COLLECT Nederland November 2025

collect

€ 8,95 / NOVEMBER 2025 / N° 8

Obsessed! Jewelry

Juweelkunst van nu

Jan van der Vaart

‘Aardewerk is paardewerk’

Turner & Constable

Romantisch duel

Decemberveiling

Kunst & Antiek, Zilver en Juwelen

15 & 16 december - vanaf 18:30 uur

Struikhei 37A, Sprundel of live online

Wij bieden tijdens deze veiling onder meer een collectie

hoogwaardige juwelen aan, afkomstig uit een gefailleerde boedel.

Bezichtiging sieraden op afspraak.

085 - 070 348 1 | Ma -Vr 10.00 tot 16.00 uur

info@medusa-auctioneers.nl

www.medusa-auctioneers.nl

www.venduehuis.com

OLD MASTERS,

NINETEENTH CENTURY

& EARLY MODERN ART

Jacob Maris (1837-1899), Italiaanse schone, mijmerend bij vlinders, Gesigneerd ‘J Maris fc’

(linksonder), Olieverf op paneel, 32,5x20,5 cm, richtprijs €30.000 - €50.000

VEILINGEN:

18 & 19 NOVEMBER

KIJKDAGEN:

13 T/M 16 NOVEMBER

10:00 – 17:00 UUR

Egon Schiele, Gekromde rug, 1917, Gouache en zwart krijt op papier, 29,5 x 45 cm, € 1.800.000 – 2.500.000, veiling 18 novembre 2025

Moderne kunst

Hedendaagse kunst

Prenten en edities

Juwelen, horloges

Prestige veilingen

in Wenen

18 nov. – 3 dec.

Bruxelles, Honorine d’Ursel

+32-2-514 00 34

honorine.dursel@dorotheum.be

dorotheum.com

COLLECT

N°8 – 30e Jaargang

Edito

Hoofdredacteur

Els Bracke

Redactie

Christophe Dosogne

Trice Hofkens

Lay-out

Renaldo Candreva

Ellis De Vuyst

Eindredactie

Annemiek van Grondel

Kunstmarkt in beweging:

verzamelen tussen tijd en emotie.

Redactiesecretariaat

tel. +32 (0)468 51 15 39

collect@ips.be

Verantwoordelijke uitgever

Patrick Snoeck

Begijnhoflaan 464G/Gent

Medewerkers aan dit nummer

Gilles Bechet

Mariska Doesburg

Elien Haentjens

Ben Herremans

Erik en Petra Hesmerg

Anne Hustache

Gianni Orsini

Robert-Jan van Ravensteijn

Belinda Visser

Christine Vuegen

Anton Vos

Koos de Wilt

Website

www.collectkaj.nl

Adverteren in COLLECT

Joris van Glabbeek

tel. +32 (0)12 26 37 11

collect.net@ips.be

Abonnementen

negen nummers:

Nederland: € 47

België: € 47

Europa: € 90

Opgave en vragen over

abonnementen

Abonnementenland

Postbus 20

1910 AA Uitgeest

Tel. 0251-257924

klantenservice@aboland.nl

€ 0,10 per minuut

www.bladenbox.nl voor

abonneren of www.aboland.nl

voor adreswijzigingen

en opzeggingen.

Cover

Jan van der Vaart, vaas met bronsglazuur.

Te zien in Jan van der Vaart: voor

Jan en alleman, 15-11 t/m 05-07

in Kunstmuseum Den Haag.

Foto: Erik en Petra Hesmerg.

Soms lijkt alles sneller te gaan en toch

merk ik bij verzamelaars, kunstenaars

en mezelf vooral een groeiend verlangen

naar rust, naar betekenis. We

willen opnieuw weten waarom we iets mooi

vinden, waarom we verzamelen. Dat maakt

deze periode, ondanks de onzekerheid, verrassend

boeiend.

Neem Breguet. Dit najaar viert Sotheby’s 250

jaar van het iconische horlogehuis met een

veiling in Genève. Meer dan zestig zeldzame

stukken, van zakhorloges tot tourbillons uit

de tijd van de stichter, komen onder de hamer.

Emmanuel Breguet, erfgenaam van het

merk, hoopt dat deze horloges niet in kluizen

verdwijnen, maar blijven leven op polsen en

in musea. Voor hem is elk horloge ‘levende

materie’, een idee dat het thema van dit nummer

weerspiegelt.

Ook Louise Nevelson krijgt opnieuw aandacht.

De Amerikaanse beeldhouwer die in de jaren

vijftig haar plek opeiste in een mannenwereld,

maakte monumentale zwarte assemblages

van resthout. Haar werken, te zien in Museum

Wiesbaden en binnenkort in Metz, tonen hoe

destructie en harmonie kunnen samenkomen.

Haar werk herinnert eraan dat vernieuwing vaak

begint met wat anderen hebben weggegooid.

Verzamelen draait niet

alleen om bezit, maar ook

om kijken, beleven en

verwonderen.

In Nederland en België is er bovendien het

Obsessed! Jewellery Festival, dat jonge makers

de ruimte geeft om het juweel opnieuw te

interpreteren als performance, herinnering of

ritueel. Van Noon Passama tot studenten van

de Antwerpse academie: de kruisbestuiving

tussen ambacht, design en kunst levert verrassend

actuele en persoonlijke ontwerpen op.

Tot slot kijken we naar Turner & Constable in

Tate Britain. Deze rivalen schilderden licht en

duisternis, en hun werk raakt aan thema’s als

klimaat, emotie en atmosfeer. Hun dialoog over

Lux en Nox, licht en nacht, laat zien hoe kunst

altijd een poging is om te zien, te begrijpen en

te bewaren.

Of de markt nu verandert of vertraagt, duidelijk

is dat verzamelen niet alleen draait om bezit,

maar ook om kijken, beleven en verwonderen.

Tijd en emotie blijven daarbij de kern.

Els Bracke

els.bracke@ips.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

fotokopie, of op welke andere wijze ook zonder toestemming

van de uitgever. meningen, feiten, weergegeven

in ondertekende artikelen of bijdragen

aan dit blad vallen onder de verantwoordelijkheid

van de betreffende auteur. redactie en uitgever

zijn hiervoor niet aansprakelijk. COLLECT is niet

verantwoordelijk voor de inhoud van de geplaatste

advertenties. Enkel de adverteerder kan hiervoor

aansprakelijk worden gesteld.

32 64 60

Breguet onder

de hamer

De draak:

angstaanjagend

en fascinerend

Turner & Constable:

duel in het hart

van de romantiek

52

Verslaat Astroboy Kuifje?

40

Het creatieve universum

van Patricia Urquiola

‘Het is een geglobaliseerde

markt met een enorm

groeipotentieel. Animepersonages

zijn tegenwoordig

populairder dan Kuifje’

6

56

Nicolas Besnier

opnieuw opgeblonken

Inhoud

November 2025

Artikelen

Rubrieken

26

De wandeling met

BRAFA-directeur Beatrix Bourdon

14 Jan van der Vaart:

‘Aardewerk is paardewerk’

20 Van broche tot

performance: Obsessed!

24 Alle eer aan Edith van

Leckwyck

26 De wandeling met

BRAFA-directeur Beatrix

Bourdon

32 Turner & Constable:

duel in het hart van de

romantiek

40 Het creatieve universum

van Patricia Urquiola

44 Dromen en visioenen van

Piet Ouborg

46 Louise Nevelson:

beroemder dan Warhol?

48 De twee werelden van

Mahmoud Bodo Rasch

52 Verslaat Astroboy Kuifje?

56 Nicolas Besnier opnieuw

opgeblonken

60 De draak: angstaanjagend

en fascinerend

64 Breguet onder de hamer

68 Toesja de Vries

(Amsterdam Watch

Company) over vintage

horloges

78 Binnenkijken bij

Maria Roosen

92 De herontdekking van

Nieuwenkamp

8 Up to date

12 Kopstukken

74 Hollands Glorie: profane

kunst uit Hindeloopen

76 In de kantlijn van de

kunstmarkt: liefhebbers

versus speculanten

82 Musea

88 Galeries

112 Adressen & websites

113 Zoekertjes

Agenda

86 Museumagenda

90 Galerieagenda

110 Veilingagenda

111 Beursagenda

Op de hoogte blijven

van alle nieuwtjes?

Meld je nu aan voor onze

maandelijkse nieuwsbrief via

onze website.

Veilingen

VOLG ONS OP INSTAGRAM

@ARTMAGAZINECOLLECT

94 Veilingen wereldwijd

98 Veilingen Nederland

www.collectkaj.nl

7

Up to date

Jan Miense

Molenaer gaat

naar Ierland

->

Jan Miense Molenaer (ca. 1610-1668), Zelfportret van de kunstenaar in

zijn atelier. © National Gallery of Ireland.

Een dorp als muze

Elk jaar trekt TEFAF een groot aantal museumdirecteuren,

conservatoren en mecenasgroepen aan om uitzonderlijke

kunstwerken aan te kopen. Ook tijdens de twee edities dit

jaar, in Maastricht en New York, werd een aantal topstukken

verworven. Het Rijksmuseum kocht Miss Clara van Petrus

Campers dat daar nu deel uitmaakt van de reeks tekeningen

rond de beroemde neushoorn Clara. Vanderven Oriental

Art, medeoprichter/dealer van TEFAF, verkocht twee

porseleinen bierpullen, waarvan één gemonteerd in zilver

aan het Guwei Museum in Hongkong. Zelfportret van de

kunstenaar in zijn atelier van Jan Miense Molenaer (ca. 1610-

1668), een beroemd schilderij uit de Nederlandse Gouden

Eeuw werd verworven door National Gallery of Ireland. En

De graflegging van Christus van Maerten van Heemskerck

(1498-1574), het middelste paneel van een 16e-eeuws drieluik,

gaat naar Worcester Art Museum, waar het herenigd

wordt met de twee andere vleugels die het museum al langere

tijd in bruikleen had. De Belgische galeriehouder David

Levy verkocht Zelfportret met blauwe achtergrond van Léon

Spilliaert aan The Art Institute of Chicago. De aankopen

weerspiegelen de expertise en diversiteit van de exposanten

en zorgen ervoor dat de kunstwerken terechtkomen in

openbare collecties. Hiermee bevestigt TEFAF haar rol als

vertrouwd platform voor culturele uitwisseling en institutionele

verzamelingen.

Zes dorpen als muze, dat is het uitgangspunt

van de tentoonstelling Nederlandse

kunstenaarsdorpen in Katwijks Museum.

Het gaat om dorpen die vanaf het einde van

de 19e eeuw in trek waren bij kunstenaars uit

heel Europa: Katwijk, Domburg, Nunspeet,

Volendam, Laren en Bergen. Van elk dorp

presenteert het museum schilderijen, gouaches,

tekeningen en beelden die het dorp,

de bewoners, dagelijkse taferelen en het

landschap in beeld brengen. Aan elk dorp

wordt één schilderij toegevoegd met een

hedendaagse blik op die plek die er nu heel

anders uitziet. Nog te ontdekken t/m 18-01.

www.katwijksmuseum.nl S Het Nederlands

Tegelmuseum in Otterlo is een stukje

tegelgeschiedenis rijker. Dankzij Vereniging

Rembrandt heeft het museum een langdurig

bruikleen verworven van Tegeltableau

met een elegant gezelschap (1707) van het

Rijksmuseum. Deze ruim vier meter brede

voorstelling van de levensstijl van de hoge

adel rond 1700 werd door Willem van der

Kloet van tegelbakkerij De Twee Romeinen

uit Amsterdam speciaal gemaakt in opdracht

van het voormalige stadspaleis Galvão

Mexia in Lissabon. Met dit tafereel wilde de

opdrachtgever zijn status tonen. Portugal was

eind 17e eeuw een belangrijke exportmarkt

voor unieke ensembles van grote omvang

als wandversiering van paleizen en kerken. In

het stadspaleis hingen wel twintig tegeltableaus

van Amsterdamse tegelbakkers. www.

nederlandstegelmuseum.nl S In Winterswijk

vindt op 15-11 de Museumnacht plaats,

een sfeervolle ontdekkingstocht door kunst,

->

erfgoed en creativiteit. De historische Villa

Mondriaan wordt omgetoverd tot ontmoetingsplek

met dans, muziek en korte filmvertoningen.

Bij Transit Oost krijgen bezoekers

te zien hoe treinen worden gebouwd en

gerestaureerd. In de Museumfabriek beleef

je een reis in de tijd met oude filmbeelden

van Winterswijk. Alle info op www.eventbrite.

nl/e/museum-nacht-winterswijk-2025-tickets-1780898849399

Willem van der Kloet, Tegeltableau met een elegant gezelschap, 1707, tegelbakkerij De Twee

Romeinen, 171 x 435,5 cm. Nu te zien in Nederlands Tegelmuseum. © Nederlands Tegelmuseum.

8

UP TO DATE

Parfumgeschiedenis onder de hamer

Bij Van Zadelhoff is een bijzondere privécollectie

binnengekomen: ruim 2700 parfumflacons

uit alle windstreken en stijlperioden

van de 16e t/m 20e eeuw. De flacons zijn

uitgevoerd in uiteenlopende materialen en

technieken, waaronder goud, zilver, Chinees

porselein, Meissen-porselein, (Boheems)

kristal, email en cloisonné. De levensverzameling

is in de loop der jaren aangekocht bij

gerenommeerde (inter)nationale veilinghuizen,

antiquairs en juweliers, zoals Frides

Laméris, Offerman-Wieringa, Gould Antiques

London, Paris Louvre des Antiquaires

en Inez Stodel. De complete collectie komt

in de komende twee jaar in haar volledigheid

bij het Hilversumse veilinghuis onder

de hamer, allereerst in de decemberveiling

van 13 t/m 16-12, waarin een selectie van ca.

350 flacons aangeboden wordt. Zeldzame

exemplaren worden afzonderlijk geveild,

andere in kleine thematische groepen. Een

unieke kans voor verzamelaars en liefhebbers

om een stukje parfumgeschiedenis

in handen te krijgen. www.vanzadelhoff.

nl S Venduehuis Den Haag veilt op 02-12

vier werken van de Georgische kunstenaar

Mamuka Mamulashvili. Internationaal staat

hij bekend als de commandant van het Georgische

Nationale Legioen, dat vecht aan

de zijde van de Oekraïense strijdkrachten,

maar als kunstenaar schildert Mamulashvili

->

Selectie parfumflacons uit een privécollectie. © Van Zadelhoff.

het leven, de vrede en de liefde in levendige

kleuren. Als eerbetoon aan zijn moed,

menselijkheid en kracht gaat de volledige

opbrengst van de verkoop naar de kunstenaar.

www.venduehuis.com S Kunsthandel

Simonis & Buunk in Ede organiseert de

verkooptentoonstelling Kijk nou eens! van

19e t/m 20e-eeuwse schilderijen, beelden

en aquarellen. Een greep uit de jongste aanwinsten

die aangeboden worden: Houten

kop van avant-gardist Herman Bieling,

een doek van schildersbeest Jan Cremer

uit 1959, Rode kerstster van Jan Voerman

jr., een schilderij van tekenend verteller

Rien Poortvliet en een klein paneel van Jan

Hendrik Weissenbruch. Van 22-11 t/m 20-12.

www.simonis-buunk.nl

->

Objecten met een verhaal

Cedric Laquieze, Fairy Sculpture, te zien bij ALL-IN

Gallery tijdens The Winter Salon. © de kunstenaar.

Met toestemming van ALL-INN Gallery.

Wie zich al wil voorbereiden op de eindejaarsfeesten

en op zoek is naar een object

met een verhaal, kan op 29 en 30-11 terecht

op The Winter Salon in het Nutshuis in

Den Haag. Dit evenement zet in op het

betekenisvol schenken met een zorgvuldige

selectie van kunst en antiek, juwelen,

design, ambacht en vakmanschap. Deelnemers

zijn onder meer Pretty Different

Shop, Daniel Moesker, Ruben Aardewerk

Antiques, Scriptum Art Books, Paulien

Schipper en Rosa De Weerd. De historische

locatie zorgt voor een sfeervolle setting voor

ontmoeting, gesprek en verwondering. Het

salon nodigt gastsprekers uit voor lezingen,

zoals modehistoricus Alexandre Vassiliev en

juweelexpert Celine Rose David. Tickets via

www.thesalonevents.com S Op 01 en 02-11

komen glaskunstenaars en galeries samen

in de Sint-Walburgiskerk in Zutphen voor

de derde editie van Zutphen Glass Expo.

Deze beurs presenteert een breed scala aan

handgemaakte glaskunst uit binnen- en

buitenland, maar ook werk van gerenommeerde

glasstudio’s, zoals Borowski, Kosta

Boda, Leerdam en Murano. Bezoekers worden

aan de ingang van de kerk verwelkomd

met demonstraties glasblazen, spektakel

gegarandeerd! www.zutphenglassexpo.

nl S De VerzamelJaarbeurs, de indoor

curiosa- en vintagemarkt in de Jaarbeurshallen

in Utrecht, gaat dit jaar door op 15

en 16-11. Maak een reis door de tijd met

het bonte aanbod, van vintage aardewerk,

archeologische vondsten, curiosa en antiek

en design tot scifi-memorabilia, speelgoed,

nostalgisch vinyl, cd’s en filmrelikwieën.

www.verzamelaarsjaarbeurs.nl

9

UP TO DATE

Luxembourg focust op Montréal

Van 21 t/m 23-11 staat Luxemburg in het teken van moderne

en hedendaagse kunst. Deze elfde editie van Luxembourg

Art Week, die onder leiding van de nieuwe directeur

Mélanie de Jamblinne de Meux blijft groeien, brengt 77

geselecteerde internationale galeries samen, voornamelijk

uit Luxembourg, Frankrijk en Duitsland maar ook 17 Belgische.

Bij de nieuwkomers zien we EDJI Gallery en Hangar

uit Brussel en Avee uit Kortrijk in de sectie Take Off, gewijd

aan beloftevolle kunstenaars en jonge galeries. Om de twee

jaar licht de beurs de artistieke scene van een gaststad uit

en dit jaar ligt de focus op Montréal. Naast de beurs worden

ook Art Talks en een ‘off-site’-programma met Art Walks

georganiseerd die de brug slaan tussen de lokale artistieke

scene en de beursbezoeker. Op die manier wil de organisatie

toegankelijk zijn voor de nieuwe generatie bezoekers en verzamelaars.

Het volledige programma vind je op www.luxembourgartweek.lu

S Bijna op hetzelfde moment gaat de vijfde

editie van Biënnale De Mains De Maîtres Luxembourg

door. Dit evenement, een initiatief van het Z.K.H. Guillaume

en Stéphanie van Luxembourg, zet lokale ambachtelijke

kunst en vakmanschap in de kijker onder de titel ‘Nature Singulière’.

Eregast is Tsjechië dat artisanale traditie combineert

met hedendaagse kunst. Van 20 t/m 23-11 in 19 Liberté en

verspreid in de stad. www.demainsdemaitres.lu

->

Robin Wen, Fleur, balpen op papier, 2025, 190 x 140 cm, te zien

op Luxembourg Art Week. © de kunstenaar. Met toestemming

van Belgian Gallery.

->

Verborgen lagen bij Antica Namur

Antica Namur toont dit jaar van 08 t/m 16 november niet alleen een

mooie waaier aan kunst en antiek, maar vooral objecten met een

verhaal. Achter verf, lak en compositie schuilen vaak persoonlijke

of intellectuele lagen die de blik van de verzamelaar verruimen. Bij

Jan Muller – Arts & Antiques (Gent) springt een stilleven van Pieter

Gerritsz. van Roestraeten (1630-1700) in het oog. De Nederlandse

schilder voegde naast zijn signatuur een monogram in een rode

lakzegel toe, een subtiele verwijzing naar het Romeinse SPQR (‘Senatus

Populusque Romanus’). Zo transformeerde hij zijn vanitasstilleven

tot een statement over kennis, macht en kunstenaarschap.

Een andere blikvanger is bij Galerie Ronny Van de Velde (Antwerpen)

te zien: een vroege Andy Warhol-zeefdruk en papiercollage uit

de Warhol Estate, waarin zijn commerciële flair al zichtbaar is. Het

werk belicht de kunstenaar vóór de roem, als etalagist en illustrator,

een zeldzame kans voor verzamelaars. www.antica.be

Andy Warhol, Halston Advertising Campaign: Men’s Accessories,

zeefdruk en papiercollage, 76,2 x 101,6 cm. Te zien bij Galerie

Ronny Van de Velde (Antwerpen) op Antica Namur.

10

UP TO DATE

Mallorca, new place to be?

->

Terminal 1 van Zayed International Airport

in Abu Dhabi, nieuwe bestemming voor

NOMAD. © NOMAD.

->

Kumi Oguro, Candy, 2024. © de kunstenaar. Met toestemming van IBASHO Gallery.

Te zien op Paris Photo.

Een klassieker in november is Art Cologne,

beurs voor moderne en hedendaagse

kunst, die dit jaar plaatsvindt van 07 t/m

09-11 in de Koelnmesse in Keulen. Met

165 deelnemende galeries uit 25 landen,

van Sao Paulo tot Tokyo, wil de organisatie

de volledige reikwijdte van de huidige

kunstmarkt weerspiegelen in vier secties:

Galleries, Neumarkt, Collaborations en

Art+Object. Nederlandse deelnemers zijn

Gallery Delaive, Slewe, SmithDavidson

Gallery en Galerie VIVID. Maar de organisatie

breidt uit en heeft een nieuwe beurs

aangekondigd: Art Cologne Palma Mallorca

in het Palau de Congressos. De eerste

editie in het voorjaar van 2026, van 09

t/m 12-04, is een aanvulling op de herfsteditie

van Art Cologne en wordt georganiseerd

in samenwerking met gallery association

Art Palma Contemporani (APC).

Mallorca kent een levendige en groeiende

kunstscene en is steeds gemakkelijker

bereikbaar vanuit alle grote Europese steden.

Met de komst van Art Cologne Palma

Mallorca versterkt het eiland zijn positie

als cultureel baken in het Middellandse

Zeegebied. www.artcologne.com S In

Grand Palais in Parijs komt van 13 t/m 16-11

opnieuw de kunstfotografiewereld samen

voor Paris Photo. Deze 28e editie met 224

exposanten, waaronder 59 nieuwkomers,

wil gedurfder, diverser en internationaler

zijn. Naast de Main-section, met onder

meer Ron Mandos, Wouter van Leeuwen

en Caroline O’Breen uit Amsterdam, krijgt

ook de sectie Voices een plaats onder de

centrale glazen koepel met een gecureerde

tentoonstelling, dit jaar rond de thema’s

landschap en de representatie van relaties

en verwantschap. De Emergence-sector

brengt twintig solotentoonstellingen van

beloftevolle nieuwe stemmen in de fotografie.

In de Digital sector worden nieuwe

digitale vormen geëxploreerd. Hiermee wil

Paris Photo opnieuw de ambitie als ruimte

voor reflectie en experiment bevestigen.

www.parisphoto.com S NOMAD, de rondreizende

beurs voor collectible design en

kunst met een terugkerende wintereditie

in St. Moritz in februari, heeft twee nieuwe

edities gelanceerd: een in Abu Dhabi in

november en een in The Hamptons in juni.

In Abu Dhabi palmt de beurs van 20 t/m

22-11 de leegstaande Terminal 1 van Zayed

International Airport in, een monument

van regionaal modernisme dat eind jaren

70 werd ontworpen door Paul Andreu,

ook het artstieke brein achter Charles de

Gaulle in Parijs. Het Amerikaanse debuut

vindt plaats in The Watermill Center, een

legendarische instelling van de visionaire

theaterregisseur en kunstenaar Robert

Wilson. Deze twee nieuwe bestemmingen

sluiten perfect aan bij de missie van NO-

MAD om design en kunst te presenteren

in buitengewone architecturale settings.

www.nomad-circle.com S Kort nadat Art

Basel de lancering van een eerste editie in

Qatar aangekondigd heeft voor februari

2026, laat de organisatie van Frieze weten

dat ook zij uitbreidt naar de Golfregio.

Frieze zal de bestaande beurs Abu Dhabi

Art overnemen en in november 2026

Frieze Abu Dhabi organiseren in Manarat

Al Saadiyat. www.frieze.com

11

Kopstukken

Marco Gerris

Choreograaf en danstheaterregisseur

Marco Gerris ontvangt de

Johannes Vermeerprijs 2025. De

jury, onder leiding van Marise Voskens,

prees Gerris om zijn baanbrekende

werk waarin urban sports,

dans, theater en andere disciplines

op unieke wijze samenkomen. Al

tientallen jaren weet hij een breed

publiek te bereiken en nieuwe generaties

dansliefhebbers te inspireren.

De prestigieuze Nederlandse staatsprijs

voor de kunsten, ingesteld in

2008, wordt op 17 november 2025

uitgereikt in de Nieuwe Kerk in Den

Haag door minister Gouke Moes.

Gerris wordt gezien als een belangrijke

vernieuwer van het Nederlandse

danstheater.

© Michel Schnater.

Ai Weiwei

Ai Weiwei bekritiseert de Duitse

krant Die Zeit, omdat die de Chinese

kunstenaar volgens hem ‘vervormd

en onrechtvaardig’ afbeeldde in een

artikel van 14 september. De publicatie

volgde op eerdere censuurervaringen:

eerder dit jaar weigerde de

krant een door Weiwei geschreven

stuk te publiceren. Hij gaf wel een

interview in Kyiv over zijn nieuwe

installatie bij Pavilion 13, gericht op

het conflict in Oekraïne. Hij beschuldigt

de krant van verdraaiing en

subjectieve waardeoordelen die de

werkelijke intenties en impact van

zijn tentoonstelling niet weerspiegelen.

© R.V.

Nienke Hoogvliet

Nienke Hoogvliet heeft de Harrie Tillie

Prijs 2025 gewonnen voor haar

vernieuwende, multidisciplinaire

ontwerppraktijk. De jury prees

haar werk om de combinatie van

poëtische vormentaal, maatschappelijk

bewustzijn en aandacht voor

duurzaamheid en materiaalinnovatie.

Hoogvliet maakt urgente thema’s

tastbaar en esthetisch, met ontwerpen

die zowel activistisch als zacht

zijn. De prijs werd uitgereikt tijdens

een tentoonstelling in Cuypershuis

Roermond, waar alle genomineerden

nog te zien zijn tot 9 november.

© Boudewijn Bollmann.

Afaina de Jong, Sakir Khader

en Hans de Tweede

Architect Afaina de Jong, filmmaker

en fotograaf Sakir Khader en

kunstenaar Hans de Tweede zijn

de winnaars van de Amsterdamprijs

voor de Kunst 2025. Ieder van

hen ontvangt 35.000 euro voor hun

betekenisvolle bijdrage aan het

Amsterdamse kunstleven. De prijs,

ingesteld door het Amsterdams

Fonds voor de Kunst, bekroont

makers die met hun werk de stad

verrijken en inspireren. “De kunstenaars

maken Amsterdam opwindender

met krachtige statements,

bijzondere verhalen en magische

momenten”, aldus cultuurwethouder

Touria Meliani tijdens de uitreiking

op 14 oktober in Internationaal

Theater Amsterdam.

© Koosje Koolbergen.

12

Xavier Eeckhout

Colin Huizing

Colin Huizing (°1965) wordt per

1 november de nieuwe directeurbestuurder

van het Chabot Museum

Rotterdam. Huizing was eerder

artistiek leider van Museum Kranenburgh,

hoofd tentoonstellingen bij

Stedelijk Museum Schiedam en cocurator

van de Nederlandse inzending

voor de Biënnale van Venetië.

Hij volgt Jisca Bijlsma op, die sinds

1993 bij het Chabot Museum

betrokken was, waarvan de laatste

zeventien jaar als directeur, en het

museum succesvol vernieuwde en

professionaliseerde.

© Chabot Museum.

De Franse antiquair Xavier Eeckhout

is benoemd tot president van Fine

Arts Paris, dat de succesvolle editie

van 2025 (FAB Paris) net heeft afgerond.

Het kunsten antiekevenement

vestigt zich voortaan permanent in

het Grand Palais, waar het jaarlijks

in de tweede helft van september zal

plaatsvinden. Tegelijk laat de beurs

de naam FAB Paris achter zich en

keert terug naar de internationale

titel Fine Arts Paris. De volgende

editie vindt plaats van 19 tot 23

september 2026, met Le musée du

Grand Siècle als eregast.

© Say Who/ Jean Picon.

Cecilia Vicuña

Anne van Lienden

Met ingang van 1 november is

Anne van Lienden (°1978) de nieuwe

directeur van Verwey Museum

Haarlem. Van Lienden heeft ruime

ervaring in de museumwereld,

onder andere als conservator bij

Singer Laren. Ze volgt Laura van

der Wijden op, die na veertien jaar

afscheid neemt; zij breidde het toenmalige

Historisch Museum uit tot

een volwaardige culturele instelling.

Van der Wijdens afscheidstentoonstelling

125 jaar Kees Verwey – Streken

van een meester is nog tot eind

2025 te zien.

© R.V.

De Chileens-Britse kunstenaar, activist

en dichter Cecilia Vicuña (°1948)

is bekroond met de Roswitha Haftmann

Prize, ter waarde van CHF

150.000, door de gelijknamige Zwitserse

stichting. De prijs eert Vicuña

voor haar gehele oeuvre, waarin

artistiek radicalisme, poëtische

kracht en maatschappelijk engagement

samenkomen. Sinds de jaren

60 combineert ze kunst met politie-

ke actie, met aandacht voor sociale

rechtvaardigheid, inheemse culturen,

ecologie en de transformerende

kracht van taal. De uitreiking vindt

plaats op 21 november in Kunsthaus

Zürich. De Roswitha Haftmann Prize

is meest lucratieve kunstprijs van

Europa.

© R.V.

13

Bloemtoren, op te bouwen uit wisselend aantal, identieke elementen, alleen de voet heeft een afwijkende vorm, hoogte: 48 cm, 1979. Ook in wit.

14

‘Aardewerk

is paardewerk’

Een tentoonstelling in

Kunstmuseum Den Haag en een

nieuwe monografie werpen licht

op het leven en werk van Jan van

der Vaart, de keramist die design

bereikbaar maakte zonder zijn

ambacht te verloochenen. Zijn

tulpentorens, vazen en kandelaars

zijn geliefd bij kunstverzamelaars én

kringloopjagers.

TEKST: BELINDA VISSER

FOTOGRAFIE: ERIK EN PETRA HESMERG

Jan van der Vaart (1931-2000) noemde

zichzelf liever pottenbakker dan

kunstenaar. In zijn paspoort stond

het woord letterlijk genoteerd. Hij

had een hekel aan pretenties en vond dat

keramiek in dienst moest staan van het

dagelijks leven. “De vaas an sich, als frivool

kunstobject, dat zie ik niet zitten”, zei hij

in een interview. Zijn werk was bedoeld

om gebruikt te worden, niet om in vitrines

te verdwijnen. Jan de Bruijn, conservator

toegepaste kunst en vormgeving van het

Kunstmuseum, is samensteller van de

overzichtstentoonstelling en hoofdauteur

van de eerste monografie over de keramist.

