Drieluik: Samenwerken met gezin en netwerk - iHub familiezorg Amsterdam

| Regio Amsterdam e.o.
Samen werken
met gezin
en netwerk

2

Inhoud
Voorwoord 5
Heb je de familie gesproken? 8
Eerste 1000 kritieke dagen 10
Waarom Bescherm jassen? 11
Werkwijze vóór training Beschermjassen 14
Werkwijze ná training Beschermjassen 18
Zij wilde een kind, nu moet zeverantwoordelijkheid nemen 22
Transcultureel, netwerkgericht en traumasensitief werken, waarom? 23
Het implementatieproces 26
Onze werkwijze nú 28
Lessons learned? 30
Je familie kies je niet, hoe krijg je toch wat je nodig hebt? 34
Begrijpen, verdragen en verspreiden 35
Netwerkgericht werken in de toekomst 40
Colofon 42
Wilt u meer informatie? Bel ons gerust! 44

‘Uitgaan van het oplossend
vermogen van het netwerk zet
mensen in hun kracht.
Hierdoor groeit het vertrouwen,
ook in hulpverlening.’
— Sigrid Hekkema

Voorwoord
Met veel enthousiasme introduceren wij dit gebundelde drieluik over onze
zoektocht naar de meest effectieve manier van het betrekken van de familie
en het netwerk van onze cliënten - jonge ouders. In een wereld waarin de
uitdagingen voor jonge ouders steeds groter worden, is ondersteuning en
liefde van familie en betrokken naasten essentieel. Niet voor niets luidt het
gezegde: ‘It takes a village to raise a child.’
Veel dank gaat uit naar iedereen die hieraan heeft meegewerkt en in het
bijzonder Kitlyn Tjin a Djie en Irene Zwaan. Zij hebben ons geïnspireerd met
de methode Beschermjassen door hun kennis, ervaring en hun bevlogenheid
in het betrekken van familie en belangrijke naasten met ons te delen.
We kunnen nu met trots concluderen dat door het betrekken van het
netwerk er een meer positieve en inclusieve omgeving voor de jonge ouders
en hun kind(eren) is ontstaan. Er is meer sprake van verbondenheid,
waardoor onderlinge relaties zijn versterkt. Mensen voelen zich meer
verantwoordelijk voor elkaar, wat kan leiden tot positieve gedragsveranderingen.
Tot slot zien we dat de jonge ouders veerkrachtiger worden, omdat
ze zich meer gesteund voelen. Hierdoor creëren zij een stabielere opvoedingssituatie
voor hun vaak nog hele jonge kinderen en kunnen intergenerationele
patronen doorbroken worden.
Er is nog een lange weg te gaan, maar er is een eerste solide basis gelegd.
Het is onze hoop dat deze implementatie niet alleen de praktische behoeften
van jonge ouders vervult, maar ook bijdraagt aan hun zelfvertrouwen en
dat het de verbinding binnen hun gemeenschap versterkt, zodat het kan
dienen als een beschermjas voor de jonge ouders en hun kinderen.
Namens het hele iHub team Jonge Ouders,
Yvette Martha, Gladys van Klaveren en Sigrid Hekkema
5

Deel 1
‘Heb je de
familie
gesproken?’
7

Heb je de familie gesproken?
‘Nee, de cliënt wil de familie er niet bij
betrekken. Ze wil ze niet belasten, want
ze hebben het al druk genoeg en ze hebben
hun eigen problemen. En dat begrijp ik.
Daarnaast is het vanuit hun cultuur niet de
bedoeling dat je de vuile was buiten hangt,
dus waarschijnlijk zijn ze toch niet open en
eerlijk. Ze hebben trouwens ook een enorm
wantrouwen tegen alles wat met hulpverlening
en jeugdzorg te maken heeft.’
8

Het iHub team Jonge Ouders (voorheen Altra Thuis Jonge
Moeders) volgde een tijdje geleden de training Beschermjassen
van Kitlyn Tjin A Djie en de verdiepings training van de
JIM (Jouw Ingebrachte Mentor). Beschermjassen betekent
dat je mensen die zich in een belangrijke levensfaseovergang
bevinden, zoals de meeste cliënten in de (jeugd)
hulpverlening, inbedt in de familie, groep of cultuur.
Het op zoek gaan naar ankers, steunfiguren, rituelen of
equivalenten van vroeger helpt mensen zich te hernemen en
hun leven weer op te pakken. De training Beschermjassen
heeft voor extra verbinding in het team gezorgd en voor
veel nieuwe inzichten over een onderdeel van de hulpverlening
dat te lang ondergeschikt is gebleven: het
betrekken van familie, vaders en vrienden van de jonge
moeders.
‘Being the best you can be is really
only possible when you are deeply
connected to others. Splendid
isolation is for planets, not people.’
— Sue Johnson
9

