman, Symbiosis XIV, 2024, acryl, acrylemulsies, zand en gruis op doek gemonteerd op
houten paneel, drieluik, ingelijst, 203 x 309 x 6.5 cm. © de kunstenaar en GRIMM, Amsterdam | New
York | London.
Crescendo!, de eerste solotentoonstelling
van Maarten Baas (°1978) in Amsterdam, is
te zien bij Galerie Ron Mandos. Het thema
van het navigeren en herdefiniëren van
grenzen staat vaak centraal in het werk
van Baas. In deze tentoonstelling kiest de
ontwerper/kunstenaar voor een gedurfde
aanpak, waarbij hij een serie muziekinstrumenten
gebruikt om de spanning tussen
grote aspiraties en de praktische realiteit
te onderzoeken. Ook biedt Baas een
kritische blik op de beeldende kunst. Wat
is de werkelijke waarde ervan? Welk doel
dienen muziekinstrumenten als ze worden
vernield of opgehangen? (md)
Maarten Baas, Da Capo Al Fine (Violin), 2024,
Canson Baryta gemonteerd op aluminium, zwarte
aluminium lijst, museumglas, 45 x 45 cm. © de
kunstenaar en Galerie Ron Mandos.
Wim Biewenga
t/m 08-03
Livingstone Gallery
Den Haag
www.livingstonegallery.nl
Wim Biewenga, Het Hoogeland, 2023 , olieverf op paneel, 19 x 30 cm.
© Livingstone Gallery.
De serie ‘Het Hoogeland’ speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling
van de nieuwe werken van Wim Biewenga (°1939). Waar hij
in eerdere werken nog letterlijk pagina’s uit de werknotitieboekjes
van zijn vader als ondergrond gebruikte om zijn tekeningen op te
maken, gebruikt hij nu zijn herinneringen aan Het Hoogeland in de
provincie Groningen, waar hij opgroeide als startpunt voor zijn schilderijen
op paneel en doek. Deze nieuwe serie werken bij Livingstone
Gallery verbeeldt tegelijkertijd het nu als dat ze verwijst naar het
verleden: van zover gekomen. (md)
72

Camila Oliveira
Fairclough
t/m 01-03
Ellen de Bruijne Projects
Amsterdam
www.edbprojects.com
Jules
Cavaillès
16-02 t/m 29-03
Galerie Quintessens
Utrecht
www.galeriequintessens.nl
Het werk van Camila Oliveira Fairclough (°1979) beweegt zich speels tussen de contouren
van figuratie en abstractie binnen de beeldtaal van de populaire cultuur. Ze
ontleent inspiratie aan het alledaagse en vertaalt die in een schilderkunstige praktijk.
Achter de humoristische façade schuilt een interesse in het linguïstische proces dat optreedt
bij het schilderen van woorden en symbolen. Gevangen in een schilderij begint
de betekenis van een woord of een symbool te vervagen, terwijl het beeld ontstaat en
iets anders wordt. (md)
Camila Oliveira Fairclough, Calendrier du Coeur Abstrait (after Arp), 2021, acrylverf op doek,
70 x 60 cm. © de kunstenaar en Ellen de Bruijne Projects.
De acht jonge Franse schilders van het
‘poëtisch realisme’, Maurice Brianchon,
Christian Caillard, Jules Cavaillès, Raymond
Legueult, Roger Limouse, Roland Oudot,
André Planson en Kostia Terechkovitch,
wilden de recente strijd, lelijkheid en ziekte
van de Eerste Wereldoorlog zover mogelijk
achter zich laten. De viering van het leven,
met fijngevoelige schilderkunst die een
feest voor het oog moest zijn, kwam in
de plaats van de uitingen van de radicale
avant-garde. (md)
Jules Cavailles, Automne à Cannes, ca. 1955, olieverf
op doek, 81 x 65 cm. © de kunstenaar en Galerie
Quintessens.
Matijs van de Kerkhof
02-02 t/m 28-02
Galerie Wilms
Venlo
www.galeriewilms.nl
In recent werk onderzoekt Matijs van de Kerkhof (°1977) de schilderkunst vanaf de 17e
eeuw die hij vertaalt naar zijn eigen idioom. Herkenbaarheid of figuratie is een belangrijk
uitgangspunt voor zijn werk. Hij schildert veelal (groeps)scènes in duistere settings.
Beschrijvingen van wat het bij de toeschouwer oproept variëren tussen desolaat, raadselachtig
en absurd. Zelf noemt hij het ‘de schemerwereld’. Intuïtief weet Van de Kerkhof de
juiste vorm te kiezen om het verhaal niet een te gemakkelijke illustratie te laten zijn van
zijn fantasie. (md)
Matijs van de Kerkhof, Zonder titel, 2024, acryl op paneel, 30 x 50 cm. © de kunstenaar en Galerie Wilms.
73

Galerie agenda
Tim Weerdenburg, Zonder titel, foto. © de kunstenaar.
Te zien bij Fotogalerie Objektief.
tegenboschvanvreden
△ It takes three to tango:
Vicente Baeza, Chaim
van Luit, Dieuwke
Spaans
t/m 22-02
VU Art Science
gallery
△ Foreign Land
t/m 29-03
Delft
Galerie De Zaal
△ Anjes Adriaansens
t/m 16-03
Den Haag
Galerie Ramakers
△ Veron Urdarianu:
Schilderijen en beelden
uit het atelier
09-02 t/m 16-03
Livingstong Gallery
△ Wim Biewenga
t/m 08-03
Pulchri
△ Julie Hendriks -
De huizen waar ik heb
gewoond
t/m 04-02
△ Marijke Verhoef &
Renata Bauer - Vorm op
de grens
t/m 04-02
Eindhoven
Garrelsweer
Galerie Ruigewaert
△ In de kracht van het
moment
t/m 02-03
Harlingen
Galerie De Vis
△ Winternacht en
lentelicht
t/m 21-03
Laag Keppel
Galerie Espace Enny
△ Wintersalon 2025
t/m 09-02
Nijmegen
Marzee
△ Rudolf Kocéa, Florian
Weichsberger, Atelier
Ravary, Märta Mattson
t/m 15-03
Rotterdam
A tale of a tub
△ Jay Tan: Pension
planning
t/m 02-02
NL=US
△ Staging Space: Ine
Lamers, Leopold/
Emmen, Luca Tichelman,
Mels van Zutphen
t/m 15-02
Contour Gallery
△ Defiant bodies
t/m 22-02
Ulft
Galerie bij de Boeken
△ Sabine Helsper-Müller
17-02 t/m 30-03
Utrecht
Galerie Quintessens
△ De schilders van het
poëtisch realisme
16-02 t/m 29-03
Morren Galleries
△ Suzan Schuttelaar
09-02 t/m 09-03
△ Walter Elst
t/m 02-02
Velp
Art Gallery O-68
△ Slow Down Motion:
Lenneke van der Goot en
Rozemarijn Westerink
t/m 23-02
Venlo
Galerie Wilms
△ Matijs van de Kerkhof
02-02 t/m 28-02
Alphen aan
de Rijn
Helga Hofman
△ Anutosh, Ivan Cremer,
Caroline Hofman Jasper
Krabbé, Volker März,
Erik Oldenhof, Stefan
Pietryga, Carin Scholten
en Eva Schwab
februari
Amsterdam
Art Singel 100
△ Jan van Eden: werk uit
de jaren ‘70
t/m 16-03
Ellen de Bruijne
Projects
△ Camila Oliveira
Fairclough
t/m 01-03
Galerie Fons Welters
△ SOME RUINS ARE
EXTANT....... Transient
city and rooted one.
Arjun Das.
t/m 08-03
Gerhard Hofland
△ Arjan van Helmond:
Close distance
t/m 22-02
GRIMM Gallery
△ Tjebbe Beekman
t/m 08-03
Kersgallery
△ Echoes from Moengo:
Karen Sargsyan,
Marcel Pinas en Iris
Bouwmeester
07-02 t/m
Ron Mandos
△ Maarten Baas:
Crescendo
t/m 19-03
Rutger Brandt Gallery
△ Christian Hellmich
t/m 22-02
Stigter van Doesburg
△ Carts Before Horses:
Azul Ehrenberg, Frans
van Hoek, Félix Keslassy,
Andrei Nițu and Malou
van der Veld
t/m 01-03
Pennings Foundation
△ Made Possible
t/m 15-02
△ Verborgen in
de Bovenkamer.
Dré Didderiëns
t/m 29-03
Enschede
Fotogalerie Objektief
△ Tim Weerdenburg
19-02 t/m 29-03
△ Gewaande
Landschappen
t/m 14-02
Galerie Beeld &
Aambeeld
△ Qua Art – Qua
Science: 2005 – 2025
16-02 t/m 22-03
Galerie van
den Berge
Goes
△ Jus Juchtmans, Dave
Meijer en John van Oers
t/m 22-02
Lenneke van der Goot, Rotation, 2024, lithografie,
pastel en collage op papier, 55 x 42 cm. © de
kunstenaar. Te zien bij O-68 in Velp.
Stuur de gegevens voor maart door
naar els.bracke@ips.be vóór 05-02.
74

Groninger Ploeg
www.terborg.com
galerie@terborg.com
EXPOSITIE
16 NOV ’24
09 MRT ’25
Refleksi-Refleksi
17.10.2024 - 28.09.2025
Feesten
als
Vorst
een
Maak kennis met
de laatste markies van
Bergen op Zoom:
Carl Theodor
von de Palts-Sulzbach
markiezenhof.nl
Kazerneplein 4 | 2871 CZ Schoonhoven | 0182 - 385612 | zilvermuseum.com

01.02.25 / 04.05.25
De illusionist
Samuel van Hoogstraten

Reserveer een
ticket met starttijd
op singerlaren.nl/
henrihenri
22.01.2025 - 11.05.2025
Henri Martin, Belle jeune fille marchant à travers les champs, une fleur à la main (Detail), 1889, particuliere collectie. Foto: Archief Maket Expert.
DESIGN: KIKI & JOOST

Hippe klassieker
Jean Prouvé
Jean Prouvé is een naam die
liefhebbers van fraai design aan het
dromen brengt. Als pionier van het
modernisme in de 20ste eeuw vond
deze Franse architect, ingenieur en
ontwerper zijn inspiratie in metaal. Hij
maakte naam met zijn revolutionaire
methode om meubelen en
structuren te ontwerpen met
industriële materialen. Hij heeft heel
wat succes bij de jongere generaties
en werk van hem doet het dan ook
nog altijd goed op de markt.
TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE
Fauteuil Visiteur FV22 of Kangourou, variant met geperste groefzitting, 1948, staal, aluminium plaat, eik,
okoumé multiplex, rubber, 84,5 x 66,5 x 87,5 cm. Christie’s, Parijs, 02-11-2021. © Christie’s Images Ltd.
Prijs: € 800.000
Het unieke oeuvre van Jean
Prouvé (1901-1984) wordt gekenmerkt
door een functionele
esthetiek, waarbij voornamelijk
industriële materialen zoals staal en aluminium
worden gebruikt. Het omvat bijna
alles wat gebouwd en machinaal bewerkt
kan worden, van briefopeners tot deuren
raambeslag, verlichting, meubelen,
prefabwoningen en modulaire bouwsystemen.
Als groot voorstander van industriële
productiemethoden heeft Prouvé onder
meer plaatwerk gebruikt om meubelen
te maken. Zijn hele carrière lang heeft hij
geëxperimenteerd met nieuwe materialen,
technieken en componenten. Bij veel
van zijn projecten is hij erin geslaagd zijn
verwachtingen omtrent functionaliteit,
geschiktheid van materialen en zuinigheid
te paren aan de complexe vereisten
van massaproductie. Geperst, gevouwen,
geribbeld en gelast plaatstaal vond bij hem
een toepassing in zowel meubelen als architectuur.
Hij was er immers in geslaagd
de kwaliteiten van metaal te benutten
78