Hij herkent die houding in alles wat Van

der Vaart deed. “Jan hield niet van allures,

ook niet in keramiek. Decoratie vond hij

niet echt nodig”, zegt hij. “Houd het eenvoudig,

de wereld om ons heen is al een

chaos. Dus die vaas of dat object mag vrij

simpel zijn en een dienende rol hebben.”

Als autodidact ontwikkelde Van der

Vaart zich door hard werken en continu

experimenteren tot een meester in vorm

en techniek. Zijn vroege werk was handgedraaid,

robuust en vaak voorzien van

monochrome glazuren. Later ging hij over

op steengoed en porselein, materialen die

beter pasten bij zijn streven naar eenheid

tussen vorm en huid.

Vanaf 1967 begon hij met het maken van

multipels: keramische objecten in kleine

oplages, gegoten in mallen die hij zelf

ontwikkelde. Daarmee overbrugde hij de

kloof tussen ambacht en industrie. Zijn

‘De vaas an

sich, als frivool

kunstobject, dat

zie ik niet zitten’

JAN VAN DER VAART

uitspraak ‘Aardewerk is paardewerk’ gold

zeker voor zijn werkwijze. Hij deed alles

zelf: ontwerpen, mallen maken, klei gieten,

glazuren, stoken. ‘Industriële vormgeving,

met de hand gemaakt’ noemde hij zijn

multipels met een flinke dosis zelfspot.

Pas vrij laat in zijn carrière zou hij gaan

samenwerken met Koninklijke Tichelaar

in Makkum en de Duitse porseleinfabriek

Rosenthal. Een echte doorbraak als industrieel

ontwerper bleef uit. Van der Vaart

bleef vooral ‘wereldberoemd in Nederland’,

stelt De Bruijn vast.

VAN KAST NAAR TENTOONSTELLING

In de monografie Jan van der Vaart. Meesterpottenbakker

baseert Jan de Bruijn zich

op nieuw onderzoek. “Grappig is dat je na

een tijdje iemand denkt te gaan kennen

die je nooit gekend hebt”, zegt hij. Spreken

met zijn kinderen, ex-vrouw, oud-leerlingen

en anderen die Van der Vaart gekend

hebben leerde hem: “Hij was écht wars van

pretenties en handelde vanuit oprechte

15

Zijn werk was

bedoeld om gebruikt

te worden, niet

om in vitrines te

verdwijnen.

overtuigingen.” Die overtuigingen zijn

zichtbaar in zijn werk. Van der Vaart zag

zijn vazen als gebruiksvoorwerpen, niet

primair als kunstobjecten. “Die bloemen

moeten de toevoeging geven,” zei de kunstenaar.

“Vazen zijn om te gebruiken, en

wat mij betreft moeten ze in de kast worden

weggezet als ze niet nodig zijn.”

Jan van der Vaart: voor Jan en alleman is

de eerste grote tentoonstelling sinds 1991,

precies 25 jaar na zijn overlijden. Meer dan

250 werken worden in Den Haag samengebracht,

van museale topstukken tot

objecten uit particuliere collecties. Het

overzicht laat verschillende fases in zijn

oeuvre zien. Er is aandacht voor vroeg

handgedraaid werk, constructivistische

multipels en enkele zeldzame monumen-

Vaas, steengoed, ook in brons en zwart, hoogte: 26 cm, 1990. Ter gelegenheid van een expositie in

Museum Boijmans-van Beuningen werden in 1991 ook 50 rode en 50 blauwe exemplaren gemaakt door

Tichelaar in Makkum.

tale wandplastieken. Sommige objecten

zijn nooit eerder publiek getoond, zoals

de keramische reliëfs uit de jaren 70, die

doen denken aan het werk van Zero-kunstenaar

Jan Schoonhoven. In aanvulling

daarop mogen bezoekers hun eigen Van

der Vaarts aanmelden voor opname in de

tentoonstelling. “Zijn werk is nog overal en

nergens”, zegt De Bruijn. “En dat past helemaal

bij het gedachtegoed dat het voor

iedereen bereikbaar moest zijn.”

PERFECTIONIST MET EEN MISSIE

Van de multipels maakte de kunstenaar

volgens De Bruijn er vaak zoveel mogelijk,

zo lang als de mal het kon bolwerken. De

verkoop ging via vaste kanalen. Als hij een

partij meegaf zei hij: “Maak ze niet te duur.”

Hoewel Van der Vaart zijn werk dus toegankelijk

wilde houden, was hij tegelijkertijd

een perfectionist. Een echte technicus,

volgens De Bruijn, die kon speuren in een

recent door de familie ontsloten archief.

“Zijn glazuurproeven en recepten laten

zien hoeveel tijd hij daarin stak”, zegt de

conservator. “Maar de techniek was altijd

ondergeschikt aan wat het object moest

zijn.” De aantrekkingskracht van het werk

zit niet alleen in de esthetiek, maar ook in

de herkenbaarheid en het verhaal, is zijn

overtuiging.

De Bruijn schat in dat er wel duizend werken

zijn opgenomen in museumcollecties.

Al enkele jaren na de start van zijn carrière

in 1955-1956 werd zijn werk aangekocht

door onder meer Boijmans Van Beuningen

en het Stedelijk. Maar er is ook nog steeds

werk in omloop. Wie geluk heeft kan een

leuke kringloopvondst doen. En de kunsthandel

bedient verzamelaars met de meer

gewilde objecten, vaak afkomstig uit verzamelingen

van vroege collectioneurs.

Wiljan Versteeg van Kunstconsult handelt

in verzamelwaardige objecten van Jan van

der Vaart. Hij ziet een duidelijke trend:

“Vroege multipels en unica met bijzondere

vormen zijn het meest gewild. Als die op

de markt komen, is er direct vraag naar.”

Volgens Versteeg zijn vooral de zogenoemde

schakelstukken in trek: objecten

die je kunt stapelen of met elkaar verbinden

en die door herhaling of spiegeling een

dialoog aangaan met zichzelf en met de

ruimte. “Bronsglazuur is altijd het meest

geliefd geweest en doet het bovendien

momenteel heel goed in eigentijdse interieurs”,

zegt hij. “Wit is minder gezocht, de

blauwe stukken doen het beter. En rood is

zeldzaam en snel verkocht.”

16

Schakelbare vaas met bronsglazuur, 39,5 cm, 1975. Ook

in wit.

Vazen met bronsglazuur, hoogte: 40 en 24 cm, 1977. Ook in wit, en ook bij Tichelaar in Makkum geproduceerd.

De Bruijn vult aan: “Verzamelaars kijken

heel erg naar de kracht van de vorm. De

ene Van der Vaart is sterker dan de andere,

daar is bijna iedereen het wel over eens. De

gestapelde torens blijven altijd populair,

want zijn heel iconisch. En ook de unieke

objecten van medio jaren 60, kort voordat

hij de overstap maakte naar multipels, zijn

in trek.”

Versteeg bevestigt dat de esthetiek doorslaggevend

is in de markt. “Multipels zien

er, juist doordat hij ze moest kunnen vermenigvuldigen,

strakker en moderner uit.

Dat spreekt meer aan. Voor een doorsnee

koper hoeft een mooi Van der Vaart-stuk

niet per se uniek te zijn. Maar fantasievolle

unica met een mooi bronsglazuur zijn

snel verkocht en leveren goede prijzen op.

Verzamelaars betalen voor heel bijzondere

unica makkelijk bedragen van 5.000 tot

10.000 euro.” De Bruijn voegt toe: “Sommige

verzamelaars zoeken juist die multipels

waarvan ze denken: dit is waarschijnlijk

een uniek stuk, of hier zijn er maar twee

van. En dan zijn er ook nog mensen die

families van objecten verzamelen, bijvoorbeeld

alle varianten van een bepaald model.

Van der Vaart maakte multipels vaak

in verschillende maten om ook in de prijs

keuze te bieden. Zijn ontwerpen waren

heel schaalbaar.”

VERREIKENDE INVLOED

Naast zijn eigen praktijk was Jan van der

Vaart 23 jaar lang docent aan de Gerrit

Rietveld Academie. Hij leidde een generatie

succesvolle keramisten op, onder

wie Geert Lap, Barbara Nanning en Babs

Haenen. Toch vertonen hun oeuvres

nauwelijks verwantschap met die van hun

‘Industriële

vormgeving, met

de hand gemaakt’

noemde hij zijn

multipels met een

flinke dosis zelfspot.

17

Blokjesvazen, gegoten en gegroefd, hoogste: 17,3 cm, 1982.

Gedraaide vazen, steengoed en porselein, hoogste: 29 cm, 1980.

18

De keramische reliëfs

uit de jaren 70, die

doen denken aan

het werk van Zerokunstenaar

Jan

Schoonhoven, zijn

nooit eerder publiek

getoond.

Wandsculptuur van gegoten elementen, 100 x 100 cm, gemaakt tussen 1980 en 1985.

leermeester. “Dat vond hij juist mooi”, zegt

De Bruijn. “Hij stimuleerde zijn leerlingen

om hun eigen weg te vinden. Techniek

moest je beheersen, maar het ging vooral

om je eigen pad ontdekken.” Als docent

was hij bescheiden en praktisch. Hij gaf de

voorkeur aan individuele begeleiding en

werkte zelf in het atelier van de academie,

als voorbeeld voor zijn studenten. “Jan was

gewoon altijd aan het werk”, herinnert een

collega zich. “Hij beschouwde dat ook als

stimulans voor zijn leerlingen.”

In tegenstelling tot sommige van zijn

leerlingen bleef internationaal succes voor

Van der Vaart uit. Galeriehouder Garth

Clark probeerde zijn werk in Amerika

te promoten, maar stuitte op esthetische

barrières. “Jans werk zag er voor de

gemiddelde Amerikaan industrieel uit,

als loodgieterswerk”, zegt Clark. Dat hij

bescheiden was en zichzelf niet promootte

hielp ook al niet. “Hoewel dat een mooie

eigenschap is, heeft het hem commercieel

niet veel goed gedaan.”

Van der Vaart overleed in 2000, maar zijn

werk spreekt misschien wel meer dan ooit

tot de verbeelding. Zijn ontwerpen zijn

opgenomen in talloze museale collecties.

Zijn invloed als docent, maker en vormgever

is onmiskenbaar. En zijn objecten

blijven geliefd bij verzamelaars, liefhebbers

en toevallige kringloopvinders. “Uiteindelijk

heeft hij toch voor elkaar gekregen dat

hij nog steeds voor iedereen bereikbaar is”,

zegt De Bruijn. “Als je bereid bent er een

paar honderd euro voor uit te trekken, kun

je een mooi stuk bezitten.”

Zijn vazen zijn stille getuigen van de

overtuiging dat schoonheid, eenvoud en

functie samen kunnen gaan. Voor Jan en

alleman. De tentoonstelling en het boek

brengen die nalatenschap opnieuw onder

de aandacht.

BEZOEKEN

Jan van der Vaart: voor Jan en alleman

15-11 t/m 05-07

Kunstmuseum Den Haag

www.kunstmuseum.nl

Voormalig atelier Jan van der Vaart (in

permanente opstelling) en een digitale

expositie over Jan van der Vaart

15-11 t/m 05-07

Keramiekmuseum Princessehof

www.princessehof.nl

LEZEN

Jan van der Vaart. Meesterpottenbakker door

Jan de Bruijn, met bijdragen van Garth Clark,

Edo Dijksterhuis, Arjen Ribbens. Architectura

& Natura/Idea Books, 2025, 256 pag., ISBN

9789083562100. Prijs € 49,95.

19

Van broche

tot performance

Voor de vijfde keer brengt het

festival Obsessed! Jewellery Festival

een rijk programma van lezingen,

studiobezoeken, performances

en tentoonstellingen rond het

hedendaagse juweel. Ieder

weekend van november staat de

artistieke scene in een andere

stad in de kijker, van Amsterdam,

Rotterdam en Nijmegen tot Hasselt

en Antwerpen.

TEKST: ELIEN HAENTJENS

Om de Nederlandse scene van

het artistieke juweel nieuw

leven in te blazen richtte Current

Obsession in 2013 een

magazine rond juwelen op. Sinds 2017

organiseert het platform om de twee jaar

ook een festival, dat intussen met Antwerpen

een Belgisch luik heeft. “Met figuren

als Emmy van Leersum, Gijs Bakker en

later Ruudt Peters en Ted Noten beschikt

Nederland over een rijke juwelentraditie”,

vertelt oprichter en creatief directeur

Marina Elenskaya. “Tegelijk voelden we dat

de nieuwe generatie meer ondersteuning

nodig had en wilden we verschillende initiatieven,

zoals de Sieraad Art Fair, CODA

museum en de juwelencollectie van het

Rijksmuseum met elkaar verbinden.”

Het festival geeft makers, musea en galeries

om de twee jaar een deadline waarnaar

ze kunnen toewerken. Elke gemeenschap

organiseert zelf evenementen en tentoonstellingen.

Zo presenteert Museum Arnhem

vanaf deze maand een grote solotentoonstelling

van de Thaise, in Rotterdam

gevestigde Noon Passama (°1983), die als

‘mid-career’-juweelontwerper de prestigieuze

Francoise van den Bosch Award in

ontvangst mocht nemen. In die expositie

verkent ze de relatie tussen mensen en alles

wat leeft, via de twaalf dieren uit de Thaise

en Chinese dierenriem. Die staan niet alleen

symbool voor een jaar, maar ook voor

specifieke karakteristieken.

Lien Declercq, Looking for composition, 2025, zilver, zoetwaterparels, emailverf en zwarte patina, ca. 5 cm. Prijs: 800 euro. © de kunstenaar. Foto: Bert Machielsen.

20

Tamara Sam Garcia, Asunción-broche uit de collectie

‘For dirt you are, and to dirt you shall return’, 2025,

zilver en geblazen glas, 8 x 8 cm. © de kunstenaar.

Prijs: 222 euro.

Noon Passama

bevraagt de

archetypes van de

juweelkunst en zoekt

daarvoor inspiratie

en aansluiting bij

andere disciplines.

Dat Passama in haar werk de archetypes

van de juweelkunst zelf, zoals een ketting of

sluitingen, in vraag stelt, viel in de smaak bij

de jury. Dat ze daarvoor inspiratie en aansluiting

zoekt bij andere disciplines, en zo de

eigen discipline probeert te vernieuwen, net

zo goed. Ook het zoeken naar balans tussen

artistieke eigenheid en creatief ondernemerschap

is een bredere urgentie die de jury

perfect belichaamd ziet in haar werk. Deze

drie aspecten maken van Passama volgens

de jury een rolmodel. “Zelf brengen we voor

het eerst een boek uit over Gen Z. Dat zij

hun werk via sociale media makkelijk zelf

in de markt kunnen zetten vormt wellicht

het grootste verschil met vroegere generaties”,

vertelt Elenskaya. “Daarnaast toont

Ruudt Peters tekeningen in zijn eigen huis,

en opent verzamelaar Liesbeth den Besten

haar woning voor een beperkt publiek.

Hoewel er de voorbije jaren veel galeries

gesloten zijn, kijken we uit naar de presentaties

van Mathilde Gallery in Amsterdam,

galerie door in Nijmegen – met een lezing

over verzamelen – en het hoofdstedelijke

juwelencollectief The Pool Jewelry.”

Thierry Bontridder, Up Down, 2025, titanium, 31 x 9,5 x 4,2 cm. © de kunstenaar. Foto: Thomas Bontridder.

VERRASSENDE VARIATIE

Voor de derde keer neemt Antwerpen als

locatie deel aan het festival, met als verbindende

trekpleister DIVA, museum voor

juwelen, zilver en diamant. Wie piepjong

talent wil ontdekken, kan naar een van

de expo's van Koninklijke Academie voor

Schone Kunsten Antwerpen, Studio sieraad

van Sint Lucas Antwerpen en PXL-MAD

School of Arts uit Hasselt. Ook pas afgestudeerden

springen op de kar. Zo bundelen

Yifan Peng, Jinzi Liu en Anna Maria Pitt,

voormalige klasgenoten aan de Antwerpse

academie, de krachten voor de tentoonstelling

Traces. “We werken alle drie rond

herinnering, en gebruikten toevallig alle drie

vuur in onze creaties”, vertelt Yifan Peng.

“Zelf ben ik vertrokken vanuit de vraag wat

het betekent om ergens tijdelijk inwoner te

zijn, en hoe je de herinneringen aan een plek

kan bewaren of meenemen terwijl je zelf

constant verhuist. Daarvoor grijp ik terug

naar een Chinese traditie waarbij objecten

of papieren geld in brand wordt gestoken als

offer aan de goden of voorouders. Chinezen

geloven dat als iets materieels verdwijnt er

iets spiritueels voor in de plaats komt, en dat

objecten in die zin eeuwigheidswaarde hebben.

Geïnspireerd door die gedachte maakte

ik een ketting met miniatuurmeubilair, die ik

21

berg, medeoprichter van Les Brucelles. “Ze

transformeerde foto’s van juwelen van negentig

ontwerpers met behulp van artificiële

intelligentie tot nieuwe organische beelden.

Charlotte Vanhoubroeck breit een vervolg

aan haar werk rond de sentimentele juwelen

van Louise Marie d’Orléans die verloren

gingen in de loop der erfenissen en Lien De

Clercq laat zich inspireren door structuren

in de stad. Dat gerenommeerde ontwerpers

als Thierry Bontridder en Peter Vermandere

een stuk op maat voor de expositie maken,

geeft ons de kans om het thema verder uit te

diepen. Samen met alle deelnemers kunnen

we de grote variatie in juweelontwerp tonen

en zo mensen verrassen. De sector, die het

midden houdt tussen ambacht, design en

kunst, verdient een grotere zichtbaarheid.

Met deze expo zetten we volop in op expressie,

de connectie tussen onze kunstenaars

en het in contact komen met het publiek.”

Zoé Kiner-Wolff in samenwerking met François Briand, the Devil’s Tongue. Horny Collection, 2025,

shagreen, gehamerd koper, messing en geblazen glas, 33 x 6 x 6 cm. © de kunstenaars.

‘Obsessed is een

festival dat mensen

samenbrengt en

banden versterkt’

MARINA ELENSKAYA,

Current Obsession

tijdens een rituele ceremonie liet opbranden.

Daarnaast bewaar ik van elke plek

kleine objecten of kleding die een bepaald

gevoel vertegenwoordigt. Zo kan ik me na

elke verhuizing snel opnieuw thuis voelen.

Voor mijn nieuwe reeks experimenteer ik

verder met het verbranden.”

Les Brucelles, het team achter Brussels

Jewellery Week, ruilt met It’s a Glow Thing!

de hoofdstad voor de gelegenheid in voor

Antwerpen. Deze tentoonstelling verenigt

meerdere generaties Belgische juweelontwerpers

van verschillende scholen, met als

rode draad het brengen van vooral figuurlijk

licht. “Dat een juweel vandaag veel meer kan

zijn dan louter een object, bewijst het werk

van Anneleen Swillen”, vertelt Sandra Kleim-

GRENSOVERSCHRIJDEND

Met haar gloednieuwe platform Unpolished,

dat de community van opkomende

juweelontwerpers op lange termijn een

forum wil geven, grijpt de jonge curator

Ebba Van der Taelen Obsessed! aan om

voor het eerst naar buiten te treden. Via

een open oproep selecteerde ze elf startende

makers rond het thema ‘Rituals of

Becoming’. Daarmee onderzoekt de tentoonstelling

hoe onze identiteit continu in

verandering is, en welke rol sieraden hierin

kunnen spelen. Van der Taelen: “Zo verwijst

de Roemeense ontwerper Andreea

Cojocaru met haar ketting naar het eerste

‘sieraad’ van veel Roemeense kinderen in

de jaren 90: een eenvoudig touwtje met

huissleutels als symbool van verantwoordelijkheid.

En Ninon Yaguiyan maakt,

geïnspireerd door het historische sieraad

de chatelaine, een bos speeltjes die ons

doen nadenken over de relatie tussen onze

identiteit als kind of volwassene.”

Met de tentoonstelling zoekt de curator de

grenzen op tussen juweelontwerp en hedendaagse

kunst. “Zo toont de Mexicaanse

Tamara Sam Garcia de installatie For dirt

we are, and to dirt we shall return, waarin

ze onze omgang met religie onderzoekt en

voor zichzelf een nieuwe vorm van spiritualiteit

ontwikkelt”, vertelt Van der Taelen.

“De sieraden vormen het vertrekpunt,

maar krijgen het gezelschap van een gedeconstrueerde

bijbel, een installatie en een

meditatieve tekst. Een totaalervaring dus.”

Met de performance Connected brengt

Viola Funke een menselijke ketting tot

22

‘Samen met alle

deelnemers kunnen

we de grote variatie

in juweelontwerp

tonen, en zo mensen

verrassen’

MARINA ELENSKAYA,

melmarkten en creëren hun juwelen op basis

van gevonden objecten. Het vertaalt eigenlijk

perfect wat Obsessed wil zijn: een festival dat

mensen samenbrengt en banden versterkt.

Dat sluit perfect aan bij het centrale thema

‘Glow-Up’, dat via zelfzorg, zelfvertrouwen

en bewustzijn wil bijdragen aan ons mentale

en fysieke welzijn. We willen met het festival

een tegenwicht bieden aan de verwarrende,

moeilijke tijden waarin we leven.”

BEZOEKEN

Obsessed! Jewellery Festival

elk weekend in november

diverse steden in Nederland en België

www.obsessedwithjewellery.com

www.divaantwerp.be

leven, waarmee ze aspecten zoals verbondenheid,

verlangen of het elkaar vinden

bevraagt. Al zijn er volgens de curator zeker

ook draagbare juwelen. “Neem de stukken

van Kathleen Rottey, die bestaan uit

zilveren bolletjes die ooit perfect glansden

maar nu sporen van imperfectie tonen: een

subtiele, tastbare metafoor voor het leven

zelf. Of kijk naar Clémentine Le Guerec, die

oude kroonluchters vertaalt naar sieraden

die verschillende gemoedstoestanden

reflecteren. Juwelen zijn kunstwerkjes die je

in de onmiddellijke nabijheid van je eigen

lichaam kan koesteren.”

Ook bij de Belgische Charlotte Van de Velde,

die haar werk tijdens het festival samen met

Benedikt Fischer toont in Amsterdam, staat

recuperatie centraal. Van der Taelen: “Charlotte

en Benedikt delen een passie voor rom-

Yifan Peng, Buring Stage I-Necklace, 2025, handgemaakt

papier en ijzerdraad, 5 x 45 x 4 centimeter.

© de kunstenaar. Prijs: 580 euro.

Charlotte Vanhoubroeck, Armband Duo_N°199, 2023, sterlingzilver, wit marmer en parelmoer,

340 x 9,5 x 1,5 cm. © de kunstenaar. Foto: Simon Debbaut-L’Ecluse.

23

Ontmoeting

over tijd heen

Karlijn de Jong spreekt met enthousiasme over de tentoonstelling

Dit is Edith van Leckwyck (1899-1987) en de keuzes die zij als

gastconservator maakte bij het samenstellen ervan. Met een scherp

oog voor authenticiteit en historische context bracht zij deze lange

tijd vergeten kunstenaar opnieuw onder de aandacht. De expositie

vertelt het levensverhaal van Van Leckwyck aan de hand van haar

werk, invloeden en persoonlijke keuzes.

Edith van Leckwyck, De herder met zijn varkens, 1929, olieverf op doek, 91,7 x 111,4 cm. Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

24

Wat was het uitgangspunt of

de eerste vonk voor deze

expositie?

“In 2022 werkte ik mee aan

de tentoonstelling Vrouwenpalet, een

samenwerking van Museum Dr8888 en

Museum De Wieger. Daar zag ik voor het

eerst werk van Edith van Leckwyck. Ik

voelde een schok: waarom kende ik deze

kunstenaar nog niet? Haar schilderijen

sprongen eruit door de authenticiteit, het

opvallende kleurgebruik en de bijzondere

onderwerpen. Ik wist meteen dat ik meer

over Van Leckwyck wilde weten.

Toen ik me verdiepte in haar werk en

leven, bleek dat ze na haar debuut in

1927 werd gezien als een van de grootste

beloftes van haar generatie. Ze maakte

internationaal furore op tentoonstellingen

in Europa. Het voelde voor mij als een duidelijke

oproep: een solotentoonstelling en

een boek over deze kunstenaar moesten er

komen. De samenwerking met een voormalig

assistent van Van Leckwyck, die het

archief in bewaring had, gaf het onderzoek

een vliegende start. De foto’s en documentatie

in dat archief bleken een schat aan

informatie te bevatten.”

Hoe is het thema of de selectie ontstaan?

“Het uitgangspunt voor de selectie lag bij

de schilderijen die de Rijksdienst voor het

Cultureel Erfgoed beheert. Via een legaat

kwamen tien werken in deze collectie

en tijdens Van Leckwycks leven had het

RCE al één werk aangekocht: De herder

met zijn varkens uit 1929. Voor de overige

kunstwerken was meer speurwerk nodig.

Van Leckwycks werk is grotendeels onbekend,

omdat het zich in particuliere

collecties bevindt in België, Nederland,

Duitsland en Frankrijk. Via oproepen en

tijdschriftartikelen kwam ik in contact

met de eigenaren. Het overgrote deel

werkte direct mee aan het boek en de

tentoonstelling, want ook zij vonden dat

deze kunstenaar eindelijk erkenning verdiende.

Daarnaast sprak ik veel mensen

die haar persoonlijk gekend hadden. Hun

herinneringen en verhalen over haar manier

van werken waren van onschatbare

waarde voor het onderzoek.”

Welk werk of moment in de opstelling

voelde als de kern van het verhaal?

“De tentoonstelling volgt het leven van

Van Leckwyck en markeert belangrijke

momenten in haar carrière. Van haar begin

in Nederland, na de vlucht uit Antwerpen

in 1914, tot haar internationale doorbraak

vanaf 1927. Vervolgens een pauze van 27

jaar, tijdens haar huwelijk met de Duitse

schilder Heinrich Campendonk, en later

de herstart van haar carrière.

Elk van deze periodes wordt geïllustreerd

met haar beste werk. Ook zijn werken van

Campendonk en haar leraren Jules Schmalzigaug,

Floris Jespers en Willem Paerels

te zien. Zo krijgen bezoekers inzicht in

hoe zij zich ontwikkelde, door wie ze zich

liet inspireren en welke omgeving haar

werk beïnvloedde. Het is de combinatie

van persoonlijke levensloop en artistieke

groei die de kern van het verhaal vormt.”

Hoe ziet u uw rol als curator in

deze expositie: gids, verhalenverteller of

iets anders?

“Mijn rol is om de balans te vinden tussen

het menselijke en het artistieke. Ik wil

dat bezoekers de werken kunnen bewonderen,

maar zich ook bewust zijn van de

persoon achter het werk. Kunstenaars

zijn geen machines; ze worden, net als

wij, gestuurd door emoties, gedachten en

omstandigheden.

De foto’s in de tentoonstelling tonen Van

Leckwyck in verschillende fases van haar

leven, waardoor haar menselijke kant

zichtbaar wordt. Haar vrouw-zijn speelde

een rol in haar loopbaan, maar ik wil haar

niet alleen als vrouwelijke kunstenaar presenteren.

Het werk is krachtig en eigenzinnig

op zichzelf. Toch vragen sommige

gebeurtenissen, zoals haar pauzes tijdens

haar twee huwelijken, impliciet: was dit

anders gelopen als ze een man was geweest?

Die vraag blijft op de achtergrond

aanwezig, zonder dat ik er expliciet aandacht

aan besteed.”

Wat hoopt u dat bezoekers meenemen

na het bezoeken van de expositie?

“Vooral dat ze zich laten verrassen en

verwonderen over het werk dat zo lang ongezien

bleef. Ik hoop dat ze met een gevoel

van vreugde vertrekken, en zich realiseren

dat ze deel zijn geworden van de herontdekking

van een bijzondere kunstenaar.

Daarnaast hoop ik dat ze nadenken over

de kunsthistorische canon: waarom wordt

de ene kunstenaar herinnerd en een ander

vergeten? Wie bepaalt welke werken

belangrijk zijn, en is het mogelijk om daar

een persoonlijke mening over te vormen?

Het is fijn als bezoekers deze vragen mee

naar huis nemen.”

‘Van Leckwycks werk

is vrijwel onbekend,

omdat het zich in

particuliere collecties

bevindt’

KARLIJN DE JONG

Als u één werk mocht kiezen om

mee naar huis te nemen, welk zou dat zijn

en waarom?

“De herder met zijn varkens zou perfect

passen in mijn woonkamer. Dit schilderij

trok me enkele jaren geleden meteen; de

naïeve vormgeving doet denken aan Henri

Rousseau, de kleuren zijn zacht maar iets

somber, en het opent een wereld waarin ik

me graag verlies.

Als tweede werk kies ik Het gele kopje, een

achterglasschildering. Deze heeft een rustigere

omgeving nodig, dus ik zou dit op

mijn werkkamer hangen. De eenvoud en

de kracht van de kleuren zorgen ervoor dat

je er lang en stil naar kunt kijken, zonder

dat het ooit verveelt. Beide werken laten

zien hoe veelzijdig Van Leckwyck was en

hoeveel plezier ze bezoekers kan brengen,

zelfs decennia na haar leven.”

BEZOEKEN

Dit is Edith van Leckwyck

t/m 15-02

Museum Dr8888

Drachten

www.museumdrachten.nl

LEZEN

Dit is Edith van Leckwyck door Karlijn de

Jong. Waanders Uitgevers, 2025, 144 pag.,

gebonden, ISBN 9789462626546. Prijs: € 29,95

25

De wandeling.

TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT

Met Beatrix Bourdon

Eind januari zijn er weer acht

dagen BRAFA in Brussel. De beste

kunsten antiekgaleries van rond

de Zavel bereiden zich voor op de

beurs. BRAFA-directeur Beatrix

Bourdon wandelt langs enkele

deelnemende galeries en spreekt

de kunsthandelaren.

BRAFA-directeur Beatrix Bourdon

begint haar wandeling op het

Albertinaplein, bij een standbeeld

van de muzieken kunstminnende

koningin Elisabeth met daartegenover het

ruiterstandbeeld van haar man Albert I, de

koning die, aldus de als historicus opgeleide

beursdirecteur, een belangrijke rol heeft

gespeeld bij de ontwikkeling van België.

“Hij heeft het land uit de Eerste Wereldoorlog

getrokken en gemoderniseerd”, stelt

ze. “Ik denk dat de koning hier in België belangrijk

was om dit land bijeen te houden,

zoals deze plek het noorden en zuiden van

de stad verbindt, het lage en hoge deel van

Brussel. Hij was ook belangrijk voor de cultuur,

net als de huidige koning.”

Bourdon was 27 toen ze begon in deze

functie, niet lang nadat ze was afgestudeerd,

zegt ze als ze de trappen neemt

naar het hoger gelegen Brussel. Ze studeerde

in Leuven geschiedenis en deed

een Master in Arts in East European

Studies en American Studies. Beide cum

laude, zo vermeldt haar LinkedIn-account.

Een kunstbeurs organiseren was zeker niet

iets waar ze voor is opgeleid. “Dat leerde ik

door het gewoon te doen”, zegt de BRAFAdirecteur.

