inkijk

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 9 / 2025 / € 7,99
Ozempic en co
Waarom afslankprikken
het obesitasprobleem
niet gaan oplossen
006
De vele trucjes
van historische
spionnen
Eigen
Vreemde vogel
Deze vliegende
dino herschreef
de geschiedenis
grondstoffen
eerst
… maar wie wil
een mijn in de
achtertuin?

SHOT
2 9/2025

ESA
Ruimtelijk inzicht
n tropische regenwouden ligt veel
I
koolstof opgeslagen, maar hoeveel
precies is onbekend. Satelliet Biomass
moet daar verandering in brengen, zo
schreven we in de vorige KIJK. En onlangs
onthulde de ESA de eerste door Biomass
geschoten beelden, waaronder dit
schilder achtig plaatje van een gebied in
Bolivia. Hier worden grote stukken bos
opgeofferd voor de landbouw en Biomass
berekent hoeveel CO₂ daarbij vrijkomt. Op
de foto zie je regenwouden (groen),
draslanden (rood) en graslanden (blauwpaars),
maar de kronkelende rivier Beni
steelt de show. De satelliet was tijdens
deze opnames nog in de kalibratiefase,
dus de ESA kan de beelden niet gebruiken
voor wetenschappelijke doeleinden. Maar
wij gelukkig wel voor deze rubriek.
Tekst: Tim Tomassen
9/2025 3

INHOUD
22
48
6 NIEUWSGIERIG
KIJK KORT Wetenschappers
reconstrueren kanotocht van
dertigduizend jaar geleden,
ontdekken ‘laadperron’ in
onze cellen, creëren zes uur
lange zonsverduistering, en
meer wetenschapsnieuws.
12 MIJNKOORTS
Om de klimaatdoelen te
behalen, heeft Europa meer
grondstoffen zoals lithium
en neodymium nodig. En het
liefst produceert de EU die in
eigen huis. Maar hoe?
20 VROEG OF LAAT
FAR OUT De kosmische
achtergrondstraling zou vlak
na de oerknal zijn ontstaan.
Of ontstond op zijn minst een
deel van deze straling miljoenen
jaar later, zoals deze
astrofysici denken?
22 AFVALRACE
Na het succes van Ozempic
als afslankmiddel zien andere
bedrijven hun kans schoon
om vergelijkbare prikken
op de markt te brengen. De
concurrentiestrijd is losgebarsten.
28 BRIEFGEHEIM
INTERVIEW Engelse spionnen
waren in de zestiende en
zeventiende eeuw opvallend
creatief bij het versturen
van boodschappen. Nadine
Akker man weet er alles van.
34 UITSCHIETERS
BEELDVERHAAL Niet alleen
runderen, geiten en neushoorns
hebben hoorns. Deze
zes dieren hebben óók iets
eigenaardigs op of uit hun
kop groeien.
40 IN EEN FLITS
IN 5 MINUTEN Door klimaatverandering
krijgen we er
steeds vaker mee te maken:
onweersbuien. Op twee pagina’s
alles wat je moet weten
over dit fenomeen.
42
68
4 9/2025