Ateliers Jean Prouvé (Nancy), tafel S. A. M Tropique, ca. 1951, model nr. 503, gelakt staal, aluminium, 71,8 x 90,2 x 189,9 cm. © Sotheby’s.
Jean Prouvé verwierp radicaal het
gebruik van ornamenten in de
architectuur en het meubilair, omdat
deze ‘overbodige versiering’ afbreuk deed
aan de leesbaarheid van het object.
voor tal van ingenieuze vondsten, zoals
schalen, zaagdaken, portieken, stutten
en gordijngevels, waarmee hij naam zou
maken. Deze benadering getuigde van het
constante streven van de ontwerper om
design te integreren in de omgeving.
Vandaar dat zijn ontwerpen zo resoluut
modern ogen. Het is meteen ook een van
de redenen waarom ze zo populair zijn bij
jonge verzamelaars, die op zoek zijn naar
iets wat zowel functioneel als ecologisch
en duurzaam is. Als fervent aanhanger van
de principes van Le Corbusier, met wie hij
in 1929 de Union des Artistes Modernes
(UAM) oprichtte, verwierp Jean Prouvé
radicaal het gebruik van ornamenten in
de architectuur en het meubilair, omdat
deze ‘overbodige versiering’ volgens hem
afbreuk deed aan de leesbaarheid van het
object. Dit plastische principe maakt zijn
meubelen nu des te aantrekkelijker, omdat
hun functionaliteit domineert en ze dus
in elk interieur passen, ongeacht de stijl.
Prouvé staat bekend om zijn praktische
aanpak, waarbij de nadruk ligt op modulaire
constructies en de aanpasbaarheid
van zijn ontwerpen aan verschillende
omgevingen. Zijn ontwerpen omvatten
vaak innovatieve oplossingen voor meer
comfort en efficiëntie, met respect voor de
principes van het industrieel design.
Een van zijn fervente supporters, de Parijse
galeriehouder François Laffanour,
oprichter van Galerie Downtown, legt uit:
“In zowel zijn gebouwen als zijn meubelen
zijn de scharnier- en assemblagesystemen
duidelijk te zien. De aanwezige krachten
werken tegen elkaar in, zoals de poten van
zijn stoel Standard, ‘in de vorm van gelijke
weerstand’, ontworpen om niet te breken
wanneer men erop zit te schommelen. Hij
zou dit ‘constructieve principe’ toepassen
op alle meubelen die hij tussen 1930 en het
midden van de jaren 50 ontwierp, alsook
op zijn vele gebouwen uit deze periode,
die gebouwd werden met behulp van in
massa geproduceerde prefabonderdelen.”
EEN VERRIJKEND PERSPECTIEF
Hoewel Jean Prouvé op veel gebieden getalenteerd
was, beschouwde hij zich vooral als
fabrieksman en niet zozeer als kunstenaar.
Voor hem was het een fundamenteel principe
om zijn creativiteit en design in dienst
van iedereen te stellen. Vandaar dat zijn
79

Paneel, ca. 1950, multiplex, aluminium, beschilderd aluminium, glas, 232 x 104 x 5,3 cm. Phillips, Londen,
02-11-2022. © Phillips. Prijs: £ 81.900 (€ 95.122)
meubilair eenvoudig en praktisch is, ontworpen
met het oog op duurzaamheid. Tegenwoordig
worden al de door hem ontworpen
meubelen, van bureaus en stoelen tot tafels,
bedden, banken en krukjes, beschouwd als
iconen van modern design. Ze zijn dan ook
zeer gewild bij verzamelaars en liefhebbers.
Sinds 2017 is zijn marktwaarde vrij stabiel,
al is er sinds de pandemie toch een aanzienlijke
stijging te merken, met richtprijzen
van € 20.000 tot 2.000.000 voor zijn
meubelen, en € 50.000 tot 3.000.000 voor
zijn architecturale structuren. “De evolutie
van de marktwaarde van Jean Prouvé wijst
op een aanhoudende interesse op de designmarkt,
te danken aan zijn revolutionaire
benadering van constructie en meubelontwerp
met behulp van industriële materialen”,
bevestigt veilingmeester Lucas Tavel,
die samenwerkt met het Franse veilinghuis
Millon. “Zijn belangrijke bijdragen aan
het industriële ontwerp en de moderne
architectuur van de 20e eeuw, gekenmerkt
door een harmonie tussen functionaliteit
en esthetische vorm, bieden een verrijkend
perspectief op de integratie van het
industriële in de moderne woning en op
duurzame functionaliteit. Zijn meubelen
en structuren hebben eenvoudige, utilitaire
vormen, waarbij duidelijk te zien is hoe
ze in elkaar zitten. Het gebruik van metaal,
Garderobe, model n°100, 1945, gelakt gevouwen plaatstaal en hout, 100 x 161 x 55 cm. Piasa, Parijs, 23-02-
2023. © Piasa. Prijs: € 32.784
‘Prouvé staat bekend
om zijn innovatieve
gebruik van hout,
gecombineerd met
metalen elementen
om de structuur
van de meubelen te
versterken’
LUCAS TAVEL
80

behandeld om de functionele schoonheid
en duurzaamheid ervan kracht bij
te zetten, is karakteristiek voor zijn werk.
Prouvé staat ook bekend om zijn innovatieve
gebruik van hout, gecombineerd met
metalen elementen om de structuur van
de meubelen te versterken.”
BESTENDIGE MARKTWAARDE
De marktwaarde van een meubelstuk van
Prouvé wordt bepaald door diverse factoren.
Net als bij andere ontwerpers hangt die
af van de faam, de authenticiteit, de staat
van conservering (de aanwezigheid van de
originele verf vormt een meerwaarde, net
als een staat die weinig restauratie behoeft),
de eigendomsgeschiedenis en de huidige
vraag op de designmarkt. Je moet er wel zeker
van zijn dat het om een authentiek stuk
gaat, aangezien er de afgelopen decennia
veel kopieën en heruitgaven zijn geweest.
Dankzij het ingenieuze ontwerp, in de
eerste plaats gericht op industriële productie,
kon Vitra vanaf 2002 zijn stukken
opnieuw op de markt brengen in de vorm
van heruitgaven, in nauwe samenwerking
met de familie van Prouvé, met name zijn
dochter Catherine. De Zwitserse firma
heeft de collectie geactualiseerd met
nieuwe kleuren en enkele weinig bekende
nieuwe modellen. Deze heruitgaven, in
relatief grote hoeveelheden geproduceerd,
hebben natuurlijk een lagere waarde dan
meubelen die tijdens het leven van de
ontwerper zijn gemaakt. Om de herkomst
van een meubel te bewijzen, moet elk
stuk dat als authentiek wordt beschouwd,
vergezeld zijn van documentatie en een
eigendomsgeschiedenis. Tegenwoordig
is Frankrijk goed voor meer dan 50% van
de markt, terwijl de meubelen 82% van
die markt vertegenwoordigen. Volgens
de benchmarkwebsite Artprice zijn de
meest gewilde stukken die welke in kleine
hoeveelheden zijn geproduceerd of voor
specifieke projecten zijn ontworpen. In
december 2021 bracht een tafel (model nr.
506), ontworpen omstreeks 1952 voor het
hoofdkantoor van Air France in Brazzaville
(Congo), $ 1,4 miljoen (€ 1,23 miljoen)
op bij Sotheby’s in New York. In juni 2022
werd in hetzelfde veilinghuis $ 1,3 miljoen
(€ 1,22 miljoen) neergeteld voor een Refectory-tafel
(ca. 1939), met zijn karakteristieke
ronde ‘venstertjes’. Op 11 december
2024 werd bij Phillips New York een paneel
met geperforeerde ronde openingen (ca.
1950) toegewezen voor $ 80.000 (€ 76.260),
ver onder de $ 4,96 miljoen (€ 3,67 miljoen)
die in juni 2007 bij Christie’s in New York
werd betaald voor het prototype van zijn
Maison Tropicale (ca. 1950-1951), gebouwd
in Brazzaville, daarna verlaten, gekraakt en
uiteindelijk gekocht en gerestaureerd door
de Parijse antiquair Eric Touchaleaume.
Tegenwoordig varieert de waarde van
de stoelen van Prouvé, naargelang ze
origineel of opnieuw uitgegeven zijn,
tussen € 500 en € 150.000 (€ 865 voor een
Standard-stoel van Vitra). Een EM-tafel is
dan weer € 3.050 waard (Vitra), maar een
origineel bureau kan wel € 400.000 opbrengen.
Tot slot kun je een heruitgave van de
beroemde Potence-lamp (klein model)
krijgen bij Vitra vanaf € 949.
SURFEN
www.jeanprouve.com
www.vitra.com
‘In zijn gebouwen
en zijn meubelen
zijn de scharnier- en
assemblagesystemen
duidelijk te zien.
De aanwezige
krachten werken
tegen elkaar in’
FRANÇOIS LAFFANOUR
Set van zes demonteerbare stoelen, standaard model N 300, 1952, gevouwen en gelakt plaatstaal, beuken
multiplex, 80 x 42 x 49 cm (elk). Christie's, Parijs, 30-06-2020. © Christie’s Images Ltd.
Prijs: € 187.500
81

Verzameltips voor beginners
FOMO
op de veiling
Voor veilingen lijkt er geen gebrek te zijn aan een nieuw publiek,
zowel in de zaal als achter een scherm. Het mechanisme is
eenvoudig, maar je moet wel voorzichtig zijn.
TEKST: GILLES BECHET
‘Mensen die voor het
eerst bieden, zijn vaak
verbaasd wanneer
alles plots in een
stroomversnelling
raakt en de laatste
minuten ronduit
hectisch worden’
SOPHIE BREMERS
General Manager Christie’s Amsterdam
Nu onlineveilingen courant
geworden zijn, is de toegang
tot veilingen ontegensprekelijk
breder en democratischer geworden.
Zaalveilingen, altijd goed voor een
extra dosis spanning en opwinding, zijn nog
lang niet verdwenen, maar een computer
of smartphone is nu alles wat je nodig hebt
om het felbegeerde lot met een simpele
vingerbeweging te kopen, vanuit je luie
stoel, een vakantieterras of de achterbank
van een taxi. Het veilingpubliek verandert
voortdurend en veilingen blijven jongere
kopers aanspreken. In 2023 was 35% van
de klanten bij Christie’s nieuw en dit cijfer
stabiliseerde zich naar verwachting rond de
30% in de eerste helft van 2024. Bij Adams
Amsterdam Auctions schat Benthe Van
Veggel-Tupker het aantal nieuwe kopers op
zo’n 30%. In Brussel ziet veilinghuis Vanderkindere
het aantal nieuwe klanten maandelijks
groeien met 15% tot 25%.
Op een veiling wordt er alles aan gedaan
om het zo eenvoudig en duidelijk mogelijk
te maken. Maar waarom zou je op een
veiling kopen in plaats van bij een galerie
of handelaar? Hoewel veilingmeesters, die
meestal gespecialiseerd zijn in een bepaald
gebied, advies kunnen verstrekken en je
de tijd kunnen geven om na te denken,
vormen alle stukken die op een bepaald
moment ter veiling worden aangeboden
de grootste vitrine ter wereld, een duizelingwekkende
reeks objecten en kunstwerken
in elke stijl, uit elke periode en in elke
prijsklasse. Zo kun je een 19e-eeuwse bonbonnière
van kristal met zilveren montuur
kopen voor 140 euro, een kroonluchter van
verguld brons en kristal van Baccarat voor
20.000 euro, een hyperrealistisch schilderij
van Adelin Guyot voor 260 euro, een
tekening van Rubens voor 156.000 euro of
een schilderij van René Magritte voor 121
miljoen dollar.
“In een veilingzaal gedragen verzamelaars
zich vaak als ‘koopjesjagers’ en verkennen
ze een gevarieerd aanbod waarvan
de vooraf nog niet bekende prijzen soms
tot een ‘goede deal’ leiden”, zegt Stéphane
Nicais, directeur van het Brusselse veilinghuis
Vanderkindere. “Bij zaalveilingen is de
dynamische, meeslepende sfeer altijd weer
een schouwspel op zich. Het voegt een extra
dimensie toe aan de koopervaring.”
82