“En het mooie is dat je de beurs

elk jaar opnieuw kunt ontwerpen, vanuit

het niets. En dat maakt mijn werk ook zo

leuk, zelfs na 33 jaar. Ik kan steeds anticiperen

op wat er gebeurt in de kunstwereld.

Nu bijvoorbeeld door de beurs internationaler

te maken. Het feit dat Brussel voor

Europa belangrijk is, maakt ook dat we

veel buitenlandse bezoekers hebben die

hier werken en wonen.”

Het Albertinaplein, met een standbeeld van de muzieken

kunstminnende koningin Elisabeth en daartegenover

het ruiterstandbeeld van haar man Albert I.

In het begin was BRAFA een beurs voor

traditionele antiquairs, maar inmiddels is

het aanbod verbreed met vooral hedendaagse

kunst tot en met tribal art, en nog

steeds antieke meubels en oude meesters.

“Het aantal traditionele antiquairs neemt

lichtjes af en de bezoekers zijn ook steeds

breder geïnteresseerd”, zegt Bourdon.

“Mensen verzamelen niet minder, maar ze

kopen veel breder. Op de BRAFA hebben

we nu 72 duizend bezoekers op 28.000

vierkante meter en 140 handelaren. Onze

beurs is eclectisch en familiaal, het is een

plek waar mensen durven te vragen. Ook

de handelaren gaan altijd heel vriendschappelijk

met elkaar om.”

Bovenaan de Kunstberg, met uitzicht op

het lagergelegen Brussel, loopt de BRAFAdirecteur

over de Koudenberg langs een

zes meter hoog beeld van Calder en langs

het art nouveau- gebouw van het oude

warenhuis Old England (nu een museum

voor muziekinstrumenten) richting het

Koningsplein, de plek waaromheen het

Magritte Museum en de Koninklijke Musea

voor Schone Kunsten zijn gevestigd.

26

DE WANDELING

‘BRAFA is eclectisch

en familiaal’

27

DE WANDELING

De beursdirecteur loopt verder langs het Kleine Zavelplein, het vredige groene plein waar aan het eind

van de zestiende eeuw graaf Egmont en graaf Horne zijn onthoofd.

Herwig Simons begon ooit in maritiem antiek, maar vond dat

te beperkt. Zijn galerie is nu eerder een ‘captain’s room’.

Beatrix wordt ontvangen door Melanie Coisne,

hoofd Erfgoed en cultuur.

Rond het Kleine

Zavelplein zijn

veel galeries

waarvan er veel

op de BRAFA

staan.

Het is de plek waar vanaf het ontstaan

van België in 1830 cultuur een plek vond.

Bourdon loopt door de Naamsestraat

richting de Brederodestraat langs het koninklijk

paleis, waar aan de achterkant de

Koning Boudewijnstichting is gevestigd.

“Dit is de eregast op de komende BRAFA,

een belangrijke filantropische stichting die

ook kunst en musea ondersteunt.”

Bourdon loopt naar binnen en wordt ontvangen

door Melanie Coisne, hoofd Erfgoed

en cultuur. De dames kennen elkaar

goed. Coisne: “Voor ons is de beurs belangrijk

omdat we daar verzamelaars, handelaren

en museumprofessionals tegenkomen.

Wij kunnen daar vertellen wat we eigenlijk

doen en regelmatig doen we ook aankopen

voor musea. Het is echt een win-win.”

FIDEL CASTRO’S SCHAAKSPEL

De beursdirecteur loopt verder langs het

Kleine Zavelplein, het vredige, groene

plein waar aan het eind van de 16e eeuw

graaf Egmont en graaf Horne zijn onthoofd.

“Zestien jaar lang was mijn kantoor

hier in de buurt en at ik hier in alle rust en

schoonheid regelmatig mijn lunch”, vertelt

ze. “Hieromheen zijn diverse galeries

gevestigd, waarvan er veel op de BRAFA

staan.”

In de buurt wandelt Bourdon langs de

bekende antiquairs Desmet Gallery, die

vandaag gesloten is, naar de galerie van

Harold t’Kint de Roodenbeke in de Ernest

Allardstraat. De galeriehouder begroet

Bourdon hartelijk. Aan de muren hangen

schilderijen van Pierre Alechinsky, Auguste

Herbin en Englebert Van Anderlecht.

Het zijn werken die hij ook meeneemt

naar BRAFA, zo vertelt de kunsthandelaar.

Bourdon: “Harold is erevoorzitter van de

beurs en al bijna dertig jaar gespecialiseerd

in werken van Belgische kunstenaars

tussen 1880 tot 1950. Wat ik leuk vind aan

hem is dat hij, als hij iets koopt, er altijd

eerst even mee moet leven voordat hij het

weer kan verkopen. Dat toont de passie die

hij voor de kunst heeft.”

28

DE WANDELING

Een portret van

de keizer-filosoof

Marcus Aurelius

moet 26 duizend

euro gaan opbrengen

Even verderop op de Watteeustraat bezoekt

ze de galerie van Herwig Simons.

Ook hij is een goede bekende: hij staat al

twintig jaar op BRAFA en zit in het bestuur.

Simons: “Ik ben ooit begonnen in maritiem

antiek, maar vond dat te beperkt, mijn

galerie is nu eerder een ‘captain’s room’: de

verzameling van een kapitein die spullen

vanuit de hele wereld verzamelt.” De galerie

bevat sculpturen, meubels, schilderijen

en curiositeiten, zoals schaakstukken en

houten modellen die schilders gebruikten.

Simons toont een 17e-eeuws Tsjechisch

spellenmeubel, dat ooit eigendom was van

Lothar Schmid, de schaakscheidsrechter

van de ‘Match van de Eeuw’, die in 1972 in

Reykjavik de ruzie tussen Bobby Fischer

en Boris Spasski in goede banen moest

leiden. Op een stoel ligt een ander stuk

dat hij mee gaat nemen naar de beurs, een

schaakspel dat Fidel Castro in de jaren 60

schonk aan de deelnemers van een wereldkampioenschap

in Havana.

ANTIEK EN HEDENDAAGS

Verderop op de Watteeustraat bevindt zich

de galerie van de Florentijnse dames Alessandra

Dei Bardi en haar dochter Giulia

Ponti, die al drie generaties lang bestaat

in Florence, tien jaar in Parijs en sinds

2019 ook op de Zavel. De familiegalerie

handelt in middeleeuwse sculpturen en

Wunderkammer-objecten, maar ook in

renaissancesculpturen, met een voorkeur

voor marmer en steen, zo legt Ponti uit. Ze

laat een klein renaissancesculptuur uit een

collectie uit Zuid-Frankrijk zien dat ze zal

meenemen naar BRAFA. Het is een portret

van de keizer-filosoof Marcus Aurelius, dat

Op de Watteeustraat de galerie van Alessandra

Bardi en haar dochter Giulia Ponti.

De galerie van Harold t’Kint de Roodenbeke in de Ernest Allardstraat. Aan de muren schilderijen van Pierre Alechinsky, Auguste Herbin en Englebert Van Anderlecht.

29

DE WANDELING

Collectors Gallery van Betty De Stefano, met juwelen

en objecten van kunstenaars en ontwerpers van de

20e en 21e eeuw.

‘Mensen

verzamelen niet

minder, maar ze

kopen veel breder’

26 duizend euro moet gaan opbrengen.

Moeder en dochter hebben mooie klanten.

Zo verkocht de galerie op BRAFA vorig

jaar aan het Rijksmuseum zeer zeldzame

13e-/14e-eeuwse glas-in-loodramen die

een ‘gryllos’ (wandelend hoofd) voorstellen.

Ponti: “Het is oude kunst die het heel goed

doet in een modern interieur, tussen hedendaagse

kunst. Ons eigen interieur in de

galerie is ook modern. Het sculptuur van

Marcus Aurelius past goed in een hedendaags

interieur, en ook de gekleurde antieke

marmerstukken ernaast kunnen zomaar

doorgaan voor hedendaagse kunst.”

Op de Watteeustraat bevindt zich de tribal

art-galerie van Serge Schoffel, die nu een

beurs heeft in Parijs en even verderop, op

de Minimenstraat, is de galerie van Karim

en Isabelle Grusenmeyer en Damien Woliner,

gespecialiseerd in beeldhouwkunst,

archeologie, sieraden en decoratieve kunst

uit Zuidoost-Azië, China en India. Ook

hier tref je een heel gevarieerd aanbod

aan. In dezelfde straat bezoekt Bourdon

Collectors Gallery van Betty De Stefano,

met juwelen en objecten van kunstenaars

en ontwerpers van de 20e en 21e eeuw:

kunstwerken om te dragen van ontwerpers

zoals Claude Wesel, Giampaolo Babetto en

Sophia Vari. Bourdon: “Een galerie als deze

laat de breedte zien van de galeries die je

hier vindt op de Zavel, en ook op de beurs.”

JACKIE KENNEDY

Weer verderop, op de Place du Grand

Sablon, wandelt Bourdon binnen bij

Objects with Narratives, een galerie van

de drie jonge ondernemers Nik en Robbe

Vandewyngaerde en Oskar Eryatmaz. De

broers Vandewyngaerde zijn academisch

geschoolde architecten met jarenlange

Objects with Narratives, een galerie van de drie jonge ondernemers Nik en Robbe Vandewyngaerde en Oskar Eryatmaz.

30

DE WANDELING

In Costermans, de oudste galerie van België, zetelt Arnaud Jaspar Costermans als de zesde

generatie kunsthandelaren.

Place du Grand Sablon.

werkervaring in Zwitserland, Nederland

en België bij beroemde architectenbureaus

als Herzog & de Meuron en OMA.

Oskar Eryatmaz heeft een financiële en

sales-achtergrond in België en eveneens

jarenlange internationale werkervaring.

Bourdon: “Samen lieten ze een heel andere

carrière achter zich en kozen ze ervoor

deze galerie, te beginnen in dit voormalige

postkantoor.” Robbe, de jongste van

de broers, vult aan: “Kunstenaars kunnen

zich puur op het ontwerpen richten, terwijl

wij hun werk presenteren, verkopen en

alle andere benodigde diensten aanbieden.

Nu met een tentoonstelling van Paul

Cocksedge, een Britse kunstenaar die verrassende

dingen doet met zijn materiaal.”

Aan het eind van de wandeling loopt de

BRAFA-directeur op de Grand Sablon naar

binnen bij Costermans, de oudste galerie

van België, gesticht in 1839, met Arnaud

Jaspar Costermans als de zesde generatie

kunsthandelaren. De galerie is van oudsher

gespecialiseerd in zeer geselecteerde

Europese meubelen en decoratieve kunst

uit de 17e tot begin 19e eeuw, met een bijzondere

focus op Franse decoratieve kunst

uit de 18e eeuw. Sinds 2012 heeft Costermans

een exclusieve galerie met Vlaamse

en Hollandse oude meesters in huis

geopend. Samen met zijn zus en zijn nicht

zijn de handelaren op de binnenplaats ook

begonnen met een rustig terras, waar je

kunt koffiedrinken en lunchen.

De handelaar nodigt zijn gasten uit naar

binnen, waar op dit moment een grondige

verbouwing plaatsvindt. “Alles blijft, maar

alles is ook in beweging”, zegt hij. “Wat

blijft zijn bijvoorbeeld de muurvullende

roze Chinese panelen van rijstpapier met

vogels en bloemen, die de Compagnie

des Indes aan het eind van de 18e eeuw

hierheen bracht. Het laat zien dat echte

schoonheid van alle tijden is. Toen Jackie

Kennedy ‘first lady’ was, heeft zij nog

geprobeerd het te kopen om er het Witte

Huis mee te decoreren. Wij hebben de

briefwisseling nog. Mijn opa moest dat

verzoek afslaan. De panelen horen bij ons

huis en bij onze cultuur. En die proberen

we te behouden.”

‘Onze beurs is

eclectisch en

familiaal, het is een

plek waar mensen

durven te vragen.

Ook de handelaren

gaan altijd heel

vriendschappelijk

met elkaar om’

BEZOEKEN

Brafa Art Fair

25-01 t/m 01-02

Brussel

www.brafa.art

31

32

Turner

& Constable

Duel in het hart van de romantiek

J.M.W. Turner, Fishermen at Sea, 1796, olieverf op doek, 91,44 × 122,24 cm. Londen, The Tate Britain. © Tate.

Dit is het eerste werk van William Turner, dat in het jaar van zijn creatie werd tentoongesteld in de Royal Academy in Londen.

33

Turner, die

zijn schilderij

overschaduwd zag

door het flamboyante

werk van zijn

rivaal, koos voor de

tegenaanval en verzon

een list.

J.M.W. Turner, Zelfportret, ca. 1799, olieverf op doek, 74,3 x 58,4 cm. Londen, The Tate Britain. © Tate.

De vriendschappelijke rivaliteit

tussen de schilders William Turner

en John Constable is een van de

belangrijkste hoofdstukken uit de

geschiedenis van de Britse kunst.

Twee mannen, twee wereldvisies,

twee artistieke temperamenten

die tegenover elkaar kwamen te

staan binnen de Engelse romantiek:

Turner, de alchemist van de hemel

en het licht, tegenover Constable,

de dichter van de aarde en de

wolken.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

Hun strijd, die zich afspeelde in de

eerste helft van de 19e eeuw, is er

een van diepe esthetische spanningen,

vaak ingegeven door de

context van de romantiek: een tijdperk

in beweging, verslingerd aan grootsheid

en emoties, waarin men het alledaagse

wilde sublimeren en de ziel van de natuur

tot uiting wilde brengen op het doek. In

deze context, waarin de concepten Lux

(Latijn voor ‘licht’) en Nox (Latijnse naam

voor Nyx, de Griekse godin van de nacht)

tegenover elkaar stonden, werd de Royal

Academy of Arts in Londen in het voorjaar

van 1832 het toneel van een gedenkwaardige

confrontatie.

Turner pakte er uit met Helvoetsluys; the

City of Utrecht, 64, Going to Sea, een bleek

en subtiel zeegezicht. Bij Constable was

dat The Opening of Waterloo Bridge, een

reusachtig doek met een mix van rode en

gouden tinten. Maar aan de twee kunstenaars

was dat jaar door de jury geen

gelijkwaardige opstelling toebedeeld in Somerset

House, waar sinds 1769 de jaarlijkse

tentoonstelling van de Royal Academy

of Painting and Sculpture werd gehouden.

Aan de muren streden de werken om de

voorrang, in de hoop opdrachtgevers te

verleiden in een wereld waar carrière synoniem

is met zichtbaarheid.

Turner, die zijn schilderij overschaduwd

zag door het flamboyante werk van zijn

rivaal, koos voor de tegenaanval. Op de

dag van de vernissage voegde hij met een

snelle beweging een rode vlek toe aan

de woelige baren, een eenvoudig navigatiesignaal,

als een boei, maar vooral een

kleurrijk element dat de aandacht trok

en meteen het werk van Constable deed

vergeten. De volgende dag had het publiek

dan ook alleen nog maar oog voor deze

opvallende toevoeging.

Het voorval staat symbool voor de vriendschappelijke

en subtiele rivaliteit tussen de

twee kunstenaars, die nooit zou ontaarden

in platte haat. In plaats van zich over te

geven aan vruchteloze vijandschap, bleven

Turner en Constable elkaar in het geheim

bewonderen: Constable stemde voor Turner

bij zijn verkiezing tot lid van de Royal

Academy en erkende de ‘geweldige groothartigheid’

van zijn collega.

34

TWEE UITERSTEN

Joseph Mallord William Turner (1775-

1851), de zoon van een barbier/pruikenmaker,

groeide op in de volkswijken van

Londen. Na een klassieke opleiding aan de

Royal Academy, waar hij gratis onderwijs

van hoge kwaliteit genoot, raakte hij al snel

bekoord door de zeenevel en de zeegezichten

die hij vanaf 1791 ontdekte in de

steden Bath en Malmesbury. Op die eerste

reizen buiten de Britse hoofdstad besefte

hij hoe belangrijk het was schetsen te

maken voordat hij aan de slag ging in zijn

atelier. Hij ontwikkelde de gewoonte

’s zomers buiten ideeën op te doen en die

in de winter in zijn atelier uit te werken.

Met zijn schilderijen, landschappen en

zeegezichten van Engeland en Schotland

verwierf de jonge, getalenteerde schilder

al snel een aanzienlijke reputatie, waardoor

hij kon rekenen op de sympathie en

steun van talrijke mecenassen. Door hun

aankopen prikkelden ze zijn stoutmoedigheid

en zijn honger naar ervaringen en

reizen. Vanaf 1802 reisde hij door Europa,

notitieboekje in de hand, en ontdekte

Frankrijk, België, Nederland, Zwitserland,

Duitsland en Italië. Zijn schetsen, voorzien

van letters voor elke kleur (‘R’ voor rood,

‘B’ voor blauw), werden in het atelier omgezet

in landschappen die doordrongen

waren van zijn atmosferische verbeelding.

Turner, die het werk van Willem van de

Velde de Jonge, Claude Lorrain en zelfs

Nicolas Poussin grondig bestudeerde, had

als ‘schilder van het vuur’, van de romantische,

soms rebelse Lux, de neiging details

weg te laten om de lichtgevende essentie

van de wereld te filteren. Dat soms voor

verwarring zorgde bij critici, die zich bij

het zien van zijn doeken afvroegen of de

maker ervan wel psychisch stabiel was.

Daarentegen was zijn één jaar jongere collega

John Constable (1776-1837), erfgenaam

van een rijke graanhandelaar, vader

van zeven kinderen, trouwe anglicaan en

In de romantiek transformeerden

twee titanen het landschap: de ene naar

licht en het buitengewone, de andere naar

thema en precisie.

John Constable, The White Horse, 1819, olieverf op doek, 131,4 × 188,3 cm. New York, The Frick Collection.

35

John Constable, Dedham Vale, 1828, olieverf op doek, 144,5 × 122 cm. Edinburgh, National Galleries of Scotland.

36

J.M.W. Turner, De ondergang van het Carthaagse Rijk, tentoongesteld in 1817, olieverf op doek, 170,2 x 238,8 cm. Londen, The Tate Britain.

Met dit werk geeft de kunstenaar eindelijk echt uitdrukking aan de zoektocht naar licht (‘lux’) waarmee hij beroemd zou worden.

Het romantische

ideaal wilde de

natuur verheffen tot

een tempel, waarin

de grootsheid van

het gevoel en de

kwetsbaarheid van

het menselijke lot

gestalte kregen.

een man van het platteland, van de ’nox’.

Deze ‘gentleman farmer’, geworteld in zijn

landerijen in Suffolk, was gehecht aan de

donkere en veranderlijke Engelse hemel.

Zijn eveneens aan de Royal Academy opgedane

schilderkunst was sterk geïnspireerd

door die van Gainsborough, maar

ook van Rubens, Ruysdael en zelfs Rembrandt.

Constables werk was gestoeld op

een bijna verering van de natuur: tijdens

lange sessies in de openlucht bestudeerde

hij elke wolk, elke rilling van het gebladerte.

De nauwkeurige aantekeningen die

hij ter plaatse maakte, gebruikte ook hij

voor het uitwerken van grote composities

in zijn atelier, waar de natuur met een

bijna wetenschappelijke precisie leek te

ademen. “Ik hou van hun geur”, zou Lucian

Freud later zeggen bij het zien van Constables

hooiwagens, met hun opvallende

présence, geschilderd op het moment dat

Turner steeds meer in de ban raakte van

landschappelijke abstractie, het schitteren

van het licht en al snel ook het sublieme

van de atmosfeer.

PITTORESK EN SUBLIEM

In het Engeland van het begin van de 19e

eeuw beleefde de landschapschilderkunst

een opzienbarende bloei. Het romantische

ideaal wilde de natuur verheffen tot

een tempel, waarin de grootsheid van

het gevoel en de kwetsbaarheid van het

menselijke lot gestalte kregen. Turner en

Constable belichaamden twee facetten

van deze beweging: de eerste focuste op

de heroïsche intensiteit van het sublieme,

het transcendente, terwijl de tweede zich

toelegde op het weergeven van de vredige

en veranderlijke nuances van de werkelijkheid,

in al haar pittoreske facetten.

Vanaf dan werd het schilderen een soort

inwijdingsreis. Als een ontdekkingsreiziger

schetste Turner vanaf een boot op

de Theems – een idee dat Monet later

in Giverny zou overnemen – maar hij

bracht vooral notitieboekjes mee van zijn

reizen, met daarin een mix aan visuele

herinneringen en dromen. Als visionaire

vakman bracht hij een stijlbreuk teweeg,

de geboorte van het moderne landschap,

37

John Constable, Hampstead Heath with a Rainbow, 1836, olieverf op doek, 50,8 x 76,2 cm. Londen, The Tate Britain. Een heel andere benadering van het onderzoek

naar licht dan die van Turner.

Ramsay Richard Reinagle, Portrait of John Constable,

ca. 1799, olieverf op doek, 76,2 x 63,8 cm.

Londen, The National Portrait Gallery.

Constable was

een man van het

platteland, van de

Nox, een ‘gentleman

farmer’, gehecht

aan de donkere en

veranderlijke Engelse

hemel.

doordrongen van de toekomstige revolutie

van het impressionisme tot aan de abstractie.

Turner zou zo Monet beïnvloeden en

tegelijkertijd de kritiek op het sublieme

inspireren.

Constable daarentegen, een eenling die

geduldig en methodisch observeerde,

probeerde elk onderdeel van het Engelse

landschap te begrijpen om het waarheidsgetrouw

weer te geven, en bleef zo de referentie

voor het landelijke realisme, geliefd

om zijn trouw aan het onderwerp en het

eenvoudige leven. Deze pseudo-rivaliteit

tussen Lux en Nox, tussen spiritueel licht

en alledaagse trivialiteit, blijft bepalend

voor de manier waarop de Britse kunst van

de 19e eeuw wordt herinnerd, zoals blijkt

uit de tentoonstelling die Tate Britain deze

winter houdt. Deze expositie laat zien hoezeer

de werken van beide meesters met

elkaar in dialoog staan, met elkaar botsen

en soms samensmelten in eenzelfde elan

van moderniteit. De toeschouwer kan hier

vrij kiezen tussen de sensuele, gloedvolle

intensiteit van Turner en de minutieuze

tederheid van Constable.

DE VEELVORMIGHEID VAN KUNST

Zelfs in de populaire cultuur wordt de

strijd tussen Turner en Constable nu

opnieuw gevoerd: rivaliserende musea,

media die dol zijn op ranglijsten, films en

biografieën, alles draagt bij tot het doen

herleven van de rivaliteit tussen deze

‘tweelingreuzen’. De tentoonstellingen

blijven het debat voeden: Tate Britain

kiest voor Turner, terwijl het Victoria and

Albert Museum liever Constable in de

kijker zet, in de zuiverste traditie van de

Britse weddenschappen en peilingen. Hun

rivaliteit had echter niet alleen te maken

38

De twee schilders,

die elkaars werk

voortdurend in het

oog hielden, hadden

twee benaderingen

van het sublieme en

het natuurlijke.

met schildertechniek, maar ook met een

universeel vraagstuk, met name dat van de

waarde in de kunstenaarsgemeenschap,

van erkenning, van de jury, van het publiek,

van de geschiedenis. Want uiteindelijk

hebben Turner en Constable, elk op hun

eigen manier, steeds betekenis willen geven

aan de natuur, aan emotie, aan licht.

Er is iets typisch Engels aan deze georganiseerde

confrontatie: twee visies op het

landschap, twee benaderingen van het

sublieme en het natuurlijke, die elkaar

voortdurend in het oog hielden en kritisch

bestudeerden. Het sfeervolle en koortsachtige

oeuvre van Turner raakt aan het

mystieke, aan de grenzen van het zichtbare.

Dat van Constable, bescheiden en

nauwgezet, blijft de matrix van het Europese

realisme. De grote les van dit duel is

dus niet zozeer die van een winnaar of een

verliezer, maar eerder die van de veelvormigheid,

de vruchtbaarheid van kunst in

tijden van crisis.

De romantiek, die eeuw van het sensationele

en sublieme, heeft zo twee titanen

het landschap zien transformeren: de ene

naar het licht en het buitengewone, de

andere naar het onderwerp en de precisie.

Turner laten we de gloeiende levenskracht

en Constable de bescheiden bries van de

Engelse heuvels. Hun tegengestelde werelden

blijven elkaar raken en herinneren ons

eraan dat schoonheid soms voortkomt uit

absoluut contrast en respect voor rivalen.

BEZOEKEN

Turner and Constable: Rivals and Originals

27-11 t/m 12-04

Tate Britain

Londen

www.tate.org.uk

J.M.W. Turner, De brand in het House of Lords en het House of Commons, 16 oktober 1834, 1835, olieverf op doek, 92 x 123,2 cm. Cleveland, The Cleveland Museum of Art.

39

Design voor

een hybride realiteit

In het kader van Europalia

Spanje presenteert het Centre

d’innovation et de design

(CID) in Le Grand-Hornu een

tentoonstelling over een van de

belangrijkste ontwerpers van het

moment: Patricia Urquiola. Metamorphosa

neemt de bezoeker

mee in haar creatieve universum,

dat continu in transformatie is.

TEKST: ELIEN HAENTJENS

Patricia Urquiola, Shimmer-tafel, 2015, glas. © de ontwerper. Met toestemming van Glas Italia.

Weinig ontwerpers drukten de

laatste jaren meer hun stempel

op de internationale designwereld

dan de Spaanse, in

Italië residerende Patricia Urquiola (°1961).

Na haar studies in Madrid en Milaan werd

ze assistent-professor bij Achille Castiglioni

en Eugenio Bettinelli. Later hielp ze Vico

Magistretti bij de productie van de meubels

van het Italiaanse De Padova en leidde ze

de Lissoni Associati designstudio. Na die

leerschool bij de grote Italiaanse meesters

richtte ze in 2001 haar eigen studio op.

Sindsdien werkt Urquiola voor vele topmerken,

van Moroso, Kettal, cc-tapis en Louis

Vuitton tot Baccarat, Four Seasons en Mandarin

Oriental. Sinds 2015 is ze ook artistiek

directeur bij Cassina. Die overvloed aan

design- en architectuurprojecten maakte het

vinden van de juiste invalshoek uitdagend.

“Toen ik meer dan tien jaar geleden een presentatie

van haar bijwoonde in het Brusselse

Flagey, viel me op hoe ze constant verbanden

legde en al pratend op nieuwe ideeën kwam”,

vertelt directeur en curator Marie Pok van

CID in Grand-Hornu. “Vanaf het podium

vroeg ze aan haar echtgenoot om die zorgvuldig

te noteren. Dat haar geest voortdu-

40

Patricia Urquiola, Mushmonster, 2025, polimex. © de ontwerper. Met toestemming van Moroso. Foto: Studio Eye.

De metamorfose in

haar geest leidt ertoe

dat Urquiola oude

projecten en ideeën

van onder het stof

haalt en nieuw leven

inblaast.

latie verhaalt hoe we alternatieve manieren

van samenleven kunnen opzetten,

geïnspireerd door de microbiële ‘steden’ die

op petrischaaltjes worden voorgesteld. De

crossdisciplinaire installatie stelt niet alleen

regeneratie en interdependentie centraal,

maar presenteert ook een nieuw hybride

model voor het leven op de planeet waarbij

de mens niet langer centraal staat.

TUSSEN AMBACHT EN INDUSTRIE

Een andere constante in haar werk is

de wisselwerking tussen ambacht en

industrie. Die thematiek vormde de rode

rend in beweging is en ze flexibel schakelt

tussen reflecties is een troef in de wereld van

vandaag. Wellicht is die attitude een van de

redenen waarom haar ontwerpen zo goed

aansluiten bij de transformerende realiteit.”

Zo onderzoekt Urquiola ontwerpmogelijkheden

voor nieuwe gerecycleerde materialen,

en hoe die een plek kunnen vinden

in de industrie. Voor het Deense Mater

onderzocht ze met de ‘Alder’-collectie (2024)

de mogelijkheden van reststromen, zoals

koffie of houtschilfers. Voor het Italiaanse

Cimento® ontwikkelde ze samen met haar

Milanese studio, die over de departementen

heen een kleine honderd medewerkers telt,

een composietmateriaal op basis van industriële

reststromen.

Dat nieuwe soort cement vormt de grondstof

voor de bakstenen die ze, onder meer

met algen uit de Venetiaanse lagune en

gerecycleerd glas, ontwikkelde voor de

installatie The Other Side of the Hill (2025)

in de Arsenale op de Architectuurbiënale

van Venetië. Die installatie verkent de toekomst

van het leven in onze steden, zowel

vanuit het perspectief van een explosieve

bevolkingstoename als een terugval van de

wereldpopulatie. De speculatieve instaldraad

in een overzichtstentoonstelling in

het Philadelphia Museum of Art. Zo liet

ze zich voor de bij Cassina uitgebrachte

Sestiere-vazen (2022) inspireren door de

glasblaaskunst van Murano. Terwijl de

vaas zelf met de mond geblazen is, worden

de zogenaamde morisa’s, met hun typische

strepenpatroon, met de hand aangebracht,

waardoor elke vaas van deze open editie

toch uniek is. Met het ontwerp brengt de

ontwerper een ode aan de eeuwenoude

Venetiaanse glaskunst.

Pok: “Ook voor het Hybrida-project (2022)

ging ze aan de slag met de sterk ambachtelijke

kennis van de porseleinmanufactuur

Real Fabbrica di Capodimonte. Via

een creatief onderzoek naar de innovatieve

mogelijkheden met het porseleinslip

creëerde ze een reeks verrassende

objecten uit keramiek, onder meer door er

een spons of bloemen in onder te dompelen.

Die unieke stukken zijn via Christie’s

geveild ten voordele van het educatieve

centrum van de manufactuur.”

De metamorfose in haar geest leidt er

ook toe dat ze oude projecten en ideeën

van onder het stof haalt en nieuw leven

inblaast. “Een interessant voorbeeld is de

41

Gruuvelot-zetel (2025) voor Moroso”, vertelt

Pok. “Die bouwt verder op het Gruuvesofasysteem,

dat op zijn beurt een evolutie

was van de Lowseat-stoelen uit 2000.

Van een meer statische vorm is de zetel

getransformeerd tot een levendige entiteit

die zich net als een organisme verspreidt

over de ruimte. Meer dan een meubel is

het een landschap geworden, met ongedefinieerde

volumes en uitbreidingen die

constant in transformatie lijken. Het is een

uitnodiging tot interactie die de dialoog

tussen het lichaam en het object herdefinieert.

Voor de bekleding ontwikkelde ze

in nauwe samenwerking met Kvadrat een

stof die tot 90% minder water verbruikt en

tot 80% minder broeikasgassen uitstoot.”

Patricia Urquiola, Octopada, 2023, gerecycleerd polyester. © de ontwerper.

Met toestemming van Kvadrat. Foto: Casper Sejersen.