De jonge moeders die wij ondersteunen,
bevinden zich in een grote levensfaseovergang.
Ons primaire doel is om
zowel de jonge moeder als haar kindje
in te bedden in en te omhullen met
Beschermjassen. En daarnaast ook
steunfiguren te creëren voor het kindje.
Steunfiguren die er zijn op het moment
dat het de jonge moeder onvoldoende
lukt om op alle essentiële onderdelen van
veilig opgroeien zorg te bieden.
Eerste 1000 kritieke dagen
Bij de jonge moeders staan we letterlijk
aan de wieg van een nieuwe generatie.
De eerste 1000 kritieke dagen van het
jonge (of nog ongeboren) kindje krijgen
steeds meer aandacht in de wetenschap
en media. Niet voor niets. Tijdens deze
eerste dagen wordt de basis gelegd voor
de rest van het leven. Kinderen die
opgroeien in de opvang hebben soms al
op zeer jonge leeftijd traumatiserende
gebeurtenissen meegemaakt. De jonge
moeders lijden aan chronische stress
door financiële en relationele problemen,
door trauma’s (intergenerationeel,
migratie), door huisvestingsproblematiek
en een beperkt steunend netwerk. Deze
stress heeft niet alleen effect op het
sensitief en responsief reageren op hun
kindje of meerdere kinderen, maar ook
op de ontwikkeling van het nog ongeboren
kind. Het is daarom essentieel om de
stress bij de jonge moeders te verlagen.
Zo kunnen zij beter beschikbaar worden
voor hun jonge kindje. Er zijn veel bewezen
effectieve interventies om te helpen
Herken jij dit antwoord
op de vraag: hebben we
de familie al gesproken?
‘Nee, waarom is het zo
belangrijk om de hele
familie in het proces te
betrekken? We hebben
het toch al druk genoeg
met de twee ouders en
de kinderen? Daarnaast
is het een enorm
destructief netwerk. Ze
hebben dikke dossiers
bij Jeugdbescherming.
Volgens mij zijn beide
ouders zelf ook uit huis
geplaatst, dus dat lijkt
me niet handig.’
10

deze stress te verlagen. Wanneer deze
interventies extra worden ondersteund
door het netwerk en er heling plaats kan
vinden binnen het systeem, neemt de
kans op verdere stressverlaging toe, zo is
onze verwachting. En dan niet alleen voor
de korte termijn, ook voor de langere
termijn.
‘Ik wil eerst even kennis
maken met de ouders
zelf. Ik wil eerst met
hen een band opbouwen
en eventueel
kunnen we op termijn
de familie erbij
betrekken.’
Waarom Bescherm jassen?
Als mens sta je altijd in contact met de
mensen om je heen. Je familie, je vrienden
en het gezin waar je uit voortkomt
hebben je mede gevormd tot de persoon
die je vandaag de dag bent. Met alle
positieve kanten en alle negatieve kanten.
Om jezelf goed te kunnen begrijpen, is het
nodig om de mensen om je heen goed te
begrijpen. Waarom doe je wat je doet?
Waarom doen zij wat zij doen? Ken je
geschiedenis, je neemt namelijk de
geschiedenis van je voorouders mee in je
DNA. Als de familie onderdeel is van het
probleem, vormt deze ook een onderdeel
van de oplossing. Wanneer je vanuit de
gedachte van de Beschermjassen werkt
en leeft, ga je met familie en vrienden op
zoek naar de patronen in de familie, de
culturele achtergrond, de rituelen en de
manier waarop er binnen de familie en
vrienden om wordt gegaan met belangrijke
overgangsfasen.
‘Nee, jeugdbescherming
of OKT heeft
volgens mij contact
met de familie. Wij
richten ons alleen op
de kinderen en/of de
ouders.’
11

Wanneer je als persoon of gezin kwetsbaar
bent, is het belangrijk om je in te
kunnen bedden en jezelf te kunnen
omhullen met de groep en cultuur waar
je vandaan komt. Familie en andere
belangrijke personen in je leven worden
gezien als een jas, als een veilige omhulling.
Soms zitten er in deze jas gaten,
scheuren en zijn de zakken eruit gevallen
door alles wat je met elkaar hebt meegemaakt.
Hoe kunnen de gaten gestopt
worden en de scheuren gerepareerd?
Ondanks alle aanpassingen zal het nooit
meer dezelfde jas worden als voorheen,
maar het wordt een beschermjas die
voldoet in deze context. Een beschermjas
die je weer een veilig en warm gevoel
geeft. Om dit te kunnen bereiken ga je
terug naar vroeger. Bij wie hoor je?
Hoe komt het dat jullie de samenhang
zijn verloren? Waar stond je wieg en in
welke grond stonden jouw ouders en
voor ouders? Liggen er nog onopgeloste
dingen die de aandacht vragen? Soms
wordt een jonge moeder door omstandigheden
afgesneden van haar familie.
Hoe kun je die relatie herstellen?
‘Nee, vader is niet meer
in beeld. Dus die heb ik
niet betrokken. Nee, ik
weet eigenlijk niet of de
kinderen de opa en
oma van vaderszijde
nog zien. Volgens mij is
er wel een zus van
vader die de kinderen
wel eens ophaalt, maar
die ken ik verder niet.
In de cultuur waar zij
uitkomen, is de vader
heel vaak niet in beeld
en is de moeder
eigen lijk ook de vader.’
12