‘Bij zaalveilingen
is de dynamische,
meeslepende sfeer
altijd weer een
schouwspel op zich.
Het voegt een extra
dimensie toe aan de
koopervaring’
STÉPHANE NICAIS
Veilinghuis Vanderkindere
BEKWAAM, SNEL EN VOORZICHTIG
De procedures zijn vrij eenvoudig, zowel
online als in een zaal. De eerste stap
is je registreren door een account aan te
maken, met een identiteitsbewijs en in
de meeste gevallen ook een creditcardnummer.
Bieden kan vooraf, telefonisch
of online, en kan een vervolg krijgen in de
veilingzaal of online, vaak in samenwerking
met platforms zoals Invaluable of Drouot.
Onlineveilingen kunnen live plaatsvinden
of gespreid over meerdere dagen. De regel
is eenvoudig: de hoogste bieder wint het
lot. In de veilingzaal geven bieders hun
bod op door een kleine ‘paddle’ omhoog
te houden die ze bij de registratie krijgen
of door gewoon hun hand op te steken. Bij
onlineveilingen kun je het bieden volgen
via je scherm. Je kunt meteen je maximumbod
opgeven, tenzij je liever het spel speelt
en in realtime wilt reageren op een bod van
andere kandidaat-kopers. Maar dan moet
je wel goed opletten en snel zijn. Bij de prijs
die op het scherm verschijnt of de hamerprijs
moet je dan nog de ‘buyer’s premium’
tellen, die varieert naargelang het veilinghuis
en de plaats. Bij Christie’s Amsterdam
Een computer of
smartphone is nu
alles wat je nodig hebt
om het felbegeerde
lot met een simpele
vingerbeweging te
kopen.
bijvoorbeeld is dat 31,46% voor stukken
tot 800.000 euro, 21% voor stukken van
800.000 tot 4 miljoen en 15% boven de
4 miljoen. Bij Vanderkindere is dat 25%
en bij veilinghuis Rops, waar alles online
verloopt, 12,5%. Er zijn ook transportkosten,
die uiteraard variëren naargelang de
grootte van het stuk, de afgelegde afstand
en het soort transport. Ook hier is het
natuurlijk altijd goed zich eerst correct te
informeren.
TIPS VOOR BEGINNERS
Het beste advies voor de beginnende
koper is om meer te weten
te komen over het voorwerp waarin
hij geïnteresseerd is, door catalogi
te raadplegen of het stuk ter plaatse
te komen bekijken op kijkdagen, als
dat tenminste mogelijk is. Anders
hebben de veilingzalen altijd experts
klaarstaan om informatie, foto’s of
volledige conditierapporten te verstrekken
over de stukken die onder
de hamer gaan. “We besteden veel
tijd aan het beantwoorden van vragen
van nieuwe kopers, zowel over
onze werking als over de kenmerken
van de stukken”, bevestigt Paul de
Sauvage van veilinghuis Rops in
Suarlée.
Bied je voor het eerst, dan is het
vooral belangrijk financiële grenzen
te stellen die je niet wilt overschrijden.
Het kan allemaal bijzonder snel
gaan en soms word je meegesleept
door de opwinding van het bieden.
Online is het makkelijker om afstand
te bewaren. Anderzijds moet je de
prijzen goed in de gaten houden,
want bij veilingen die over meerdere
dagen worden gehouden, bewegen
die aanvankelijk heel weinig: “Mensen
die voor het eerst bieden, zijn
vaak verbaasd wanneer alles plots in
een stroomversnelling raakt en de
laatste minuten ronduit hectisch worden”,
zegt Sophie Bremers, general
manager van Christie’s Amsterdam.
Koop je op een veiling, dan is er
geen ruimte voor spijt. Zodra de
veiling is afgelopen, is er geen weg
terug, aldus Benthe Van Veggel-
Tupker van Adams Amsterdam
Auctions: “Als je na de veiling niet
tevreden bent met je aankoop, dan
is de enige oplossing het opnieuw te
veilen, maar voor zover ik weet, is dit
vrij zeldzaam.”
Veilingen hebben hoe dan ook nog
niets van hun magie verloren.
83

Veilingen
Wereldwijd
$ 28.000.000 (€ 26.462.000)
Gilbert Adrian, ‘ruby slippers’, gedragen
door Judy Garland in de film The Wizard
of Oz van Victor Fleming, 1939. Heritage
Auctions, Dallas, 07-12. © Heritage
Auctions
$ 604.800 (€ 576.500)
Bernard II Van Risen Burgh, schrijftafel,
Parijs, tijdperk Lodewijk XV, ca. 1735-1740,
gelakt satijnhout, verguld brons. Christie’s,
New York, 12-12. © Christie’s Images Ltd.
$ 150.000-250.000 (€ 147.000-245.000)
Pieter Claesz., Stilleven met wijnglas en oesters, olieverf op paneel,
50,2 x 70,2 cm. Christie’s, New York, 05-02. © Christie’s Images Ltd.
AFGELOPEN
Record voor Judy
Garland-schoenen
bij Heritage
Auctions
De robijnrode schoenen die de
jonge Judy Garland droeg in de
film The Wizard of Oz (1939) werden
op 7 december in Dallas geveild
door Heritage Auctions. Deze ‘ruby
slippers’, die tot de beroemdste
schoenen uit de geschiedenis
behoren, hadden een richtprijs
van $ 3 miljoen. Na een hevige
biedstrijd werden ze afgehamerd
op $ 28 miljoen – het duurste
cinematografische verzamelobject
dat ooit op een veiling van de hand
ging. Men kon trouwens ook bieden
op de beroemde zwarte hoed
van de boze heks van het Westen,
gespeeld door Margaret Hamilton.
De totale opbrengst van de
veiling bedroeg $ 38,6 miljoen. De
beroemde schoenen van Judy Garland,
waarvan er in totaal vier paren
bestaan, stalen vanzelfsprekend de
show. Ze werden bijna twintig jaar
geleden ontfutseld door Terry Martin,
die dacht dat ze echte robijnen
bevatten, tijdens een tentoonstelling
in het Judy Garland Museum
in Grand Rapids, Minnesota, waarvoor
ze waren uitgeleend door een
privéverzamelaar. De schoenen,
ontworpen door Gilbert Adrian, de
toenmalige hoofdkostuumontwerper
van MGM Studios, werden pas
in 2018 teruggevonden.
Chinese ‘Famille
Rose’-vaas steelt de
show bij Bonhams
Een prachtige en uiterst zeldzame
Chinese ‘draakvaas’ van ‘Famille
Rose’ was het topstuk van de veiling
van Aziatische kunst die Bonhams
Cornette de Saint Cyr op 10
december hield in Parijs. De richtprijs
bedroeg € 300.000-500.000,
maar de nieuwe eigenaar telde
er € 1.161.600 (inclusief kosten)
voor neer. Oorspronkelijk maakte
de vaas deel uit van de collectie
van de Engelse zakenman William
Dederich (1872-1926), die de
expedities van Sir Ernest Shackleton
naar Antarctica sponsorde, en
sindsdien was het object in dezelfde
familie gebleven. Die familie
wist niet hoe zeldzaam en waardevol
de vaas was. Hij stond tientallen
jaren in een gang van een woning
in het centrum van Londen tot hij
bij een recent bezoek door experts
van Bonhams werd herontdekt.
Deze vaas, oorspronkelijk gekocht
in het eerste kwart van de 20e
eeuw, is een exacte kopie van een
exemplaar met hetzelfde onderwerp
en van dezelfde grootte
dat in 2011 door Bonhams werd
verkocht in Hongkong.
Heads up voor
sierkunst in New
York
De sierkunst blijft uitstekende resultaten
opleveren bij Christie’s in
New York, waar Franse meubelen
op 12 december $ 9,76 miljoen in
het laatje brachten. De veiling,
die plaatsvond tijdens de Luxury
Week van Christie’s, liet zien hoe
groot de belangstelling voor
Franse ontwerpers nog steeds
is, van het hof van Versailles tot
hedendaagse modeontwerpers.
Bieders uit de hele wereld, waaronder
Azië, Europa, Noord-Amerika
en het Midden-Oosten (van
wie 10% nieuwkomers) waren van
de partij. Het klapstuk was een
commode van Japans lak en ebbenhout,
gemonteerd op verguld
brons, daterend van het einde van
de regeerperiode van Lodewijk
XV (waarschijnlijk geleverd aan
de hertogin van Mazarin voor het
Château de Chilly-Mazarin), die
$ 819.000 opbracht. Andere opvallende
resultaten waren onder
meer een schrijftafel van Chinees
lak en satijnhout gemonteerd
op verguld brons, daterend uit
de tijd van Lodewijk XV en te
danken aan Bernard II Van Risen
Burgh, een van de slechts twee
exemplaren die tot nu toe bekend
zijn, verkocht voor $ 604.800; een
commode daterend van het einde
van de regeerperiode van Lodewijk
XV, vervaardigd van amaranthout,
tulpenboomhout en
marqueterie met verguld brons,
in 1774 geleverd aan hofbankier
Micault d’Harvelay, die $ 693.000
opbracht; en een zeldzaam paar
consoles van verguld brons en
gepolijst staal, eveneens daterend
van het einde van de regeerperiode
van Lodewijk XV, toegewezen
voor $ 415.000.
Eerste succes
voor sportieve
memorabilia bij
Aguttes
Op de eerste veiling van de afdeling
Sports, op zondag 15 december
in Neuilly-sur-Seine, verkocht
Aguttes meer dan 82% van de
lots. De 212 lots stamden uit tien
verschillende disciplines: voetbal,
basketbal, boksen, handbal, tennis,
rugby, hockey, skiën, wielrennen
en atletiek. De veiling bracht bijna
€ 400.000 op, met kopers van
zeventien verschillende nationaliteiten.
De veiling omvatte ook de
verkoop van een unieke collectie
die in meer dan twintig jaar was
opgebouwd door een Zwitserse
bedrijfsleider en zakenman. De collectie
omvatte memorabilia uit een
dozijn verschillende sporten, zoals
de WBA-wereldkampioenschapsriem,
gewonnen door Evander
Holyfield in een wedstrijd tegen
Mike Tyson in 1996, toegewezen
voor € 78.000. Een ander felbegeerd
lot was het tennisracket van
Roger Federer, dat voor € 22.712
van eigenaar wisselde. De tennisser
had het gebruikt tijdens de Wimbledon-finale
die hij won van Andy
Roddick in 2005. Veel interesse
was er ook voor het tennisracket
van Arthur Ashe, afgehamerd op
€ 18.200. De Amerikaanse tennisser
gebruikte het racket waarschijnlijk
in 1979. Het bod getuigt van de
interesse van het publiek voor de
winnaar van drie enkelspeltoernooien
en twee dubbeltitels in de
Grand Slam.
84