‘Meer dan een meubel is de Gruuvelotzetel

een landschap geworden, met

ongedefinieerde volumes en uitbreidingen

die constant in transformatie lijken’

MARIE POK (CID)

TRANSFORMATIE

De diepgaande liefde voor een voortdurende

metamorfose is niet alleen verbonden

met haar persoonlijkheid, maar is uitgegroeid

tot een levensvisie. Daarvoor laat ze

zich inspireren door filosofen zoals Bruno

Latour, die boeken publiceerde over de

verbanden tussen de mens en niet-mens of

het natuurlijke en artificiële. Pok: “Patricia

Urquiola streeft naar een verzoening

van tegenstellingen, legt verbanden bloot

tussen uiteenlopende werkelijkheden en

verbindt haar ideeën in niet-hiërarchische

Patricia Urquiola, Gruuvelot, 2025, multiplex panelen, polyurethaanmousse en Kvadrat-stoffen. © de ontwerper. Met toestemming van Moroso. Foto: Studio Eye.

42

‘Via een projectie

met referenties en

tekeningen dompelen

we de bezoeker onder

in het eigengereide

universum van

Patricia Urquiola’

MARIE POK (CID)

netwerken met elkaar. Met die metaforische

visie op onze relatie met de natuur

en elkaar vindt ze aansluiting bij filosofen,

onder wie Gilles Deleuze en Félix Guattari,

maar ook bij kunstenaars als Sam Balfus.

Zijn video van vreemde creaturen, die

hij maakte in het kader van de installatie

Nature Manifesto van de IJslandse muzikant

en kunstenaar Björk, noemde ze als

referentie voor haar eigen creaties, waarin

fantastische wezens opduiken. Via een

projectie met referenties en tekeningen

dompelen we de bezoeker onder in haar

eigengereide universum. De catalogus –

pas de tweede in haar carrière – brengt

een bredere duiding bij haar oeuvre.”

Een voorbeeld van een creatie die aansluit

bij die fantastische wereld, is de

Among-us-installatie (2025) die ze voor

de textielbeurs Heimtextil ontwierp. “Met

die installatie wilde ze nieuwe, hybride

vormen van samenleven vieren”, vertelt

Pok. “Ze is de vertaling van een holistische

kijk op onze woonomgeving en de rol die

textiel – zowel als bekleding van sofa’s als

in de vorm van unieke creaties – daarin

kan spelen. In nauwe samenwerking met

het Italiaanse cc-tapis creëerde ze een

reeks tapijten met monsterlijke creaturen

– symbool staat voor de broodnodige,

soms angstaanjagende veranderingen,

terwijl ze voor Moroso met het zitobject

Mushmonster (2025) een hybride champignonachtig

wezen bedacht. Ook de serie

‘Cryptid’ (2025) is geïnspireerd door een

hybride landschap dat bevolkt wordt door

opmerkelijke wezens.”

HYBRIDE VERSMELTING

Dat ze zich continu weet aan te passen aan

de veranderende realiteit, maakt Patricia

Urquiola tot een van de krachtigste ontwerpers

van haar generatie. Zelf zegt ze daar

onder meer over dat ze geïnteresseerd is in

Patricia Urquiola, Pipeline, 2022, wol, handgeknoopt prototype. © de ontwerper. Met toestemming van

cc-tapis. Foto: Alejandro Ramirez Orozco.

de nieuwe poëzie die resulteert uit innovatieve

technologieën, en dat de designwereld

meer en meer evolueert richting een hybride

versmelting tussen ambacht en digitalisering.

Gedreven door deze metamorfose

herdenkt ze materie, hiërarchie, verhalen en

schoonheid. “In de Pipeline-tapijten (2022)

vermengt ze het artificiële en menselijke.

Digitale tekentechnieken gaan er hand in

hand met ambachtelijke technieken als

tuften, zij het uitgevoerd door een robot”,

aldus de CID-directeur.

Niet alleen de digitalisering, maar ook het

werken met nieuwe materialen leidt tot een

hernieuwde esthetiek. Pok: “Zo tonen we

zowel haar intussen bekende Shimmer-tafel

(2015), die door het continu veranderende

kleurenpalet een magische, etherische

uitstraling krijgt, als haar project Babar

(2024). Het 100% gerecycleerde materiaal,

dat glasgruis combineert met deels plantaardige

polymeren, bepaalt de organische

vormentaal: dikke, olifantachtige poten, een

onregelmatig oppervlak en een kleurenpalet

dat er bij elke productie anders uitziet.

Elk stuk wordt op bestelling en met de hand

gemaakt. Dat betekent dat consumenten

hun mindset moeten veranderen, bekende

normen moeten leren loslaten en perfectie,

voorspelbaarheid en onmiddellijkheid tot

het verleden behoren. Dat Urquiola deze

ideeën in de industrie integreert, en zich

nooit tevreden stelt met verworven zekerheden,

maakt haar uniek.”

BEZOEKEN

Patricia Urquiola. Meta-morphosa

14-12 t/m 26-04

Le Grand-Hornu

www.cid-grand-hornu.be

43

Dromen en visioenen

van Piet Ouborg

Over Piet Ouborg is veel geschreven, zoals in monografieën, museale uitgaven

en veilingcatalogi. En in brochures van solo- en groepstentoonstellingen die

door en voor Ouborg zijn georganiseerd. Maar er bestaat een groot verschil

in waardering voor Ouborg door academici (die deze boeken en artikelen

doorgaans schrijven) en de bredere groep kunstliefhebbers en -verzamelaars.

Op 22 november opent een retrospectieve tentoonstelling bij Pulchri, met een

samengebald overzicht van zijn intrigerende oeuvre.

TEKST: GIANNI ORSINI

Piet Ouborg, Geschreeuw in stilte, 1938-40, gouache op papier, 36 x 27 cm, particuliere verzameling. Foto: Sotheby’s.

Ouborgs oeuvre is een complex

van zoeken en experimenteren.

Deels geïnspireerd door grote

westerse kunstenaars, zoals

Van Gogh, Kandinsky en Miró, maar altijd

op zijn eigen manier invulling gegeven. Zijn

stijl lijkt geïnspireerd door, maar geïsoleerd

van de westerse academische context en

heeft zich op geheel eigenzinnige en atypische

wijze ontwikkeld.

Piet Ouborg (1893, Dordrecht-1956, Den

Haag) werd in eerste instantie onderwijzer

op lagere scholen. Hij vertrok in 1916 naar

Nederlands-Indië, waar hij drie periodes (tot

1938) verbleef als onderwijzer en tekendocent.

Hij kwam op verlof terug naar Nederland

in 1923-1924 en in 1931, waar hij gulzig

de nieuwe westerse kunstontwikkelingen

in zich opnam. Tussen 1916 en 1938 was

Ouborg op meerdere vlakken productief: zo

behaalde hij diverse akten als onderwijzer en

verkende hij als amateurschilder expressionisme,

kubisme, surrealisme en de abstractie.

Hoewel vaak onbegrepen, stelde hij in Indië

zijn werk regelmatig tentoon en nam plaats

in jureringen bij de Bataviasche Kunstkring.

Daarnaast verzamelde Ouborg met de

collega-kunstschilder Jan Frank Niemantsverdriet

(1885-1945) Javaanse dansmaskers.

Het mystieke en onderbewuste van deze

maskers en de magisch-religieuze aspecten

van de oosterse cultuur kwamen thematisch

vaak terug in zijn werk. Meer en meer

liet Ouborg zich in zijn kunstuitingen leiden

door dromen en visioenen. Zijn werk ging

steeds meer het onbewuste verbeelden, in

stillevens en landschappen op een surrealistische

basis.

Toen hij zich in 1938 met zijn gezin definitief

vestigde in Den Haag, werd hij tekendocent

op middelbare scholen. Kort na de oorlog

ontving Ouborg zijn ‘Indisch pensioen’,

waarna hij zich meer aan de kunst kon wijden.

Hij sloot zich aan bij de kunstenaarsgroep

Vrij Beelden, maar voelde zich te veel

een solist en verliet de groep weer in 1948.

Mede door deze ervaring sloeg hij een jaar

later de uitnodiging om lid te worden van

Cobra af.

Tot enkele jaren voor zijn dood heerste

onbegrip voor Ouborgs werk, behalve bij

enkele ingewijden en academici. In 1950

44

Piet Ouborg is de

belichaming van een

autonoom kunstenaar:

wars van trends

of stromingen.

ontving hij de Jacob Marisprijs voor de

Grafische Kunst en de Tekenkunst, voor

het minimalistische Vader en Zoon, waarna

een storm van protest losbrak bij de pers en

de ‘figuratieve kunstwereld’. Desondanks

werden zijn werken steeds lichtvoetiger,

kleuriger en abstracter. Het werk uit zijn

laatste jaren is te omschrijven als abstractexpressionistisch.

Pas in 1953, minder dan drie jaar voor zijn

overlijden, kwam de waardering. In het Gemeentemuseum

Den Haag (thans Kunstmuseum)

werd een overzicht van zijn werk

tentoongesteld.

Piet Ouborg, De Horen, ca. 1932, olieverf op board, 44 x 36 cm, particuliere verzameling. Foto: Sotheby’s.

derne kunst toe was.

Terugblikkend is het bijna een Darwinistisch

experiment geweest: wat gebeurt

er als een kunstenaar wordt geïsoleerd

in een omgeving waarin weinig (affiniteit

voor) hedendaagse kunst bestaat, en hoe

evolueert een dergelijk kunstenaar dan?

Ouborg laat zien dat dat op geheel eigen,

organische wijze gebeurt. Natuurlijk kunnen

we zijn werk alsnog vergelijken met een

aantal wereldberoemde kunstenaars. Maar

Ouborg zelf heeft dat nooit beoogd. Hij bestudeerde

en bewonderde vanzelfsprekend

een breed scala aan vaak internationaal

bekende schilders. Maar hij heeft zich alleen

laten beïnvloeden door fenomenen die

buiten de kunst liggen: door de cultuur van

het land waar hij zo lang heeft gewoond,

door droombeelden en visioenen, en door

de zuiverheid en het niet-bevooroordeelde

karakter van kindertekeningen. Met name

dat laatste heeft hem (bijvoorbeeld in 1950)

ORGANISCHE EVOLUTIE

Wim Schippers schreef in juni 1948 in

het Indische maandblad Oriëntatie: “Men

noemt zijn werk ‘abstract’, men vergelijkt

Ouborg met Kandinsky, maar men

realiseert zich niet, dat hij zich als schilder

ontwikkelde in een sfeer welke volkomen afwijkt

van die, waarin de Europese ‘abstracten’

bouwden aan een nieuwe kunst. Het is

onjuist om ieder verband met de westerse

moderne kunst af te wijzen, want Ouborgs

uitgangspunt is zeker hetzelfde geweest en

tenslotte staat geen schilder buiten zijn tijd,

maar hij vond zichzelf eerst buiten Europa,

in Indië. Dit land wekte iets in hem, hier

werd hij zich zijn verbondenheid bewust

met de vergeten bouwers der tempels, met

de onbekende bouwers der steenkolossen,

met de snijders van de maskers en

voorouderbeeldjes en met de wevers van

de dodenkleden. Hij sprak hen niet na, hij

drukte zich niet in hun vormen, tekens en

symbolen uit, in zijn werken is alleen iets

terug te vinden van hun geloofsbelijdenis.”

En zo is het. Piet Ouborg heeft altijd laten

zien zijn eigen weg te volgen, wars van

trends, stromingen of samenwerkingsverbanden.

Hij is de belichaming van een

‘autonoom kunstenaar’. Door zijn persoonlijkheid,

maar zeker ook doordat hij in een

context is gevormd die (nog) niet aan mode

hoon van de pers opgeleverd, iets wat

Ouborg, bij uitstek een gevoelsmens, diep

heeft geraakt.

Kort na Ouborgs overlijden zou Pablo Picasso

de beroemde woorden uitspreken:

"It took me four years to paint like Raphael,

but a lifetime to paint like a child". Het zou

Ouborg hebben getroost en gesterkt. Ook de

vele postume overzichtstentoonstellingen in

gerenommeerde musea hebben andermaal

bevestigd dat hij een toonaangevende Nederlandse

kunstenaar is.

BEZOEKEN

Piet Ouborg – Retrospectief

22-11 t/m 16-12

Pulchri Studio

Den Haag

www.pulchri.nl

45

Beroemder

dan Warhol

Louise Nevelson is een

superster van de Amerikaanse

beeldhouwkunst. Vanaf eind

jaren vijftig liet ze de macho

kunstwereld een poepje ruiken

met majestueuze monochroom

zwart geschilderde assemblages

van afgedankt hout. Destijds was

ze even en zelfs meer beroemd

dan Warhol, wordt gezegd.

Ze is nooit vergeten, dat niet.

Die Poesie des Suchens in het

Museum Wiesbaden focust op

haar assemblages en collages. En

in januari opent het retrospectief

Mrs. N’s Palace in het Centre

Pompidou in Metz.

TEKST: CHRISTINE VUEGEN

Louise Nevelson, Night Sun I, 1959. Privéverzameling. Met toestemming van Gió Marconi, Milaan.

© VG Bild-Kunst, Bonn, 2024. Foto: Fabio Mantegna.

“Ik maak collages. Ik sluit me aan

bij de verbrijzelde wereld om een

nieuwe harmonie te creëren.” Het

is een bekende quote van Louise

Nevelson (1899-1988), die evengoed op de

collagetechniek van haar assemblages sloeg.

Want haar tweedimensionale collages hield

ze tijdens haar leven zo goed als geheim.

Ze werd geboren in de buurt van de Oekraïense

stad Kiev, toen grondgebied van het

Russische Rijk. Haar ouders emigreerden

naar de VS, naar Maine. Daar woonde ze

van jongs af tot ze in 1920 met haar kersverse

echtgenoot Charles Nevelson verhuisde

naar New York, waar ze zang, theater, schilderkunst

en beeldhouwkunst studeerde.

De naam Nevelson hield ze, zonder de

46

Kunstwerk verklaart kunstenaar

man. Na de scheiding in 1931 bleef ze haar

hele leven een vrijgevochten single. Sociale

normen en verwachtingen van vrouwen in

haar tijd lapte ze aan haar laars. Portretfoto’s

van haar zijn bijna even beroemd als

haar sculpturen. Ze poseerde zelfbewust

voor de buitenwereld, quasi als een keizerin

in excentrieke outfits en donker opgemaakte

ogen. ‘Architect of shadows’, zo

noemde ze zichzelf. In haar kunst speelde

ze met ruimte, licht en duisternis.

VERLIEFD OP ZWART

Night Sun I (1959) is een van de nachtzwarte

assemblages in het Museum Wiesbaden.

Nevelson puzzelde met afgedankte objecten

en materialen. Ze ging aan de slag met

plankjes, kratten, stoelpoten, betonijzer

en noem maar op, vaak restanten van gesloopte

gebouwen in New York. Ze ordende

de elementen in een soort open boxen,

waarmee ze een compositie vormde. Daarna

schilderde ze alles zwart, zodat het een

uniform geheel werd. Zo krijgt het werk iets

minimalistisch, iets van colorfield painting.

En zo zijn alle objecten en materialen gelijkwaardig.

Ze komen recht uit het dagelijks

leven, maar zijn niet altijd thuis te brengen.

Er ontstaat een abstractie, die tegelijk heel

tastbaar, enigmatisch en quasi-mystiek is.

Zwart stond in de ogen van Nevelson voor

totaliteit: “Toen ik verliefd werd op zwart,

zaten er alle kleuren in. Het was geen negatie

van kleur. Het was een aanvaarding.”

Het gebruik van zwart versterkt de mysterieuze

uitstraling nog.

Later beschilderde ze haar monumentale

assemblages ook monochroom wit of

monochroom goud, wat ze haar ‘barokke

fase’ noemde. Ze was al vroeg beïnvloed

door het kubisme van Picasso en het Russisch

constructivisme van Tatlin. Night Sun

I bouwde ze, een beetje zoals Mondriaan,

op met horizontalen en vertikalen. Het is

een vroege ‘wall sculpture’, het soort werk

waarmee ze wereldberoemd werd. In 2022

was deze wandsculptuur opgenomen in

de solotentoonstelling tijdens de Biënnale

van Venetië. Ander werk was toen te zien

in de hoofdtentoonstelling. Ruim een halve

eeuw eerder, in 1964, was ze geselecteerd

voor het Amerikaans Paviljoen in Venetië.

GEOMETRIE EN MAGIE

Mrs. N’s Palace in het Centre Pompidou in

Metz is een overzicht vanaf de eerste schilderijen

en terracottasculpturen. De titel is

geleend van een monumentaal werk in de

collectie van het Metropolitan Museum

in New York. Het was in 1977, na dertien

jaar, voltooid. Architectuur, sculptuur en

schilderkunst komen samen in een zwart

geschilderd optrekje. Het heeft iets van een

schuur, een monument of een grafkamer.

De muren en het plafond zijn geassembleerd

met een amalgaam van gevonden

objecten en materialen. De vloer is een

spiegel. Dit is het paleis van Mrs. Nevelson.

Zo construeerde ze haar eigen wereld.

De invloed van Louise Nevelson is gigantisch,

van vroeger tot vandaag. Zonder

zichzelf te zien als een feministe heeft ze

ook feministische kunstbewegingen beïnvloed.

Gespierde kunst, op een formaat

waarmee ze niet onderdeed voor mannelijke

tijdgenoten als Jackson Pollock en

Richard Serra. Daarmee werd ze op latere

leeftijd bekend.

Ze exposeerde solo sinds 1941, maar die

werken sloegen niet aan. Begin jaren 50

reisde ze naar Mexico en Guatemala om

precolumbiaanse kunst te zien. Daarna

begon ze geometrie te combineren met

magie. Het mondde in 1958 uit in de eerste

grote zwarte wandassemblage Sky Cathedral

(collectie MoMA, New York). Ze sprak

van ‘environments’ en concipieerde ook

haar tentoonstellingen als een totaalomgeving.

Een ander vroeg environment, Sky

Cathedral III (1959), werd in 1967 aangekocht

door het Kröller-Müller Museum

in Otterlo, het Nederlandse museum dat

in 1969 voor de dag kwam met het eerste

Europese retrospectief.

IMPACT

Hout was haar lievelingsmateriaal. Ze

groeide ermee op, want haar vader was

houthandelaar. Toen ze het na haar scheiding

allesbehalve breed had, sprokkelde ze

met haar zoontje Mike hout voor de haard

in de straten van New York. Overigens

maakte ze sculpturen in plexiglas en vanaf

1977 in metaal. Een installatie van zeven

sculpturen staat sinds 1978 op Louise Nevelson

Plaza, de plek in New York die toen

haar naam kreeg. Arne Glimcher, de oprichter

van Pace Gallery, zei in 2022 in een

interview dat ze tijdens haar leven even

beroemd, of zelfs meer beroemd was dan

Andy Warhol. Pace Gallery vertegenwoordigt

haar werk sinds 1961. Na haar dood

werd het stil op de kunstmarkt omdat

haar zoon Mike de verkoop op de primaire

markt stopzette.

De interesse blijft stijgen sinds de vrijgave

van die werken en de oprichting van de

Louise Nevelson Foundation in 2005. In

de stand van Pace op Art Basel Paris werd

vorig jaar een zwarte wandsculptuur verkocht

voor 750.000 USD. Het veilingrecord

is 1,35 miljoen dollar voor de witte schilderijachtige

assemblage Floating Cloud VII

(1977), in 2021 verkocht bij Christie’s in

New York. Stevige bedragen, maar ze kunnen

niet tippen aan de recordprijzen voor

werk van beroemde mannelijke tijdgenoten.

Nog niet, en qua impact en invloed is

Nevelson niet te onderschatten.

‘Ik maak collages.

Ik sluit me aan bij

de verbrijzelde

wereld om een

nieuwe harmonie

te creëren’

LOUISE NEVELSON

BEZOEKEN

Louise Nevelson, Die Poesie des Suchens

31-10 t/m 15-03

Museum Wiesbaden

Wiesbaden

www.museum-wiesbaden.de

Louise Nevelson, Mrs. N’s Palace

24-01 t/m 31-08

Centre Pompidou-Metz

Metz

www.centrepompidou-metz.fr

47

Mahmoud Bodo Rasch

Architect van

twee werelden

Van Bauhaus naar Mekka is de intrigerende titel van een tentoonstelling

die in Design Museum Den Bosch aan de hand van architect Mahmoud

Bodo Rasch de verbinding verkent tussen traditie en moderniteit, Oost

en West, natuur en architectuur. “In het levenswerk van Rasch worden

meerdere werelden verenigd”, zegt Yassine Salihine, hoofdconservator

van het museum en samensteller van de expositie.

TEKST: BEN HERREMANS

Mahmoud Bodo Rasch jr., de omgekeerde parasols op het plein in Medina. Foto: R.V.

48

Dat Bodo Rasch junior (°1943) architect

zou worden, stond in zijn

genen geschreven. Zijn vader,

Bodo Rasch senior (1903-1995),

en oom Heinz Rasch (1902-1996) waren architecten/designers.

“Ze waren verbonden

aan de Deutscher Werkbund en hadden

later ook contacten met Bauhaus”, duidt

Yassine Salihine, samensteller van de tentoonstelling

Van Bauhaus naar Mekka in

Design Museum Den Bosch. “Zijn moeder,

Lilo Rasch-Naegele, was een gevierd schilder

en illustrator. Rasch junior groeide op

in een artistiek gezin van communistische

kunstenaars. Hij studeerde architectuur in

Stuttgart, maar het beviel hem niet hoe het

vak werd gedoceerd: te ouderwets.”

Voor Rasch junior ontvouwde zich een

nieuwe wereld toen architect Frei Otto

hem opbelde voor een vakantiejob. Frei

Otto (1925-2015) vergaarde roem met zijn

lichtgewichtconstructies: onder meer

daken van textiel met onderliggende

kabelconstructies. Hij focuste op efficiënt

bouwen op basis van interdisciplinair, wetenschappelijk

onderzoek van natuurverschijnselen.

Twee maanden na zijn dood

ontving Otto de Pritzker Prize. Salihine:

“Rasch was verrukt over de methodiek en

de geest van vrijheid van Otto. Als protegé

en later vriend zou hij levenslang nauw

met hem blijven samenwerken.”

In 1972 werd Rasch architectuurdocent aan

de universiteit van Austin, Texas. Op 17 mei

2018, in een gesprek met de Italiaanse architect

Marcello Della Giustina voor diens project

Does Permanence Matter? Ephemeral

Urbanism vertelt Rasch daarover. “Omdat

het klimaat in Austin op het Arabische lijkt,

liepen er veel Saoedische studenten rond.

Met een van hen, Sami Angawi, knoopte

ik een vriendschappelijke relatie aan. Hij

toonde me foto’s van de hadj. Ik kon bijna

niet geloven dat er in de vlakte van Arafat

een stad bestond van honderdduizenden

tenten waar de pelgrims, onderweg naar

Mekka, een dag lang verbleven. Kort daarop

belde Frei Otto. Hij wilde deelnemen aan

een competitie voor pelgrimsaccommodatie

in Mekka en Mina.”

Mina is bekend van de rituele steniging

van de duivel door de bedevaarders. Tijdens

de hadj verblijven ze er enkele dagen

in tenten. “Otto wist van mijn vriendschap

met Sami en vroeg om medewerking”,

vervolgt Rasch. “We maakten een pentekening

van de vallei van Mina, waarop we

elke tent een plaats gaven.“

‘Ingenieus’, noemt Salihine het project.

“Het heette Mountain Tents, omdat ze ook

tenten in de bergen wilden opzetten. Het

project ging niet door, maar werd wel het

onderwerp van Rasch’ doctoraatsdissertatie,

The Tent Cities of the Hajj.”

MEKKA

Parallel aan het architecturale loopt er een

spiritueel verhaal. “Rasch was een spirituele

zoeker”, vertelt Salihine. “Hij keerde in

1974 met een depressie terug uit Texas.”

Uit het interview met Marcello Della Giustina:

“Mijn geduld, mijn geld… alles was op.

Met mijn laatste centen kocht ik een ticket

enkele reis naar Jeddah. Ik kwam er zonder

visum of wat dan ook. Ik wilde met Sami

Angawi de hadj doen, maar was volgens

mijn paspoort geen moslim. Ze zeiden dat

ik me in een rechtbank moest bekeren tot

de islam. Dat deed ik nog dezelfde dag.”

Rash nam de voornaam Mahmoud aan

en ontmoette prins Ahmed bin Abdulaziz.

“Hij overhandigde me een document

waarmee ik aan de hadj kon deelnemen en

gaf me geld om camera’s te kopen”, aldus

de kunstenaar. “Hij zei: ‘Maak foto’s van de

hadj: ik wil zien wat jij ziet.’”

Mekka overdonderde Rasch. “Je kon

zien dat Mekka een middeleeuwse stad

was, met de infrastructuur van 1300 jaar

geleden. De hadj veroorzaakte op verschillende

niveaus problemen en chaos.

Met de foto’s – groot, in kleur, vanuit de

lucht – keerde ik terug naar prins Ahmed.

Niemand had hem de hadj op deze manier,

met zijn gigantische problemen, getoond.

Zijn regering liet alleen haar successen

zien en nooit haar mislukkingen.”

Sindsdien is Saoedi-Arabië een soort thuisland

voor Rasch, volgens Yassine Salihine.

“Het architectonische en het spirituele pad

kwamen er samen”, zegt ze. “Prins Ahmed

liet hem het Hadj Research Center oprichten.

Rasch keek als een stedenbouwkundige

naar de hadj en paste zijn ideeën over

‘Leichtbau’ toe op de bedevaart.”

In het interview met Della Giustina deelt

Rasch daarover enkele inzichten.

“De steden Mekka, Arafat en Mina zijn overblijfselen

uit de tijd van de grote karavanen:

stoeten van mensen – soms tweehonderdduizend,

driehonderdduizend – en kamelen.

Dat waren mobiele, tijdelijke steden.”

“In de stad Arafat verblijven de deelnemers

aan de hadj één dag, in Mina drie tot vijf

dagen. Is Arafat basic, dan zie je in Mina de

transitie van een nomadische, kortstondige

naar een permanente stad. Je hebt daar

schaduw, toiletten, veel dingen nodig.”

‘Wat Mahmoud

Bodo Rasch

bijzonder maakt, is

dat hij functioneel

ontwerpt voor een

spirituele praktijk’

YASSINE SALIHINE

“Met de competitie die ze uitschreef,

mikte de overheid op een ruggengraat voor

de stroom van voetgangers naar Mekka.

De hadj is een voettocht van achttien kilometer,

waarover vijf dagen wordt gedaan.

Het was niet de bedoeling om een groot

transportsysteem te ontwerpen.”

“Wat is de topografie van Mina? Ongeveer

300 hectare vallei en 350 hectare heuvels.

Benut je de heuvels als overloop van de

accommodaties, dan haal je meer oppervlakte.”

“Het klimaat beïnvloeden met structuren

is een belangrijke functie van architectuur.

Dat geldt zowel voor een iglo op Antarctica

als voor een tent in de woestijn.”

“Men moet altijd denken over een architecturaal

project dat je kan ontmantelen

zonder veel schade aan te richten.

Ecologisch beschouwd: om het even wat

je op aarde doet, denk aan de gevolgen. In

deze globale wereld moeten architecten

grootschalig werken. Ze doen dat ofwel

met een zo ontzaglijke kwaliteit dat, zoals

bij de Griekse tempels, niemand het wil

vernietigen, of het moet reeds bij aanvang

berekend worden op verwijdering. Hoe

kan de verwijdering worden uitgevoerd en

wat kost ze dat in termen van geld, energie

en verwoesting van de omgeving?”

49

HOFARCHITECT

Mahmoud Bodo Rasch verwierf in 2011

bekendheid met zijn omgekeerde parasols

in de stad Medina: 250 stuks die een zone

van 143.000 m2 bestrijken. Naargelang van

de stand van de zon klappen ze automatisch

open of dicht: geluidloos en in 72

seconden. “Want Rasch is niet volledig

Arabisch geworden”, verklaart Salihine.

“Hij nam technologie uit het westen mee

en maakte de mix: hightech met ambacht.”

De parasols beschermen de pelgrims

tegen de zon, naast verdrukking een belangrijke

doodsoorzaak tijdens de hadj.

“Wat Rasch’ werk bijzonder maakt, is dat

hij functioneel ontwerpt voor een spirituele

praktijk. Tegenover de chaos tijdens

de hadj plaatste hij dynamische modellen,

die sporen met een wetenschappelijk

onderzoek naar hoe mensenmassa’s zich

voortbewegen.”

Door in te grijpen in de problematiek van

de hadj won Rash vertrouwen. Salihine:

”Hij fungeerde als een soort hofarchitect,

kreeg almaar meer opdrachten. Telkens

als de koningen van Saudi-Arabië verbeteringen

wilden aanbrengen, werd Rasch betrokken.”

Hij integreerde islamitisch design

in zijn lichtgewichtconstructies: Arabische

kalligrafie, geometrische patronen en bloemenmotieven.

In 1997 klopte de overheid bij hem aan

voor nieuwe tenten in Mina. Salihine: “Er

was brand uitgebroken in het tentenkamp.

340 doden. Rasch ontwierp een nieuw, modulair

en brandveilig systeem: de grootste

tentenstad ter wereld. Zo werd zijn Mina’s

Tent City alsnog concreet. Tijdens de hadj

verblijven er twee miljoen mensen in meer

dan honderdduizend tenten.”

Een andere opdracht betrof de uitbreiding

van de moskee van de profeet in Medina,

de op een na grootste in Saoedi-Arabië.

“Rasch ontwierp overdekte binnenhoven,

‘sliding domes’. De verplaatsbare koepels

zijn vanbuiten in composietmaterialen

uitgevoerd, aan de binnenkant zit Marokkaans

houtsnijwerk.”

Of de Clock Tower in Mekka, de grootste

klokkentoren ter wereld. “Er was dat

enorme nieuwbouwproject van zeven

hotels”, vertelt Salihine. “Het project was al

vergevorderd, de Abraj Al Bait Towers waren

goeddeels gebouwd. Toen wou de koning

er nog een klokkentoren bij. Daar was

de fundering niet op berekend. Ze belden

Rasch: ‘De toren mag niet zwaarder wegen

dan 82.000 ton.’ Het werd een lichtgewicht

staalconstructie, weer werkte Rasch met

hightech materialen zoals carbon. Het is

een mastodont. De diameter van de wijzerplaat

is 45 meter, en in de wijzer van 23

meter lang kun je rondlopen.”

TRADITIE VERSUS MODERNITEIT

De tentoonstelling over Bodo Rasch is voor

Yassine Salihine een aanleiding om moderniteit

te verkennen vanuit het perspectief

van traditie. “Ik verdeel de tentoonstelling

in drie blokken. Het eerste, Rejecting Tradition,

vertelt het verhaal van het Bauhaus,

dat een soort term van moderniteit werd

en architectonische tradities verwierp.

Maar op hun beurt verwerpen Frei Otto en

De omgekeerde

parasols

beschermen de

pelgrims tegen

de zon, naast

verdrukking

een belangrijke

doodsoorzaak

tijdens de hadj.

Mahmoud Bodo Rasch de conventies van

Bauhaus. Ze kiezen voor een totaal ander

uitgangspunt, dat van de natuur. Hun argument:

‘De natuur bestaat al miljoenen jaren

en bedacht in die tijd allerlei oplossingen

voor transport, communicatie, krachtverdeling.