62
42 RUIMTEGEBREK
Satellieten, raketten en ander
ruimtepuin vliegen elkaar
om de oren. Hoe kunnen we
ervoor zorgen dat het buitenaardse
veilig en vrij toegankelijk
blijft voor iedereen?
48 BIOBOTS
Bij het woord ‘robots’ dachten
we lange tijd aan mechanische,
bliepende ventjes. Maar
steeds vaker worden ze uitgerust
met biologische onderdelen
om ze aan te sturen.
54 BEELDTAAL
Er worden op aarde meer
dan zevenduizend talen gesproken.
Hoe verschillen die
van elkaar? En beïnvloedt je
taal de manier waarop je de
wereld ziet?
60 OPFRISSER
TECH-TOYS Dringt bij het
openen van de koelkast een
nare geur je neus binnen? De
Shelfi Lite rekent hiermee af
én houdt voedsel langer lekker.
En meer gadgets in deze
rubriek.
62 MEGAKLUS
WERELDPROJECTEN Het
Panamakanaal heeft ‘s werelds
grootste sluizen en
hoogste stuwdam. Maar het
was óók het grootste hoofdpijndossiers
voor een hele
generatie aan ingenieurs.
68 OERVOGEL
De overblijfselen van Archaeopteryx
vormden een van de
eerste bewijzen dat moderne
vogels afstammen van de
dino’s. En we komen steeds
meer te weten over dit dier.
74 SPROOKJE?
KIJK ANTWOORDT Dertig
jaar geleden kwam de Disneyfilm
Pocahontas uit. Wat
was haar echte verhaal?
En meer prangende vragen
beantwoord.
79 ZWARTE BLADZIJDE
COLUMN Zorgde een zonsverduistering
voor de genadeloze
aardbeving die zich op 28
maart van dit jaar in Myanmar
voltrok? Waarschijnlijk niet,
zegt Ronald Veldhuizen.
34
BEELD COVER: MATTHEW DE LIVERA/UNSPLASH, GETTY IMAGES, BEWERKING: BERT VAN DEN BROEK/IDETIF, ISTOCK/GETTY IMAGES, CHATGPT, MICHAEL ROTMAN/GETTY IMAGES
BEELD INHOUD: IULIIA BURMISTROVA/GETTY IMAGES, HU XIAOFEI/VCG/GETTY IMAGES, EMILY WILLOUGHBY/CC BY-SA 4.0, GONZALO AZUMENDI/GETTY IMAGES, PAUL SAROSTA/GETTY IMAGES
EDITORIAL
VREEBURG
Slankmaakspuiten
raditioneel sluit het wetenschappelijke
T
tijdschrift Science het jaar af door de
Breakthrough of the Year te kiezen. In
2023 kwam de nieuwste generatie
afslankmiddelen als winnaar uit de
bus. Of preciezer: prikken zoals Ozempic
en Wegovy die het darmhormoon GLP-1 nabootsen
en daarmee de eetlust remmen.
Het is op zich geen verrassing dat deze middelen de titel
hebben gepakt. De noodzaak een oplossing te vinden
voor ernstig overgewicht wordt almaar groter en groter.
Meer dan een miljard volwassenen wereldwijd lijdt aan
obesitas; dat komt neer op ruwweg een op de acht mensen.
Dat is een verdubbeling ten opzichte van dertig jaar
ervoor.
En deze stijging zien we ook in Nederland. In de afgelopen
veertig jaar is het percentage van de volwassen
bevolking dat kampt met obesitas ruim verdrievoudigd:
van 5 procent naar 16 procent. Ook het aantal kinderen
dat lijdt aan ernstig overgewicht stijgt wereldwijd.
Na het succes van Ozempic (eigenlijk bedoeld voor
diabetespatiënten) en Wegovy focussen steeds meer
farmaceutische bedrijven zich op het ontwikkelen van
soortgelijke – en natuurlijk het liefst nóg betere – slankmaakspuiten.
Voedingsdeskundige Judith Neimeijer
schreef voor ons een helder artikel (vanaf pagina 22)
over deze race.
Ondertussen komt het Voedingscentrum, het onafhankelijke
expertisecentrum voor voedsel, met een waarschuwing.
Directeur Petra Verhoef stelt dat het goed is
dat deze medicijnen bestaan, maar dat ze ongeschikt
zijn als brede oplossing voor overgewicht. “Het gevaar
is dat mensen overgewicht krijgen met het idee dat er
toch wel een middel voor is.” Met andere woorden: ze
grijpen gemakkelijk naar de prikken, terwijl leefstijlverandering
uitblijft. Uit cijfers van het Nationaal Vergiftigingen
Informatie Centrum (NVIC) blijkt verder dat het
aantal mensen met vergiftigings verschijnselen door
verkeerd gebruik van de afslankmedicijnen sterk toeneemt.
Kortom: hoe groter het succes van de afslankprikken,
hoe urgenter ook de vraag hoe we verantwoord met
deze middelen kunnen omgaan.
NAOMI VREEBURG is chef van KIJK.
Reageren op deze column en de nieuwe KIJK?
Schrijf naar info@kijkmagazine.nl.
9/2025 5