$ 2.000.000-3.000.000
(€ 1.962.000-2.943.000)
Tazza, Zuidelijke Nederlanden, ca. 1587-
1599, vermeil, 40 x 37,3 cm. Christie’s, New
York, 06-02. © Christie’s Images Ltd.
Richtprijs: £ 70.000-
100.000 (€ 85.000-
120.000)
Fernand Khnopff, Le collier de
médailles, gemengde techniek,
17 x 12 cm. Christie’s, Londen,
13-02. © Christie’s Images Ltd.
Richtprijs: € 1.500.000-2.000.000
Camille Claudel, L’Âge mûr, ook bekend als La Jeunesse et L’Âge mûr, 1898,
brons met bruin patina, gesigneerd, ex. nr. 1, 61,5 x 85 x 37,5 cm. Philocale,
Orléans, 16-02. © Philocale.
OP KOMST
Vlaamse en
Nederlandse
schilderijen bij
Christie’s
Een ensemble belangrijke 17eeeuwse
Nederlandse en Vlaamse
schilderijen uit de collecties van
het Museum of Fine Arts (MFA) in
Boston gaat op 5 februari onder
de hamer bij Christie’s in New York.
Het MFA heeft een van de mooiste
collecties Nederlandse kunst
ter wereld, met werken uit alle
categorieën en een ruime waaier
van kunstenaars. Het ensemble
van bijna twintig schilderijen,
waarvan vele al een halve eeuw of
langer niet meer op de markt zijn
verschenen, wordt geveild om toekomstige
aankopen te financieren
die de collectie zullen verdiepen,
waardoor het museum beter zal
kunnen inspelen op de veranderende
behoeften van het publiek.
Het belangrijkste lot van de veiling
is Bandieten die gevangenen
leiden, een typisch italianiserend
landschap van Jan Both (richtprijs:
$1.000.000-1.500.000). Andere
schilderijen zijn De Nieuwe Kerk
van Emanuel de Witte ($ 400.000-
600.000), een gezicht op de
15e-eeuwse kerk aan de Dam in
Amsterdam; een belangrijk stilleven
van Pieter Claesz. ($ 150.000-
250.000); en Rivierlandschap met
pont en kerk van Jan Josefsz. van
Goyen ($ 150.000-250.000).
De collectie van
Selim en Mary
Zilkha bij Christie’s
Op 6 februari gaat bij Christie’s
in New York de collectie van
Selim en Mary Zilkha onder de
hamer. Dit boeiende ensemble
zeldzame werken, daterend
van de renaissance tot de 19e
eeuw, is een combinatie van
verbluffend vakmanschap en
illustere herkomst, waardoor deze
Amerikaanse collectie meteen
ook uniek is. Meesterwerken
zijn onder andere een prachtige
Aldobrandini-tazza met de
beeltenis van keizer Nero,
vervaardigd in de Zuidelijke
Nederlanden tussen 1587 en
1599, tijdens het bewind van
aartshertogen Albrecht en Isabella,
en omstreeks 1602 gekocht door de
Florentijnse familie Aldobrandini
(richtprijs: $ 2.000.000-
3.000.000); een indrukwekkende
nautilusbeker van verguld zilver,
vervaardigd in Neurenberg door
Hans I Clauss, omstreeks 1630
($ 700.000-1.000.000); de enige
bekende complete set zilveren
speelkaarten uit de 17e eeuw,
gemaakt door Michael Frömmer
in 1616 in Augsburg ($ 500.000-
800.000); en een met edelstenen
bezette struisvogelvormige kom
met deksel, van verguld zilver,
geëmailleerd, met het merkteken
van Andreas I Wickert, Augsburg,
1651-1654 ($ 500.000-800.000).
Verzameling Barry
Humphries bij
Christie’s
De privécollectie van Barry
Humphries, de Australische
acteur en schrijver die in april 2023
overleed en wiens vrouwelijke
alter ego het komische personage
Dame Edna Everage was, wordt op
13 februari geveild bij Christie’s in
Londen. Onder de 250 aangeboden
lots bevindt zich natuurlijk
de beroemde met diamanten
bezette bril van Dame Edna, die
haar publiek vaak aansprak met
“Hello, Possums!“ Deze unieke
bril, met het motief van het Sydney
Opera House, heeft een wel zéér
bescheiden richtprijs van £ 1.500.
Andere interessante stukken zijn
onder meer een eerste editie van
The Importance of Being Earnest,
gesigneerd door Oscar Wilde,
met een richtprijs van £ 150.000,
en verder tal van 19e-eeuwse
Europese kunstwerken, met name
Belgische en Nederlandse, zoals
werken van Jan Sluijters (richtprijs:
£ 70.000-100.000), Jean Delville en
een prachtig portret door Fernand
Khnopff (richtprijs: £ 70.000-
100.000).
Een herontdekte
Camille Claudel bij
Philocale
L’Âge mûr, een topwerk van
Camille Claudel (1864-1943) dat
vermist was en werd herontdekt
door Matthieu Semont, een
veilingmeester uit Orléans, gaat
op 16 februari onder de hamer bij
Philocale. Dit meesterlijke brons,
vermist sinds de eerste voorstellingen
ervan in de galerie van
Eugène Blot in 1907 en 1908, is het
beroemdste en meest mystieke
werk van deze Franse beeldhouwer.
Het zat verborgen onder een
laken en werd ontdekt bij de boedelbeschrijving
van een flat die al
meer dan vijftien jaar onbewoond
was, vlak bij de Eiffeltoren in Parijs.
Met L’Âge mûr leverde Camille
Claudel een verbluffend staaltje
af van haar artistieke meesterschap
en creativiteit, dan tot volle
wasdom gekomen. Het werk gaat
over het verstrijken van de tijd,
ouderdom en dood, thema’s die
de symbolisten dierbaar waren. De
compositie, perfect beheerst, geeft
gestalte aan het onverbiddelijke
vlieden van de tijd: een diagonaal
verbindt het lichaam van de
smekende jonge vrouw met de
uitgestrekte hand van de man en
de wapperende draperieën van de
oude vrouw. Het verschijnen op de
markt van dit exemplaar, gegoten
in 1907 door Eugène Blot, is een
heus evenement. Experts verwachten
dat het € 1,5 tot 2 miljoen
zal opbrengen.
85

Veiling resultaten
Nederland
€ 10.401
Zandstenen torso van Devata,
met ontbloot bovenlijf en
een sarong die haar benen
bedekt met geometrische
draperie en ingesneden
plooien vastgebonden in een
vissenstaartvorm, Cambodja,
Angkoriaanse periode, laat
11e-vroeg 12e eeuw op metalen
standaard, hoogte: 63 cm.
Verkocht in de zaal en live via
website op 11-15 november bij
11 november bij Veilinghuis
De Eland en De Zon, Diemen.
€ 24.302
Kees Verkade (1941-2020).
Bronzen sculptuur op stenen
voetstuk, uit de serie ‘Cycle
de la vie’, alle gesigneerd,
gedateerd en genummerd,
hoogte incl. Voetstuk: 46 en
63,5 cm. Verkocht in de zaal
en live via website op 11-15
november bij 11 november bij
Veilinghuis De Eland en De
Zon, Diemen.
€ 3.600
Janny Kuiper (°1932), Keuveltjeseivend,
gesigneerd
en gedateerd ’81, olieverf op
doek, 60 x 70 cm. Verkocht in
de zaal en live via website op
11-15 november bij 11 november
bij Veilinghuis De Eland
en De Zon, Diemen.
€ 5.545
Piet Meiners (1857-1903).
Trompe-l’oeil van dood vogeltje
hangend aan touwtje,
gesigneerd en gedateerd
1900, olieverf op doek, 33 x
24 cm. Verkocht in de zaal
en live via website op 11-15
november bij 11 november bij
Veilinghuis De Eland en De
Zon, Diemen.
€ 1.000
Zeer vroeg 19e-eeuws condoom
(van schapendarm),
bedrukt met erotische voorstelling.
Verkocht in de live
veiling van 18-22 november
bij Bubb Kuyper Veilingen
Haarlem.
€ 10.000
Zeer vroege 16e-eeuwse
uitgave van de Canon
der Medicijnen door de
Arabische geleerde Avicenna
(Lyon). Een van de meest
invloedrijke werken op het
gebied van de geneeskunde
geweest gedurende vijf
eeuwen. Verkocht in de live
veiling van 18-22 november
bij Bubb Kuyper Veilingen,
Haarlem.
€ 47.500
Maurits Cornelis Escher, zeer
zeldzame proefdruk van de
litho Reptielen (1943) uit de
voormalige collectie van Jan
Forrer. Forrer heeft meerdere
litho’s voor Escher afgedrukt.
Verkocht in de live veiling
van 18-22 november bij Bubb
Kuyper, Haarlem.
€ 10.000
Werner van der Valckert,
zeldzame houtsnede De
Heilige Hieronymus in zijn
studeervertrek (uit 1613). Er
zijn niet veel prenten bekend
van de kunstenaar. Deze
prent is waarschijnlijk voor
het laatst in de jaren 70 van
de 20e eeuw in het openbaar
verkocht. Verkocht in de live
veiling van 18-22 november
bij Bubb Kuyper, Haarlem.
€ 1.536.000
Lee Man Fong (1913-1988).
Fortune and Longeviti,
gesigneerd en gedateerd
1951, olieverf op board, 40 x
96 cm, hoogste veilinguitslag
van 2025 voor kunst en antiek
in Nederland. Verkocht
in de timed online-veiling
van 19 november bij Zeeuws
Veilinghuis, Middelburg.
€ 35.840
Arie Smit (1916-2016), Duomo
Milano, gesigneerd en gedateerd
1971, acryl op papier, 46
x 66 cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 19 november
bij Zeeuws Veilinghuis,
Middelburg.
€ 166.400
Romualdo Locatelli (1906-
1942), Javaans Meisje,
gesigneerd en gedateerd
1939, olieverf op doek, 73 x
56,5 cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 19 november
bij Zeeuws Veilinghuis,
Middelburg.
€ 102.400
Wijnand Otto Jan Nieuwekamp
(1874-1950), Prins Siddharta
neemt afscheid van
dienaar Chandaka en paard
Kanthaka, gesigneerd en
gedateerd 1924, olieverf op
doek, 115 x 90 cm. Verkocht
in de timed online-veiling
van 19 november bij Zeeuws
Veilinghuis, Middelburg.
€ 5.500
Art-decobroche, 18-karaats
goud en platina, langwerpige
reversbroche met ajour
palmetmotief omringd door
carrégeslepen smaragd en
oudslijpsel diamant, Europa,
ca. 1925, lengte 12 cm. Verkocht
in de live online-veiling
van 19-20 november bij
Veilinghuis De Jager, Goes.
€ 9.000
Herenhorloge, merk Christiaan
van der Klaauw, model
‘Real Moon’, 18-karaats
gouden kast, met originele
lederen band, doorsnede:
40 mm, in originele doos
met papieren. Verkocht in de
live online-veiling van 19-20
november bij Veilinghuis De
Jager, Goes.
€ 4.800
Collier met drie rijen 19eeeuws
bloedkoraal, gouden
sluiting, doorsnede: kralen
13-15 mm, gewicht 322 gram.
Verkocht in de live onlineveiling
van 19-20 november
bij Veilinghuis De Jager,
Goes.
86

Veiling resultaten
Nederland
€ 4.000
Bezoar of maansteen,
18e eeuw, verguld
zilveren montuur, 11 x 7 x
12 cm. Verkocht in de live
online-veiling van 19-20
november bij Veilinghuis
De Jager, Goes.
€ 62.400
Bronzen wierookbrander
met olifantsoren op bronzen
sokkel, Xuande-gemerkt,
China 19e-20e eeuw, hoogte:
14 cm, binnenkant mond
8,5 cm, wierookbrander 2,0
kg, sokkel 1,1 kg totaal 3,1 kg.
Verkocht in de timed onlineveiling
van 18-23 november
bij Derksen Veilingbedrijf,
Arnhem.
€ 23.400
Willem Gleuns Jr (1808-1881).
Mundomotorium. Verklaring van
de toestelprincipes: tellurium
(beweging der aarde), lunarium
(beweging der maangestalten),
planetarium (beweging van de
planeten en sterren) en cometarium
(loopbanen der kometen.)
Mogelijk nog het enige exemplaar,
uniek object, inclusief boek. 49 x
95 x 25 cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 18-23 november
bij Derksen Veilingbedrijf Arnhem.
€ 22.100
Neze Erdok (°1940). Poserende
jonge man, op achterzijde
notitie door de kunstenaar:
‘Ali Kemal’, gedateerd 1994,
olieverf op doek, 120 x 100
cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 18-23
november bij Derksen Veilingbedrijf,
Arnhem.
€ 6.760
Verzamelaarskabinetje met
vele laden, nis met spiegels
achter het deurtje en opbergvak
onder klep, eikenhout
met schildpad, achterzijde
houtworm verdacht, 1 sleutel
niet origineel, Holland, ca,
1700, 56 x 65 x 34 cm, (restauratieobject).
Verkocht in
de timed online-veiling van
18-23 november bij Derksen
Veilingbedrijf, Arnhem.
€ 3.850
Käthe Kollwitz (1867-1945).
Schlafende mit Kind,
gesigneerd, houtsnede,
32 x 36 cm. Verkocht in de
online only-veiling van 14
november bij Kunstveiling.nl,
Amsterdam.
€ 8.625
James Brown (1951-2020). The
Vow of Poverty, gesigneerd
en gedateerd 1987, bronzen
sculptuur, 140 x 62 x 62 cm.
Verkocht in de online onlyveiling
van 3 december bij
Kunstveiling.nl, Amsterdam.
€ 6.265
Herman Brood (1946-2001).
Trompettist, gesigneerd en
gedateerd 1995, acryl op
doek, 125 x 104 cm. Verkocht
in de online only-veiling van
6 december bij Kunstveiling.
nl, Amsterdam.
€ 8.470
18-karaats roodgouden
Jaeger-LeCoultre Reverso
Squadra Lady Duetto, ca 2009,
bruin leren band met 18-karaats
gouden vouwsluiting,
brutogewicht: 104,9 gram.
Verkocht in de timed onlineveiling
van 25 november bij
Vendu Rotterdam.
€ 3.800
Joop Polder (°1939). Tram,
gesigneerd, olieverf op doek,
60 x 70 cm. Verkocht in de
online only-veiling van 22
december bij Kunstveiling.nl,
Amsterdam.
€ 9.920
Witgouden solitair ring met
diamant, ca. K-L, brutogewicht:
3,5 gram. Verkocht
in de timed online-veiling
van 25 november bij Vendu
Rotterdam.
€ 750
Twee aardewerk balustervazen,
Holland, Delft, 19e eeuw.
Met vals signatuur aan onderzijde,
53 x 28 cm. Verkocht
in de timed online-veiling
van 18 en 19 december bij
Vendu Rotterdam.
€ 950
Kevin Hendley (°1961).
Study for towing the line
II, gesigneerd, olieverf op
board, 18 x 15 cm. Verkocht in
de timed online-veiling van
18 en 19 december bij Vendu
Rotterdam.
€ 34.560
Vijf porseleinen borden met
blauwwit decor van Chinese
theeproductie, elk met ander
stadium van het proces, rand
met uitgebreid rococorolwerk,
achterkant met cijfers
7, 10, 13 (2x) en 21. Qianlongperiode,
circa 1735, rimfrittings
en haarlijnen, tweemaal
doorsnede 32 cm, driemaal
doorsnede 29 cm. Verkocht in
de timed online-veiling van
1 december bij Veilinghuis
Peerdeman, Utrecht.
€ 20.480
Ronde 18-karaats gouden
snuifdoos, gedecoreerd met
portret van vermoedelijk
koningin Wilhelmina van
Pruisen (1774-1837), omgeven
door 40 oudslijpsel-diamantjes
en blauw en wit email,
onduidelijk gekeurd, 18 eeuw,
enkele kleine defecten aan de
witte emaillen biezen, circa 2
x doorsnede 6 cm. Verkocht in
de timed online-veiling van
1 december bij Veilinghuis
Peerdeman, Utrecht.
88