Voor ideeën over efficiëntie moeten

we de natuur bestuderen.’ Bijvoorbeeld een

speciaal soort schimmel, die paden maakt

en daarbij obstakels omzeilt. Onderzocht

werd hoe die schimmel dat padensysteem

beheert. Op basis daarvan werd het metronetwerk

van Tokio ontwikkeld.”

Reinventing Tradition is het tweede thema.

Salihine: “Toen Rasch naar Mekka trok,

werd hij niet met louter een traditie, maar

een religieus ritueel geconfronteerd. Dat

is verankerd, je moet er, zoals de schimmel

rond de obstakels, omheen werken.

Hoe verander ik de structuren van de

traditie en hou toch het religieus narratief

in stand? Moderniseren speelt zich voor

Rasch niet af op een esthetisch-conceptueel,

maar op een functioneel niveau. Het

bijdetijds maken van de traditie.”

Voor het derde deel, Remixing tradition,

ging Salihine op zoek naar ontwerpers

uit Azië en Afrika, die tradities bijdetijds

maken. “Zo toon ik een tafel gemaakt door

Marokkaanse vakmensen: houtsnijwerk,

ingelegd met koper. Maar het object functioneert

als een synthesizer. Je kunt alles

vanuit een andere cultuur, met een andere

afdruk, bekijken.”

Een voorbeeld van Rejecting Tradition is de

Weissenhovensiedelung, de modelwijk die

de Werkbund in 1927 in Stuttgart bouwde.

“Er werd schande over gesproken, men

sprak van ‘het Arabierendorp’”, vertelt de

conservator. “De nazi’s dreven er later de

spot mee en maakten er prentbriefkaarten

van, met kamelen en mensen in Arabische

klederdracht. Want opeens stonden daar

huizen als witte vierkanten, met rechthoekige

volumes, kleine ramen, platte daken.

Het leek zo gekopieerd van Arabieren.

Rasch vond dat grappig. Want wie was

er nu modern en wie was er traditioneel?

Zo werd in Noord-Afrika al duizend jaar

gebouwd, terwijl wij het als moderniteit

omarmden. Dingen kunnen verschuiven

en een ander verhaal krijgen.”

OBSERVATOR

Mahmoud Bodo Rasch geniet meer bekendheid

in de Arabische wereld dan hier.

“Logisch: daar staat zijn werk, bovendien

vooral in de verboden steden, ontoegankelijk

voor niet-moslims”, zegt Salihine. “Je

krijgt hem ook niet makkelijk te pakken.

Hij vindt deze tentoonstelling leuk, maar

verkiest dat je hem met rust laat.”

Rasch pendelt tegenwoordig tussen Dubai

en Senegal, waar hij in Touba een van de

grootste moskeeën van Afrika verbouwt.

Sporadisch strijkt hij neer in Stuttgart, waar

zijn bedrijf SL Rasch GmbH Special and

Lightweight Structures gevestigd is – zijn

zoon Mustafa is ceo. In Stuttgart had Salihine

fijne gesprekken met Rasch. “Hij is nog altijd

een scherp observator. Een bescheiden man,

niets van een sterarchitect. Hij heeft zich ook

afgewend van de architectuur, schrijft zich

zelfs niet in het Duitse architectenregister in.

Rasch volgt liever zijn eigen pad.”

BEZOEKEN

Van Bauhaus naar Mekka

08-11 t/m 05-04

Design Museum Den Bosch

www.designmuseum.nl

50

THEODOR VAN LOON Laat de kinderen tot mij komen. Olieverf op doek. 136 x 177 cm

Jubileumveiling op 4 december in Keulen. Geschatte prijs: € 300.000–350.000

VEILINGEN IN KEULEN

20 nov. Juwelen en exclusieve horloges 21 nov. Decoratieve Kunst

22 nov. Oude meesters en 19e eeuw

3 dec. Fotografie (met The Margulies Collection, Miami)

4 dec. 50 Lots–My Choice, Jubileumveiling Henrik Hanstein

5 dec. Moderne Kunst en Hedendaagse Kunst

12 dec. Aziatische Kunst

VEILING IN BRUSSEL

januari 2026 Afrikaanse en Oceanische Kunst

1845

Keulen, Neumarkt 3 T +49-221-92 57 290 info@lempertz.com www.lempertz.com

Brussel, Grote Hertstraat 6 T +02-514 05 86 brussel@lempertz.com

51

Verslaat

Astroboy Kuifje?

Osamu Tezuka, Astro Boy flying, 1963, Chinese inkt, aquarel en potlood, 20,4 x 23,3 cm. Illustratie van het kinderspel Kamishibai.

52

In België en Frankrijk zijn manga’s

vandaag de dag de onbetwiste

motor achter de verkoop van

stripverhalen. Voor verzamelaars

blijft deze grafische kunst nog

steeds een nichemarkt. Want het

is een complexe markt, met name

door de zeldzaamheid van de

originelen.

TEKST: GILLES BECHET

Bij de jongere generaties zijn

manga’s bijzonder populair, maar

door veel andere stripliefhebbers

worden ze nog steeds niet

begrepen. Aan vooroordelen geen gebrek.

Manga wordt vaak gezien als een voor buitenstaanders

moeilijk te begrijpen kunstvorm,

met een sterk gestileerde beeldtaal,

gebaseerd op close-ups die intense emoties

laten zien, een overvloed aan onomatopeeën

en minimalistische decors. Wie

echter de moeite neemt om de wereld van

de manga’s te ontdekken, merkt al snel dat

het een zeer diverse wereld is, vol grafische

pareltjes die niet onderdoen voor hun Europese

en Amerikaanse tegenhangers.

In Japan, waar manga’s sinds de jaren 50 in

industriële hoeveelheden worden geconsumeerd,

heeft het ook lang geduurd voordat

ze als een culturele referentie werden

beschouwd, met bovendien een artistieke

waarde, waardoor ze niet langer ordinaire

consumptieartikelen waren maar verzamelobjecten

werden. De Antwerpse galerie

Sultans of Manga, opgericht door Ben

Vandewaele, is sinds 2020 een van de weinige

handelszaken die zich uitsluitend op

manga’s toelegt. Dat op een van de flyers

van de galerie een afbeelding van Astroboy

prijkt, is zeker geen toeval. De auteur, Osamu

Tezuka (1928-1989), mag men gerust

beschouwen als de vader van de moderne

manga. Hij is de populairste mangaka en

animator ... en de meest gekopieerde.

“Gezien het beperkte aantal authentieke

stukken dat nog beschikbaar is en de

toenemende vraag, circuleren er zowel in

Japan als in Europa veel valse stukken van

Tezuka”, stelt Vandewaele. “In zijn geboorteland

houdt een website alle vervalsingen

bij, maar in Europa ontbreekt het vaak nog

Yumiko Igarashi, Candy Candy, 1976, Chinese inkt en aquarel op karton, 36,3 x 25,2 cm, 1976-77 gepubliceerd

in Nakayoshi Deluxe Album. Candy Candy Illustration, deel 2.

‘Het is een geglobaliseerde markt

met een enorm groeipotentieel.

Anime-personages zijn tegenwoordig

populairder dan Kuifje’

aan expertise. Zo werd een valse plaat van

Tezuka, verkocht op Yahoo Japan, aangeboden

in een Europees veilinghuis.” Omdat

hij een opleiding in papierrestauratie heeft

gevolgd, kan Vandewaele snel een oordeel

vellen door de ouderdom en het papiertype

te controleren.

FRÉDÉRIC LORGE

ONVINDBAAR

Het record buiten Japan staat op naam van

Artcurial, waar een plaat van Astroboy in

mei 2018 van de hand ging voor 269.400

euro. Dat blijft echter een uitzondering. De

waarde hangt af van de personages. Terwijl

een mooi Astroboy-plaatje wel 120.000 of

53

‘Celluloid, in kleur,

heeft meer impact.

Maar doga’s zijn

zinvoller, omdat je

daarin de hand van

de tekenaar herkent’

FRÉDÉRIC LORGE

origineel blijft eigendom van de auteur.”

Ben Vandewaele heeft alles in het werk

gesteld om originelen te verkrijgen van

auteurs of hun entourage, maar met vrij

beperkte resultaten. “De auteurs van zeer

populaire reeksen zoals One Piece, Naruto

en Demon Slayer hebben zoveel succes en

contracten voor afgeleide producten en animeseries

dat ze geen platen hoeven te verkopen”,

zegt hij. “Minder bekende auteurs

reageren vaak pas op het tiende bericht dat

ze krijgen, áls ze al reageren.”

Met toestemming van Hirata Hiroshi/ MEL. Compagnie des Arts.

150.000 euro kan opbrengen, zal een plaatje

uit een andere reeks van Tezuka doorgaans

maar 10.000 tot 15.000 euro opbrengen.

Tezuka buiten beschouwing gelaten, hangt

alles af van de wensen van de verzamelaars,

die vaak zeer uiteenlopend zijn. Onder de

‘onvindbare’ mangaka’s heb je grote hedendaagse

namen als Eiichirō Oda en Akira Toriyama,

met zeer hoge prijzen, maar helaas

ook een overvloed aan vervalsingen. Vandewaele:

“Verzamelaars zijn vaak op zoek

naar een bepaalde stijl en staan open voor

nieuwe ontdekkingen. Ik heb bijvoorbeeld

WERK AAN DE WINKEL

In veilinghuizen die zich toeleggen op

Franstalige stripverhalen, komen manga’s

vaak pas op de laatste plaats, met slechts

enkele stukken. Liefhebbers wenden zich

tot meer gespecialiseerde huizen, zoals

Aibo Art Auction, dat zes veilingen per jaar

organiseert, of zelfs Mandarake in Japan. “95

tot 100% van onze stukken wordt verkocht,

meestal tegen de hoogste richtprijs. Soms

worden hoge bedragen geboden voor stukken

die niet meteen onze aandacht hadden

getrokken. Hoe deskundig we ook zijn, verzamelaars

zijn altijd nog deskundiger dan

wij”, aldus François Meyniel, oprichter en

mededirecteur van Aibo Art Auction.

De Europese markt is nog jong en er zijn

maar weinig verzamelaars. Ludovic Clément,

curator en expert: “Toen ik zo’n tien

jaar geleden begon met het aanbieden van

manga’s, waren verzamelaars van Franstalige

strips niet geïnteresseerd. Bij een plaat

van Taiyô Matsumoto moet ik nog altijd

uitleggen dat die echt wel belangrijk is.” Een

van de problemen is dat kopers minder geneigd

zijn een strip te kopen die niet eerder

in het Frans is gepubliceerd, wat de keuze

natuurlijk beperkt. Maar Clément heeft

hoop voor de toekomst: “Op tentoonstelveel

werken verkocht van Tarō Higuchi, een

vrijwel onbekende mangaka, simpelweg omdat

hij op treffende wijze de undergroundscene

van eind jaren zestig belichaamt.”

Dat er niet zo veel originele manga’s op de

markt te vinden zijn, kan deels worden verklaard

door het feit dat tot in de jaren 80 de

originelen eigendom waren van de uitgever,

en niet van de auteur. Mangaka Kenshi Horokane:

“In Japan zijn de platen geen unieke

werken die bedoeld zijn om te worden verkocht,

maar een onderdeel van een verhaal

dat uiteindelijk wordt gepubliceerd. Het

54

lingen zie je jongeren van twintig tot dertig

jaar die gepassioneerd zijn door manga’s.

Ze hebben nu nog niet de middelen om te

kopen, maar over vijftien tot twintig jaar

wel, en dan zal de markt exploderen.”

Meyniel: “Het is een markt waar nog veel

werk aan de winkel is om een andere

clientèle aan te boren. We bevinden ons

in dezelfde situatie als de stripmarkt in de

jaren 80 en 90. Manga’s en anime zijn twee

kanten van dezelfde medaille. Terwijl Europa

sinds de jaren 80 dankzij de uitzending

van animeseries op tv bekend is geraakt

met manga’s, zijn die op de Japanse markt

vaak net de aanleiding voor de verkoop van

manga’s. Op de meeste veilingen worden

platen samen met animatiecels (transparante

handgeschilderde of getekende vellen

voor animatie, red.) aangeboden, met als

onbetwiste ster Miyazaki, van wie overigens

al vijftien jaar niets meer uit Japan komt.

SCHAPPELIJKE PRIJZEN

Gezien de schaarste aan mangaplaten heeft

Frédéric Lorge, oprichter van La Galerie de

la Bande Dessinée in Brussel, besloten een

groot deel van zijn activiteiten te wijden aan

het tentoonstellen en verkopen van tekeningen

die verband houden met reeksen of

animatiefilms. Hoewel hij ook enkele cels verkoopt,

geeft hij de voorkeur aan doga’s, voorbereidende

schetsen, en genga’s, tekeningen

met aantekeningen van de hoofdanimators.

“Celluloid, dat in kleur is, heeft meer impact”,

zegt hij. “Maar doga’s zijn zinvoller, omdat je

daarin de hand van de tekenaar herkent.”

Studio Ghibli, Porco Rosso, 1993, celluloid. Met toestemming van Studio Ghibli.

Lange tijd werden cels als waardeloos

beschouwd. Er wordt verteld dat de eerste

verzamelaars de vuilnisbakken van Toei

doorzochten en dat de producent van de

film Akira alle cels tegen kostprijs naar de

Amerikaanse distributeur stuurde, omdat

hij ze anders zou weggooien. Maar daar

komt waarschijnlijk verandering in, want

sinds een jaar of vijftien zijn de meeste

studio’s overgestapt op digitaal en worden

cels steeds zeldzamer.

Hoewel de kopers tussen 28 en 60 jaar oud

zijn, hebben velen van hen nog nooit iets

in een galerie gekocht. Het is een impulsieve

aankoop, vaak gekoppeld aan pret-

tige herinneringen en een passie voor een

reeks of een personage. En die nostalgie is

vaak geografisch bepaald, omdat dezelfde

reeksen niet in alle regio’s werden uitgezonden.

“Zo was Goldorak een groot succes

op Récré A2, maar werd er in Italië een

andere reeks van de mangaka Gô Nagai

uitgezonden. Daardoor zijn Franstalige en

Italiaanse verzamelaars niet op zoek naar

hetzelfde”, aldus Jérôme, oprichter van de

e-shop Dessin Moderne du Japon.

Het is een jonge markt met nog steeds

zeer schappelijke prijzen. Hoewel de prijs

afhangt van het personage of het tafereel op

de tekening, kun je al een verzameling beginnen

met 200 tot 300 euro. Zo is een doga

van Naruto al te koop voor 200 euro, terwijl

je voor meer gedetailleerde taferelen 900

tot 1500 euro betaalt. “Het is een geglobaliseerde

markt met een enorm groeipotentieel”,

stelt Lorge. “Anime-personages zijn

tegenwoordig populairder dan Kuifje.”

BEZOEKEN

Manga. Tout un art !

19-11 t/m 09-03

Musée Guimet

Parijs

www.guimet.fr

SURFEN

Naruto Uzumaki, Work in progress van genga, 2007-2017. Met toestemming van Kishimoto, Shueisha

en Studio Pierrot.

www.sultansofmanga.com

www.aiboartauction.com

55

Nicolas Besnier

opnieuw

opgeblonken

Waterkan en schaal uit de serviescollectie in verguld zilver, bekend als 'la toilette de Modène', 1720-1721. Parijs, Musée du Louvre, inv. OA9455&RFML.OA.2019.46.2. ©

Christie’s Images Ltd.

56

Het is nu al bijna drie eeuwen geleden

dat het discrete geluid van zijn

hamers in de ateliers van het Louvre

verstomde. Toch komt het oeuvre

van Nicolas Besnier, de officiële

edelsmid van koning Lodewijk XV,

nu weer in de schijnwerpers te staan,

dankzij de aankoop van een collectie

edelsmeedwerk door het grootste

museum ter wereld. Een comeback

die door de markt wordt ondersteund.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

In november 2019, op een veiling bij

Christie’s, maakte de Franse staat, op

initiatief van het Louvre, gebruik van zijn

voorkooprecht op acht van de vijftien

geïnventariseerde stukken van het ‘toilette

de Modène’. Dit ensemble van vermeil,

vervaardigd in het eerste kwart van de 18e

eeuw, was geschonken aan Charlotte-Aglaé

van Orléans (1700-1761), de dochter van regent

Filips van Orléans en Françoise-Marie

de Bourbon, kind van Lodewijk XIV en zijn

favoriete Madame de Montespan. In 1720

werd deze kleindochter uit een buitenechtelijke

relatie van Lodewijk XIV de hertogin

van Modena, door haar huwelijk met Francesco

III d’Este (1698-1780). Speciaal voor

deze gelegenheid vervaardigde de getalenteerde

edelsmid Nicolas Besnier (1686-1754)

een weelderig toiletgarnituur voor haar, dat

wordt beschouwd als het pronkstuk van

het meest complete en belangrijkste servies

van de familie van Orléans, en het enige dat

op miraculeuze wijze aan de koninklijke en

revolutionaire smeltovens is ontsnapt.

Het is niet verwonderlijk dat dergelijke

ensembles, die lange tijd verspreid waren,

zo zeldzaam zijn: vanaf het bewind van

Lodewijk XIV tot aan de Revolutie werd het

koninklijke zilverwerk op grote schaal vernietigd,

soms uit noodzaak om de schatkist

te spekken, soms als gevolg van oorlogen.

Alleen de stukken die de grenzen waren

overgestoken en samen met het fortuin van

hun opdrachtgevers waren meegenomen,

bleven bewaard. Hun terugkeer naar Frankrijk

en opname in de nationale collecties zijn

alvast van groot symbolisch belang. Het is

een herontdekt hoofdstuk uit de monarchale

geschiedenis. De onverhoopte terugkeer van

dit edelsmeedwerk in late Lodewijk XIVstijl

is tegelijk ook een late revanche op de

Parfumflesje van de hertogin van Modena, ca. 1717-1722, vermeil, hoogte: 19,3 cm. Parijs, Musée du Louvre,

inv. RFML.OA.2019.46.4. © Musée du Louvre, Dist. GrandPalaisRmn. Foto: Hervé Lewandowski.

vergetelheid, een uitnodiging om onbevooroordeeld

terug te blikken op de bijzondere

carrière van een edelsmid die zich afspeelde

in een gouden maar tumultueus tijdperk.

EEN GLANSRIJKE CARRIÈRE

Een toiletgarnituur onder het Ancien Régime

was geen ordinaire bestelling, en al zeker

niet als de bestemmeling van koninklijke

afkomst was. In die tijd vond het toilet van

een koninklijke prinses plaats in het openbaar,

een dagelijks ceremonieel waarbij het

prestige tot uiting kwam in zowel het gepolijste

metaal als de geraffineerde manieren.

Volgens de etiquette die Lodewijk XIV in

Versailles had ingevoerd en die onmiddellijk

in heel Europa werd overgenomen, vond

alles plaats voor een groot publiek, waarbij

hovelingen en hoogwaardigheidsbekleders

De bijzondere

carrière van Nicolas

Besnier speelde zich

af in een gouden

maar tumultueus

tijdperk.

zich vergaapten aan de virtuositeit van het

decor en de frisheid van de vormen.

Het ‘toilette de Modène’, besteld voor het

huwelijk van een kleindochter van Frankrijk,

moest daarom getuigen van Franse uitmuntendheid

en vormde het toppunt van

luxe en creativiteit op het gebied van edelsmeedkunst.

In navolging van de traditie in-

57

'Pot à oille' en dienblad uit het servies van Horace Walpole, 1726-1727, zilver. Parijs, Musée du Louvre, inv. OA 12534 A. © GrandPalaisRmn (Musée du Louvre).

Foto: Stéphane Maréchalle.

Hij paste oude

familieschetsen aan

de heersende smaak

aan en voegde er

zijn eigen briljante

ideeën aan toe,

samengevat in een

vocabulaire van

ornamenten, friezen

en lofwerk.

gevoerd door zijn oom de Zonnekoning, die

elk van zijn dochters en kleindochters bij

hun huwelijk een dergelijk servies schonk,

wendde regent Filips van Orléans zich

logischerwijs tot Nicolas Besnier. Die werd

in 1686 geboren in Parijs, in een familie van

prominente leden van het hof: zijn vader

was ‘chef du gobelet du Roi’ (hofmeester

van het koninklijke drinkgerei) en zijn peettante

en oom waren belangrijke figuren uit

de artistieke Grand Siècle.

Besnier was niet alleen een erfgenaam

van een dynastie van ambachtslieden in

dienst van de koning, maar ook een neef

van Nicolas Delaunay (1646-1727), een van

de beroemdste edelsmeden uit de tijd van

Lodewijk XIV. Hij was medeontwerper van

diens beroemde gouden en zilveren servies,

dat in 1689 werd omgesmolten om de oorlog

tegen de Liga van Augsburg te financieren.

De carrière van de jonge Besnier leek weliswaar

op die van zonen van goeden huize,

maar was zeker niet zonder verdienste: hij

waagde eerst zijn kans in de architectuur,

aan de Académie de France in Rome, waar

hij in 1711 de eerste prijs behaalde, alvorens

zich toe te leggen op de edelsmeedkunst.

Dankzij zijn familiebanden was er geen

lange leertijd nodig. Al in 1714 behaalde

hij zijn brevet van edelsmid. Drie jaar later

ging hij een samenwerking met zijn oom

Nicolas Delaunay aan. Besnier vestigde

zich in de beroemde galerijen van het

Louvre en verwierf de prestigieuze titel

van goudsmid van de koning. In zijn atelier

gebruikte hij oude familieschetsen. Hij

paste ze aan de heersende smaak aan en

voegde er zijn eigen briljante ideeën aan

toe, samengevat in een vocabulaire van ornamenten,

friezen en lofwerk, waarbij het

licht het drijfwerk accentueerde.

PRESTIGIEUZE WANDTAPIJTEN

Besniers atelier leverde honderden objecten

aan het hof en ontwierp meesterwerken

waarvan nu bijna niets meer over

is, zoals talrijke tafelserviezen en andere

stukken die aan de kastelen van Fontainebleau

en Marly werden geleverd, maar die

door fusies, geldnood en de brutaliteit van

politieke opvolgingen zijn verdwenen.

De ambitie van Besnier beperkte zich echter

allerminst tot de edelsmeedkunst. In

1734 trad hij, samen met schilder Jean-Baptiste

Oudry, toe tot de directie van de Koninklijke

Manufactuur van Beauvais, waar

tapijten werden geweven. Hij betoonde zich

een bekwame manager. Hij stond aan het

hoofd van de boekhouding, maar begeleidde

ook de productie van wandtapijten van

58

Nicolas Besnier

beklom alle treden

van de officiële

erkenning. Hij werd

schepen van de stad

Parijs, en later zelfs

adviseur van de

koning.

Charles-Joseph Natoire, François Boucher

en Oudry. Met onderwerpen als Ovidius’

Metamorfosen, Don Quichot, Italiaanse

feesten beleefde de manufactuur een bloeiperiode

en profileerde zich als een creatief

centrum op Europees niveau.

Onder het bewind van Besnier genoot de

weverij privileges en trok de beste leerlingen

aan, zoals Pierre Germain, bijgenaamd

‘de Romein’. Ze verankerde zich in de

moderniteit en versterkte zo de uitstraling

van de Franse stijl, die buitenlandse

invloeden absorbeerde en gekroonde hoofden

wist te verleiden, van Stockholm tot

Parma en van Madrid tot Berlijn.

Op persoonlijk vlak beklom Nicolas Besnier

alle treden van de officiële erkenning.

Hij werd schepen van de stad Parijs, vervolgens

adviseur van de koning en woonde

tot 1739 in het Louvre. Hij gaf uiteindelijk

zijn stempel door en trok zich geleidelijk

aan terug. Een rustige overgang zonder de

minste verbittering maar met de nodige

nuchterheid: de honger naar moderniteit

maakte plaats voor de wens om nieuw talent

te zien ontluiken, steunend op de ambachtelijke

en administratieve structuur

die hij had helpen uitbouwen. Tegelijkertijd

begeleidde hij de stijlvernieuwing van

het 18e-eeuwse Frankrijk.

belichaamde niettemin de normen van de

‘tweede Lodewijk XIV-stijl’ of régencestijl. Hij

maakte de massa’s lichter, creëerde contrasten

grenzend aan het opkomende rocaille en

combineerde de bijdragen van de klassieke

edelsmid bij uitstek Claude Ballin (1615-

1678) en zijn oom Nicolas Delaunay.

Zijn gedurfde aanpak ging zo ver dat hij in

één opdracht stukken uit meerdere periodes

en van verschillende ontwerpers met

elkaar combineerde, wat wijst op een voorliefde

voor gestructureerd eclecticisme,

vooruitlopend op de Lodewijk XVI-stijl. De

zeldzaam bewaard gebleven werken, vaak

afkomstig van diplomatieke geschenken

(het Walpole-servies voor Engeland, het

Bateman Spencer-servies), getuigen van de

internationale erkenning die hij genoot. In

1926 ging Christie’s in Londen over tot de

veiling van het servies vervaardigd in opdracht

van Willian Bateman (1695-1744)

en Anne Spencer, getrouwd in 1720.

Via de collecties van de Antwerpse antiquair

Axel Vervoordt en het Louvre kwam

het tot een herontdekking van borden en

schalen van Besnier. Op een veiling bij Sot-

heby’s in Parijs, in april 2023, ging een tienhoekige

zilveren schaal uit de collectie van

Bernard en Edith Causse van de hand voor

12.700 euro, veel meer dan de hoogste richtprijs.

Het oeuvre van Nicolas Besnier past in

een volhardend streven naar het mooie, het

nuttige, de ‘grande style’, die nooit helemaal

zou verdwijnen. Het belicht meteen ook de

rol van instellingen en verzamelaars bij het

in stand houden van een collectief erfgoed

dat getuigt van de glorie van Frankrijk,

tegen de verleiding van het verzwijgen in, in

het tussengebied van roem en vergetelheid,

tussen kunstgeschiedenis en markt.

LEZEN

Nicolas Besnier (1686-1754): Architecte,

orfèvre du roi, et échevin de la Ville de Paris

door Christophe Huchet de Quénetain.

Presses Universitaires de Rennes, 2024, 348

pag., ISBN 9782753594753. Prijs: € 39.

WEER IN DE GRATIE

Van het werk van Besnier blijven vandaag

vooral de correspondentie, de inventarissen

en de herinneringen aan zijn realisaties

over, bijeengezameld dankzij het geduldige

speurwerk van historici en conservators,

maar ook van handelaars zoals Christophe

Huchet de Quénetain, de auteur van een

standaardwerk dat in 2024 verscheen. Nicolas

Besnier, die tijdens zijn leven verkeerd

begrepen werd en bekendstond om zijn

classicisme, dat weliswaar virtuoos was

maar soms als te gematigd werd beschouwd,

Decagonale schaal met wapenschild, ca. 1723-1724, zilver, diameter: 30,5 cm, 1202,6 gr. Sotheby's, Parijs, 06-

04-2023. © Sotheby's Art Digital Studio. € 12.700.

59

De draak

Angstaanjagend en fascinerend

Sinds mensenheugenis bestaat de

draak, op alle continenten. Voor

sommigen is het fabelwezen een

positieve kracht, voor anderen een

kwaadaardig monster, maar hoe dan

ook behoort dit reptielachtige wezen

tot de meest fascinerende uit de vele

mythische bestiaria. Sporen ervan

zijn teruggevonden tot bij de homo

sapiens, wat bewijst dat dit hybride

dier de mens al sinds de dageraad

der tijden fascineert, ongetwijfeld

als gevolg van de ontdekking van de

anders onverklaarbare fossielen van

dinosaurussen.

TEKST: ANNE HUSTACHE

De draak is waarschijnlijk ontstaan

in Afrika, waar hij werd ingezet

om het water te bewaken. Hij

verspreidde zich vervolgens naar

Zuidoost-Azië en daarna naar Amerika,

om zijn reis rond de wereld te eindigen

in Europa. Het fabeldier heeft natuurlijk

verschillende mutaties ondergaan. In het

Westen, waar hij een reptielachtig lichaam,

leeuwenpoten en vleermuis- of adelaarsvleugels

heeft, belichaamt hij het symbool

van meedogenloze waakzaamheid en

spuwt hij indien nodig vuur. Dit verschrikkelijke

beest, geassocieerd met het kwaad,

wordt fel bestreden door verschillende heiligen,

zoals de onverschrokken ridder Joris,

en Michaël, die hem velt. De welbekende

afbeelding van Sint-Joris lijkt overigens te

zijn ontleend aan een thema dat zijn oorsprong

vindt in het oude Egypte.

In Azië heeft de draak eerder een ‘positieve’

betekenis. Zo wordt hij in China

beschouwd als het symbool van de keizer

en als beschermer van bronnen en waterlopen,

een rol die hij ook in Korea en Japan

vervult. In Azië bezit de draak over het

algemeen een meer reptielachtige vorm en

heeft hij vaak geen vleugels.

BEZOEKEN

Dragons

18-11 t/m 01-03

Musée du Quai Branly Jacques Chirac

Parijs

www.quaibranly.fr

Met open bek

ca. -2600/-2400 v.Chr.

Kenmerkend voor de Iraanse beeldhouwkunst

van het derde en tweede millennium v.Chr. zijn

de vele voorwerpen van speksteen, een steensoort

die op grote schaal werd gewonnen en

verhandeld met Mesopotamië. Beeldhouwers

waardeerden de relatief zachte aard van dit materiaal,

dat zich makkelijk leende voor hun werk.

Er werden dan ook talrijke voorwerpen van

speksteen vervaardigd, met name versieringen

geïnspireerd op dieren, zoals van dit prachtige

mesheft. De opengesperde bek van de draak, met

zijn rechtopstaande slangenlichaam, symboliseert

de gewelddadigheid waartoe hij in staat is.

De ogen en schubben moeten zijn vervaardigd

uit andere, opgezette materialen.

Dolk met heft in de vorm van het voorlijf van een slangdraak,

Iran, speksteen, koper, 30 cm lang. Parijs, Musée

du Louvre, inv. AO 31912. © Musée du Louvre, Dist. Grand

Palais Rmn. Foto: Thierry Ollivier.

60

Bezwerend

569 v.Chr.

Draak Mushussu op de Ishtarpoort, Babylon, geglazuurd baksteen. Berlijn,

Pergamonmuseum. © Staatliche Museen zu Berlin. Foto: Sven Stienen.

De Ishtarpoort is ongetwijfeld een van de meesterwerken

van het Pergamonmuseum in Berlijn: deze bestaat

uit muren die bekleed zijn met blauwe geglazuurde

bakstenen. Op de hoge muren zijn twee soorten beschermende

dierenfiguren in reliëf aangebracht: stieren

en draken. In tegenstelling tot de stier of de leeuw,

die we in de processiegangen aantreffen, is de draak

het enige afgebeelde dier dat niet echt bestaat. De

aanwezigheid van dit hybride wezen getuigt dus van

zijn belang: met zijn slangachtige lichaam en staart,

adelaarsklauwen en zichtbare tong symboliseert hij

Marduk, de beschermgod van Babylon. Alleen een wezen

dat kenmerken van verschillende diersoorten combineert,

leek in staat de grote Ishtar te beschermen,

een godin met een dubbele aard, zowel beschermend

als vernietigend.