13

Werkwijze vóór training
Beschermjassen
De werkwijze is primair bedoeld voor
kinderen van jonge (aanstaande) moeders
van 14 tot 23 jaar waarbij er sprake
is van een kwetsbare opvoedingssituatie.
Om te spreken van een kwetsbare
opvoedingssituatie, is er bij de jonge
moeder sprake van (een combinatie van):
● een belaste voorgeschiedenis (een
jonge moeder die bijvoorbeeld te
maken heeft met huiselijk geweld,
hechtings problematiek en/of trauma).
● psychische problemen, zoals een
stemmingsstoornis, gedragsstoornis,
posttraumatische stressstoornis, of
(kenmerken van) een persoonlijkheidsstoornis.
● een gebrek aan een steunend netwerk
door verbroken of conflictueuze relaties
met familie en/of de vader van het kind.
Er kan – mede door de zwangerschap –
sprake zijn van tijdelijke of permanente
uitstoting.
● een gebrek aan een vaste en veilige
woon- of verblijfplaats.
● een gebrek aan dagbesteding.
● financiële problematiek.
‘Nee de cliënt heeft
helemaal niemand
waar ze op terug kan
vallen.
Ze belt eigenlijk altijd
mij wanneer er iets is. Ik
heb dit weekend ook
nog even mijn telefoon
aangelaten, omdat ze
vrijdag ruzie had met
haar vriend.’
Deze kwetsbare situatie heeft als gevolg
dat de veiligheid van het kind bedreigd
wordt. Er ontstaat een risico op een
onveilig gehechtheidspatroon tussen
moeder en kind. Ook de fysieke en
sociaal- emotionele ontwikkeling van
het kind wordt bedreigd.
14

Drie pijlers: veiligheid, trauma
en hechting
De werkwijze richt zich op drie pijlers:
veiligheid, trauma en hechting. Daarnaast
begeleiden we de jonge moeder
intensief bij huisvesting, financiën en
dag besteding. Zo is de jonge moeder
uiteindelijk in staat om zelf een veilige
leefomgeving voor haar kind te bieden.
‘Nee zo werken
wij niet.’
Binnen deze drie pijlers staat de moederkind
relatie centraal. Door de familie
minimaal in de begeleiding te betrekken is
het kind grotendeels afhankelijk van de
moeder. Daarin zit een opvatting besloten
dat het welzijn van het kind gerelateerd
is aan de kwaliteit van de moeder.
Vanuit deze opvatting komt er veel op de
jonge moeder af en moet zij de bescherming
bij zichzelf vinden. Er is geen groep
die haar deze bescherming biedt.
Hierdoor kan een jonge moeder angstig
worden. Immers: vanuit autonomie moet
je controle hebben en daar ben je dan
helemaal alleen verantwoordelijk voor.
Dat legt een zware last op de schouders
van het individu. En dat terwijl veel van de
jonge moeders uit de meer wij-gerichte
systemen afkomstig zijn.
‘Soms voel ik me verloren’,
zei de jongen.‘Ik ook’, zei de mol,
‘maar wij houden van je
en liefde brengt je thuis.’
— Charlie Mackesy
15

Wij-gerichte families
In de wij-gerichte families staat
het voortbestaan van de familie
voorop. Als er in de familie een
calamiteit is, bijvoorbeeld als er
iemand overlijdt of iemand verliest
z’n baan, dan zie je dat alle
huishoudens in korte tijd van
samenstelling veranderen.
Iedereen gaat opeens voor elkaars
kinderen zorgen. Daarnaast
ondersteunt de familie elkaar ook
financieel en emotioneel. Door in
de hulpverlening alleen de focus te
leggen op de jonge moeder, kan
het gebeuren dat je haar elimineert
van haar familie op een
cruciaal moment in haar leven.
Bovendien zijn deze jonge moeders
in hun jeugd vaak beschadigd
geraakt. Zij gaan gebukt onder
eigen trauma’s en gehechtheidspatronen
uit hun eigen jeugd.
Hierdoor drukt de verantwoordelijkheid
voor het jonge kindje nog
zwaarder op hen.
Prominente rol hulpverlener
Door de bovengeschetste werkwijze
uit te voeren, heeft de
hulpverlener een zeer prominente
rol in de begeleiding: de hulpverlener
is degene met de kennis over
gehechtheidspatronen en trauma.
Vanuit die positie wordt hulp
verleend. Het contact is intensief.
Vaak gaat de hulpverlener op een
van de belangrijkste stoelen van
de jonge moeder zitten, en wordt
daarmee onderdeel van het
systeem. Niet zelden noemt de
jonge moeder de hulpverlener als
een van de belangrijkste personen
in haar leven. Dat is eigenlijk niet
de bedoeling in een werkrelatie die
eindig is. Door deze positie als
hulpverlener in te nemen, kan een
andere belangrijke persoon uit het
netwerk deze positie niet invullen,
terwijl die persoon mogelijk wel
voor het leven betrokken blijft bij
de jonge moeder en het kindje. En
ook daar waar nodig voor langere
tijd kan compenseren.
16

Jörgen Raymann stelde in zijn
programma altijd de legendarische
vraag aan zijn gasten: ‘Wie is je
vader? Wie is je moeder?’
Hieruit kwamen vaak de mooiste en
meest ontroerende verhalen.
17