€ 9.600
Open boekenkast, opgebouwd
uit veelkleurig
laminaat, model Carlton,
ontwerp Ettore Sottsass,
uitvoering Memphis Milano,
Italië, jaren 80, originele
merkplaatje los aanwezig,
196,5 x 190 x 40 cm. Verkocht
in de timed online-veiling
van 1 december bij Veilinghuis
Peerdeman, Utrecht.
€ 16.640
Chinees porseleinen wucaidekselvaas
met figurendecor,
17e eeuw, hoogte: 39 cm.
Verkocht in de timed onlineveiling
van 1 december bij
Veilinghuis Peerdeman,
Utrecht.
€ 90.734
Ju Ming (1938-2023). Single
Whip, uit de ‘Taichi’-serie,
1991, gesigneerd en genummerd,
hoogte: 61 cm.
Verkocht in de live en onlineveiling
van 2 en 3 december
bij Adams Amsterdam
Auctions.
€ 25. 324
Hendrik Nicolaas Werkman
(1882-1945). Groengeel
paard, gesigneerd en gedateerd
1943, uniek druksel,
51 x 33 cm. Verkocht in de
live en online-veiling van 2
en 3 december bij Adams
Amsterdam Auctions.
€ 27.856
Jan Hendrik Weissenbruch
(1824-1903). Figuren op het
strand, gesigneerd, ca. 1887,
olieverf op doek, 36 x 50,5
cm. Verkocht in de live en
online-veiling van 2 en 3 december
bij Adams Amsterdam
Auctions.
€ 4.667
18-karaats gouden armband,
zeven doorlopende schakels
met getextureerde afwerking,
eindigend in kwastjes
en grote scharniersluiting.
Verkocht in de live en onlineveiling
van 2 en 3 december
bij Adams Amsterdam
Auctions.
€ 44.800
Atelier Isaac Israëls (1865-
1934). Ruiters op het strand
van Scheveningen, atelierstempel,
olieverf op doek, 63
x 76 cm, met lijst 79 x 91 cm.
Verkocht in de onlineveiling
van 7-9 december bij Veilinghuis
Dickhaut, Maastricht.
€ 4.700
Arthur Sproncken (1930-
2018). Ruiter, bronzen sculptuur
op marmeren sokkel,
21 x 15 cm, sokkel 12 x 21 cm.
Verkocht in de onlineveiling
van 7-9 december bij Veilinghuis
Dickhaut, Maastricht.
€ 1.750
Roségouden zakhorloge,
14-karaats, eerste helft 19e
eeuw, Zwitserland, doorsnede:
56 mm, hour/quarter
repeater, automaton. Verkocht
in de onlineveiling van
7-9 december bij Veilinghuis
Dickhaut, Maastricht.
€ 1.520
Etruskisch terracotta
kannetje, met vlakke flip,
decor met zwarte figuur,
3e-4e eeuw v.Chr, 13 x 9 cm
+ Etruskische terracotta kylix
met twee brede oren, decor
met rode figuren, 11 x 16 cm.
Gerestaureerd (2x). Verkocht
in de onlineveiling van 7-9
december bij Veilinghuis
Dickhaut, Maastricht.
€ 20.800
Kees van Bohemen (1928-
1985). Long Hot Summer
Night, gesigneerd, en gedateerd
’77, olieverf op doek,
130 x 130 cm. Verkocht in de
timed veiling van 9-11 december
bij Veilinghuis Onder
de Boompjes, Leiden.
€ 1.364
Paar marmeren grand tour
tempelbeelden, Italië, 19e
eeuw, 85 x 86 cm. Verkocht in
de timed veiling van 9-11 december
bij Veilinghuis Onder
de Boompjes, Leiden.
€ 11.700
Platina art-deco-entouragering
bezet met Colombiaanse
smaragd en diamanten.
Verkocht in de timed veiling
van 9-11 december bij Veilinghuis
Onder de Boompjes,
Leiden.
€ 3.770
Nicolaas Weylandt (1700-
1756), zakhorloge in dubbele
zilveren kast, midden 18e
eeuw. Verkocht in de timed
veiling van 9-11 december
bij Veilinghuis Onder de
Boompjes, Leiden.
€ 71.500
Art-decobroche ‘d’epaule’,
platina onyx en diamanten,
ca 1923, 28 gram, Cartier.
Verkocht in de online onlyveiling
van 10 december bij
Vendue, Den Haag.
89

Veiling resultaten
Nederland
€ 16.900
Set van vier zilveren kandelaars,
18e eeuw, 1946 gram,
hoogte: 24,5 cm. Verkocht in
de online only-veiling van
10 december bij Vendue,
Den Haag.
€ 15.600
Buitengewone ‘sanduo’-
cloisonné-vaas, 18e eeuw,
Qianlong-periode, hoogte:
48,8 cm, Verkocht in de online
only-veiling van 11 december
bij Vendue, Den Haag.
€ 15.600
Franciscus van Ceulen, Hollandse
‘bracket clock’, door,
Utrecht, 18e eeuw, 54 x 33 x
22 cm. Verkocht in de online
only-veiling van 12 december
bij Vendue, Den Haag.
€ 25.000
Johannes Christiaan Karel
Klinkenberg (1852-1924).
Gezicht op de Grimburgwal,
Amsterdam, gesigneerd,
olieverf op doek, 100,3 x 80,6
cm. Verkocht in de live online
Classic to Contemporary Artveiling
van 16 december bij
Veilinghuis AAG, Amsterdam.
€ 36.000
Isaac Israëls (1865-1934). Hat
Studio, Mars, Amsterdam
9084, gesigneerd, pastel op
papier, 55,2 x 45,1 cm. Verkocht
in de live online Classic
to Contemporary Art-veiling
van 16 december bij Veilinghuis
AAG, Amsterdam.
€ 65.000
Karel Appel (1921-2006).
Face, gesigneerd en
gedateerd 71, olieverf
en gipsreliëf op doek,
80,9 x 60,1 cm. Verkocht
in de live online Classic
to Contemporary Artveiling
van 16 december
bij Veilinghuis AAG,
Amsterdam.
€ 26.000
Jacqueline de Jong
(1939-2024). Le Ruisseau,
gesigneerd, getiteld en
gedateerd ’62 verso. Olieverf
op doek, 80,1 x 59.9
cm. Verkocht in de live
online Classic to Contemporary
Art-veiling van 16
december bij Veilinghuis
AAG, Amsterdam.
€ 20.640
Jopie Huisman (1922-2000).
Blomkes, gesigneerd, en gedateerd,
aquarel en potlood
op papier, literatuur: Jopie
Huisman, De Andere Kant,
p. 152. Verkocht in de live
veiling van 16 en 17 december
bij Veilinghuis Ald Fryslân,
Wommels.
€ 7.095
Antieke 17e-eeuwse Friese zilveren
beker, rondom gegraveerd
met bloemmotieven en drie
medaillons met geloof, hoop
en liefde. Aan de onderzijde
gegraveerd met familiewapen
en tekst ‘Lancke Tietis Hoitema
Anno 1645’, en op de rand ‘Willem
Baucke Obes Aocma Anno 1645’.
Gekeurd met meesterteken van
Cornelis Jansen (de Boer), werkzaam
te Workum, 1644, hoogte:
11,5 cm. Verkocht in de live veiling
van 16 en 17 december bij Veilinghuis
Ald Fryslân, Wommels.
€ 6.450
18e-eeuwse Friese zilveren
zweep, rondom ajourgezaagd
en gedreven met
onder andere C-voluten
en bloemmotieven. Met
bolvormige knop, versierd
met vier medaillons, waarvan
een gegraveerd met het
wapen van Sneek en een
met tekst: ‘Verreden tot
Sneek de 10 Aug 1791’, lengte:
106 cm. Verkocht in de live
veiling van 16 en 17 december
bij Veilinghuis Ald Fryslân,
Wommels.
€ 10.965
Tan Choh Tee (°1942).
Twee schepen op de kade,
gesigneerd en gedateerd
1974, olieverf op doek, 55,5
x 73 cm. Verkocht in de live
veiling van 6 en 17 december
bij Veilinghuis Ald Fryslân,
Wommels.
€ 46.000
Louis Apol (1850-1936).
Houtvesters op besneeuwde
boslaan, gesigneerd, olieverf
op doek, 78,5x 62 cm. Verkocht
in de timed onlineveiling
van 9-12 december
bij Veilinghuis van Spengen,
Hilversum.
€ 18.070
Amerikaanse Edison Stock Ticker,
Tikkerdienst, Amsterdam,
Manufactured by T.A. Edison,
inc. nummer 12941, circa
1900, hoogte incl. stolp: 35
cm. Herkomst: Amsterdamse
effectenbeurs. Verkocht in de
timed online-veiling van 9-12
december bij Veilinghuis van
Spengen, Hilversum.
€ 12.900
Jannes de Vries (1901-1986).
Dorp Smeerling (Oost-
Groningen). Gesigneerd en
gedateerd ’81, olieverf op
doek, 80 x 60 cm. Verkocht in
de timed online-veiling van
9-12 december bij Veilinghuis
van Spengen, Hilversum.
€ 8.200
Rolex Oyster Perpetual, model
Milgauss, referentienummer
116400V, compleet met
originele doos en boekjes.
Verkocht in de timed onlineveiling
van 9-12 december
bij Veilinghuis van Spengen,
Hilversum.
90