KORT
BABYFOTO
Astronomen zien
geboorte van nieuw
planetenstelsel
FILMPJE
Deze mensachtige
robot kan vliegen –
met een jetpack
VERSCHUIVING
Dammen hebben
de polen op aarde
verplaatst
VS verbreekt record met draadloze
overdracht van elektriciteit
YOUSUKE KAIFU/THE UNIVERSITY OF TOKYO
Tocht met kano uit
steentijd nagebootst
Wetenschappers en ervaren zeevaarders
sloegen de handen ineen om een migratie per
kano van tienduizenden jaren geleden te
reconstrueren.
Hoe migreerden mensen 30.000 jaar geleden
van Taiwan via de Kuroshio-zeestroom naar de
Riukiu-eilanden, zonder kaarten, metalen gereedschappen
of moderne boten? Je hebt het
je waarschijnlijk nog nooit afgevraagd, maar
antropoloog Yousuke Kaifu van de Tokio-universiteit
wel. En dus organiseerde hij een expeditie
om het antwoord te vinden.
Dat was nog moeilijker dan je misschien zou
denken. Er zijn maar weinig aanwijzingen
gevonden over de boottechnologie van toen,
waarschijnlijk doordat de vaartuigen van organisch
materiaal waren gemaakt – dat vergaat
snel. Voor hun tocht testten Kaifu en collega’s
daarom eerst een paar ontwerpen. Die maakten
ze met kopieën van gereedschappen uit de
steentijd. Een 7,5 meter lange kano van een
Japanse cederboom doorstond alle tests.
In juli 2019 begonnen vijf ervaren peddelaars
aan hun 225 kilometer lange tocht met de
kano. Al snel kregen ze te maken met onrustig
water, en later ook met vermoeidheid en lichamelijk
ongemak. Zonder gps vertrouwde het
team op de zon, sterren en andere natuurlijke
aanwijzingen om hun koers te bepalen. Na
45 uur bereikten ze uiteindelijk het dichtstbijzijnde
eiland van de Riukiu-groep.
Hoewel de kano de beste optie was van alle
boottypes die het team had overwogen, was hij
verre van perfect; de peddelaars moesten
steeds binnenkomend water uit het vaartuig
scheppen. Deze reconstructie maakt dan ook
duidelijk hoe vaardig de oorspronkelijke botenbouwers
en zeevaarders moeten zijn geweest
om de reis tot een goed einde te brengen. NV
Bronnen: Science Advances, Scientific American
Deze nieuwe ontvanger
zet laserstralen om in
bruikbare elektriciteit.
DARPA heeft via een laserstraal een
vermogen van 800 watt verstuurd naar
een ontvanger op ruim 8 kilometer
afstand: een record.
Tijdens militaire operaties is een stabiele
en betrouwbare energiebron van
levensbelang. Maar het gebrek aan
elektriciteitskabels en pijpleidingen op
slagvelden maakt dit lastig. DARPA, het
onderzoeksinstituut van het Amerikaanse
ministerie van Defensie, heeft
daarom zijn hoop gevestigd op het
draadloos versturen van elektriciteit.
En onlangs vestigde het daar een nieuw
record in. Tijdens tests op de White
Sands Missile Range in de staat New
Mexico wisten de onderzoekers
30 seconden lang een vermogen van
meer dan 800 watt over een afstand
van 8,6 kilometer te verplaatsen.
Het draadloos transporteren van elektriciteit
is in de basis vrij eenvoudig.
Met elektriciteit wordt een infraroodlaserstraal
opgewekt en die wordt
vanaf grote afstand op een ontvanger
gericht. Fotovoltaïsche cellen (zonnecellen)
in die ontvanger zetten het
laserlicht weer om in bruikbare elektriciteit.
Het record van DARPA werd mogelijk
gemaakt door aanpassingen aan de
ontvanger. Die had een compactere
opening waar de laser in moest schijnen.
Dat zorgde ervoor dat er maar heel
weinig licht kon ontsnappen nadat het
de opening binnenkwam.
Voor de tests stonden de verzender en
ontvanger op de grond; de laser scheen
direct van de een naar de ander. Dat
was mogelijk doordat er op het testterrein
geen gebouwen of bergen waren
die de straal blokkeerden. Dat is in de
praktijk bijna nooit het geval. In de
toekomst moet de laserstraal dan ook
eerst hoog in de lucht worden gericht,
op een drone of andere vliegmachine
met een ontvanger die het laserlicht
omzet in elektriciteit. Die produceert
vervolgens een nieuwe laserstraal en
stuurt die naar een ontvanger op de
grond. TT
Bronnen: DARPA, New Atlas
DARPA
6 9/2025