Werkwijze ná training
Beschermjassen
Sinds de training ‘Beschermjassen’
en de verdiepingstraining van de
JIM, is er een andere visie ontstaan
op de behandeling en
begeleiding van de jonge moeders.
Wij kijken niet meer alleen
naar de jonge moeder. Vanaf de
intake fase betrekken we nu ook de
familieleden, de vader van het
kindje en de vrienden bij de hulp.
Tijdens het diagnostiektraject is
er een groot netwerkgesprek
met lekker eten in een open en
gezellige sfeer. Tijdens dit gesprek
tekenen we de genogrammen en
de levenslijnen van de familie van
de jonge vader en moeder. De
thema’s die daarbij aan bod
komen zijn onder andere: de
familiebanden, de rituelen, de
thema’s binnen het systeem, de
krachtbronnen, de steunfiguren,
de ontregelaars en de manier
waarop de familie omgaat met
problemen. Tegelijkertijd vragen
we ook de migratie, de trauma’s
uit het verleden en de gehechtheids
patronen uit. Het doel is
om beter inzicht te krijgen in de
patronen, de thema’s en de
belangrijke normen en waarden
(zogenaamde ‘heilige huisjes’) van
het systeem. We sluiten de hulp
hierop aan.
Prominente rol netwerk
Het netwerk wordt gedurende het
hele begeleidingstraject nauw
betrokken. Het krijgt een prominente
rol in de ondersteuning en
maakt dat de rol van de hulpverlener
verandert. Wij stellen ons als
hulpverlener onwetend op ten
opzichte van de vreemde ander.
We laten ons vanuit oprechte
interesse informeren over de
familie, hun verhalen en hun
belangrijkste normen en waarden.
We kijken met elkaar welke
patronen helpend en steunend
kunnen zijn voor het kleine kindje
of kindje dat op komst is. We kijken
ook met elkaar van welke patronen
of thema’s er afscheid
genomen moet worden in het
belang van het kindje. Denk aan
uithuisplaatsing, getuige zijn van
geweld of het opgroeien zonder
vaderfiguur.
Samen met de familie gaat de
jonge moeder op zoek naar
heling binnen het systeem om zo
trauma’s te kunnen verwerken.
Dit kan door de verhalen weer te
laten stromen en onuitgesproken
onderwerpen aan te kaarten.
De hulpverlening kan ondersteuning
bieden met inzet van opvoedondersteuning,
traumabehandeling
en gehechtheidsinterventies
(zoals NIKA).
18

Door de hulp op deze manier in te
richten, verlenen we de hulp nog
meer op maat. We kijken op
systemische wijze naar de intergenerationele
overdracht en hoe de
banden in de familie kunnen
worden hersteld, versterkt of
aangepast aan de nieuwe context.
Veranderende rol hulpverleners
Werken vanuit de prominente rol
van het netwerk vraagt veel van
een hulpverlener. Naast de vaak
complexe vraagstukken bij de
jonge moeder zelf, werk je als
hulpverlener ook intensief samen
met grote families. Dit betekent
dat er veel verschillende krachtbronnen
zijn. Het betekent ook dat
er vele destructieve patronen en
gewoontes zijn. En hiermee heb je
te maken juist op het moment dat
de jonge moeder op eigen benen
wil staan en zelf de zorg krijgt of
heeft voor een jong kindje. Hoe
werk je dan met respect voor de
autonomie goed samen met het
netwerk van de jonge moeder? En
wat vraagt dit van de betrokken
hulpverlener? In het volgende deel
gaan we hier dieper op in.
‘Als de familie onderdeel is
van het probleem, vormt
deze ook een onderdeel
van de oplossing.’
19

Deel 2
‘Zij wilde een
kind, nu moet
ze verantwoordelijkheid
nemen’
21

Zij wilde een kind, nu moet ze
verantwoordelijkheid nemen
In dit tweede deel, nemen we je mee in het
implementatieproces van onze netwerkmethode.
Een werkwijze die inmiddels
volledig ingebed is dankzij de trainingen
Jouw Ingebrachte Mentor (JIM) en
Beschermjassen. Samenwerken met de
familie en vrienden van onze jonge moeders
ervaren wij zowel krachtig als verdrietig.
Krachtig omdat kwetsbaarheid afneemt,
verdrietig omdat wij zien dat door
verbindings loosheid (weinig vertrouwen in
jezelf en anderen), verbindingen aangaan
spannend is. Dit maakt onze moeders
kwetsbaar. Een goede samenwerking met
het netwerk, met respect voor de autonomie,
dat is waar wij naar streven.
De vraag hóe je die samenwerking aangaat
en vormgeeft, behandelen we in dit tweede
deel.
22

Transcultureel, netwerkgericht en
traumasensitief werken, waarom?
Transcultureel
Wij, iHub team Jonge Ouders
werken transcultureel, netwerkgericht
en traumasensitief. Onze
eigen culturele achtergronden
beïnvloeden de manier waarop
wij communiceren en handelen.
Ben je als hulpverlener geboren en
getogen in Nederland? Dan kijk je
naar problematiek met een
Westerse bril. Sluit die kijk aan bij
de jonge moeder, opgegroeid in
een andere cultuur? Transcultureel
werken dwingt ons, hulpverleners,
anders te kijken. Deze methode
overbrugt culturele verschillen.
Netwerkgericht
Problemen die voortkomen uit de
leefomgeving, het gezin, familie,
werk, school of de buurt, zijn
nauwelijks oplosbaar zonder de
context erbij te betrekken. Het zijn
immers deze problemen die de
onderlinge relaties, en daarmee
de beslissingen van de jonge
moeder, steeds beïnvloeden.
Traumasensitief
Wij zien dat onze jonge moeders
vaak emotioneel verwaarloosd
zijn. Getraumatiseerd geraakt,
hebben zij een netwerk nodig dat
hun draagkracht vergroot. Een
trauma kleurt de kijk op jezelf,
anderen en de wereld. Er ontstaat
een disbalans. De draaglast is
groot. De draagkracht is klein.
In tijden van stress kregen onze
moeders niet wat ze nodig
hadden. Ze konden de pijn niet zelf
dragen, er was niemand om hen
écht op te vangen.
Van disregulatie naar
co-regulatie
Onze werkwijze, transcultureel,
netwerkgericht en traumasensitief,
helpt onze moeders in hun
trauma verwerkingsproces. In
dit proces zijn twee zaken heel
belangrijk:
● spanning en emotie ontladen,
en daar ruimte voor krijgen;
● niet alleen zijn, je gesteund en
serieus genomen voelen.
23