Aankondiging veilingen 2025
met een ruim aanbod aan beeldende & decoratieve kunst, antiek,
vintage, design, interieur, goud, zilver, juwelen en meer
VEILINGAGENDA 2025
Om alvast in de agenda te noteren
ALGEMENE VEILING MAART
Kijkdagen
Inbreng tot
Zaterdag 1 maart
Zaterdag 8 februari
Zondag 2 maart
Jacoba Surie (1879-1970), Stilleven met fles, kruik en
groente, olieverf op doek, 83 x 60 cm.
Bieden vanaf: €1.200
Steinway & Sons, model O, Zwarte
vleugel, nr. 387095 = bouwjaar 1964
h.97 x b.146,5 x L.180 cm. Bieden vanaf
€10.000
Antieke in Boulle techniek
uitgevoerde Franse console
klok, Frankrijk, 19e eeuw,
h.105 x b.42 x d.20 cm.
Bieden vanaf: €750
KUNST- EN ANTIEKVEILING MEI
Kijkdagen
Inbreng tot
Zaterdag 17 mei
Zaterdag 26 april
Zondag 18 mei
ALGEMENE VEILING JUNI
Kijkdagen
Inbreng tot
Zaterdag 28 juni
zaterdag 7 juni
Zondag 29 juni
KUNST- EN ANTIEKVEILING SEPTEMBER
Toegeschreven aan Jan Jacob Spohler (1811-1866)-’79,
Zomers riviergezicht met personen, boten, etc., olieverf
op paneel, 45 x 32,5 cm. Bieden vanaf: €750
Adriana Jacoba (Adri) Pieck
(1894-1982), Landschap met
korenschoven en fruitbomen,
olieverf op doek, 90 x 61 cm.
Bieden vanaf €600
Adriana Jacoba (Adri) Pieck
(1894-1982), “In bloei”, olieverf
op doek, 76 x 51 cm.
Bieden vanaf €600
Kijkdagen
Zaterdag 6 september
Zondag 7 september
Inbreng tot
Zaterdag 16 augustus
ALGEMENE VEILING OKTOBER
Kijkdagen
Inbreng tot
Zaterdag 18 oktober
zaterdag 27 september
Zondag 19 oktober
KUNST- EN ANTIEKVEILING DECEMBER
Kijkdagen
Inbreng tot
Zaterdag 13 december
Zaterdag 22 november
Marianne Houtkamp, Amsterdam
1948, bronzen sculptuur
van een Inca wachter/1999,
h.67,5 cm., provenance
particuliere collectie.
Bieden vanaf: €1.400
Robbe & Berking, 180-delig bestek
(5-laden bestekcassette) en 8 verzilverde
plaatsborden.
Bieden vanaf: €4.750
18 Kt. geelgouden broche in een vorm
van een vogel met diverse kleuren emaille
bezet met briljant geslepen diamant
tot. 0.20 ct. Bieden vanaf: €850
Zondag 14 december
Nieuwe Havenweg 53a, 1216BL Hilversum | 035-6247170 | www.vanzadelhoff.nl

Veiling resultaten
Nederland
€ 6.450
Naar Bartolomeo Caravarozzi
(1557-1625). De Heilige
familie, olieverf op paneel,
104 x 73 cm. Verkocht in de
timed online-veiling van 9-16
december bij Veilinghuis Korendijk
(dependance Zeeuws
Veilinghuis), Middelburg.
€ 3.200
Zes lichts messing balkroon
met dolfijnen, Holland, 57 x
75 cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 9-16
december bij Veilinghuis Korendijk
(dependance Zeeuws
Veilinghuis), Middelburg.
€ 3.850
Wapenhandschoenen met
knokkelplaat met verhoogde
gearceerde rand. Augsburg,
Duitsland, 16e eeuw, lengte:
37 cm. Verkocht in de timed
online-veiling van 9-16
december bij Veilinghuis Korendijk
(dependance Zeeuws
Veilinghuis), Middelburg.
€ 4.880
Messing lessenaar van
preekstoel Grootebroek,
1752, 37 x 57 cm. Verkocht in
de timed online veiling van
9-16 december bij Veilinghuis
Korendijk (dependance
Zeeuws Veilinghuis) Middelburg.
€ 19.351
Antieke porseleinen Kangxivaas
met decor van personen
in landschap, hoogte: 52 cm.
Verkocht in de live onlineveiling
van 16 en 17 december
bij Van Zadelhoff Veilingen,
Hilversum.
€ 15.481
Cartier Roadster-chronograaf,
18-karaats geelgoud, automatisch
met subseconden,
datum en chronograaf, kastmaat:
42 mm, met Cartierdoos.
Referentie W62921Y2,
origineel Cartier-certificaat,
boekjes en doos. Aangekocht
november 2005. Verkocht in
de live online-veiling van 16
en 17 december bij Van Zadelhoff
Veilingen, Hilversum.
€ 5.806
A. Brunovsy (1936-1977). Sny,
Edica 51, Zwadok 15, map
met 8 grote prenten (C3)
van Brunovsky, genummerd,
1985. Alle prenten
gesigneerd, 250 x 175 cm.
Verkocht in de live onlineveiling
van 16 en 17 december
bij Van Zadelhoff Veilingen,
Hilversum.
€ 3.097
Børge Christopher Nyrop
(1881-1948). Drukke boulevard
in Parijs, gesigneerd
1911, provenance: particuliere
collectie/ Christie’s
Amsterdam, lotnummer 125,
veiling 17 november 2009.
Verkocht in de live onlineveiling
van 16 en 17 december
bij Van Zadelhoff Veilingen,
Hilversum.
€ 13.000
Witgouden ketting door
Chopard, eind 20e eeuw,
gedecoreerd met klein hartvormig
medaillon, lengte: 63
cm, ca. 163,6 gram. Verkocht
in de timed online Silver,
Jewellery, Watches, Clocks &
Decorative Arts-veiling van
17 december bij Veilinghuis
AAG, Amsterdam.
€ 9.000
Verfijnde Franse Empire
Commedia dell’arte-mantelklok
door Revel, Paris.
Circa 1810, gesigneerd Revel
Rue De Richelieu, hoogte:
34 cm. Verkocht in de Silver,
Jewellery, Watches, Clocks
& Decorative Arts timed
online-veiling van 17 december
bij Veilinghuis AAG,
Amsterdam.
€ 21.000
Daniel Soeterik
(Dordrecht). Zeldzame
Hollandse rococo mahoniehouten
wandklok,
ca 1765, hoogte: 67 cm.
Verkocht in de Silver,
Jewellery, Watches,
Clocks & Decorative
Arts timed onlineveiling
van 17 december
bij Veilinghuis AAG,
Amsterdam.
€ 8.500
Grootformaat Delftse
terrine met deksel in de
vorm van een geit, De
Porceleyne Bijl, circa 1760,
lengte: 34 cm. Verkocht
in de Silver, Jewellery,
Watches, Clocks &
Decoratieve Arts timed
online-veiling van 17
december bij Veilinghuis
AAG, Amsterdam.
€ 8.100
Jan Eisenloeffel
(1876-1957). Art-decotafelklok
in gehamerd
koperen kast, ca. 1910.
Verkocht in de live
online -eiling van
8-22 november bij
Korst van der Hoeff,
’s-Hertogenbosch.
€ 4.700
Duitse ’Tischuhr’, vermoedelijk
Augsburg, 18e
eeuw, 7 x 8,5 x 8,5 cm.
Verkocht in de timed
online-veiling van 8-22
november bij Korst van
der Hoeff, ’s-Hertogenbosch.
€ 2.425
Heilige Catharina van
Alexandrië, polychroom
beschilderde
eikenhouten sculptuur,
Zuidelijke Nederlanden,
eerste helft 16e
eeuw, hoogte: 75 cm.
Verkocht in de timed
online-veiling van
8-22 november bij
Korst van der Hoeff,
’s-Hertogenbosch.
€ 2.350
Paar bronzen gotische
knoopkandelaars, 16e
eeuw, hoogte: 26 cm.
Verkocht in de timed
online-veiling van
8-22 november bij
Korst van der Hoeff,
’s-Hertogenbosch.
92

Jacobus Storck, Zicht op Nijenrode
kunst &
antiek veiling
Februari 2025
Kijkdagen: Donderdag 20 t/m
zondag 23 februari a.s.
Timed Online veiling: Maandag 24 t/m
donderdag 27 februari a.s.
Catalogus online:
Vanaf 18 februari a.s.
Chinees porseleinen blauw
geglazuurde kom met deksel,
Yongzheng, mark & period
Engelse hemel- en aardglobe,
Cary, 19e eeuw
Nicolaas Verkolje
Portret van David van Mollem
Koninginneweg 25 | 1217 KR Hilversum | www.vanspengen.com
Scan voor
meer info

Veilingen op komst
Nederland
3 – 8 februari
Derksen Veilingbedrijf
Live streaming-veiling
ARNHEM
www.derksen-veilingbedrijf.nl
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 2.000
Zes porseleinen ‘Famille
Rose-schotels met decor
van krijger die hofdame
begeleidt richting paard, met
keizer op de achtergrond,
daaromheen zes perken met
perziken en een buitenrand
gevuld met lichtblauw en
roze email en daarin bloemranken
en vier bloemperken,
China, Yongzheng-periode,
c.a. 1725, doorsnede: 22,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 7.500 – 10.000
Jannes de Vries (1901-1986).
Landschap met boerderij
aan weg, gesigneerd en
gedateerd ’69, achterzijde
notitie ‘Voorjaar, Echten
bij Ruinen – Hoogeveen’,
olieverf op doek, 60 x 80 cm.
Rechtstreeks gekocht bij de
kunstenaar.
RICHTPRIJS:
€ 5.000 – 10.000
Jean Prouvé (1901-1984).
Bureau met zwart gelamineerd
blad, beukenhout
fineer, omlijsting en 2-laads
beukenhouten ladenblok
met metalen handvatten,
waaronder zwart metalen
frame met poten in ‘wijzervorm’,
laatstgenoemde
ontwerp Jean Prouvé uitvoering
Les Ateliers Jean Prouvé,
model ‘Compas’, Frankrijk,
ontwerpjaar 1953, hoogte: 72
cm, bladmaat 194 x 86 cm.
RICHTPRIJS:
€ 2.000 – 4.000
Neuchatel Louis XV-cartelklok
op console, 3-delig,
gesigneerd en genummerd
547, geheel gedecoreerd
met bronzen ornamenten
en koperen ajour gezaagde
motieven, adres: Pelletier,
Hger Du Roy, ca. 1700, totaal
ca. 130 cm hoog, console is
44 cm breed, 23 cm diep.
Totaal 25,5 kg.
12 – 14 februari
Vendue Rotterdam
Timed online-veiling
ROTTERDAM
www.vendurotterdam.nl
RICHTPRIJS:
€ 200 – 400
Antonius Bernardus Dirkx
(1878-1927). Havengezicht,
gesigneerd, olieverf op doek,
50 x 79,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 100 – 200
Aardewerk knobbelvaas in
Iznik-stijl, Holland, Delft, 20e
eeuw. Vervaardigd door de
Porceleyne Fles, geschilderd
door J.A. Burghoorn, hoogte:
33 cm.
RICHTPRIJS:
€ 200 – 400
Twee gepatineerd bronzen
beelden, Sjaak Smetsers
(°1954). De rompen zijn van
lagen glas. Hoogste beeld
ca. 19 cm excl. sokkel.
RICHTPRIJS:
€ 200 – 400
Hulmefa, Nederland, jaren
60. Set van vier lichtgrijs
gelakt houten ‘koehoornstoelen’,
ontwerp Tijsseling,
hoogte: 80 cm.
13 februari e.v.d.
Veilinghuis
Van Spengen
Timed online-kunstveiling
HILVERSUM
www.vanspengen.com
RICHTPRIJS:
€ 700 – 900
Chinees blauwwit porseleinen
trekpot met hoog
hengsel en floraal decor,
Kangxi-periode, met gouden
montuur, 17e eeuw, hoogte:
10,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 400 – 600 per
stuk,
Collectie antiek glaswerk,
waaronder ‘Façon de
Venise’-fopglas, 17e eeuw.
RICHTPRIJS:
€ 3.000 – 5.000
Dirk Smorenberg (1883-
1960). Bollenvelden met
bloembinder, gesigneerd,
olieverf op doek, 80 x 60 cm.
RICHTPRIJS:
€ 15.000 - 25.000
Jacobus Storck (1641-ca.1692).
Gezicht op de Vecht met
kasteel Nijenrode, gesigneerd,
olieverf op paneel, 60
x 83,5 cm.
94