Tekst: Naomi Vreeburg, Tim Tomassen
BIJENSPION
Het klinkt als sciencefiction, maar onderzoekers
werken al langere tijd aan
cyborgkakkerlakken en -kevers voor
onder meer militaire verkenning.
Daarbij geldt: hoe kleiner de beestjes,
hoe beter. Chinese wetenschappers
hebben daarom nu een minuscule
controller van 74 milligram ontwikkeld
– lichter dan een nectardruppel.
Die bevestigen ze op de rug van een
werksterbij en is met drie naaldjes
verbonden met haar brein. Via elektronische
signalen sturen de onderzoekers
de bij vervolgens naar
plaatsen waar ze haar hebben willen.
In 90 procent van de gevallen volgt de
cyborg-bij de instructies keurig op.
Dat is waarschijnlijk meer dan James
Bond.
Zoogdieren op grote hoogte
ruiken slechter
Biologen hebben ontdekt dat dieren hoog in
de bergen, zoals berggeiten en lama’s,
minder goed kunnen ruiken dan dieren op
zeeniveau.
Geuren verplaatsen zich anders op grote
hoogte, waar de lucht ijl en koud is. Dat verklaart
deels waarom de lucht in de bergen
schoner ruikt en waarom voedsel in vliegtuigen
minder sterk ruikt dan een maaltijd op de
grond. Wetenschappers hebben nu ontdekt
dat dieren die hoog in de bergen leven dan
ook minder op hun reukzin vertrouwen. Die
blijkt namelijk minder ontwikkeld dan bij
beesten op zeeniveau.
De biologen zochten in een grote database
met genetische informatie naar verschillen
tussen dieren op andere hoogtes. Het viel
hen op dat bergdieren minder genen hadden
die de bouwinstructies bevatten voor reukreceptoren.
Toen ze verder de data indoken,
zagen ze dat zoogdieren die op meer dan
1000 meter boven zeeniveau leven gemid-
deld 23 procent minder reukgenen hebben
dan verwante dieren op lagere hoogtes. Een
schedelanalyse liet vervolgens zien dat deze
zoogdieren gemiddeld ook een 18 procent
kleinere reukkolf hadden; het hersendeel dat
verantwoordelijk is voor geurperceptie.
En hoe zit dat bij mensen? De onderzoekers
keken naar genetische variaties tussen Tibetanen
– die soms zelfs op hoogtes van 4500
meter leven – en Han-Chinezen in veel lager
gelegen gebieden. Ze vonden geen significante
verschillen.
Daar bedachten de onderzoekers meerdere
verklaringen voor. De Tibetanen krijgen soms
kinderen met andere etnische groepen.
Mogelijk is die influx van genen genoeg om te
voorkomen dat de reukgenen afnemen.
Bovendien hebben mensen sowieso al een
veel slechtere reukzin dan andere dieren.
Misschien zorgt het leven op grote hoogte
daarom niet voor een nog verdere daling. TT
Bronnen: Current Biology, Science
NIKPAL/GETTY IMAGES
BLOEDVERWANTEN?
De bloedgroepen A, B, AB en O kennen
we wel. Maar er zijn nog veel
meer andere, zeldzamere types. 47
officiële bloedgroepen waren al bekend,
onlangs kwam daar een nieuwe
bij, melden wetenschappers in
Science. Artsen ontdekten deze bij
een patiënte uit het Franse Guadeloupe,
toen tijdens routinetests voor een
operatie bleek dat geen van de bekende
bloedgroepen met haar bloed
matchte. Een mutatie in het PIGZ-gen,
dat regelt hoe eiwitten zich aan
bloed cellen vasthechten, maakt haar
bloedgroep uiterst bijzonder. Nadeel:
de vrouw kan geen bloed van anderen
ontvangen. Daarom zoeken wetenschappers
nu naar andere mensen
met dezelfde bloedgroep.
SCRUBSESSIES
Een dure crème hier, een peeling daar.
Mensen doen er van alles aan om hun
huid te laten stralen. Maar ook orka’s
verzorgen hun huid goed, zo schrijven
onderzoekers in Current Biology. Ze
toonden dit aan bij een unieke populatie
in de Salish Sea, een randzee tussen
Brits-Columbia en Washington.
Met drones legden ze vast hoe de orka’s
de uiteinden van zeewierstengels
afbraken en die met hun snuit tegen
een soortgenoot aan duwden. De
twee lieten het zeewier vervolgens
tussen hun lichamen rollen. Deze
manier van grooming vond bijna
dagelijks plaats, vooral bij de dieren
met veel dode huidcellen.
9/2025 7