Stress, onverwerkt trauma en
een verkeerd afgestemd alarmsysteem
zorgt voor chaos in de
hoofden van onze jonge moeders.
Het brein valt veelvuldig terug in
vechten, vluchten, bevriezen,
maar ook in gehoorzamen,
pleasen en conflicten vermijden,
zelfs wanneer gevaar of stress
ontbreken. Wij noemen dit
disregulatie. Co-regulatie (het
kalmeren van emoties), door een
kalme en afgestemde omgeving,
is nodig.
Disregulatie vermindert door
contact en verbinding met anderen.
Een gevoel van ‘samen’
vermindert gevoelens van eenzaamheid
en afgesneden zijn.
Het brein kalmeert, verbindingsloosheid
neemt af waardoor het
mogelijk is om weer liefde en
ondersteuning te ervaren. Verbinding
helpt onderscheid te maken
tussen gevaarlijke en ongevaarlijke
situaties. Dit onderscheid is nood -
zakelijk om (sociale) interactie
goed in te kunnen schatten.
Rituelen en hulpbronnen helpen
bij het herstel en het helen van
traumatische gebeurtenissen.
Familie en vrienden, om de jonge
moeder heen, zijn zo’n hulpbron.
‘Familie en vrienden
vergroten de
draagkracht.’
— ambulant hulpverlener
24

25

Het implementatieproces
De trainingen JIM en Beschermjassen
inspireerden en overtuigden
ons van de meerwaarde van deze
netwerkmethodiek. Maar, na een
eerste brainstorm, blijkt in het
team weerstand te bestaan.
Grofweg is het team in te delen in
drie groepen:
● voorlopers. Zij gaan het liefst
direct aan de slag;
● middenmoot. Zoekt naar
begeleiding en handvatten;
● achterhoede. Stelt vragen over
bijvoorbeeld de tijdsinvestering
en complexiteit van de
methodiek.
Zoveel hulpverleners, zoveel visies.
Hoe zorg je dat alle betrokken
teamleden de ruimte ervaren
om zich op eigen tempo te
ontwikkelen?
Stap
1
Overtuigingen loslaten
Ieder teamlid gaat netwerkgesprekken
voeren. Dat is onze
overtuiging na de eerste kennismaking
met JIM en Beschermjassen.
Na het volgen van verdiepingstrainingen
en onze eerste
ervaringen laten wij deze verplichting
los. Een basishouding,
gevormd door kennis, bezieling,
ervaring en affiniteit, is nodig om
dit soort gesprekken te kunnen
voeren. Wij respecteren teamleden
die meer tijd nodig hebben
deze houding te ontwikkelen.
‘Door samenwerken en
ervaring komen we steeds
in het midden uit.’
— ambulant hulpverlener
26

Stap
2
Stap
3
Samenwerken en delen
Het netwerkgericht werken krijgt
een boost door samenwerking en
overleg. Teamleden vormen duo’s
en gaan bijvoorbeeld samen
netwerkgesprekken voeren.
Tijdens teamoverleg, intervisie en
werkbegeleiding worden ervaringen
gedeeld. Gaandeweg blijkt
dat een eerste netwerkgesprek
door vrijwel iedereen te voeren is.
Maar, wat doe je met de dynamiek
die daarna ontstaat? En de
terug val in oude patronen?
We staan steeds weer voor lastige
situaties die, door overleg en
samenwerking, worden opgepakt.
Scholing
Netwerkgericht werken roept bij
de teamleden vragen op. Ben ik
hulpverlener voor iedereen in het
netwerk? Sta ik aan de zijlijn?
Vertrouw ik het netwerk voldoende
om zelf problemen op te lossen?
In het team is behoefte aan
scholing gericht op systemisch
werken. Die mogelijkheid wordt
onderzocht.
‘Beschermjassen leerde ons hoe
je als team elkaar kunt dragen.’
— ambulant hulpverlener
27

Onze werkwijze nú
Te lang zijn wij een te belangrijke spil geweest in het hulpverleningsproces.
Wij hielden de stoel voor familie of andere
belangrijke personen bezet. Niet langer vinden we het
wenselijk om de belangrijkste persoon in het leven van een
jonge moeder genoemd te worden. Wij halen de familie
naar voren, uitgaande van het zelfoplossend vermogen van
het systeem. Daarbij zijn wij ‘slechts’ faciliterend.
Kennismaken
Ons kennismakingsgesprek met
het netwerk, waarbij we altijd
samen eten, gaat vaak goed. Wij
als team zijn oprecht geïnteresseerd.
Door vragen te stellen
over tradities, waarden, normen,
steunfiguren en te vragen naar
wat het netwerk wil vasthouden
of juist loslaten, ontstaat er ver -
binding. Een medewerker zegt
hierover: ‘De gesprekken zijn
prachtig. De verhalen stromen.’
Plannen maken
Na de kennismaking maken we
een plan. Hoe doorbreken we de
schadelijke patronen voor de
nieuwe generatie? Het vraagt een
actieve rol van ons, hulpverleners,
om de leden uit het netwerk actief
te blijven betrekken. Het vasthouden
van veranderingen, verbinding
en betrokkenheid van het
systeem, conflicten, afwijzing en
terugval in oude patronen, maar
ook afspraken niet nakomen,
vormen samen de grootste
bedreiging voor samenwerking.
‘Te lang hielden wij de stoel
voor familie of andere
belangrijke personen bezet.’
— ambulant hulpverlener
28