Lenig

ca. 618-907

De anatomie van de draak maakt de meest

uiteenlopende en gedurfde houdingen

mogelijk, iets waar elke beeldhouwer

van droomt. Hier zorgt het slangachtige

lichaam van dit mythische dier voor een

elastische houding die niets afdoet aan

zijn woestheid. Bovendien schrikt zijn wijd

opengesperde bek elke kwaadwillende

geest af. Tijdens de Tang-dynastie beleefde

China een gouden tijdperk, met een indrukwekkende

culturele bloei. De metaal-

bewerking was van een zeer hoog niveau,

te danken aan verbluffend vakmanschap,

zoals blijkt uit deze draak die recht op zijn

poten staat, met een soepel lichaam. De

draak is trouwens een van de favoriete

figuren van het Chinese bestiarium en dit

type bronzen beeldje was wellicht bedoeld

voor het ritueel ‘draken gooien’.

Drakenfiguurtje, China, Tang-dynastie, verguld brons,

12,5 cm hoog. Sotheby’s, New York, 17-09-2025.

© Sotheby’s Art Digital Studio – $ 7.620

Uitzinnig woest

10e eeuw

Mogelijk was dit ornament oorspronkelijk bevestigd aan een

hoekbalk van een koninklijke zaal of een boeddhistische tempel,

zoals blijkt uit de kleine gaatjes aan de zijkanten van de nek,

die waarschijnlijk dienden om het op te hangen. De reusachtige,

uitpuilende ogen, de wijd openstaande neusgaten waaruit rook

ontsnapt, de fijn uitgewerkte schubben en het hoofd met een

oorlogszuchtige kam getuigen van de woestheid en onoverwinnelijkheid

van deze geluksbrenger. Aan de lus die de draak in

zijn bek vasthoudt, hing een bel.

Draakvormige chevronversiering met windgong, Korea, begin Goryeodynastie,

verguld brons, 38,7 x 18,4 cm. New York, The Metropolitan Museum

of Art, inv. 1999.263a, b.

61

Krijgshaftig

ca. 900

De Europeanen die de angstaanjagende vikingschepen zagen aankomen,

noemden ze ‘drakars’, een benaming die rechtstreeks verwijst naar de

draak, want afgeleid van het vikingwoord ‘dreki’, dat draak betekent. En

het was ook de kop van dit woeste dier die op de boeg van de vikingschepen

was afgebeeld. Het laat zich dan ook raden: draken maken een wezenlijk

deel uit van de mythologie van deze onverschrokken zeevaarders. Ook

hier gaat het erom het beest te verslaan, want de krijger die het bedwingt,

eigent zich zijn kracht toe. En het is nu net die gewelddadigheid die wordt

uitgebeeld door deze gestileerde kop met zijn opengesperde bek, met

vuur dat tussen zijn vervaarlijke tanden ontsnapt, een groot rond oog aan

weerszijden, opwaarts gerichte pupillen en een kam op het hoofd.

Viking-hangerkop in de vorm van een draak. Scandinavië (?), brons, diameter: 4,6 cm.

Christie’s, New York, 08-06-2001. © Christie’s Images Ltd. $ 3.760

Worstelaar

ca. 1140-1160

Het thema van de draak die door een dappere ridder wordt bevochten

komt in de hele christelijke kunst voor, maar in de middeleeuwen was

vooral het thema van de naakte jongeman die met het beest worstelt

erg populair in manuscripten en bij de versiering van gebruiksvoorwerpen.

De figuur van deze naakte jongeman vertoont alle kenmerken

van de Maaslandse kunst: grote amandelvormige ogen, een rond hoofd

met krulhaar en een goed geproportioneerd, lenig en sierlijk lichaam.

Dit classicisme strekt zich uit tot in de elegante decoratieve tak, te

zien achter de jongen en op de rug van de draak, waarvan de schubben

een harmonieus netwerk vormen. Deze kandelaarvoet werd mogelijk

vervaardigd ter versiering van een kerkaltaar, waarbij de symboliek

verwijst naar het thema van het zuivere christelijke geloof dat de

krachten van het kwaad overwint.

Kandelaar met pinnen: naakte jongeman die met een draak vecht,

Zuidelijke Nederlanden, vergulde koperlegering, 19,4 x 15,2 x 10,2 cm.

New York, The Metropolitan Museum of Art, inv. 41.100.131.

Meesterwerk

ca. 1426-1435

Grote ‘drakenkruik’, China, blauwwit porselein, 48,5 cm hoog. Christie’s,

Hongkong, 30-05-2016. © Christie’s Images Ltd. HK$ 158.040.000

Deze kruik werd vervaardigd tijdens het bewind van de Ming-keizer

Xuande (van 1425 tot 1435), die een enthousiaste mecenas was en zo

ingenieuze technieken en geïnspireerde kunst stimuleerde. Die periode

wordt dan ook beschouwd als het hoogtepunt van de Chinese

productie van blauw-wit porselein. Deze uitzonderlijk grote vaas

behoort tot een kleine groep keizerlijke vazen met het vier karakters

tellende Xuande-merk, waarschijnlijk vervaardigd voor een speciale

keizerlijke ceremonie. Ze zijn alle versierd met krachtige draken,

voorzien van vijf klauwen die zich tussen krullende wolken en monsterachtige

maskers bewegen. Ook de hals is versierd met wolken,

terwijl de voet versierd is met een rand van bloemblaadjes.

62

Luxueus en praktisch

ca. 1550-1560

Mannen droegen zo’n sieraad graag: het

verfraaide niet alleen hun kleding, maar ze

konden er ook hun tanden mee reinigen!

De staart van deze draak loopt namelijk

uit in een dunne, gebogen punt, waarmee

je je tanden prima kunt reinigen. Natuurlijk

waren dergelijke sieraden niet weggelegd

voor gewone stervelingen: het dier

is gemaakt van goud en zijn lichaam is

bezet met parels, verschillende edelstenen

en email. Hoewel de conservatoren van

het Rijksmuseum Italië noemen als plaats

van herkomst, konden ze geen specifieke

werkplaats of edelsmid aanwijzen.

Draakvormige tandenstoker-hanger, Italië (?),

deels geëmailleerd goud, parels, edelstenen, 7,1 cm

hoog. Amsterdam, Rijksmuseum, inv. BK-17068.

Te duur

1936

In 1936 tekende Hergé dit ontwerp voor de cover van zijn album

Kuifje en de Blauwe Lotus, waarin hij blijk gaf van een zekere

humor, aangezien de reporter en zijn hond Bobbie uit een grote

porseleinen kruik tevoorschijn komen en oog in oog komen te

staan met een enorme rode draak die zijn opengesperde bek en

twee van zijn klauwen naar hem uitsteekt. Kuifje lijkt niet bijster

gerustgesteld. Hergé liet zich hiervoor inspireren door een cover

van het tijdschrift A-Z, dat in 1932 verscheen en waarop Anna

May Wong, actrice uit de film Shanghai Express, te zien was.

Uitgever Louis Casterman wees het ontwerp echter af, omdat

de productiekosten van de kleurenversie te hoog zouden zijn.

Het album verscheen dus eerst in zwart-wit. De kleurenuitgaven

kwamen pas in de jaren 40 op de markt.

Hergé, tekening voor de cover van De Blauwe Lotus en de cover van Kuifje,

reporter in het Verre Oosten (De Blauwe Lotus), papier, Oost-Indische

inkt, waterverf en gouache. Artcurial, Parijs, 21-11-2021. © Artcurial.

€ 3.000.000

Catharsis

ca. 1974-1975

Monsters en draken maakten al vroeg deel uit van het bestiarium

van Niki de Saint Phalle (1930-2002) en zijn er nooit uit verdwenen.

Voor de Franse kunstenaar belichaamde de draak de angsten

en bedreigingen die haar jeugd tekenden. Ze beschouwde zichzelf

trouwens ook als een draak! De kunstenaar ontwikkelde het motief

van de draak ook in een werk dat in België beroemd is: een monumentale

sculptuur die in Knokke werd ontworpen als speelhuis

voor Xavier, zoon van verzamelaar Roger Nellens. Met zijn bonte

kleuren is deze polyester draak best charmant en lijkt hij eerder uit

een sprookje dan uit een nachtmerrie te komen.

Niki de Saint Phalle, Draak, geschilderd polyester, 65 x 23 cm, uit een reeks van

acht varianten, elk uniek en verschillend geschilderd. Sotheby’s, Parijs, 07-12-2022.

© Sotheby’s Art Digital Studio. € 107.100

63

Breguet onder

de hamer

Met een veiling viert Sotheby’s

op 9 november 250 jaar Breguet.

Abraham-Louis Breguet

(Neuchâtel 1747-Parijs 1823)

staat bekend als de vader van

de moderne horlogerie. Hij

veroorzaakte een revolutie met

verschillende innovaties die het

horlogevak blijven beïnvloeden.

In Genève gaan meer dan zestig

uitzonderlijke, oude en nieuwere

stukken onder de hamer.

TEKST: BEN HERREMANS

Marie Antoinette watch: mythisch horloge waarvan Swatch Group-oprichter Nicolas Hayek een replica liet

maken, omdat het echte uurwerk in die periode nog onvindbaar was. Alleen een foto en wat beschrijvingen

boden houvast. Nu is het authentieke model opnieuw te bewonderen in een museum in Jeruzalem.

“De taak om onze geschiedenis

te tonen en een open

communicatie te voeren,

nemen we ernstig”, zegt

Emmanuel Breguet, terwijl hij COLLECT

rondleidt in het Breguet Museum. Het bevindt

zich in Parijs op de tweede verdieping

van de merkboetiek aan de Place Vendôme.

De museumdirecteur, historicus, vicepresident

en ‘head of patrimony’ stamt

rechtstreeks (zevende generatie) af van

Abraham-Louis Breguet, in 1775 stichter

van het gelijknamige horlogemerk. Hij

werkt nauw samen met Sotheby’s, dat voor

de 250e verjaardag de grootste veiling van

Breguet-horloges in meer dan dertig jaar

opzet.

Het historische belang van zijn voorvader

kan niet worden overschat. Als horlogemaker

gold de in Zwitserland geboren

64

‘Een Breguethorloge

is thuis in

zowel geschiedenis,

techniek en

wetenschap als

decoratieve kunst’

EMMANUEL BREGUET

Perpétuelle à tact, horloge met datum en gangreserve, in 1827 voltooid voor George IV, koning van het

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland en koning van Hannover. © Montres Breguet.

maar later Franse staatsburger in zijn tijd

als referentiepunt voor collega’s, wetenschappers,

diplomaten, militairen en de

financiële elite van Europa. Hij bouwde

een internationaal netwerk van verkooppunten

op, maar zijn prestigieuze klanten

ontmoette hij liever persoonlijk: onder

meer de koningen van Frankrijk (Breguet

was hofleverancier van Lodewijk XVI,

vooral Marie Antoinette was fan), Engeland

(George IV), Spanje (Ferdinand VII),

en Rusland (tsaar Alexander I). Ook na de

Franse Revolutie, waarin Breguet opteerde

voor een vrijwillige ballingschap in zijn

geboorteland, knoopte hij relaties aan in

de hoogste kringen, tot keizer Napoleon en

Joséphine toe.

“Men verweet hem mondaine ijdelheid

maar dat doet hem onrecht aan”, zegt

Emmanuel Breguet. “De vorstenhuizen

van die tijd getuigden van een heel hoog

cultureel niveau. Omdat Breguet horlogerie

beoefende op wetenschappelijke wijze

en gezien de verticale machtsstructuren

van die tijd, was het belangrijk dat vorsten

hem leerden kennen. Hij frequenteerde die

kringen om stukken te verkopen en wetenschappelijke

vooruitgang te boeken.”

Toen hij na de Franse Revolutie werd

geconfronteerd met een tekort aan liquide

middelen, bleek Abraham-Louis Breguet

met het horloge Souscription ook een visionaire

zakenman en innovatieve marketeer.

“Het principe is eenvoudig”, legt Emmanuel

Breguet uit. “De klant die een horloge

van dit type wilde kopen, bevestigde zijn

bestelling door een kwart van de prijs te

betalen. Met dit voorschot kon Breguet

de onderdelen voor de productie van het

horloge aanschaffen. Het uurwerk werd

aangeprezen in een reclamefolder, dat

was nieuw voor die tijd. Ter gelegenheid

van ons jubileum brengen we een nieuwe

versie van de Souscription, waarvan we het

eerste exemplaar afstaan voor de veiling,

La Montre De Souscription Numéro 250

geheten, want de telling begint met 250.”

De horlogerie dankt veel uitvindingen

aan Breguet: de verbetering van de automatische

opwinding, het ‘échappement

naturel’ (de vrij werkende gang), de ‘parachute’

(schokabsorbeerder), de moderne

balansas, de cilindergang met robijn, de

tourbillon (om de invloed van de zwaartekracht

te verminderen), het ‘horloge à tact’

(de voelbare tijd), de spiraalveer. Voor de

zus van Napoleon, koningin van Napels

Caroline Murat-Bonaparte, bedacht hij het

eerste armbandhorloge.

65

hebbers ook verslingerd aan mechaniek.

Want horlogerie is mechaniek par excellence

omdat het micro-mechaniek is.”

Houden die drie componenten – geschiedenis,

stijl, mechaniek – elkaar in evenwicht?

“Ze balanceren”, meent Breguet.

“Hier, in het museum, bezitten we zo’n

350 stukken. Soms krijgen we technische

vragen. Dan krijg ik zin om de vragensteller

erop te wijzen dat deze ook gewoon de

schoonheid van het horloge kan bewonderen.

Andersom raken andere bezoekers in

vervoering van de pracht van de stukken,

maar hebben geen notie van de mechaniek

die eronder schuilgaat. Mijn wens is

dat mensen begrijpen dat het verleden en

het heden van Breguet samenkomen in

een eenheid van stijl.”

Wat in het algemeen de horloges van Breguet

typeert: een geguillocheerde wijzerplaat

met Romeinse of Arabische wijzers

(die de naam ‘Breguet-wijzers’ kregen), de

wijzers in ‘pomme évidée’ (uitgeholde appel)

en kasten van massief goud, bewerkt

met cannelures.

Tact-horloge nummer 4579 in goud, extra plat, met aanduiding van dagen en maanden, op 7 mei 1829

verkocht aan M. de Roos, belandde vervolgens in de collectie van David L. Salomons en later in een

privécollectie. © Montres Breguet.

De veiling bij

Sotheby’s belooft een

mix van zakhorloges,

polshorloges en

klokken van oud en

nieuwer.

GESCHIEDENIS, STIJL, MECHANIEK

“Breguet is een universum waar veel zaken

samenkomen”, stelt Emmanuel Breguet.

“Een horloge van Breguet is thuis in zowel

de wereld van geschiedenis en de wereld

van techniek en wetenschap als de wereld

van decoratieve kunst. Van nature is de

verzamelaar van Breguet gevoelig voor de

historische context. Wie een horloge van

Breguet koopt, koopt ook die geschiedenis

van 250 jaar met al zijn historische

personages, Breguet zelf inbegrepen.

De Breguet-verzamelaar houdt ook van

kunst. Breguet ontwikkelde een eminent

artistieke stijl, in overeenstemming met

de kunststromingen van die periode. Hij

interpreteerde het neoclassicisme in zijn

horloges. En natuurlijk zijn Breguet-lief-

KLOPPEND HART

Als bereisd man ontmoet Emmanuel

Breguet vaak verzamelaars. “Er zijn veel

contacten, met de jongere generaties

communiceren we via de sociale media.

Daar ontwikkelen zich boeiende conversaties.

Waarom houden ze van Breguet en

van een bepaald stuk? Waarom werd dat

gecreëerd, waarom lijkt het op een ander,

ouder stuk? Enzovoort. We luisteren graag

naar hun meningen, opmerkingen, verwachtingen.

We zien gefascineerde jonge

mensen, soms jonger dan dertig jaar, die

zich profileren als kenners.”

De veiling bij Sotheby’s belooft een mix

van zakhorloges, polshorloges en klokken

van oud en nieuwer. Breguet: “Het idee en

het initiatief lag bij het veilinghuis. Ze hebben

een collectie die ik goed ken en zestig

jaar geleden tot stand kwam. Er zitten

bijzonder mooie stukken bij. Het gebeurt

zelden dat zulke buitengewone stukken

worden verkocht. Neem een tourbillon uit

de tijd van de stichter. Zo maakte hij er een

dertigtal. De meeste exemplaren vonden

onderdak in musea, wijzelf hebben er drie

in huis.”

Sotheby’s wilde uit die collectie een selectie

maken en dat aanvullen met andere stukken,

zodat de belangrijkste hoofdstukken uit de

geschiedenis van het merk aan bod komen.

Een van de belangrijkste loten is het

‘perpétuelle à tact’-horloge uit 1827, met

66

Veel prestigieuze klanten ontmoette

Breguet persoonlijk, zoals Lodewijk XVI

en Marie Antoinette, George IV, tsaar

Alexander I en Napoleon Bonaparte

en Joséphine.

datum en gangreserve. Het uurwerk werd

gemaakt voor koning George IV van het

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië

en Ierland, eveneens koning van Hannover.

Het horloge draagt het monogram van

de koning op de achterkant van de kast.

Waar de horloges na een verkoop belanden,

weet Emmanuel Breguet niet altijd. “Soms

verdwijnen er objecten uit het geheugen, en

soms belanden ze bij mensen die ze de dag

nadien in een kluis verbergen en er 25 jaar

niet meer naar omzien”, zegt hij. “Hoeveel

begrip ik ook kan opbrengen voor mensen

die zich zo wapenen tegen het risico op

diefstal, ik ben altijd teleurgesteld. Een horloge

is een kloppend hart, levende materie.

Van verzamelaars hoop ik dat ze hun horloges

tonen en tot leven brengen.”

Of hij straks bij de verkoop iets voor het

eigen museum hoopt binnen te halen?

Emmanuel Breguet glimlacht minzaam.

“Dat zou mooi zijn. Ik ben er altijd voor om

onze eigen verzameling te verrijken. We

hebben al veel, maar aangezien Breguet

nooit twee keer hetzelfde stuk maakte,

ontbreekt er ook veel. Als museum zou je

alles van hem kunnen kopen – en je zou

nooit twee keer hetzelfde stuk hebben.”

VEILING

The Breguet Sale

09-11

Sotheby’s

Genève

www.sothebys.com

Abraham-Louis Breguet. © Montres Breguet.

SURFEN

www.sothebys.com/thebreguetsale

www.breguet.com

Montre de souscription 383, voor- en achterzijde van historisch model dat in 1798 werd verkocht aan Mr. Bergerot.

© Montres Breguet.

De nieuwe Souscription 2025, waarvan

het eerste exemplaar wordt afgestaan

voor de veiling. © Montres Breguet.

67

‘Wij handelen

in draaghorloges,

geen werkhorloges’

Vintage horloges zijn in de

afgelopen decennia steeds duurder

geworden, soms aanzienlijk

duurder. Het zijn niet alleen een van

de weinige sieraden die een man

draagt, maar ook spullen waarmee

mensen laten zien wat en wie

belangrijk voor hen is. COLLECT

sprak Toesja de Vries, eigenaar van

Amsterdam Watch Company.


Heel vroeger lieten mensen hun

dagindeling simpelweg bepalen

door het open ondergaan van

de zon. Vanaf de ontdekkingsreizen

ontstond er belangstelling voor de

juiste tijdmeting. Daarom zagen rond 1600

de eerste door een veer aangedreven halshorloges

het licht, en ook tafelklokjes

deden hun intrede. Beroemd is het verhaal

van Christiaan Huygens, die in 1657 de

slingerklok uitvond.

De exacte tijd werd steeds belangijker.

Maar vooral door de Industriële Revolutie

in de 19e eeuw gingen mensen volgens de

klok leven. Het arbeidsproces werd gereguleerd

en standaardtijd en de openbare

tijdsaanduiding werden ingevoerd. Polshorloges

kwamen volgens Toesja de Vries,

handelaar in vintage horloge, pas veel later.

”Vooral de Eerste Wereldoorlog zorgde

voor bekendheid van het polshorloge. Die

was veel handiger in de loopgraven”, vertelt

ze. “Maar pas in de jaren 30 stapten

ook burgers over van zak- naar polshorloges.

Even leek het er in de jaren 70 op

dat het uurwerk definitief zou worden

68

Een opklapbaar sieraad, dat een horloge herbergt.

Binnen- en buitenlandse horlogeliefhebbers bezoeken Amsterdam Watch Company in een van de Negen Straatjes.

vervangen door kwarthorloges, zoals

de Seiko ‘Astron’ uit 1969. Maar dat was

tegelijkertijd het moment dat mensen mechanische

horloges gingen verzamelen. Op

dit moment zijn de Casio-horloges van

de jaren 80 weer heel populair; ze worden

verzameld en ook weer veel gemaakt. De

markten van kwarts en mechanisch bestaan

naast elkaar.”

ROLEXEN VOOR DE TWEELING

In de hoofdstedelijke Negen Straatjes komen

kapitaalkrachtige dagjesmensen en

toeristen graag luxueus shoppen. Ook in

de winkel van Amsterdam Watch Company

in de Reestraat is het druk. Klanten

uit binnen- en buitenland laten zich graag

informeren door deze horlogespecialisten.

Binnen hoor je de klanten in het Nederlands

en Engels herinneringen ophalen

over hun opa’s horloge en de geboorte van

een zoon en zich afvragen welk horloge

erbij zou passen. De Vries is het gewend:

“Een horloge is vaak het enige sieraad van

de man. Je kunt natuurlijk op je telefoon

wel zien hoe laat het is, maar hoe leuk

Het meest gekopieerde horloge is de

Rolex ‘Submariner’, in de jaren 60 en 70

bekend als hét horloge van James Bond.

Ook Steve McQueen droeg het.

BUZZ ALDRIN

De Vries handelt in mechanische vintage

polshorloges van dertig, veertig, vijftig jaar

oud, en soms nog oudere exemplaren. Ze

kent de branche van binnen en buiten. In

Hoorn volgde ze de opleiding voor horlogemaker.

“Die duurde vijf jaar. Nu is er een

opleiding in Schoonhoven”, zegt ze. ”Vaak

gaan deze studenten na hun studie aan de

slag als reparateur om uurwerken professioneel

schoon te maken. En ze gaan ook

werken met nieuwere exemplaren. Want

nog steeds worden er veel nieuwe horlois

het om gewoon mooie spullen te hebben

of een horloge te krijgen uit je geboortejaar?

Bij vintage horloges gaat het over het

verstrijken van de tijd en over iets dat je

mee wilt geven aan mensen die je dierbaar

zijn. Of zoals de slogan luidt: 'You never

actually own a Patek Philippe. You merely

look after it for the next generation.”’

Er komen in haar winkel draagkrachtige

mensen die zomaar iets leuks willen kopen,

maar veel klanten sparen er jarenlang voor

om dat ene horloge te kunnen aanschaffen.

Een Omega ‘Constellation’, bijvoorbeeld,

of een Jaeger-LeCoultre met maanstand.

De Vries: “Ooit was hier een gezin dat twee

exact dezelfde Rolexen kocht voor hun

tweeling, een staalgouden Rolex met exact

dezelfde blauwe wijzerplaat uit hun geboortejaar.

Dat was nog een hele zoektocht,

maar we hebben ze gevonden.”

69

ges gemaakt door bedrijven als Patek Philippe,

Rolex, Breitling, Cartier, IWC,

Omega, Bvlgari en Jaeger-LeCoultre. Ik

val zelf voor de oudere horloges. Zo ben ik

zeer gecharmeerd van het merk Omega,

de fabrikant van de ‘Speedmaster’. Mensen

kennen dat horloge van Buzz Aldrin, de astronaut

die vlak na Neil Armstrong in 1969

de maan betrad. Armstrong, de eerste man

op de maan, had zijn Omega ‘Speedmaster’

in de cockpit achtergelaten. De eerste

‘Speedmaster’ dateert uit 1957, jaren

ervoor dus. De exemplaren die nu worden

gemaakt lijken nog sterk op die van vroeger:

vintage horloges van dat merk doen

het goed in de markt, maar de nieuwe varianten

worden eveneens veel verkocht. Geliefd

zijn de bekende horlogemerken, zoals

Rolex, Omega en Patek, maar ik zou zeker

ook minder bekende aandacht geven. Een

wat minder beroemd merk is bijvoorbeeld

Lange & Söhne. Dat is een merk dat

in het vroegere Oost-Duitsland is ontstaan

in een tijd dat mensen geen geld hadden

voor een duur horloge. Inmiddels maken

ze horloges van een geweldige kwaliteit en

schoonheid.”

Ultraslanke, gouden Jaeger-LeCoultre, het kleinste uurwerk ooit gemaakt, kaliber 101.

Rolex 'Day-Date' met wijzerplaat van lapis lazuli

(ca. € 50.000).

‘Bij vintage horloges

gaat het over het

verstrijken van de

tijd en over iets dat

je mee wilt geven

aan mensen die je

dierbaar zijn’

Een Lucien Piccard 'Tutti Frutti', bezet met edelstenen,

uit de jaren 60.

FILMSTERRENKLOKJES

De Vries draagt zelf een Rolex ‘Datejust’

met een linnen blauwe wijzerplaat,

uit begin jaren 70. Rolex is een belangrijk

merk voor de ontwikkeling van het polshorloge.

“Een belangrijk nieuw moment

was toen Rolex met de ‘bubble back’

kwam, een horloge dat je niet meer met

de hand hoefde op te winden”, vertelt ze.

“Ook Omega kwam met een automaat, een

zogenaamde ‘bumper’-automaat. Voor

die horloges is toen heel veel promotie

geweest en zijn veel mensen polshorloges

gaan kopen. Later in de jaren 60 werden

dat uurwerken die tot op de dag van vandaag

nog prima gedragen kunnen worden.

De Rolex ‘Daytona’, een chronograaf

met een speciaal type wijzerplaat, is zo’n

icoon. In die tijd zelf was deze eigenlijk

nog niet zo populair – de mode was toen

klein en minimalistisch en dat kun je

van een ‘Daytona’ uit die tijd niet zeggen.

Het horloge werd in 1963 speciaal voor

professionele coureurs geïntroduceerd

en juist dat soort sportieve klokken zijn

nu heel gewild. Kocht je er een in de jaren

80 voor 2.000 gulden, nu kost hetzelfde

horloge al gauw 100.000 euro. De naam

van dit horloge is afgeleid van de legendarische

racebaan in Florida, waar Rolex een

officiële tijdwaarnemer werd. Paul Newman

viel voor het horloge en zijn eigen

‘Daytona’ werd in 2017 voor maar

liefst 17.800.000 dollar verkocht. Daarmee

vestigde hij het record voor de duurste

Rolex ooit geveild.”

Het meest gekopieerde horloge is de

Rolex ‘Submariner’, in de jaren 60 en 70 bekend

als hét horloge van James Bond. Ook

Steve McQueen droeg het. De Vries: “Het

is een niet gepatenteerd ontwerp en je ziet

dat dit steeds opnieuw wordt nagemaakt.

Bijzonder aan Rolex is dat het bedrijf nog

steeds zelfstandig is. Alle andere grote

horlogemerken zijn in de loop der tijd on-

70

‘Kocht je in de

jaren 80 een Rolex

'Daytona' nog voor

2.000 gulden, nu kost

hetzelfde horloge al

gauw 100.000 euro’

derdeel geworden van een bedrijf dat ook

andere merken voert. Wat ook bijzonder

is, is dat Rolex nog steeds de eigen uurwerken

maakt, net zoals Patek Philippe dat

doet. Rolex zit verder in het vastgoed; horloges

maken zien ze niet als hun belangrijkste

tak van sport. Elk Rolex-horloge dat

nu wordt gemaakt, is al eerder verkocht. Je

moet ze een paar jaar van tevoren bestellen.

Dat doen wij niet, hoor, wij richten ons

op de vintage modellen. Nieuwe Rolexhorloges

koop je hier in Amsterdam bij

Schaap en Citroen en bij Gassan.”

KOST- EN KWETSBAAR

Haar eigen handel krijgt De Vries binnen

doordat mensen met een mooi klokje

komen binnenlopen in de winkel en dat willen

omruilen voor iets anders. Vaak zitten

horloges ook in boedels en krijgt ze er veel

aangeboden via andere handelaren. Ze

houdt daarnaast online in de gaten wat er

wordt aangeboden. De Vries: “Als ik er twintig

in de week verkoop, moet ik er ook twintig

inkopen. En als ik iets heb aangeschaft,

leg ik ze niet gelijk in de winkel: ze moeten

eerst stuk voor stuk door onze horlogemakers

worden gecontroleerd. We stellen

daarbij hele hoge eisen. Vaak worden de

uurwerken eerst goed schoongemaakt, en

eventuele slijtage moet verholpen worden.

Maar ook daarna blijft een vintage

horloge kwetsbaar. Je koopt een draaghorloge,

geen werkhorloge. Niet een horloge

waarmee je in de tuin werkt, maar waarmee

je gaat dineren en naar een feest gaat.”

Op de PAN gaat AWC horloges aanbieden

die speciaal voor de beurs ingekocht zijn.

Net even anders en kunstzinniger dan die

De Vries normaal in de winkel verkoopt.

“Vorig jaar hadden we een topstuk: een

zeer zeldzame Rolex ‘Padellone’, die we

direct de eerste dag verkocht hebben”,

vertelt ze. “Voor deze editie hebben we

een mooie collectie vintage Day-Datemodellen,

met bijzondere wijzerplaten,

zelfs een exemplaar met een wijzerplaat

van lapis lazuli. Ook is een aantal bijzondere

dameshorloges ingekocht, zoals een

Jaeger-LeCoultre met het kleinste kaliber

ooit, kaliber 101, een Lucien Piccard

‘Tutti Frutti’ bezet met edelstenen, en een

Cartier met een band van parels. Genoeg

om uit te kiezen, dus.”

BEZOEKEN

Amsterdam Watch Company

Amsterdam

www.awco.nl

PAN Amsterdam

02 t/m 9-11

www.pan.nl

71

gustav gurschner

jugendstil lamp

wenen, 1898

STAND G20

72

antiques-emporium.com

Zwiggelaar Auctions organizes bi-annual auctions

at De Burcht, Henri Polaklaan 9, Amsterdam.

Upcoming auction:

Auction 34, 1 - 5 December 2025

Specials:

• Conceptual Arts, Artists’ Books, Fluxus and Zero

• A large selection of the Max and Wilma Schuhmacher literature

and avant-garde collection

• Puppet Theatre collection Otto van der Mieden part II

• 18-20th century paper toys, puppets, marionnettes

including the original Jean Dulieu Royal Concertgebouw

puppet set series and vintage prints by Erwin Olaf and

Ed van der Elsken

• The Rob van Eyck comic book collection

• Lombard Collectie, Tintin, Suske en Wiske and many

more

• Original comic artwork by Hans G. Kresse, Peter de

Smet, André Franquin and Willy Vandersteen

• Fine arts incl. a large graphic arts section with works by

Kirchner, Tytgat, Bonnard and Werkman

• A superb 17th century oil painting by Pieter Janssens Elinga

• Rare maps, atlases and a splendid selection of 17th and 18th

century Dutch topography, Part I

Further questions, appraisals or consignments:

zwiggelaarauctions@gmail.com

or (+31)647986138

kavel 3190, veiling 27

www.zwiggelaarauctions.nl

73

Hollands Glorie

Profane kunst uit Hindeloopen

TEKST & FOTO’S: ANTON VOS

Hindeloopen behoort tot de oudste

plaatsen in Friesland: reeds in de

8e eeuw was er een nederzetting.