Eigen
grondstoffen
eerst
De Europese honger naar kritieke grondstoffen is nog lang
niet gestild. Van tientallen stoffen hebben we te weinig.
Die importeren we, maar dat kan in de nabije toekomst
problemen opleveren. Onze drang naar onafhankelijkheid
wakkert de discussie aan: moeten er mijnen bij?
Tekst: Bas Buise
m in 2050 klimaatneutraal
te zijn, heeft Europa
O
enorme hoeveelheden
metalen en mineralen
nodig voor zonnepanelen,
windturbines en elektrische
auto’s. En waar kopen we al deze
apparatuur nu vooral? Juist, in China. Dit
land haalt 60 procent van de zeldzame
aardmetalen voor de wereldmarkt uit eigen
grond.
China levert voor een betaalbare prijs wat
we nodig hebben, maar dat heeft een keerzijde:
een grote afhankelijkheid. En die kan
tegen ons werken. Dat gebeurde bijvoorbeeld
al toen de onderlinge handel tijdens
de coronacrisis haperde. Bij geopolitieke
spanningen zou die kwetsbaarheid ons
opnieuw parten kunnen spelen. China
heeft in 2010 de export van zeldzame aardmetalen
naar Japan al eens geblokkeerd bij
een ruzie over bij welk land enkele onbewoonde
eilanden horen.
Een breed gehoorde oproep in Europa luidt
dan ook dat ‘we’ zelfstandiger moeten
worden bij het verkrijgen van kritieke
grondstoffen. Maar hoe gaan we dat doen?
Aardmannetjes
De EU heeft vorig jaar de Verordening
kritieke grondstoffen in het leven geroepen.
Die moet voor 2030 vier dingen voor
elkaar krijgen: van alle kritieke grondstoffen
moet Europa minimaal 10 procent zelf
mijnen. Daarnaast wil Brussel dat de lidstaten
40 procent van de grondstoffen zelf
zuiveren (raffneren) tot bruikbare materialen,
moet 15 procent van de zeldzame
elementen uit recycling worden gewonnen,
en mag niet meer dan 65 procent van de
jaarlijkse vraag naar een stof uit één land
buiten de EU komen.
9/2025 13