17 – 24 februari
Veilinghuis Korendijk
(dependance Zeeuws
Veilinghuis)
Timed online-veiling
MIDDELBURG
www.zeeuwsveilinghuis.nl
RICHTPRIJS:
€ 800 – 1.000
W.F.A.I. Vaarzon Morel (1868-
1955). De Heilige Familie, gesigneerd,
olieverf op paneel’
104 x 73 cm.
RICHTPRIJS:
€ 800 – 1.000
Joseph Posenaer (1876-1935).
Kerk te Domburg, gesigneerd
en gedateerd 1913,
olieverf op doek, 50 x 40 cm.
RICHTPRIJS:
€ 400 – 600
Stel kristallen karaffen,
ontwerp Jan Eisenloeffel,
uitvoering Kristalunie Maastricht,
hoogte: 34,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 100 t/m € 5.000
Grote collectie van ca. 200
vijzels.
18 en 19 februari
Veilinghuis De Jager
Live online-veiling
GOES
www.veilinghuisdejager.nl
STARTPRIJS:
€ 1.000
Ciborie, geheel zilver en
deels verguld met inscriptie
op de voet: ‘a Léglise de Lodelinsart
par Anne Delmotte
le 1843’, hoogte: 45 cm.
STARTPRIJS:
€ 200
Een paar borden, geel persglas,
ontwerp H.P. Berlage
1924, uitvoering Leerdam,
mee geperst monogram ontwerper,
doorsnede: 23 cm.
STARTPRIJS:
€ 300
Georg Adam Scheid, zilveren
en guilloche-emaillen stempel,
ca. 1910, Wenen, met
origineel foedraal, hoogte:
7 cm.
STARTPRIJS:
€ 500
Serie van acht schotels,
Kangxi-periode, decor melk
en bloed, doorsnede: 28 cm.
23 februari
Veilinghuis Peerdeman
Timed online-veiling
UTRECHT
www.veilinghuispeerdeman.nl
RICHTPRIJS:
€ 10.000 – 15.000
Tsuguharu Foujita (1886-
1968). Kattenportret, gesigneerd
en gedateerd 1933,
inkt op papier, 14,1 x 17,8 cm.
Herkomst: familie Stefan De
Vriendt, met door de kunstenaar
beschreven ansichtkaart
gedateerd 1964, verso met
opschrift ‘Ambassador Hotel
[…..] sept. 1934, één door
de kunstenaar beschreven
ansichtkaart aan een vrouw
genaamd Madeleine, verso
met opschrift Ambassador
Hotel, één door de kunstenaar
beschreven ansichtkaart
gedateerd 1964, een boekje
met diverse krantenknipsels
RICHTPRIJS:
€ 4.000 – 6.000
Tsuguharu Foujita (1886-
1968). Vier Kerstkaarten:
1955, 1963, 1964 en 1966, alle
houtblokdrukken, gesigneerd,
twee ervan, 1855 en
1966, verso beschreven door
de kunstenaar, die van 1964
met losse brief erbij, grootste
kaart 14,6 x 10,2 cm, portretfoto
van de kunstenaar met
onderschrift van zijn hand: ’à
mes amies Lenie en Stefan
De Vriendt. Amicalement
Foujita, Paris 21.04-54’ en
vijf beschreven enveloppen,
herkomst: familie Stefan De
Vriendt.
RICHTPRIJS:
€ 600 – 800
Henriëtte Vaillant, Delfts
aardewerk plastiek in wit
glazuur: duif, uitvoering
De Porceleyne Fles, ca 1920,
Delft, gemonogrammeerd
in vormstuk en onderop
met zwart, gemerkt, 22 x 19
x 10 cm.
RICHTPRIJS:
€ 2.000 – 3.000
Stalen herenhorloge,
Heuer, Carrera Chronograaf
‘Jagger’, donkerblauwe
wijzerplaat en witte tachymeter,
zwarte band met
gespsluiting, uurwerk: Heuer
Cal. 11 automaat, referentienummer
1153, circa 1970,
doorsnede: 38 mm.
95

Veilingen op komst
Nederland
1e week maart
Amsterdams Venduhuis
De Eland en De Zon
Live in de zaal en via
website, Lot-Tissimo
DIEMEN
www.venduhuisdeeland.nl
RICHTPRIJS:
€ 1.200 – 1.500
Geel persglazen eierset,
bestaande uit onderschotel,
4 eierdoppen, 2 zoutvaten
en 1 lepelvaas, ontwerp
H.P. Berlage en Piet Zwart,
uitvoering Glasfabriek
Leerdam, gemerkt H.P.B.,
doorsnede onderschotel: 19,5
cm., hoogte eierdop: 5,8 cm.
hoogte lepelvaas: 2,8 cm.
Conditie: 2 eierdoppen, het
lepelvaasje en de onderschotel
met ‘fleabite’.
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 2.000
Anton Chotka (1875-1925).
Bronzen koud beschilderde
Weense lamp De Juwelierverkoper,
voorstelling van
twee kooplieden in een bazaar
onder een baldakijn van
een tapijt en een hangende
lantaarn, op zwart marmeren
basement, gesigneerd,
Oostenrijk, circa 1900-1925,
40 x 21 x 4,5 cm.
RICHTPRIJS:
€ 1.000 – 1.500
Houten polychroom en verguld
gesneden baroksculptuur
van de zegening van
het kind Jezus, Benediction
de l’enfant Jesus, met goudkleurige
wereldbol op sokkel,
Spanje, 18e eeuw, h. 48 cm.
RICHTPRIJS:
€ 1.500 – 1.000
Adler Polyphon-muziekkast,
mahoniehout met glazen
paneeldeur, muntinworpmechaniek
en geldlade,
Duitsland, circa 1880, 78 x 63
x 34 cm.
Hoog gehalte gouden ring, late middeleeuwen,
waarschijnlijk 14e eeuw.
Bezet met een zeshoekige saffier.
Opbrengst 6 november € 7.122,50
GEOPEND VOOR INBRENG
VOORJAARSVEILING 2025
14 kt. Gouden broche in de vorm van een kever,
bezet met saffier, smaragd en diamant.
Opbrengst 6 november € 2.849
Hollandse school, 17e eeuw
Bloemen in een glazen vaas.
Opbrengst 7 november € 12.950
North Africa of Near Eastern, a large
fragment of a Qur’an vellum leaf in
Kufic script, 9th-10th century.
Opbrengst 8 november € 10.600
Charles & Ray Eames voor Herman Miller,
U.S.A, Lounge Chair,
model no. 670, ontwerp 1956.
Opbrengst 8 november € 3.885
Gesloten in verband met kerstvakantie.
23 december 2024 t/m 5 januari 2025
Isfahan, (Mohammad Serafian)
Centaal Perzië/Iran ca.1975.
Opbrengst 8 november € 10.360
Keizersgracht 474 | 1017 EG Amsterdam | 020-6220447 | www.dezwaan.nl | info@dezwaan.nl
Openingstijden: maandag t/m vrijdag van 9.00-17.00 uur
96

Salomon van Ruysdael Nederlandse binnenwateren, waarschijnlijk het Wijkermeer, met de
veerboot. Olieverf op paneel, 45 x 52,5 cm. Resultaat: € 520.000
1798
VEILINGEN IN VOORBEREIDING:
Oude Meesters, Juwelen en exclusieve Horloges, Zilver, Decoratieve Kunst
Hedendaagse Kunst, Moderne Kunst, Fotografie, Aziatische Kunst
Aarzel niet om ons te contacteren voor een gratis en vertrouwelijke schatting van
uw voorwerpen en kunstwerken:
Lempertz Brussel Grote Hertstraat 6 T 02-514 05 86 brussel@lempertz.com

Auction calendar january—march 2025
The Netherlands
FEBRUARY
01 Van Sabben Auctions
Affiches HOORN
03-08 Derksen Veilingbedrijf
Kunst, antiek, design, en
brocante ARNHEM
05 Hessink’s Fine Art
Auctioneers
Sieraden, zilver, brons en
kristal BEEK
06 Hessink’s Fine Art
Auctioneers
Boeken, prenten en
manuscripten BEEK
10 Veilinghuis Bouwman
Vintage toys en automobilia
ONLINE
10-14 Korst van der Hoeff
Kunst en antiek ONLINE
12-13 Vendu Rotterdam
Algemene veiling ONLINE
12-15 Heritage Auctions
Europe
Fine art and collectibles
IJSSELSTEIN
14 Vendu Rotterdam
Single owner sale ONLINE
15 Hessink’s Fine Art
Auctioneers
Kunst, antiek en brocante
BEEK
17-24 Veilinghuis Korendijk
Kunst en antiek ONLINE
17-04/03 Venduehuis Den
Haag
Jewellery and watches ONLINE
18-19 Veilinghuis De Jager
Kunst, antiek, juwelen en
aziatica GOES
18 Veilinghuis Omnia
Kunst en antiek
KOLMHAM/HOOGEZAND
23 Veilinghuis Peerdeman
Kunst en antiek ONLINE
24-27 Van Spengen
Kunst en antiek ONLINE
24-04/03 Venduehuis Den
Haag
Next Door I + II ONLINE
24-12/03 Venduehuis Den
Haag
Classical Paintings and
drawings ONLINE
24-13/03 Venduehuis Den
Haag
Indonesian Art Sale ONLINE
28-09/03 Moart Veilinghuis
Kunst en antiek ONLINE
MARCH
03-04 Van Zadelhoff
Algemene veiling HILVERSUM
06 Veilinghuis De Ruiter
Juwelen en diamanten
KLAASWAAL
07 Veilinghuis De Ruiter
Zilver KLAASWAAL
08 Veilinghuis De Ruiter
Horloges en luxe accessoires
KLAASWAAL
10 Medusa Auctioneers
Kunst en antiek BREDA
10 ADAMS Amsterdam
Auctions
NRC Kunst AMSTERDAM
Belgium
JANUARY
24-03/02 Bonhams Cornette
de Saint Cyr
Prints and multiples ONLINE
FEBRUARY
01 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
01 Campo & Campo
Burgerveiling ANTWERPEN
02-03 Dagoty Auction
Vente de Saint-Valentin:
Bijoux et diamants ONLINE
02-09 Salle de ventes Rops
Art et antiquités ONLINE
03 Amberes
Burgerveiling ANTWERPEN
03 Salle de ventes Uccle
Saint-Job
Verrerie ONLINE
03-09 Salle de ventes Rops
Art et antiquités ONLINE
04 Vanderkindere
Vente bourgeoise BRUXELLES
04 Berg van Barmhartigheid
Juwelen, sieraden en
numismatiek BRUSSEL
04-06 Carlo Bonte Auctions
Kunst en antiek BRUGGE
07 Maison des Huissiers de
Justice
Vente aux enchères judiciaire
BRUXELLES
07-08 Damien Voglaire
Livres et peintures BRUXELLES
08 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
08 Berg van Barmhartigheid
Speciale verkoop BRUSSEL
10 Amberes
Burgerveiling ANTWERPEN
10-12 Flanders Auctions
Kunst, antiek en design
WINGENE
11 Berg van Barmhartigheid
Juwelen, sieraden en
numismatiek BRUSSEL
11 Loeckx
Europese en oosterse kunst
GENT
12 AZ Auction
50 bijoux et leur histoire
BRUXELLES
12-13 Debaveye Auctions
Kunst en antiek HARELBEKE
14 Maison des Huissiers de
Justice
Vente aux enchères judiciaire
BRUXELLES
15 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
15-16 Maison Jules
Kunst en antiek GENT
16 Dagoty Auction
Vente bandes dessinés ONLINE
16 MonsAntic
Art et antiquités MONS
17 Amberes
Burgerveiling ANTWERPEN
17 Ventes Elysée
Art et antiquités
GRIVEGNÉE-LIÈGE
17-18 Horta
Art et antiquités BRUXELLES
18 Berg van Barmhartigheid
Zilver, edelsmeedwerk en
juwelen BRUSSEL
18 Ventes Elysée
Art et antiquités ONLINE
18-19 Vanderkindere
Art et antiquités BRUXELLES
19 CR-Art Auctions
Kunst, antiek en religieuze
objecten HARELBEKE
20-22 Sylvie’s Wine Auctions
Valentijnsveiling wijnen
ANTWERPEN
21 Maison des Huissiers de
Justice
Vente aux enchères judiciaire
BRUXELLES
21 MJV Soudant
Bijoux GERPINNES
21-25 DVC Gent
Kunst en antiek GENT
Louis Thevenet
Guy Vandenbranden
Veilingdata
Zaterdag 15 feb 11u00
Zondag 16 feb 11u00
Maandag 17 feb 17u00
22 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
24 Amberes
Kunst en antiek ANTWERPEN
24 Haynault
L’Orient des arts BRUXELLES
25-26 Jordaens
Kunst en antiek MORTSEL
25-27 Bernaerts
A New Start: kunst, antiek en
design ANTWERPEN
28 Coronari Auctions
The Paul De Grande
Warehouse Sale NAZARETH
28 Maison des Huissiers de
Justice
Vente aux enchères judiciaire
BRUXELLES
MARCH
01 De Vuyst
Hedendaagse, moderne en
oude meesters LOKEREN
01 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
01-02 DVC Gent
Kunst en antiek GENT
02 MJV Soudant
Vente online 6 ONLINE
03 Amberes
Burgerveiling ANTWERPEN
07 Maison des Huissiers de
Justice
Vente aux enchères judiciaire
BRUXELLES
08 ABS Veilingen Mechelen
Deurwaarderstukken
MECHELEN
10 Amberes
Burgerveiling ANTWERPEN
10 AZ Auction
Peintures, art et antiquités
BRUXELLES
11 Berg van Barmhartigheid
Wijn, juwelen en numismatiek
BRUSSEL
Luxembourg
FEBRUARY
01 Goldfield Auctions
Luxembourg
Objets d’art et antiquités du
monde WEISWAMPACH
Koen Vanmechelen
Geo Verbanck
Kijkdagen
Van 7 t.e.m. 14 februari
www.maisonjules.be
98