Samenwerken
Wanneer samenwerking met het
netwerk niet lukt heeft dit verschillende
oorzaken:
● patronen binnen families zijn
vaak complex, relaties zijn
verbroken of beschadigd;
● eigen pijn, traumatisering en
leven onder voortdurende
stress, maakt dat familieleden
huiverig zijn om structureel te
ondersteunen;
● onze jonge moeders zijn bang
voor afwijzing. Dit maakt het
vragen van hulp aan het netwerk
lastig;
● de collectieve wij-gerichte
systemen zijn aan het veranderen.
Waar eerder netwerken
eenvoudig van samenstelling
veranderden en men bijvoorbeeld
voor elkaars kinderen ging
zorgen, zien wij nu dat de
verantwoordelijkheid wordt
teruggelegd bij de jonge moeder
zelf. Met name oma’s hechten
meer waarde aan betaald werk
en tijd voor zichzelf;
● de financiële gevolgen voor
familieleden om een jonge
moeder bijvoorbeeld onderdak
te bieden zijn groot;
● de overgangsfase van jongere
naar volwassenheid komt met
meer autonomie en verantwoordelijkheid
voor de jonge moeders
en hun kind(eren). Dit is niet
voor iedere jonge moeder
vanzelfsprekend.
‘Wij maken een plan.
We betrekken de familie.
We hebben een andere
kijk op hulpverlening
gekregen. Samenwerken
zonder het netwerk?
Dat is nu ondenkbaar.’
— ambulant hulpverlener
29

Lessons learned?
Timing is alles
Sommige netwerken zijn heel
betrokken en willen graag intensief
meewerken. Anderen lukt dit
minder goed. Dan is tijdelijk
minder contact gewenst om tot
rust te komen en los van elkaar te
herstellen, om de relatie later weer
op te pakken. Wij passen onze rol
hierop aan en zijn ons bewust van
de stoel waar we op zitten en
geven hier bewust invulling aan.
Verantwoordelijkheid delen
We voorkomen dat we de verantwoordelijkheid
overnemen, zoals
we eerder deden. Wij blijven deze
rol delen met het netwerk, ook al is
de inzet van bijvoorbeeld familie
minimaal. Vaders niet betrekken
doen wij alleen als hij voor onveiligheid
zorgt. De familie van vader
blijven wij steeds actief uitnodigen.
Vragen stellen
We stellen veel meer vragen.
Bijvoorbeeld: wat heeft uw
dochter volgens u nodig? We
willen graag van uw kennis gebruik
maken om uw dochter zo goed
mogelijk te kunnen ondersteunen.
Wat kunt u als familieleden
betekenen? Wat doet u al in het
contact? Hoe kunnen wij hier een
aanvulling op zijn? Soms lijkt de
betrokkenheid minimaal, maar is
het voor dat moment het hoogst
haalbare, waardoor het wel heel
effectief is.
Tijdelijk gehechtheidsfiguur
Soms vervullen wij tijdelijk de rol
van een gehechtheidsfiguur, zodat
de jonge moeder kan herstellen.
Dit gaat altijd in overleg met het
familiesysteem en hierin wordt de
hulpverlener gecoacht en onder-
30

steund. Ondanks dat we geen
prominente rol (meer) willen
vervullen, hebben we de afgelopen
tijd wel geleerd dat de
beschikbaarheid die wij als
hulpverleners kunnen bieden wel
degelijk van onschatbare waarde
is in het werken met mensen die
enorm beschadigd zijn. Het
netwerk is helend, wij kunnen daar
ook tijdelijk onderdeel van zijn.
Alternatieven zoeken
Wanneer het onvoldoende lukt om
familieleden actief te betrekken
zoeken wij naar alternatieven.
Wat kan nog meer helend werken?
Wat bevordert het zoeken naar
verbinding met jezelf en de ander?
Hierover gaat het in deel 3.
‘Timing is alles.
Verwachtingen
moet je bijstellen.’
— ambulant hulpverlener
31

Deel 3
‘Je familie
kies je niet,
hoe krijg je toch
wat je nodig
hebt?’
33

Je familie kies je niet, hoe krijg je toch
wat je nodig hebt?
‘Sinds wij netwerkgericht werken is er
vrijwel geen cliënt meer geweest waarvan
we het netwerk niet hebben gesproken’
zegt financieel begeleider Gladys van
Klaveren. ‘Het netwerk benaderen, spreken
en betrekken bij de hulpverlening is
onderdeel van onze werkwijze.’
Wanneer het iHub team Jonge Ouders
ontdekt dat deze samen werking soms zeer
ingewikkeld is, bijvoor beeld omdat relaties
té complex, verbroken of beschadigd zijn,
zoeken zij naar alternatieven. Welke dat zijn
lees je in dit derde, laatste deel.
34