JOSE LUCAS/IMAGESELECT/ALAMY
Spanje haalt strontium uit dit soort
open mijnen. Dit kritieke metaal zit
‘verpakt’ in het mineraal celestien. Het
wordt gebruikt in magneten en om
vuurwerk een rode kleur te geven.
De verordening bevat een lijst van voo r-
namelijk metalen, zoals lithium, kobalt,
neodymium en wolfraam – stuk voor stuk
elementen die essentieel zijn voor de energietransitie.
Echt zeldzaam zijn ze niet; je
vindt ze overal ter wereld, ook in Europa.
Maar daar vind je ze veel minder vaak in
concentraties die het mogelijk maken om
GESTEENTE GESCAND
ze voor een betaalbare prijs te kunnen
winnen.
Toch heeft Europa zeker ook plekken waar
kritieke grondstoffen in bruikbare concentraties
in de grond zitten. Er zijn al verschillende
mijnen voor. Zo wint Spanje
relatief veel strontium; ongeveer een derde
van de aanvoer wereldwijd. Magneetbouwers
gebruiken dit metaal voor magneten
in elektromotoren. Verder liggen er
binnen de EU mijnen voor cruciale elementen
als koper, nikkel en wolfraam. Maar het
grootste deel ervan importeren we uit
landen buiten de EU.
Zodra er licht op een steen valt, kun je met een sensor bepalen welke
mineralen erin zitten; dat is het idee van het onderzoek van Arjan
Dijkstra, universitair docent in aardse materialen aan de TU Twente.
De sensor kijkt welk deel van het licht de steen opneemt; dat
verschilt per mineraal. Vaak bepaal je zo indirect of een element
aanwezig is. Het mineraal aluminiet (zie foto) is bijvoorbeeld goed
op deze manier op te sporen en duidt vaak op de aanwezigheid van
het element goud, legt Dijkstra uit. De zeldzame aardmetalen die hij
onderzoekt, zijn met een goed afgestelde sensor wel direct detecteerbaar.
Dijkstra maakt proefopstellingen om de sensors mee te
testen. Uiteindelijk moeten ze in drones, vliegtuigen of satellieten
worden geplaatst, zodat Dijkstra aan de hand van luchtfoto’s en
satellietbeelden mineralen in echt gesteente kan vinden.
Het aantal mijnen binnen de EU mag wat
de Europese Commissie betreft dus groeien.
Bijvoorbeeld voor kobalt, dat in oplaadbare
batterijen zit. Op dit moment komt het
overgrote deel van dit metaal uit Congo,
waar niet alleen veel conflicten rond de
mijnbouw zijn, maar waar ook kinderarbeid
wordt ingezet. In Scandinavië en
Griekenland is kobalt ook in mijnbare
hoeveelheden te vinden. In lage concentraties
zit het bovendien in mijnafval van
oude Duitse zilvergroeven. Mensen dachten
vroeger dat dit metaal door zogenoemde
kobolden tussen het zilvererts werd
DAVE DYET
14 9/2025

We
prikken
IULIIA BURMISTROVA/GETTY IMAGES
door
22 9/2025

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Vijf jaar na de doorbraak van
Ozempic staat de volgende
generatie afslankmedicijnen
klaar voor lancering. Wat
kunnen we verwachten van
AZD5004, CagriSema en
andere ‘superprikken’?
Tekst: Judith Neimeijer
besitas is wereldwijd
O
uitgegroeid tot een van de
grootste gezondheidsproblemen
van deze tijd.
Terwijl leefstijladviezen
en dieetboeken elkaar
opvolgen, blijft het aantal mensen met
overgewicht gestaag stijgen. Volgens het
CBS had in 2024 zo’n 16 procent van de
volwassen Nederlanders obesitas, oftewel
ernstig overgewicht. Dat is ruim drie keer
zoveel als begin jaren tachtig, toen dat nog
5 procent was. De medische wereld zoekt
dan ook naarstig naar een oplossing, en
kwam vijf jaar geleden met een bron van
hoop: Ozempic.
Wat begon als medicijn tegen diabetes
groeide uit tot hét afslankmiddel van de
eenentwintigste eeuw. Maar, zo wist men
toen al: het was slechts een kwestie van
tijd voordat fabrikanten met iets nieuws
zouden komen. En dat moment is nu aangebroken.
Farmaceutische reuzen als Novo
Nordisk en Eli Lilly hopen in 2026 in Amerika
goedkeuring te krijgen voor hun
nieuwste afslank­injecties, die voor nog
meer gewichtsafname zouden zorgen. En
zo zijn er ook andere ‘slankmakende spuiten’
in de maak.
Verslavende eetlustremmer
De zoektocht naar effectieve afslankmiddelen
is al decennialang aan de gang, en
met wisselend succes. Aan het begin van
de twintigste eeuw waren bijvoorbeeld
capsules met ‘gezuiverde lintwormen’ een
9/2025 23

Stieren, schapen, geiten, antilopen,
neushoorns: de hoorns van deze
zoogdieren hebben we wel vaker gezien.
Maar er zijn nog veel meer beesten met
hoornachtige structuren op hun kop.
Een selectie van zes.
Tekst: Naomi Vreeburg
DAVID A. NORTHCOTT/GETTY IMAGES
34 9/2025