Mede vanwege de invallen door

de Noormannen was het daar een

hachelijk bestaan. In de 16e eeuw

duikt de naam Hindeloopen voor

het eerst op. Al vrij vroeg ontstond

er een heel eigen cultuur. Met

name de meubelen en andere

voorwerpen met een karakteristieke

beschildering zijn bekend.

Een beschilderde, 18e-eeuwse Hindelooper blaasbalg. Typische matte kleuren met guirlandes, engeltjes en

vogeltjes.

Hollandse 17e- en 18e-eeuwse

beschilderde meubelen tonen

meestal Bijbelse taferelen. Sommige

afbeeldingen komen vaak

voor, andere zijn zeldzamer. Bovenaan

de lijst staat de gelijkenis van de wijze

en dwaze maagden met hun brandende

lichtjes. Een goede tweede is het Bijbelse

verhaal van Elia gevoed door de raven. Ook

vaak afgebeeld is Jakobs droom, waarbij

een (Jakobs)ladder uit de hemel neerdaalt.

Een niet-Bijbels verhaal werd in de 17e en

18e eeuw slechts zeer zelden afgebeeld. En

toch bestaan er meubelen uit die periode

die met ‘wereldse’ voorstellingen zijn

versierd. Zo laat ik u een vroeg 18e-eeuwse

klaptafel zien met een niet-Bijbelse

afbeelding. In Hindeloopen vervaardigden

ambachtslieden vanaf de 17e eeuw een

zeer karakteristiek soort tafels die konden

worden in- en uitgeklapt. Het dragende

vlak is meestal eenvoudig groen geschilderd.

Maar in opengeklapte staat wordt

aan de onderkant van het meubelstuk

een zeer rijke beschildering zichtbaar. Het

idee was dat de opklapbare tafel weinig

ruimte in beslag nam, maar toch een fraaie

bijdrage leverde aan de versiering van het

interieur.

74

Detail van het centrale tafereel, waarop te zien is hoe

vier mannen met behulp van een ladder twee kinderen

uit een wak redden.

Een Hindelooper vogeltje.

Een vroeg 18e-eeuwse Hindelooper klaptafel in opengeklapte toestand, geheel beschilderd met klassieke

motieven. Centraal een cirkel met een winterlandschap.

Een niet-Bijbelse voorstelling werd in

de 17e en 18e eeuw slechts zeer zelden

afgebeeld. En toch bestaan er meubelen

uit die periode die met ‘wereldse’

afbeeldingen zijn versierd.

Hindelooper schilderkunst is gemakkelijk

te herkennen. Wel moet erbij worden

opgemerkt dat de kwaliteit erg afhankelijk

is van de periode waarin het schilderwerk

is ontstaan. In de 19e en 20e eeuw ontstond

een soort massaproductie van onder meer

kuipjes, blaadjes, kastjes en dozen met oppervlakkige

versieringen. Wel waren de voorwerpen

altijd vanbinnen ‘gemarmerd’. Maar

het werk uit de 17e en 18e eeuw is meteen

te herkennen aan de erop afgebeelde, fraai

uitgewerkte guirlandes, bloemen, ranken,

engeltjes en vooral ook veel vogels. Daarnaast

zijn de mooie, enigszins ‘bestorven’

kleuren karakteristiek voor de Hindelooper

stijl in die eeuwen. Een aardig voorbeeld is

een 18e-eeuwse blaasbalg met alle typische

elementen van de volkskunst ter plekke.

DE LADDER

Terug naar onze klaptafel. De hele onderkant

is druk beschilderd. Centraal bevindt

zich een cirkel met daarin een afbeelding.

Duidelijk zichtbaar in het midden is een

ladder. Maar dit is helemaal geen Jakobsladder.

Bij nadere beschouwing betreft het

hier een winters landschap. Aan de rechterkant

zien we twee kinderen die ongelukkigerwijs

door het ijs zijn gezakt en dreigen

te verdrinken. Gelukkig zijn vier mannen

te hulp gesneld; zij steken de kinderen een

ladder toe. We mogen aannemen dat ze

door dit heldhaftig optreden van een wisse

dood zijn gered.

Waarschijnlijk is deze afbeelding zeer

zeldzaam. In ieder geval heb ik eerder nog

nooit iets dergelijks gezien. De verdere versiering

van het blad is typisch 18e-eeuwse

Hindelooper stijl, met alle guirlandes, engeltjes,

vogels en bloemen die daarbij horen.

Dat het een winterlandschap betreft,

is voor een dergelijke tafel niet zo vreemd.

De tijd van 1570 tot ongeveer 1750 werd

immers gekenmerkt door zeer strenge

winters. Deze periode werd daarom in de

vaderlandse geschiedenis ook wel aangeduid

als de Kleine IJstijd.

Kortom, mocht er onverhoopt weer een

dergelijke periode aanbreken, zorg er dan

voor dat u gewapend met een stevige

ladder het ijs op gaat. Liever nog: zorg er

vooral voor dat er op de kant vier sterke

mannen staan die bereid zijn u met ladder

en al op het droge te trekken.

75

IN DE KANTLIJN VAN DE KUNSTMARKT

Twee soorten kopers:

liefhebbers en speculanten

Wie erachter wil komen hoeveel

beeldend kunstenaars

ons land op dit moment telt,

komt tot de ontdekking dat

niemand dat weet en het Centraal Bureau

voor de Statistiek al helemaal niet. Dat geeft

namelijk twee getallen op: 15.000 of 16.000,

gebaseerd op een aanname uit 2023.

Staan de beeldend kunstenaars, omdat zij

zelfstandige ondernemers zijn, dan ingeschreven

bij de Kamer van Koophandel?

Sommige kunstenaars wel, maar vele ook

niet, dus daar wordt men ook niets wijzer

van. Nu bestaat er een aantal beroepsorganisaties

voor kunstenaars, zoals NABK, BBK

of BOK, en hoewel daarvan ook niet iedere

kunstenaar lid is, moet het gezamenlijk

ledental van deze verenigingen toch een

aanwijzing vormen. Helaas, om privacyredenen

worden die cijfers door de BBK en de

BOK niet gegeven. Alleen de NABK heeft op

het internet een ledenlijst staan, maar omdat

NABK de grootste vereniging is, is die lijst zo

lang, dat het tellen een immense klus vormt.

Overigens, wie die moed weet op te brengen,

komt uit bij een ledental dat mijlenver

afwijkt van die 16.000 van het CBS. Ik kan dus

niets anders bedenken dan dat het CBS alle

hobbyisten die zich met schilderen of beeldhouwen

bezighouden, ook heeft meegeteld.

Veel beeldend kunstenaars zijn autodidact,

maar er is in Nederland een twintigtal

kunstacademies of opleidingen die zich

als zodanig afficheren. Er zijn geen juiste

cijfers te vinden over de jaarlijks afstuderenden

– naar schatting zijn dat er rond de

500. Hoeveel van hen zich vervolgens als

autonoom beeldend kunstenaar vestigen is

nattevingerwerk, maar in de wandelgangen

fluisteren sommige docenten dat het er

nauwelijks meer dan een kwart zijn.

Velen van hen gaan, vooral in het begin,

een moeizame toekomst tegemoet en

moeten er vaak om te overleven nog een

baantje bij nemen. Het is ook een hele

toer om in de ‘stal’ van een galeriehouder

met hedendaagse kunst opgenomen te

worden. Als ik hier in Nederland bij dergelijke

galerieën rondkijk, valt het mij op dat

NOTITIES VAN

ROBERT-JAN VAN RAVENSTEIJN

van de meeste kunstenaars die al een fiks

aantal jaren het hoofd boven water weten te

houden het werk de grens van de € 5.000

zelden overtreft. Eerder beweegt het zich

rond de € 3.000 tot 3.500.

Boven die genoemde € 5.000 wordt het

lijstje met namen van vooral jonge hedendaagse

kunstenaars al beduidend korter.

Als ik nog wat hoger ga en in de prijsklasse

van tussen de € 10.000 tot 50.000 terechtkom,

kan ik de makers van die werken op de

vingers van een hand tellen. En dan houd ik

nog vingers over. Vult u verder zelf maar in

wie er voor een bedrag van over de

€ 100.000 in aanmerking komt.

Ik ben mij ervan bewust dat dit verhaal over

de hedendaagse kunstenaars in ons land,

vooral die van de aanstormende generatie,

niet echt vrolijk klinkt. Schril daarbij steekt

de naam van Marlene Dumas (°1953) af. Zij

woont en werkt in Amsterdam en voor een

doodgewone digital print van haar moet u in

een galerie aldaar al gauw € 8.000 tot 9.000

neertellen. Onlangs, op 14 mei 2025, werd bij

Christie’s te New York een schilderij uit 1997

van haar, getiteld: Miss January, afgeslagen

voor $ 13,6 miljoen (€ 12,2 miljoen).

Wie kocht dat? Dat zal Christie’s u niet

vertellen, maar het zal waarschijnlijk

geen echte verzamelaar van het werk van

Marlene Dumas geweest zijn. Eerder een

investeerder, die ervan uitging dat een

dergelijk schilderij ‘in de lift zit’. De stijging

van de kunstmarkt is al enige decennia aan

de gang, want vooral na de financiële crisis

van 2008, toen het herstel van de economie

zich inzette, ruilden veel gefortuneerde

mensen hun aandelenportefeuille in voor

internationale kunst van hoge kwaliteit.

Overal op de belangrijke mondiale markten

schoten de prijzen omhoog, maar het was

een verschijnsel waaraan ons land maar

uiterst beperkt kon meedoen, omdat het

aanbod aan kunst van een dergelijk niveau

hier nagenoeg niet werd aangeboden. Het

gevolg was dat Sotheby’s en Christie’s hun

veilingen in Amsterdam beëindigden en er

hier nu alleen maar innamekantoren op nahouden

voor hun buitenlandse vestigingen.

Ondertussen blijkt dat in Nederland bij particuliere

investeerders die over werkelijk grote

vermogens beschikken deze zich internationaal

voordoende tendens niet onopgemerkt

is gebleven. Ook hier is die omschakeling

aan de gang en hoewel verzekeringsmaatschappijen

meestal niet zo scheutig zijn met

het geven van mededelingen, hebben zij

vorig jaar laten weten dat de waarde van de

kunstcollecties van hun cliënten aanmerkelijk

gestegen is. Er werd gesproken over een verzekerd

bedrag van zeven tot negen miljard

euro. Ja, u leest het goed, er staat miljard.

Dat is natuurlijk niet allemaal hedendaagse

kunst die internationaal belangstelling geniet,

maar die blijkt toch in opmerkelijk grote

mate aanwezig te zijn.

Hangt bij die particulieren de kunst nu gezellig

in de zithoek boven de bank? Natuurlijk

niet, daar is zij veel te kostbaar voor. Die

kunst zit in een volmaakt beveiligde opslag,

want zij werd uitsluitend gekocht vanuit

een speculatief oogpunt en het wachten

is op een verdere stijging van de markt. In

Nederland is het aantal van die zwaarbewaakte

‘kunstbunkers’ in tien jaar tijds gestegen

van acht naar dertien stuks, een bewijs

van hoe bij particulieren beleggingskunst

toeneemt. En dan heb ik het nog niet eens

over de ‘freeports’ in het buitenland, van

waaruit men de kunst belastingvrij en zonder

douanebemoeienis kan verhandelen.

Gelukkig bestaat er in dit land naast die

speculanten ook nog steeds een grote

groep échte liefhebbers van kunst. Die

geven weliswaar meestal geen miljoenen

uit, maar daarvan moeten die zogenaamde

16.000 beeldend kunstenaars van het CBS

het toch hebben. Laten we dat goed voor

ogen houden.

76

Walter Swennen - 1984

Merci, Dank u Walter

Walter Swennen 1946 - 2025

Showroom: Altenaken 11

3320 Hoegaarden

Photo : Max Vicca

quattro-benelux.com

quattro@quattro-bnlf.com

Viviane & André Vossen

Binnenkijken.

bij Maria Roosen


Een tentoonstelling in en voor

het Stedelijk Museum Schiedam

staat stil bij het kunstenaarsleven

van de grande dame van

de Nederlandse beeldende

kunst, Maria Roosen. Zelf staat

de kunstenaar ondertussen

allerminst stil.

De glazen bollen reflecteren de ramen en het

gezicht van Maria Roosen.

Maria Roosen (°1957, Oisterwijk)

maakt gebruiksvoorwerpen,

bedoeld om

gevoelens weer te geven. Het

zijn gevoelens die gedachten oproepen bij

haar onderwerpen: groei, bloei, vruchtbaarheid,

liefde en vergankelijkheid, en dat

vaak vanuit een vrouwelijk perspectief, zo

legt ze uit aan de enorme tafel in haar loftachtige

huiskamer. Ze werkt in zachte en

harde materialen: glas, papier en textiel,

en soms zelfs in staal. Het ambachtelijke

maakproces is voor haar even belangrijk

als het uiteindelijke resultaat.

Roosen tekent en aquarelleert zonder hulp

van anderen, maar veel ander werk maakt

ze samen met ervaren ambachtsmensen.

Zoals een stalen motor, die ze in Rotterdam

maakte met een professionele lasser, en een

recenter regenboogbruggetje in Arnhem met

vaklui die ervoor zorgden dat de constructie

stevig en goed is. Voor haar nieuwe tentoonstelling

in het Stedelijk Museum Schiedam

werkt ze met een team Tsjechische glasblazers

en ook met een dame die een jurk voor

haar breidt, een werk dat is geïnspireerd op

een iconische en matroesjka-achtige trouwjurk

van Yves Saint Laurent. Het is een jurk

die eveneens doet denken aan de eenpersoonskapel

die Roosen een paar jaar geleden

maakte toen het leven haar zwaar viel.

Bij alles houdt de kunstenaar het overzicht

als een kapitein die elke golf in de gaten

houdt. Zoals ook bij de tentoonstelling

Schrobben, Harken, Gieten, Vegen, waar

tachtig bekende en minder bekende werken

van haar samenkomen. Roosen: “De tentoonstellingstitel

verwijst naar het feit dat

alles ontstaat vanuit waarneming en intuïtie.

Van daaruit komt het handelen voort en

pas daarna komt het denken. Bij het maken

leer ik iedere keer weer en dat inspireert

me. Ik zie zo dingen ontstaan die ik nooit

van tevoren kan bedenken. Het begint bij

ontmoetingen van objecten die ik met

elkaar associeer en tijdens het maakproces

zijn het ook menselijke en professionele

ontmoetingen die het werk verder brengen.

Met mijn werk probeer ik het leven te begrijpen

en in beeld te vangen en vanuit het

functioneren ontstaat de vorm. Van Brancusi

is de uitspraak: ‘Het is niet moeilijk om

iets te maken, het is moeilijk om je in staat

te stellen om iets te maken.’ Zo zie ik dat

ook, het ontstaat vanuit handelen.”

KAZERNE

Sinds 2002 woont en werkt de kunstenaar

in een deel van de Saksen-Weimarkazerne

in Arnhem. Dit gebouw, in eerste instantie

gebouwd voor het Nederlandse leger, werd

pas voltooid na de Duitse inval in mei 1940.

In de loftachtige woonruimte, ooit de keuken

en kantine, hangen nog wat restanten

van vrolijk aandoende muurtekeningen die

herinneren aan de eerste bewoners. In de

ruimte ernaast, in het voormalige douchegebouw,

bevindt zich Roosens atelier. Er

staat een lange tafel vol glazen kralen in

verschillende vormen en maten, allemaal

in de kleur alexandriet, net meegebracht uit

Tsjechië. Aan een wand hangen grote ‘colorfield’-schilderingen

van verticale strepen in

waterverf – “Ik weet nog niet of die te zien

zijn in Schiedam” – en aan een andere wand

oranje schilderijen, waarvan eentje met een

zelfgemaakte gouden lijst van eierdozen.

Ook is een dikke winterjas in glas met ‘smi-

78

BINNENKIJKEN

‘Mijn werk werd een vorm

van overleven’

79

BINNENKIJKEN

Een lange tafel vol met glazen kralen in verschillende vormen en maten in de kleur Alexandrië, meegenomen uit Tsjechië.

Aan het plafond een parfumflesje aan een touwtje.

80

‘Met mijn werk

probeer ik het leven

te begrijpen en in

beeld te vangen

en vanuit het

functioneren ontstaat

de vorm’

OPENBARE RUIMTE

In 1992 exposeerde Roosen tijdens de

groepstentoonstelling Peiling 92 bij Boijmans

Van Beuningen, in 1994 met curator

Bart de Baere in Gent en in hetzelfde jaar de

groepstentoonstelling Watt bij Witte de With

in Rotterdam. In 1995 nam Roosens carrière

een vlucht toen haar werk samen met dat

van Marlene Dumas en Marijke van Warmerdam

te zien was in het Nederlands Paviljoen

tijdens de 46e Biënnale van Venetië.

Naast veel objecten die zich in privécollecties

bevinden, is er werk in collecties van onder

andere Rijksmuseum, Stedelijk Museum

Amsterdam, Museum Voorlinden, Boijmans

Van Beuningen, Museum Arnhem en De

Fundatie. Ook is veel van Roosen te zien in

de openbare ruimte, zoals de Ogen voor het

Oosten (2000) bij woningbouwvereniging Het

Oosten in Amsterdam, Regenboog (2004), de

glazen kralen in het Antoni van Leeuwenhoek

Ziekenhuis, Braamboot (2009) voor

Singer Museum Laren, Eenzaam avontuur

(2010), een stalen motor die refereert aan

auteur Anna Blaman op de Heemraadsingel

in Rotterdam en de Regenboogbrug over de

Jansbeek (2019) in Arnhem.

Roosen: “Vooral in het Antoni van Leeuwenhoek

Ziekenhuis krijg ik vaak reacties

van mensen die er tijdens hun kankerbeley’-achtige

gezichten erop te zien, en op

een oranje bank ernaast grote oranje glazen

kannen. In de hoek bevinden zich transparante

glazen bollen, een tros borstvormige

sculpturen en glazen parfumflesjes die aan

touwtjes aan het plafond hangen. Alles is

hier werk in uitvoering. Veel mensen kennen

haar werk van die borstvormige sculpturen,

van twee hangende tot hele trossen

borsten. Zelf ziet ze de ‘kan’ eigenlijk als het

ware symbool van haar werk. Roosen: “Van

daaruit zijn de borsten ontstaan. Kannen

zijn een van de oudste gebruiksvoorwerpen

en staan voor geven en nemen, schenken

en opvangen. Het zijn containers voor

vloeistoffen maar ze zijn ook ontstaan uit

het vloeibare: eerst in aquarel en vervolgens

uit glas. Het vertegenwoordigt gestolde

energie.”

BINNENKIJKEN

‘Kannen zijn een

van de oudste

gebruiksvoorwerpen

en staan voor geven

en nemen, schenken

en opvangen’

handeling worden geconfronteerd met mijn

werk. Ze komen vaak terug in het ziekenhuis

en gaan ermee leven. Voor het maken

ervan was ik er vaak en lag ik als een soort

Michelangelo onder zijn schilderingen op

het plafond van de Sixtijnse Kapel. In de tijd

dat ik aan Regenboog werkte, was het nog zo

dat de helft van de mensen die er kwam het

niet overleefde. Die ruimte was dus enorm

geladen en dat voelde iedereen.”

Het kunstwerk bestaat uit bijna vierhonderd

glazen gekleurde bollen die op verschillende

hoogtes diagonaal door de hal

hangen, geïnspireerd door de kleuren van

een regenboog, symbool van hoop. Roosen:

“De bolvorm is de meest primaire, warme

en troostrijke vorm die vanzelf ontstaat bij

het blazen van glas. Glas vertegenwoordigt

ook breekbaarheid van de liefde en het

leven. Er hoeft maar iets te gebeuren en…

pats! De bollen zijn ook abstract, zoals een

ziekenhuisgebouw dat is ingericht als hyperfunctionele

ruimte. Tussen de gekleurde

glazen bollen had ik een fles, hart en hondje

gehangen, waaraan mensen zich als het

ware kunnen vastgrijpen.”

KUNST VANUIT CRISIS

Een groot deel van de tentoonstelling komt

uit haar eigen collectie en is nog niet eerder

of zelden te zien geweest. De expositie in

Schiedam presenteert een nooit eerder

getoonde potloodtekening van een geweer,

omhuld door een zacht-donkerroze vloeiend

vlies van aquarelverf. Roosen: “Ik maakte

dat in 2012. In onze huidige tijd worden we

geconfronteerd met oorlog en geweld en zo

krijgt die tekening ineens een bijzondere,

nieuwe betekenis. De tekening bevraagt de

tegenstelling tussen hard en zacht, tussen

man en vrouw.”

Ook haar Dagboektekeningen uit 1988-1993,

waarvoor ze jarenlang elke dag minstens vijf

tekeningen maakte, krijgen een prominente

plek. “Na het plotselinge overlijden van mijn

liefde in 1985 – hij was 41 en ik 27 – kon

ik een jaar lang eigenlijk alleen nog maar

houthakken, en uiteindelijk heb ik van grote

houten bollen een ketting gemaakt voor De

sterkste man”, vertelt de kunstenaar. “Daarna

ben ik gaan tekenen en aquarellen. Wat

begon met een aquarel van bijvoorbeeld een

wortel, werd een regenbui van allemaal wortels.

Zo kwamen dingen binnen die uiteindelijk

leidden naar een stortbui van duizend

glazen wortels, die te zien was in Het Paleis

in Antwerpen. Vijf jaar geleden verloor ik opnieuw

mijn man. Weer werd mijn werk een

vorm van overleven: het kan niet anders, het

is een manier om te het te begrijpen, het is

een vorm van overleven. Van daaruit heb ik

aan een houten eenpersoonskapel gewerkt,

Aan een wand oranje schilderijen, waarvan eentje met een zelfgemaakte gouden lijst van eierdozen.

Op een oranje bank liggen grote oranje glazen kannen.

geïnspireerd op de traditionele Mariakapel,

en dat heeft mij toen weer geholpen. Het

werd een kapel waar een persoon in kan

staan en die de bezoeker de mogelijkheid

geeft tot stilte en bezinning. Een goed beeld

moet kunnen genezen, zei Brancusi ooit. Zo

zie ik dat ook.”

BEZOEKEN

Maria Roosen – Schrobben, Harken,

Gieten, Vegen

22-11 t/m 03-05

Stedelijk Museum Schiedam

www.stedelijkmuseumschiedam.nl

81

Museum tips

Blue dots

29-11 t/m 15-03

Stedelijk Museum Amsterdam

Amsterdam

stedelijk.nl

Niets is

wat het lijkt

14-11 t/m 06-04

Jopie Huisman

Museum

Workum

jopiehuismanmuseum.nl

In de Koude Oorlog kregen kunstwerken evacuatiestippen: rood voor ‘zeer belangrijk’,

wit voor ‘belangrijk’ en blauw voor ‘minder belangrijk’. Deze tentoonstelling richt zich op

juist die vergeten blauwe stippen. Wat zegt het over kunst, en over ons, wanneer werken

ooit als minder waardevol werden bestempeld? Van 19e-eeuwse meesters als Jozef

Israëls en Thérèse Schwartze tot herontdekte stemmen zoals Nola Hatterman: Blue Dots

legt verborgen verhalen bloot en geeft kunstenaars en werken die ooit als tweederangs

golden een nieuw podium. (eb)

Bedrieglijk echt en toch onwerkelijk: in

zijn eerste Nederlandse solotentoonstelling

toont Johan De Wit (°1960, Gent)

ruim dertig sculpturen en objecten die

je op het verkeerde been zetten. Zijn

roestige ladders, volle kastjes en broze

stoelen ogen vertrouwd, maar blijken

bij nader inzien hun functie te hebben

verloren. Wat overblijft is een poëtische

reflectie op vergankelijkheid en tijdloosheid.

Speciaal voor deze expositie

maakte De Wit een een-op-een-model

van de iconische Rietveldstoel. Niets is

wat het lijkt sluit naadloos aan bij Jopie

Huismans liefde voor het alledaagse en

de schoonheid van verval. (eb)

Johan De Wit, Ergonomisch model. © de

kunstenaar.

Nola Hatterman, Louis Richard Drenthe/ Op het terras, 1930, olieverf op doek. Collectie Stedelijk

Museum Amsterdam.

Discovering

Ancient Egypt

t/m 15-03

Rijksmuseum van Oudheden

Leiden

rmo.nl

Bijna vijfhonderd objecten, van mummiekisten en beelden tot gouden sieraden, brengen

het oude Egypte tot leven in deze internationale publiekstrekker. Voor het eerst in tweehonderd

jaar zijn de gouden grafgiften van generaal Djehoety, uit de collecties van het

Louvre en het RMO, herenigd. Naast unieke manuscripten, dierenmummies en papyri toont

Discovering Ancient Egypt hoe nieuwe ontdekkingen ons steeds dieper inzicht geven in de

eeuwenoude cultuur. De expositie bewijst hoe de fascinatie voor Egypte door de eeuwen

heen is blijven bestaan en vandaag krachtiger is dan ooit. (eb)

Schaal met vissen, eregoud van Djehoety. Collectie: Parijs, Musée du Louvre. Foto: Grand PalaisRmn (Musée

du Louvre)/ Hervé Lewandowski.

82

Over veerkracht

t/m 11-01

Institut suédois

Parijs

paris.si.se

Visuele

paradoxen

15-11 t/m 01-03

La Monnaie

Parijs

escher-expo.com/paris

Een piano zweeft boven een langwerpige witte vorm. Dit muziekinstrument is niet

zomaar een piano: het is een Steinway Victory Vertical uit 1944, een van de speciaal in

New York vervaardigde muziekinstrumenten die in Europa per parachute werden gedropt

om soldaten tijdens de oorlog te vermaken. Elders op deze tentoonstelling gaan

twee stoelen uit 1945 een dialoog aan: de ene is van George Nakashima, een architect

die gezien zijn Japanse afkomst in interneringskampen werd vastgehouden, terwijl

de andere werd ontworpen door Adolf Gustav Schneck, een nazi-architect. Deze

sculpturale installaties getuigen op krachtige, sobere, maar ook poëtische wijze van de

vragen die het oeuvre van Tarik Kiswanson (°1986) oproept: hoe werpen de donkere

periodes uit onze collectieve geschiedenis licht op ons heden? Wat leren ze ons over

het menselijke lot? Hoe gaan we om met trauma’s en hoe kunnen we herstellen? (ah)

Tarik Kiswanson, The Relief (Steinway Victory Vertical, 1944), 2025. © de kunstenaar. Met

toestemming van Sfeir-Semler Gallery. Foto: Edward Greiner.

Los van de avant-gardebewegingen die hun

stempel hebben gedrukt op de 20e eeuw, heeft

het oeuvre van M.C. Escher (1898-1972) een

buitengewone aantrekkingskracht: zijn betoverende

optische illusies fascineren de waarnemer

en prikkelen tegelijk ook de geest. Op

een uiterst vrije manier heeft de Nederlandse

kunstenaar zijn zeer uiteenlopende passies ten

dienste gesteld van de gravurekunst: Italiaanse

landschappen, filosofie, lineair perspectief,

wiskunde, geometrie en islamitische mozaïekpatronen,

waarop hij op slag verliefd werd tijdens

een bezoek aan het Alhambra in Granada. Door

deze ogenschijnlijk zo verschillende domeinen

te durven combineren, gaan zijn prenten over

ongebruikelijke thema’s, zoals bizarre bouwwerken,

onmogelijke objecten en geometrische

composities in 3D. De blik dwaalt rond ... en

gaat helemaal op in dit fascinerende universum,

doordrenkt van nostalgie. Deze overzichtstentoonstelling

in Parijs is echt een must. (ah)

Maurits Cornelis Escher, Lucht en water, 1938, houtsnede,

39,1 x 67,7 cm. Collectie M.C. Escher, Nederland.

Scherpzinnige landvoogdes

22-11 t/m 10-05

Koninklijk Museum van Mariemont

Morlanwelz

musee-mariemont.be

Titiaan (naar), Portret van Maria van

Hongarije, na 1548, olieverf op doek, 125,7 x 112

cm. Parijs, MAD, legaat Émile Peyre (1905), inv.

PE 243. © MAD Parijs. Foto: Jean Tholance.

Vanuit haar paleis in Binche, dat ze liet bouwen door Jacques Dubroeucq uit Bergen, en haar paviljoen

in Mariemont, vervulde Maria van Hongarije (1505-1558) de rol van landvoogdes van de Nederlanden,

een zware taak die haar was toevertrouwd door haar illustere broer, keizer Karel V. Als

kinderloze weduwe wist ze een bijzondere plaats te veroveren in een door mannen gedomineerde

wereld en nam ze met vastberadenheid en scherp inzicht niet alleen een politieke, maar ook een

diplomatieke en artistieke rol op zich. Als gepassioneerde en deskundige mecenas en verzamelaar

organiseerde ze luisterrijke feesten en zette ze via de kunsten een doeltreffende propagandacampagne

op om het imago van haar keizerlijke familie te versterken. Ze was een effectieve steun

voor haar broer en zamelde geld in om hem te helpen bij zijn vele oorlogen. Deze tentoonstelling

belicht deze aspecten en presenteert als onderdeel van het festival Europalia España talrijke bruiklenen

van zo’n veertig internationale instellingen. (ah)

83

Museum tips

De natuur als schilder

06-11 t/m 29-03

L’Ecole des Art Joailliers

Parijs

lecolevancleefarpels.com

Karakterkoppen

31-10 t/m 06-04

Belvédère

Wenen

belvedere.at

Iedereen die ooit de schoonheid van Toscane heeft aanschouwd, heeft wel eens ervaren

hoe indrukwekkend de natuur als schilder kan zijn, door naar een klein kalksteenblokje

van het type paesine te kijken, het in zijn handen te houden en zo een onverwacht

landschap te ontdekken. Net als Leonardo da Vinci was Roger Caillois gefascineerd door

de suggestieve kracht van stenen en begon hij wat hij ‘onvrijwillige schilderijen van de

slaapwandelende natuur’ noemde te verzamelen: de raadselachtige motieven van de

septaria leken hem ‘hiërogliefen zonder boodschap’, terwijl de onyx door zijn zwartheid

de nacht van de verbeelding oproept. Dendrieten, met hun plantaardige motieven, en

agaten, met hun veelkleurige strepen, roepen zeer uiteenlopende beelden op. Tussen

wetenschappelijke nauwkeurigheid en dromerigheid zocht de Franse schrijver in de

stenen naar vergeten alfabetten en kosmische landschappen in miniatuur. De tentoonstelling

Stones and Reveries presenteert zijn beroemde teksten samen met bijna tweehonderd

mineralen die hij verzamelde en die thans bewaard worden in het Muséum

National d’Histoire Naturelle. (ah)

Zijn beroemde

‘karakterkoppen’

hebben

hem zeker meer

bekendheid gegeven

dan zijn

portretten van

officiële personen,

hoe gewild

die destijds ook

waren. Deze

tentoonstelling

corrigeert

dan ook de te

enge kijk die

hele generaties van critici en liefhebbers op het

oeuvre van Franz Xaver Messerschmidt (1736-

1783) hebben gehad. More Than Character Heads

laat ons kennismaken met het volledige oeuvre

van een typische kunstenaar uit de tweede helft

van de 18e eeuw, die zijn artistieke hoogtepunt

bereikte in de periode van de Verlichting. Hij was

een nieuwsgierige intellectueel, die in zijn officiële

portretten veeleer de ziel van zijn personages

wilde weergeven dan hun persoonlijke pracht en

praal. Zijn ‘karakterkoppen’ moet men zien in de

ruimere context van zijn oeuvre, niet uitsluitend

als een studie van geestelijke stoornissen, maar

eerder als een weergave van de meest eenvoudige

en spontane menselijke uitdrukkingen. (ah)

Franz Xaver Messerschmidt, Karakterkop nr. 25, 1771.