Begrijpen, verdragen
en verspreiden
Transcultureel
Als het onmogelijk lijkt de relaties
tussen de jonge ouder en het
netwerk door een directe samenwerking
te herstellen zet het
team diverse technieken in zoals
psycho-educatie, het ontschuldigen
van ouders en verbreding van
het netwerk. Begrip voor elkaar
neemt hierdoor toe waardoor
relaties soms alsnog herstellen.
metafoor van de onzichtbare
koffer: ‘Iedereen draagt een
onzichtbare koffer met zich mee,
gevuld met ideeën, overtuigingen
en verwachtingen over jezelf,
anderen en de wereld.’ Begrijpen
wat er in jouw koffer, en die van
de ander zit, ontschuldigt mensen.
Wat zijn jouw triggers? En wat heb
jij van anderen nodig om hiermee
om te gaan?
Begrip door psycho-educatie
Jezelf en anderen begrijpen
– waarom doe ik wat ik doe? –
is vaak de eerste stap richting
herstel. We noemen dit psychoeducatie.
Gedragswetenschapper
Sigrid Hekkema gebruikt vaak de
‘Door de inzet van het netwerk zien
en begrijpen we de omgeving van de
jonge ouders beter. Het afstemmen
van ondersteuning gaat hierdoor
makkelijker.’
— ambulant hulpverlener
35

Verdragen door te ontschuldigen
Accepteren dat je ouders, ondanks
dat ze deden wat ze konden, jou
niet konden geven wat je nodig
had, stoppen met verwijten maken
en excuses zoeken zijn belangrijke
stappen in het ontschuldigen van
ouders. Het team ervaart dat de
jonge ouders, door uitleg en
co-regulatie (zie ook deel 2), leren
deze pijn te verdragen. Sigrid zegt
hierover: ‘Je familie kies je niet.
Hoe blijf je in contact zonder
teveel beschadigd te raken?
Hoe krijg je toch wat je nodig
hebt? Dit komt steeds naar voren
in de gesprekken met de jonge
ouders.’ Kleine interventies maken
hierin een groot verschil merkt het
team: ‘Een jonge moeder schroefde
de bezoekjes aan haar moeder
terug van wekelijks naar maandelijks.
Ze voelt minder verplichting
en ze verdraagt teleurstellingen
– moeder biedt dochter niet wat
ze nodig heeft – veel beter’ zegt
een ambulant hulpverlener.
‘Een jonge moeder hield, door
trauma’s uit het verleden, haar
schoonfamilie op afstand.
Dankzij psycho-educatie,
voor moeder en grootouders,
herstelde het contact. Kleinkind,
opa en oma bouwen hierdoor
alsnog een band op.’
— ambulant hulpverlener
36

Het netwerk verbreden dankzij
eco-gram en geno-gram
Tijdens de training Beschermjassen
oefent het iHub team Jonge
Ouders met het maken van een
geno-gram. Deze methode brengt
familieleden in kaart, maar ook
patronen, intergenerationele
overdracht, rituelen en verlies. Het
team realiseert zich al snel dat het
netwerk van de jonge ouders
groter is dan familie alleen. Ook
kerkgenoten, leerkrachten en
buren zijn belangrijke steunfiguren.
Het team voegt daarom het
eco-gram, dat naast familie ook
inzicht geeft in de contacten
daarbuiten, als instrument toe.
Een eco-gram beoordeelt bovendien
de kwaliteit van de relaties.
Dit is, voordat het netwerk wordt
ingezet, belangrijk om te weten.
Een Taal Erbij als alternatief
Gezinsbegeleider Maaike Pals
werkt systeemgericht volgens de
methodiek Een Taal Erbij. Een
methodiek – handzaam en snel –
in te zetten als het netwerk afwezig
of te beschadigd is. Maaike: ‘Het
doorbreken van patronen, daar
doe je het voor.’ Gladys onderstreept
dit doel: ‘Die intergenerationele
overdracht van disfunctionele
patronen doorbreken door
de krachten in het netwerk te
vergroten, dat is zó belangrijk.’
‘Omringd worden door mensen
met wie je een warme band
hebt zorgt ervoor dat je soms
kantelt, maar nooit omvalt.’
— Gladys van Klaveren
37

Poppetjes
‘Mensen aan tafel vervangen door
poppetjes’, dat is het allergrootste
verschil tussen Een Taal Erbij en
het netwerkgericht werken zoals
iHub team Jonge Ouders dat doet’
zegt Maaike die in 2020 met de
methodiek begon. ‘Niet hoeven
wachten tot iedereen beschikbaar
is en geen onuitgesproken conflicten
tussen familieleden maakt dat
je deze methode snel kunt inzetten.’
Jezelf uitspreken over
familieleden – zonder dat deze
aanwezig zijn – maakt het bovendien
een veilige methode vertelt
Maaike: ‘Wat je zegt blijft binnenskamers,
op je woorden letten
hoeft niet.’
Kruisbestuiving
Maaike volgde, samen met het
team, de basistraining Beschermjassen.
Meer collega’s gaan haar
voorbeeld volgen. Collega’s uit het
iHub team Jonge Ouders volgden
op hun beurt de basistraining Een
Taal Erbij. In een werkplaats
oefenen Maaike en de collega’s
met voorbeelden uit de praktijk.
Maaike: ‘Onze wens is om in alle
teams, voor zover mogelijk, zowel
het netwerkgericht werken als Een
Taal Erbij aan te bieden. Zo ontstaat
er een kruisbestuiving.’
Beweging
De methodiek start met het
uitzoeken van de poppetjes.
Maaike: ‘Stel, je geeft een presentatie
over je leven, wie is daar dan
bij? Die vraag, daar begin ik de
sessies vaak mee.’ Na het uitzoeken
krijgen alle poppetjes een
plekje: wie staat dichtbij? Wie is
afwezig? Maaike: ‘Staan de
poppetjes goed? Wat zou je
anders willen? Dat is mijn vervolgvraag.’
Na de sessie(s) gaan de
jonge ouders in gesprek met het
netwerk. Maaike: ‘Dat is de grote
uitdaging. Die brug, van droogoefenen
naar écht in gesprek
gaan, dat moeten zij zelf doen.’
38