Groene gladiatoren
Vanwege hun felgroene kleur en opvallende hoorns zijn mannelijke
Oost-Afrikaanse driehoornkameleons vaak het slachtoffer
van illegale handel. Van nature komt de soort voor in de
hooglanden van Kenia en Tanzania, maar hij heeft zich ook
gevestigd op Hawaï nadat in 1972 tientallen exemplaren ontsnapten
uit de tuin van de eigenaar van een dierenwinkel. De
mannetjes gebruiken hun hoorns om rivalen die op hun stekkie
uit zijn uit de boom te duwen. Vrouwtjes missen de uitsteeksels,
maar hebben wel een andere bijzondere eigenschap: ze
zijn ovovivipaar. In tegenstelling tot de meeste reptielen komen
de eitjes in hun lichaam uit, waarna de jongen als kleine,
maar volledig gevormde kameleons ter wereld komen.
9/2025 35

WERELD-
PROJECTEN
We stampen wat uit de grond: steden,
wegen, havens, wolkenkrabbers,
vliegvelden… Maar soms maken
mensenhanden iets dat je als een
soort modern wereldwonder kunt
beschouwen. In deze aflevering
van de serie Wereldprojecten: het
Panamakanaal, hoofdpijndossier van
ingenieurs en planners.
Tekst: Mark van den Tempel
GONZALO AZUMENDI/GETTY IMAGES
62 9/2025

Van
oceaan
tot
oceaan
9/2025 63

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Dit Archaeopteryx-fossiel in
het Natuurhistorisch
Museum van Berlijn werd in
1874 of 1875 gevonden door
een Duitse boer. Het is een
van de meest complete
fossielen; zelfs de afdrukken
van de veren zijn goed
bewaard gebleven.
EMILY WILLOUGHBY/CC BY-SA 4.0
68 9/2025

Oervogel
ontleed
Ruim 160 jaar geleden ontdekten
paleontologen een fossiel met zowel
kenmerken van een vogel als van een
dinosauriër. Archaeopteryx, zoals
het dier werd genoemd, vormde
een van de eerste bewijzen dat de
moderne vogels afstammen van de
dinosauriërs. En we leren steeds
meer over deze vogelvoorvader.
Tekst: Tim Tomassen
9/2025 69

SPOT
Ook een goede Google Earth-locatie voor op deze pagina’s? Stuur dan een mailtje
met de coördinaten en een korte omschrijving naar info@kijkmagazine.nl
AGEN XXXXXXXXXXXX
82 9/2025

34 23 34 N
132 27 09 O
p 6 augustus 1945 om 8.14 uur was
O
er nog niets aan de hand in deze
stad. Een minuut later was alles anders:
toen lieten de Amerikanen Little Boy
vallen boven Hiroshima. Drie dagen later
volgde een tweede atoombom, op
Nagasaki. Deze aanvallen speelden een
grote rol bij de Japanse overgave op
15 augustus 1945, tachtig jaar geleden.
Little Boy verwoestte zo’n 70 procent van
Hiroshima. Van de circa 255.000 inwoners
stierven er ongeveer 140.000 direct
of indirect door de bom. Maar Hiroshima
toonde veerkracht: in 1955 lag het inwonertal
alweer op dat van voor WO II,
tegenwoordig leven er zo’n 1,2 miljoen
mensen. Die werken onder meer in de
omvangrijke auto- en scheepsbouwindustrie
– en in het ‘vredestoerisme’.
Onder meer het Hiroshima Peace Memorial
Museum, in het parkgebied links op
de foto, trekt jaarlijks 2 miljoen
WO II-nieuwsgierigen. Het ligt vrijwel
onder het hypocentrum, de plek waarboven
Little Boy ontplofte.
Tekst: Berry Overvelde
9/2025 83

ONTDEK DE
FASCINERENDE WERELD
VAN KIJK
Verken diepgaande thema’s, baanbrekende wetenschap en spannende
verhalen in onze exclusieve speciale edities van KIJK. Elk nummer biedt
unieke inzichten en verrassende ontdekkingen die je nergens anders vindt.
Een must-have voor nieuwsgierige geesten!
BESTEL JOUW FAVORIET OP KIJKMAGAZINE.NL/SPECIALS