Fair calendar
january—march 2025
Belgium
JANUARY
23-23/02 PhotoBrussels
Festival
BRUSSELS
26-02/02 BRAFA ART FAIR
FEBRUARY
BRUSSELS
01-02 JAP Artists Print XII
SCHAARBEEK
05-09 Affordable Art Fair
BRUSSELS
20-23 Wavre Fine Art Fair
WAVRE
France
FEBRUARY
28-03/03 art3f Strasbourg
STRASBOURG
MARCH
08-11 ART UP !
LILLE
Germany
FEBRUARY
20-25 art KARLSRUHE 2024
KARLSRUHE
Italy
FEBRUARY
07-09 Arte Fiera
BOLOGNA
14-16 Arte Genova
GENOVA
Luxemburg
JANUARY
29-02/02 Antiques & Art Fair
Luxembourg
LUXEMBURG
Morocco
JANUARY
30-02/02 1-54 Art Fair
MARRAKECH
Spain
MARCH
05-09 ARCOMadrid
MADRID
05-09 Art Madrid
MADRID
The Netherlands
FEBRUARY
06-09 Art on Paper
Amsterdam
AMSTERDAM
08-09 Art and Luxury Fair
NOORDWIJK
08-09 Art Eindhoven
EINDHOVEN
MARCH
15-20 TEFAF Maastricht
MAASTRICHT
United Kingdom
FEBRUARY
28-02/03 COLLECT
LONDON
Switzerland
JANUARY
30-02/02 Artgenève
GENÈVE
SINGLE OWNER SALE
DESIGN VEILING
Pierre Mazairac (1943), Vier aluminium
stoelen, uitvoering Pastoe, Utrecht,
ontwerp 1972
Start 7 februari
Afloop 14 februari
Kijkdagen 10 & 11 februari
010 - 411 85 44
VENDUROTTERDAM.NL
Louis van Teeffelen (1921-1972), Een teak gefineerd wandmeubel,
uitvoering meubelfabriek Wébé, Beneden Leeuwen, jaren ‘60
kijkdagen: 22-23-24-25 februari
De magazijnen
van Paul De Grande
28 FEBRUARI
coronariauctions.com
99

SCRIPTUM
ART BOOKS
WWW.SCRIPTUMART.NL
Bezoek online of op afspraak
Oder 18-20 • 2491 DC Den Haag
06 54 28 25 38 • art@scriptumart.nl
Veiling Zondag 23 februari
Kunst • antiek • design • sieraden • zilver
Catalogus & bieden:
vanaf zondag 9 februari
Sluiting bieden:
Zondag 23 februari
Timed online
Kijkdagen 10.00-17.00:
VR 14 februari
ZA 15 februari
ZO 16 februari
VR 21 februari
ZA 22 februari
Pieter Jan van Liender (1727-1779), de Wittevrouwenpoort te Utrecht,
olieverf op paneel, l.o. gesigneerd en gedateerd 1758, 25,7 × 31,2 cm
Veilinghuis Peerdeman | Utrecht Auctions
Tennesseedreef 18-20 3565 CJ UTRECHT
Telefoon: 030-2610485 • E-mail: receptie@veilinghuispeerdeman.nl
Website: www.veilinghuispeerdeman.nl
Aanbevolen
websites & adressen
Antiquariaten
ANTIQUARIAAT FORUM
Westrenen, Tuurdijk 16,
3397 MS ’t Goy-Houten
Tel. 030-6011955,
info@forumrarebooks.com
Taxaties & In- En Verkoop
Zeldzame Boeken,
Handschriften, Prenten,
Kaarten en tekeningen.
www.forumrarebooks.com
Collectioneurs
JUDAICA
Fam. Verhoeven – de Jonge
Tel. 020-7173828, Mob. 06-33736669
Verzamelaar van joodse voorwerpen
(judaica) vraagt te koop joods antiek
judaic@tiscalimail.nl
Design
QUATTRO BENELUX
Altenaken 11, 3320 Hoegaarden
Tel. 016 765400
Design en interieur
www.quattro-benelux.com
Galeries
ART GALLERY VOÛTE
Lange Nieuwstraat 191
3111 AJ Schiedam
Tel. +31 651 922 582
Schilderijen, beelden,
fotografie en keramiek
Open: do. en vr. 10.00-17.30 uur.
Zaterdag en zondag 12.00-17.30 uur.
Ook op afspraak
www.ArtGalleryVoute.com​
MODERN ART GALLERY.COM
Online & Home Gallery moderne
kunst. Tel.: +31(0) 638 268 193
duit77@gmail.com
Schilderijen, grafiek, beelden,
fotografie O.a. Wil van Leeuwen,
Jan Mulder, Wolvecamp, Heyboer,
Corneille, P. Huf, Geert Kooiman
www.modern-artgallery.com
Lijstenmakers
ATELIERS FRANS DE ROO
Schippersvaartweg 1 A
2211 TJ Noordwijkerhout
Tel. 0252543758
Tel. 06 53664317
info@ateliersfransderoo.com
Lijstenmakers & Restauratoren
verguldingen, kennis van zaken, fraai
vakwerk
www.ateliersfransderoo.com
Kunsthandelaren
KUNSTHANDEL JAN LOUTER
Bergense School en Zeeuwse schilderijen.
Afbeeldingen, beschrijvingen
en prijzen.
www.janlouter.nl
KUNSTHANDEL MARCEL GIELING
Kunst van 1900 tot heden.
Vierentwintig uur 7 dagen per week
geopend!
www.marcelgieling.nl
KUNSTHANDEL
RICHARD TER BORG
Folkingestraat 33, 9711 JT Groningen
Tel. 050 3110918
Schilderijen, specialisatie De Ploeg
www.terborg.com
Word nu vriend
van COLLECT
en plaats hier uw contactgegevens
Uw gegevens verschijnen gedurende
een volledig jaar (9 nummers) voor € 340.
Eén plaatsing kost € 45. (prijzen excl. btw).
Inlichtingen: Joris van Glabbeek
09 216 20 24 of collect.net@ips.be

Zoekertjes
Gevraagd
KERAMIEK
Gezocht: Balinese tekeningen van
kunstenaars die lid waren van Pita
Maha. Graag uw reactie: 06-24108542.
beeld houtsnijwerk en/of geschilderd.
Mobiel: 0646135700 of e-mail: volks.
kunst@xs4all.nl.
Te koop aangeboden: originele schilderijen
van Herman Brood.
Tel: 06-10143581.
Gezocht: Rozenburg vazen, ontwerp
Colenbrander. Beschadigd geen bezwaar.
06-10581818 / dajaba@zeelandnet.nl.
Gezocht door particulier verzamelaar:
keramiek tegeltje van Bart van der
Leck. Reacties op 06-50630227 of
martijnweber72@gmail.com
KUNST
Gezocht: werken van Philip Zilcken,
Eppo Doeve, Harmen Meurs, Siebe
J. ten Cate, Carel de Nerée tot
Babberich, Jacobus van Looy, Adriaan
van ’t Hoff. Tel: 06-54119411.
Gezocht: werken van Bertha van
Hasselt, Nola Hatterman, Suze
Robertson Julie de Graag, Corrie Pabst,
Edith Van Leckwyck, Corry Gallas, Anna
Egter van Wissekerke, Annie Roland
Holst-de Meester. Tel: 06-54119411.
Gezocht: olieverfschilderijen van Jan
Mankes en prenten van M.C. Escher.
Tel: 06-54119411.
Gezocht schilderijen en tekeningen
van Jacqueline de Jong. Reacties
graag op telnr: 062410854.
Kunstverzamelaar is op zoek
naar olieverfschilderijen van de
Eindhovense kunstschilder Harry
Maas. Tel. 0639761762.
JREWING@hotmail.com
Gezocht door fanatieke verzamelaar:
Gravure met portret van Cornelis Fz.
Eversdijck, door Jacob Houbraken.
Telefoon: 0031 639666520
Goedaert Collectie.
Gezocht schilderijen van Ron Flu,
Armand Baag, Ed Hart en Quintus Jan
Telting. Reacties graag Tel: 0624108542
Te koop gevraagd: schilderijen van
Rien Poortvliet. Mob: 06-10143581.
POSTKAARTEN
Te koop gevraagd: oude ansichtkaarten
en foto’s van voor 1960. Nederland,
buitenland, Nederlands-Indië en
thema. Ook hele verzamelingen.
06-15451873.
VARIA
Verzamelaar zoekt oude/antieke
Nederlandse kunst te koop. Voor
gebruik of voor sier geweest, bijvoor-
Te koop gevraagd: oude Chinese kunst
& porselein. Bel Floris op 06-53178521.
Aangeboden
BOEKEN
Te koop aangeboden: de zesdelige
encyclopedie Beeldend Benelux geschreven
door PMJE Jacobs. De boeken
verkeren in een uitstekende staat.
Vraagprijs: € 250. Tel. 06-43005699.
KUNST
Te koop aangeboden: schilderij met
tekening van een pauw van Anton
Heijboer. Afmetingen: 53,5 x 43 cm
(ingelijst). Foto te verkrijgen op aanvraag.
stevendecoo@hotmail.com of
saskiahendrichs@hotmail.com
Te koop aangeboden: olieverfschilderijen
op doek van de Brugse schilder
Aimé Van Belleghem (1922-1996).
Voor info: carine.loonis@icloud.com.
Te koop aangeboden: gouache van
Jerre Hakse: Kefalonia 2. Voor info:
johnchrisdehaan@gmail.com.
Te koop aangeboden: Chinees servies
uit 1870, prijs: € 300. Contact opnemen
via braatcc@hotmail.com.
Te koop aangeboden: mooi schilderij
Ron Meilof, duinen in de sneeuw,
paneelmaat 40 x 70 cm, incl. mooie
baklijst. Tel: 06-23825069.
Te koop aangeboden: mooi schilderij
Ron Meilof, zeegezicht/branding, doekmaat
60 x 90 cm, incl. mooie lijst. Tel:
06-23825069.
Te koop aangeboden: mooi werk op
paneel van Lokhorst, paneelmaat 37x27,
koeien bij water in landschap, met lijst.
Tel: 06-23825069.
Te koop aangeboden: mooie pendant
van A.J. van Prooijen, paneelmaat
27x18, oogsttijd, met lijsten. Tel:
06-23825069.
VARIA
Te koop: compleet (antiek) herenkostuum,
zwart, 1880/1890, met hoge
zijden hoed, originele bretellen en
overhemd met stropdassen, 150 euro.
Tel: 06-55772267.
www.veilinghuis-omnia.nl
Kunst & Antiekveiling v.a. 18 februari 2025
Gecertificeerd
Registertaxateur
KUNST, ANTIEK EN INBOEDELGOEDEREN
Kijkdagen:
Vrijdag 14 februari van 13:00 tot 17:00
Zaterdag 15 februari van 11:00 tot 17:00
Zondag 16 februari van 11:00 tot 17:00
Dagelijks inbreng mogelijk
Veilinglocatie: "Rengerspark"
A. Plesmanlaan 1p Kolham/Midden Groningen
Telefoon (0031)598 392592. Mobiel: 0653 428350.
Reinold Stuurman
Lid Federatie TMV
Stichtse Rotonde 3 E, 3818 GV Amersfoort
+33 (0)4610501 / 06 53236971 / info@stuurpro.nl
101

LEE MAN FONG (1913-1988)
€ 1.536.000
Geveild op 19 november 2024
Veilinghuis Korendijk
Dependance van het Zeeuws Veilinghuis
TIMED ONLINE VEILING
17-24 FEBRUARI
www.veilinghuiskorendijk.nl
middelburg . tel. 0118 - 650 680 . www.zeeuwsveilinghuis.nl . info@zeeuwsveilinghuis.nl