39

Netwerkgericht werken
in de toekomst
De werkwijze van het iHub team
Jonge Ouders begint langzaamaan
volwassen te worden. De blik
van het team richt zich de komende
tijd meer naar buiten. Het netwerkgericht
samenwerken met
andere teams en externen wordt
belangrijker. Welke doelen heeft
het team nog meer voor de
toekomst?
Het netwerk koppelen aan doelen
Aanschuiven aan tafel en uitspreken
te willen helpen betekent niet
automatisch dat deze hulp op
gang komt, merkt het team. Door
mensen uit het netwerk te koppelen
aan een doel, hoopt het team
het netwerk ‘aangehaakt’ te
houden. Gladys: ‘Wanneer mensen
zich ‘eigenaar’ voelen van een doel
spannen zij zich meer in om het
doel, samen met de jonge ouder,
te bereiken. Dat is althans onze
verwachting. Het maakt het voor
ons ook makkelijker om tussentijds
contact op te nemen en te vragen
naar de voortgang. Meedoen is op
deze manier minder vrijblijvend.
Bovendien helpt het bespreken van
succesmomenten het netwerk om
aangehaakt te blijven.’
Intern uitbreiden
Het team ziet graag dat meer
teams binnen iHub netwerkgericht
gaan werken. Gladys: ‘Onlangs
kreeg ik een telefoontje. Een jonge
moeder, door ons overgedragen,
maakte er een potje van. Of wij
een oplossing wisten? Haar nieuwe
hulpverleners bleken geen contact
te hebben met haar oom, terwijl
hij altijd een goede invloed op
haar had. Dit was aan hen overgedragen.
Het is zo jammer als
de contacten, door ons aangehaald,
weer verwateren.’
Een overdrachtsgesprek, met alle
betrokkenen, is dus zeer belangrijk.
40

Extern uitbreiden
‘Oh nee, dat gaan wij onszelf niet
op de hals halen’, dat zeggen
externen soms als wij opperen om
contact te leggen met het netwerk’
zegt Sigrid. ‘Wij zien diezelfde
terughoudendheid en aarzeling,
net zoals wij dat destijds ook
hadden.’ Het blijven uitdragen van
positieve ervaringen helpt externen
hopelijk over de streep.
Gladys: ‘Samenwerken met het
netwerk heeft zoveel voordelen.
Voor de jonge ouders, maar ook
voor onszelf. Cliënten vragen hun
netwerk vaker om hulp, we schalen
veel minder vaak op naar intensievere
zorg en overdragen omdat je
op vakantie gaat kan soms ook in
het netwerk. De ouders lossen
meer problemen met hun eigen
netwerk op.’ Het team vergelijkt
het netwerkgericht werken vaak
met het leggen van een fundament.
‘De versterkte banden zijn
als een warme beschermjas.
De jonge ouders weten: er zijn
mensen die er altijd voor mij zijn.’
Sigrid: ‘Een onafhankelijke jonge
ouder, die verder kan zonder jouw
hulp, maar mét het netwerk, dat is
waar je het voor doet.’
‘Na een netwerkgesprek besloot
moeder niet bij ons, maar bij haar
familie te gaan wonen. Voorheen
zeiden wij dan: “Dat is onverstandig.”
Nu steunen wij haar in die keuze.’
— ambulant hulpverlener
41

Colofon
Dit drieluik is tot stand gekomen met
medewerking van:
• iHub team Jonge Ouders
• Sigrid Hekkema
• Gladys van Klaveren
• Yvette Martha
• Patty Zoet (redacteur)
• Susanne Engelen (eindredacteur)
• Mieke de Haan (illustrator)
In de tekst wordt gebruik gemaakt van
informatie die afkomstig is uit de
navolgende boeken:
• Kitlyn Tjin A Djie & Irene Zwaan,
maart 2013, ‘Beschermjassen,
transculturele hulp aan families’.
• Jos Truyens & Suzanne de Ruig, 2019,
‘JIM: Ik & de Ander. Interactioneel denken
en werken in sociale systemen’.
Note: De handvatten die ons vanuit de training
Beschermjassen zijn aangereikt, hebben we op
een geheel eigen wijze binnen onze hulp aan
jonge ouders vertaald en gëïmplementeerd.
42

| Regio Amsterdam e.o.
Wilt u meer informatie?
Bel ons gerust!
iHub familiezorg Amsterdam Noord
Rode Kruisstraat 32
1025 KN Amsterdam
Gladys van Klaveren
financieel begeleider
gladys.vanklaveren@ihub.nl
Sigrid Hekkema
gedragswetenschapper
s.hekkema@wender.nl
Yvette Martha
manager
yvette.martha@ihub.nl
Of neem direct contact op met ons aanmeldteam:
aanmelden.amsterdameo@ihub.nl
020 555 83 00
(bereikbaar op werkdagen tussen 9.00 en 13.00 uur)
www.ihub.nl/aanbod/jonge-ouders
maart 2025