© Belvédère, Wenen. Foto: Johannes Stoll.

Kalksteen van het type paesine, Arno-vallei. Parijs, Muséum National d’Histoire Naturelle, collectie

mineralen en edelstenen. Foto: François Farges.

Juwelen van en voor vrouwen

21-11 t/m 06-04

MAKK

Keulen

makk.de

De juwelierskunst had moeite zich te doen gelden binnen de beeldende kunsten. Ook

kunst gecreëerd door vrouwen had moeite een plaats te veroveren in de kunstgeschiedenis,

tot in de moderne periode. Die grenzen zijn nu echter doorbroken. De eerste

tentoonstellingen gewijd aan de juwelierskunst presenteerden nog hoofdzakelijk

juwelen gecreëerd door mannen. Von Louise Bourgeois bis Yoko Ono. Schmuck von

Künstlerinnen is dan ook bijzonder welkom, omdat deze expositie ons laat kennismaken

met juwelen te danken aan vrouwelijke ontwerpers, onder wie Sonia Delaunay,

Niki de Saint Phalle, Louise Bourgeois en Yoko Ono. Een juweel ontworpen door een

man voor een vrouw, blijft ondanks de goede bedoelingen van de kunstenaar een zeker

paternalisme uitstralen. We kijken dan ook reikhalzend uit naar deze expo, die laat

zien wat een vrouw wil dragen in een wereld die nog steeds te sterk beïnvloed wordt

door mannelijke opvattingen. (ah)

Louise Bourgeois, Broche, 1996/2005. Privécollectie. © VG Bild-Kunst Bonn, 2025.

84

Traditie en moderniteit

31-10 t/m 24-02

The Royal Academy of Arts

Londen

royalacademy.org.uk

Mrinalini Mukherjee (°1949,

Bombay) werkte aanvankelijk

met textiel voordat

ze zich toelegde op brons

en keramiek. In haar werk

combineert ze lokale tradities

met moderne westerse

invloeden. Ze verdiept zich

in die nauwe banden, die

uitwisseling van kennis en

de wederzijdse steun, die

niet alleen individuele carrières

hebben gevormd maar

ook een dynamisch creatief

en intellectueel netwerk,

dat de ontwikkeling van de

moderne en hedendaagse

kunst in Zuid-Azië heeft beïnvloed.

De tentoonstelling

laat zien hoe twee visionaire

onderwijsinstellingen – het

Kala Bhavana (Instituut voor

Schone Kunsten) in Shantiniketan,

in 1919 opgericht

door Nobelprijswinnaar

Rabindranath Tagore, en

de Faculteit voor Schone

Kunsten van de Maharadja

Sayajirao University in Baroda (in 1974 omgedoopt tot Vadodara) – generaties van baanbrekende

kunstenaars hebben geïnspireerd die belangrijke bijdragen hebben geleverd

aan de ontwikkeling van het Indiase modernisme. Het werk van Mrinalini Mukherjee staat

centraal op de tentoonstelling A Story of South Asian Art. (ah)

Mrinalini Mukherjee, Jauba, 2000, hennepvezel en staal, 143 x 133 x 110 cm. Londen, Tate Modern. © de

kunstenaar. Met toestemming van de Mrinalini Mukherjee Foundation.

Sieraad als

machtssymbool

27-11 t/m 06-04 Hôtel de la Marine

Parijs

hotel-de-la-marine.paris

Catharina II van Rusland, Joséphine de Beauharnais,

Marie Louise van Oostenrijk, prinses

Eugénie en koningin Victoria droegen allen

prachtige sieraden. Toch waren hun met

parels en zeldzame diamanten bezette

juwelen in de eerste plaats symbolen van

de macht van hun mannen. Elke edelsteen

onthulde de status, afkomst en autoriteit van

de draagster en daarmee ook van de drager.

Gelukkig laat deze tentoonstelling zien dat

de grenzen echt niet zo strikt zijn. Sommige

van deze mannen, die hun belang in de

kijker wilden zetten, hebben deze wonderen

van de natuur ongetwijfeld gekocht en laten

bewerken om hun geliefde ermee te tooien.

Wat de geschiedenis van elk van hen ook

moge zijn, de tentoonstelling Dynastieke

juwelen presenteert zeldzame sieraden,

waarvan sommige nooit eerder in Europa

werden tentoongesteld. (ah)

Cartier Londen, collier, 1937, robijnen, diamanten

en platina, uit de vroegere collectie van maharadja

Digvijaysinhji van Nawanagar. Collectie Al Thani,

inv. ATC817. © Christie’s Images Ltd.

De complexe wegen

van de moderniteit

t/m 07-02

MoMA

New York

moma.org

Het talent van Ruth Asawa (1926-2013) kwam aan het licht na de Tweede Wereldoorlog. Ze schreef

zich toen in aan het Black Mountain College, een experimentele instelling in de buurt van Asheville,

North Carolina, waar ze de artistieke mogelijkheden van alledaagse materialen beproefde.

Daar ontwikkelde Asawa een techniek met gekruld ijzerdraad, geïnspireerd door de Mexicaanse

mandenmakerij, die ze op school van dichtbij had geobserveerd. Deze uitvinding leverde haar op

slag erkenning op en zou een belangrijke bijdrage blijken te zijn aan de abstracte beeldhouwkunst

van de 20e eeuw. Dit retrospectief laat zien hoe de observatie van oude kennis via haar

werk bijdroeg tot het verleggen van de grenzen van de hedendaagse beeldhouwkunst. (ah)

Ruth Asawa, Untitled (S.398, Hanging Eight-Lobed, Four-Part, Discontinuous Surface Form within a Form with Spheres

in the Seventh and Eighth Lobes), ca. 1955, messing, ijzer en verzinkt ijzer, 265,4 x 36,8 x 36,8 cm. New York, MoMA,

schenking toegezegd door Alice en Tom Tisch, 2016. © 2024, Ruth Asawa Lanier, Inc./ ARS, New York. Met toestemming

van David Zwirner.

85

Museum agenda

Persijn Broersen en Margit Lukács, Schvvayg Mayn Harts, 2018, 3D-geprint ruimtelijk object met videoprojectie.

Te zien in CODA in Apeldoorn. © de kunstenaars.

Aarle-Rixtel

Museum Bies

△ Marinus Bies.

Geworteld in de Peel.

Retrospectieve

t/m 04-01

Alkmaar

Stedelijk Museum

Alkmaar

△ Leo Gestel en Gustave

De Smet

t/m 13-09

Almelo

Kunsthal Almelo

△ Rosa Boomsma, Ubaldo

Sichi, Hans Bosman

23-11 t/m 25-01

Amersfoort

De Katoendrukkerij

△ De Verzegelde Tijd van

Het Wilde Oog

t/m 14-12

Kunsthal KAdE

△ Nina Chanel Abney,

installatie

t/m 04-01

Museum Flehite

△ Verzamelverhalen

2000-2025

08-11 t/m 25-01

Amstelveen

Museum Cobra

△ WI SRANAN.

Surinaamse kunst in

beweging

07-11 t/m 01-03

△ De Cycloop

t/m 18-01

Museum JAN

△ Ossip Zadkine – Mens,

Mythe & Metamorfose

t/m 09-11

Museum More

△ European Realities.

Schilderkunst 1919-1939

t/m 01-02

Amsterdam

Allard Pierson

△ Van glas, gemaakt in de

oudheid

t/m 01-03-26

Amsterdam City

Archives

△Dana Lixenberg: De Wallen

t/m 15-02

Amsterdam Museum

△ Sander Breure en Witte

van Hulzen: ‘’Friede auf

Erden’’: kunst en oorlog

in Huis Willet-Holthuysen

t/m 09-11

△ Refresh Amsterdam #3:

Imagine the Future

t/m 30-11

De Nieuwe Kerk

Amsterdam

△ Mokum, de biografie

van Joods Amsterdam

t/m 06-04

FOAM

△ Augusta Curiel - Yere

Mi Sten

t/m 06-11

Grachtenmuseum

△ Dieren van de Grachten

t/m 23-11

H’ART Museum

△ Brancusi, The Birth of

Modern Sculpture

t/m 18-01

Het

Scheepvaartmuseum

△ Oceanista - Fashion

& Sea

t/m 12-04

Huis Marseille

△ Kusukazu Uraguchi.

Shima no Ama

t/m 08-02

Japanmuseum

Sieboldhuis

△ Anaïs Lopez. De

schildpad en de monnik

t/m 07-12

Luther Museum

△ De vele gezichten van

Katharina

t/m 25-01

Pipe Museum

△ Goudse pijpen uit

Suriname

01-11 t/m 06-04

△ Ode aan één vrouw

t/m 31-12

Rijksmuseum

△ Thuis in de 17de eeuw

t/m 11-01

△ Thuis in de 17e eeuw

t/m 12-01

Stedelijk Museum

△ Blue dots

29-11 t/m 15-03

△ Sandra Mujinga

t/m 11-01

△ Erwin Olaf

t/m februari 26

Van Gogh Museum

△ Van Gogh en de Roulins.

Eindelijk weer samen

t/m 11-01

Apeldoorn

CODA

△ De paddenstoel aan

het einde van de wereld

09-11 t/m 12-04

△ Fungi. Anarchistische

ontwerpers

21-11 t/m 09-08

Paleis het Loo

△ Dresscodes

t/m 08-03

Arnhem

Museum Arnhem

△ Lydia Schouten. Forever

Young

t/m 15-03

△ Het fantastische

landschap – Een nieuw

perspectief op surrealisme,

t/m 22-02

△ Sara Vrugt. Roerloos

t/m 22-02

Assen

Drents Museum

△ Microkosmos –

De wereld in een

Wunderkammer

t/m 01-03

△ The Mucha Experience

t/m 04-01

Bergen op

Zoom

Markiezenhof

△ Wonderwezens:

bijzondere Bergse

Beesetn

t/m 04-01

Breda

De Grote Kerk

△ René! I’m still standing

– over liefde en verlies

t/m 01-03

Museum

Prinsenhof Delft

△ Willem!

t/m 06-04

Den Bosch

Designmuseum

△ From Bauhaus to

Mecca: Dr Mahmoud

Bodo Rasch

08-11 t/m 12-04

△ Just Do It Yourself

t/m 04-01

△ Vrouwen als technologie

t/m 26-10

Noordbrabants

Museum

△ De aardappel

t/m 01-02

△ Om de tuin geleid

t/m 04-01

Den Haag

De Mesdag Collectie

△ Barbara van Houten. In

het licht van de Mesdags

t/m 18-01

Fotomuseum

△ Generasi 3.0 - De

verhalen die wij dragen

t/m 22-03

Kunstmuseum

△ Jan van der Vaart: voor

Jan en alleman

15-11 t/m 05-07

△ Jacoba van Heemskerck

& Marie Tak van

Poortvliet

t/m 01-03

△ Alles gegeven: Jacoba

van Heemskerck X Marie

Tak van Poortvlie

t/m 01-03

△ Lois Dodd: Framing the

Ephemeral

t/m 04-01

△ Nieuwe Haagse School

– Bovenal vrij

t/m 07-12

△ Titanic & fashion

t/m 25-01

Museum Beelden

aan Zee

△ Khaled Dawwa: voici

mon coeur

t/m 02-11

△ Pas de Deux: Degas X

Ryan Gander -

t/m 04-01

Museum Panorama

Mesdag

△ Licht, Lucht, Water – de

schilders van Den Haag

t/m 01-03

86

Deurne

De Wieger

△ Jolanda Meulendijks;

omADEM

t/m 25-01

Museum De Wieger

△ Het Dorp en veel meer

– Friso Wiegersma 100

jaar (1925-2025)

t/m 07-12

△ Waar kunst raakt

- Moderne en

hedendaagse kunst uit

de collectie Louwers

t/m 07-12

△ Het Dorp en veel

meer – 100 jaar Friso

Wiegersma (1925-2025)

t/m 07-12

△ Jolanda Meulendijks

- omADEM - over het

zwarte veen en het

blauwe zwerk: Jolanda

Meulendijks

t/m 26-01

Deventer

Museum EICAS

△ Three, two, one...

ZERO!

t/m 22-02

Doesburg

Lalique Museum

△ Koninkrijk van Kleuren

– Deel II

t/m 17-05

△ Marc Chagall – De

Kleurenpoëet

t/m 21-06

Dordrecht

Hof van Holland

△ Dordtenaar4-ever?!

t/m 01-11

Eindhoven

Van Abbemuseum

△ Ketuta Alexi-

Meskhishvili: making

food out of sunlight

t/m 30-11

Enkhuizen

Zuiderzeemuseum

△ Voorbij de foto

t/m 26-04

Gouda

Museum Gouda

△ Jo Koster, kunstenaar

t/m 04-01

△ Ongehoord –

Verzamelde vrouwen

t/m 22-01

Groningen

Groninger Museum

△ Wie schrijft

geschiedenis

15-11 t/m 06-04

△ What a wonderful

home! Een postmodern

interieur door Marloes

en Wikke

t/m 16-11

△ De Ploeg in context

t/m 31-12

Haarlem

Frans Hals Museum

△ Hals-Rembrandt

05-11 t/m 28-02-2027

△ Coba Ritsema

t/m 04-01

Verwey Museum

Haarlem

△ Atelier in beeld – Kees

Verwey, Nico Koster,

Hans de Bruijn

t/m 04-01

△ Verwey en zijn inspiratie

– Breitner, Israels,

Sluijters, Toorop, e.a.

t/m 09-11

△ Jeanne Verwey-

Tilbusscher – Meer dan

muze

t/m 26-10

Heerenveen-

Oranjewoud

Museum Belvédère

△ Sámal Joensen-Mikines

t/m 08-02

△ Sámal Joensen-Mikines

– Always the Sea.

t/m 08-02

△ OM HET OMSLAG Jaap

Jungcurt – Karel Beunis

t/m 08-02

△ Egbarta Veenhuizen –

op Groenland

t/m 08-02

△ Jan Roëde – in speelse

tekens

t/m 08-02

△ Margriet van Weenen –

Nature Always Wins

t/m 08-02

△ Auke de Vries – After

the Rain

t/m 08-02

Heerlen

Schunck Museum

△ Chaim Luit - op handen

dragen

t/m 31-12

Helmond

Cacaofabriek

△ Being on the Grid

t/m 07-12

Hoorn

Kunstcentrum

De Boterhal

△ Het portret - over de

kop gewerkt

t/m 09-11

Laren

Singer Museum

△ Vivian Ammerlaan in de

Rocky Mountains. Een

Nederlandse kunstenaar

in Noord-Amerika

25-11 t/m 18-01

△ Singer Highlights

t/m 01-12

△ Marc Mulders: A

Garden Path

t/m 09-11

△ 1913. De grote

kunstexplosie

t/m 11-01

△ Window of Opportunity:

Jildau Nijboer

t/m 01-03-26

△ Scherpe tongen

t/m 08-02

Leeuwarden

Fries Museum

△ Tina Farifteh: Toen ik de

zon en de maan tegelijk

zag

t/m 15-03

△ Voorbij de horizon

t/m 15-04

Keramiek Museum

Princessehof

△ Sustainable Ceramics #2

22-11 t/m 25-10

Leiden

Museum De Lakenhal

△ Doesjenel Prijs 2025

t/m 25-01

RMO

△ Discovering ancient

Egypt

t/m 15-03

Maastricht

Bonnefanten

Museum

△ Mounira Al Solh: A land

as big as her skin

t/m 11-01

△ De sleutel tot Sint

Servaas

t/m 16-11

△ De Weerd: mini-

Maaseiland op het

voorplein voor het

museum

t/m 30-11

Fotomuseum aan het

Vrijthof

△ Franco Zecchin | Life

in Sicily

t/m 25-01

Middelburg

Zeeuws Museum

△ Bodemjuweeltjes

t/m 01-03-26

△ Darn

t/m 25-01

Nunspeet

Noord-Veluws

Kunstmuseum

△ Jan Pieter Foppen, Veluws

impressionist

14-11 t/m 01-02

Oss

Museum Jan Cunen

△ Puppet Masters

t/m 25-01

Otterlo

Kröller-Müller

△ Wessel Couzijn

t/m 15-03

Tegelmuseum

△ Naakte Onschuld.

Cupido op tegels

t/m 01-03

Rotterdam

Chabot Museum

△ Leendert Bolle (1879-

1941), beeldhouwer in

Rotterdam

t/m 09-11

Kunsthal

△ Kudzanai-Violet

Hwami. They have always

been here

08-11 t/m 12-04

△ Iris van Herpen:

sculpting the senses

t/m 01-03

△ Cute

t/m 23-11

Schiedam

Stedelijk Museum

Schiedam

△ The Roundness of Lossthe

art of living on

t/m 01-03

△ Missen als een ronde

vorm. De kunst van het

doorleven

t/m 01-03

△ Silence & The Presence

of Everything

t/m 31-05

Schoonhoven

Zilver Museum

Schoonhoven

△ Please touch

t/m 13-09

Sneek

Fries Scheepvaart

Museum

△ Een zee aan kennis

t/m 26-03

Tilburg

De Pont

△ Tino Sehgal: this

youIIyou

t/m 01-03

△ Hamza Halloubi

t/m 01-03

Utrecht

Museum

Catharijneconvent

△ In the Name of Love.

Over kunst en liefde

t/m 01-03

Valkenswaard

Steendrukmuseum

△ Kees van Dongen: de

jonge jaren

08-11 t/m 03-05

Venlo

Museum Bommel van

Dam

△ Fantastische Wezens

t/m 22-03

Wassenaar

Museum Voorlinden

△ Collectietentoonstelling

Stilte in de storm

15-11 t/m 17-05

△ Grourp exhibition: The

Life of Things

t/m 02-11

△ Mindstudy: Mark

Manders

t/m 25-01

△ The Life of Things

t/m 25-11

Westeremden

Museum Helmantel

△ Henk Helmantel 80 –

van kindertekeningen

tot nu

t/m 01-11

Wijdemeren

Gemeentemuseum

△ Overzichtstentoonstelling

plein-air schilderdag

’s-Graveland 400

jaar

t/m 18-11

Winterswijk

Museum Villa

Mondriaan

△ Piet Mondriaan en

Michel Seuphor | Een

vriendschap in lijn en

kleur

t/m 31-01

Woerden

Stadsmuseum

Woerden

△ TOPVORM: Sport +

Kunst

t/m 12-04

Workum

Jopie Huisman

Museum

△ Niets is wat het lijkt:

Johan de Wit

14-11 t/m 06-04

Zundert

Vincent Van Gogh

Huis

△ PATATE – Aardappels

na Van Gogh

t/m 02-11

Zwolle

Museum De Fundatie

△ Thuis bij Ter Borch -

Kunstenaarsfamilie in

Zwolle

t/m 01-02

△ Ivna Esajas – In The

Garden of My Good

Days

t/m 01-02

△ Charlotte van Pallandt

– Sprekende koppen

t/m 30-04

Stuur de gegevens voor december

door naar christophe.dosogne@ips.be

vóór 05-11.

87

Galerie tips

Cross Collecting

t/m 07-12

Galerie Ramakers

Den Haag

galerieramakers.nl

Esther

Bruggink

t/m 07-12

Phoebus

Rotterdam

phoebus.nl

Een fascinerende dialoog tussen hedendaagse kunst, vintage design en tribale objecten:

kunsten designliefhebbers kunnen hun hart ophalen bij deze tentoonstelling

waarin uiteenlopende verzamelgebieden op verrassende wijze samenkomen.

Els Verheij van Tribal Design toont een selectie bijzondere tribale objecten uit Oceanië

en Vinz van der Zijden van Hit & Run combineert deze met een unieke collectie

designmeubels uit de jaren 50, 60 en 70. Cross Collecting laat zien hoe verfrissend

het is om moderne kunst te combineren met andere verzamelobjecten, zoals tribale

kunst en vintage meubels. (md)

Ossip, Baumgärtner, Ien Lucas, Jean Prouvé, stoelen, Abelam-beeld en Sepik-masker.

Met toestemming van Hit & Run Vintage Store, Tribal Design en Galerie Ramakers. Foto: Galerie

Ramakers. Prijs: op aanvraag.

Het werk van Esther Bruggink (°1971)

bestaat vaak uit fragiele en lichte materialen.

Bij Phoebus toont zij haar recente

werk Floating Garden, bestaande uit elf

hangende ‘planten’, waarvan de horizontale

as op het niveau van de grond draait.

Bruggink heeft uit semi-transparante

witte film plantvormen geknipt. Deze

hangen aan dunne draden en komen in

beweging door de geringste luchtverplaatsing.

Met hun lichtheid en wortels

roept zij een immateriële parallelle

werkelijkheid op. ‘Floating’ refereert aan

‘zweven’, maar ook naar ‘vlietend’, zoals in

de Japanse term ‘ukiyo’, dat staat voor het

vluchtige. (md)

Esther Bruggink, Floating Garden, 2025, polyesterfilm,

metaal/zijde, doorsnede ca. 0,60 x 0,60 m.

© de kunstenaar. Met toestemming van Phoebus

Galerie. Foto: Simon Van Boxtel.

Prijs: op aanvraag.

Imogen Stidworthy

t/m 20-12

AKINCI

Amsterdam

akinci.nl

Imogen Stidworthy, SPLIT STRAW, 2025, digitale foto, 40 x 60 cm.

© de kunstenaar. Met toestemming van AKINCI. Foto: AKINCI.

Prijs: € 1.800.

In de solotentoonstelling STILL LIFE BABEL onderzoekt Imogen Stidworthy

(°1963) de complexiteit van taal door middel van geluid, lichamelijke en ruimtelijke

relaties. Daarbij ligt de nadruk op hoe communicatie wordt gevormd

door neurologische omstandigheden en culturele praktijken. Stidworthy

onderzoekt hoe verschillende vormen van stemgebruik, zowel verbaal als

non-verbaal, ons begrip van onszelf en anderen hervormen. Ze presenteert

een geheel nieuw oeuvre met bronzen afgietsels van riet, digitale foto’s van

stro en de installatie STILL LIFE BABEL. (md)

88

Hettie Inniss

t/m 06-12

GRIMM Gallery

Amsterdam

grimmgallery.com

Jóna

Rasmussen

t/m 15-11

Galerie De Roos van Tudor

Leeuwarden

roosvantudor.nl

Hettie Innis, Marooned, 2025, acryl, olieverf en oliekrijt op doek,

140 x 100 cm. © de kunstenaar. Met toestemming van GRIMM

Gallery. Foto: GRIMM Gallery. Prijs: op aanvraag.

In The Waiting Room, de eerste

Nederlandse solotentoonstelling

van Hettie Inniss (°1999), verwijst

de Brits-Caribische kunstenaar

naar de ‘push’ als het gaat om

het creëren van diepte door verf

in lagen over penseelstreken

aan te brengen. De ‘pull’ zijn

de lagen die gedurfd bovenop

liggen en naar de kijker reiken.

Inniss beschouwt verlies als

inherent aan de schilderkunst,

een thematische impuls en een

voortdurende onderhandeling

over het beeldvlak. Haar onnavolgbare

palet van elektrische

kleuren bevat verschillende

texturen, waarbij de verf wordt

afgewisseld met dichte streken

van oliekrijt. (md)

In de solo-expositie The rhythm of silence

toont de Faeröerse kunstenaar Jóna

Rasmussen (°1946) nieuw grafisch werk.

Muziek en ritme vormen een rode draad

in haar werk. In sobere zwart-witetsen

onderzoekt Rasmussen de verstilling

van het ruige Faeröerse landschap en de

omliggende zee. Haar grafisch werk is niet

alleen visueel gelaagd, maar bevat ook een

bijzondere ritmiek die sterk doet denken

aan muzikale composities. (md)

Jóna Rasmussen, The rhythm of silence, 2025,

reliëfdruk met blinddruk, 100 x 60 cm. © de kunstenaar.

Foto: de kunstenaar. Met toestemming van

Galerie De Roos van Tudor. Prijs: € 995.

Ricardo Cherbeluka

22-11 t/m 20-12

Galerie Mokum

Amsterdam

galeriemokum.com

Uit het werk van de Braziliaanse kunstenaar Ricardo Cherbeluka (°1978) spreekt een diepe

passie voor kunst en de invloed van Rembrandt. Zijn schilderijen bij Galerie Mokum ademen

licht, niet als techniek, maar als taal van de ziel. Zijn inspiratie vindt hij in de flarden

van het dagelijks leven: een blik, een gebaar, een schaduw. Schilderen is voor hem een

ritueel. Cherbeluka mengt oude pigmenten als loodwit en lapis lazuli met hedendaagse

materialen. In lagen van kleur, glacis en vernis ontstaat een beeld dat leeft. (md)

Ricardo Cherbeluka, Happy Hour, 2025, olieverf op doek, 90 x 60 cm. © de kunstenaar. Met toestemming

van Galerie Mokum. Foto: de kunstenaar. Prijs: op aanvraag.

89

Galerie agenda

Emst

Greets Atelier-Museum

△ Greet Grottendieck:

bronzen beelden en Fun-Art

(recycle kunst)

t/m 31-12

Enschede

Fotogalerie Objektief

△ Stillness Between Moments:

Nikolina Karaoulla

t/m 21-11

△ Field of Play’ van Klaas Jan

van der Weij

26-11 t/m 09-01

Garrelsweer

Galerie Ruigewaert

△ Experimenten en

vernieuwingsdrang

t/m 21-12

Rotterdam

Garage Rotterdam

△ Underdeveloped #4

t/m 16-11

Velp

Art Gallery O-68

△ On The Cusp'. Mirjam Pet-

Jacobs en Lotte Pet.

t/m 16-11

Westzaan

Galerie Staphorsius

△ Natuurlijk Natuur

t/m 27-12

△ Castricumse zeegezichten

in Westzaan

t/m 27-12

Groningen

Kunsthandel

eter ter Braak

△ Eijkhout meets Endendijk

02-11 t/m 30-11

Grootschermer

Museum en Beeldentuin

Nic Jonk

△ Mary Koekenbier

t/m 03-11

Harlingen

Klaas Jan vd Weij, Golden Williams Sisters, foto. © de kunstenaar. Te zien in Fotogalerie

Objektief in Enschede.

Amsterdam

Galerie Roger Katwijk

△ Jame Amigó: Islands

t/m 29-11

Jaski Gallery

△ Wannasorn. Tropic Reverie

t/m 09-11

Projectruimte BMB

△ Najaarsparade

t/m 15-11

De Koog

Galerie Posthuys

△ Gertjan Scholte-Albers

t/m 16-11

Den Haag

1645

△ Travels in scale: Agnieszka

Polska

21-11 t/m 18-01

△ Olaf Marsia

t/m 02-11

Galerie Ramakers

△ Cross Collecting

t/m 07-12

Livingstone Gallery

△ Raquel Maulwurf

t/m 06-12

Dordrecht

KunstGalerij EUROP ART

△ Ina Rogge

t/m 03-11

Eindhoven

Pennings Foundation

△ Tahné Kleijn – Mijn liefste

Teun

t/m 22-11

Galerie De Vis

△ Herfstbloemen

t/m 29-11

Hengelo

Galerie & Kunstuitleen

de Pook

△ De keuze van Wies

t/m 31-12

Rijswijk

Galerie Arti-Shock

△ Tourette van Meurs -

Oxenaar

t/m 06-11

△ Maarten en Derek

Welbergen

08-11 t/m 27-11

△ Kunst cadeau expositie 2025

30-11 t/m 28-12

△ Kersvers

28-12 t/m 15-01

Stuur de gegevens voor december door naar

els.bracke@ips.be vóór 05-11.

90

De herontdekking

van Nieuwenkamp

75 jaar geleden overleed Wijnand Otto Jan Nieuwenkamp. In die driekwart

eeuw is er nauwelijks enig werk van zijn hand op de markt verschenen.

Tot vorig jaar. In museale kringen was al lang bekend dat Nieuwenkamp

een sleutelfiguur is geweest in het ontdekken en vastleggen van de

Indonesische kunst en cultuur. Sinds een jaar wordt voor een groter publiek

duidelijk dat hij ook als kunstenaar van groot belang is.

TEKST: GIANNI ORSINI

W.O.J. Nieuwenkamp, Banjoening, Bali, 22 augustus 1906, potlood en inkt op papier, 23,5 x 18,5 cm,

particuliere verzameling. Foto: Zeeuws Veilinghuis.

Wijnand Otto Jan Nieuwenkamp

(1874-1950), door

intimi ‘W.O.J.’ genoemd, werd

geboren in Amsterdam.

Ondanks een paar pogingen bij kunstacademies

kan hij als etser, tekenaar en

schilder worden beschouwd als autodidact.

Daarbij had hij een onophoudelijke drang

om andere culturen te ontdekken. Hij reisde

binnen Europa, maar ook naar Egypte,

Brits-Indië en met name naar Nederlands-

Indië. Tijdens deze reizen documenteerde

hij al tekenend alles wat hem interessant

leek, deed een schat aan kennis op en

verwierf tegelijkertijd een indrukwekkend

aantal etnografische objecten, zowel voor

zichzelf als in opdracht van Nederlandse

musea. Nieuwenkamps motto was dan

ook Vagando Acquiro (zwervend verwerf ik).

Dit resulteerde in maar liefst zes reizen

naar Nederlands-Indië: in 1898, 1904, 1906-

1907, 1918, 1925 en 1937. Achteraf kunnen

we vaststellen dat Nieuwenkamp historisch

gezien op zeer interessante momenten

de Gordel van Smaragd, en in het

bijzonder Bali, heeft bezocht. In 1906 had

hij, gesponsord door onder anderen koningin

Wilhelmina en koningin-moeder

Emma, de opdracht om voor het Rijks

Ethnographisch Museum in Leiden zoveel

mogelijk kunstnijverheid uit Bali aan te

schaffen. Hij was dat jaar de enige burger

die getuige was van de Nederlandse verovering

van de Zuid-Balinese gebieden

Badung en Tabanan, en de tragische ‘puputan’

(rituele zelfmoord van de Balinezen)

als gevolg hiervan.

Het wordt pas echt interessant als we beseffen

dat Nieuwenkamp onvoorstelbaar

92

productief was. Elke activiteit en omstandigheid,

van aankopen, ontmoetingen en

administratieve handelingen, tot het weer

en het bijhouden van zijn tuin, werd door

hem nauwkeurig beschreven in dikke

dagboeken, reisverslagen, losse notities en

brieven. Dit mondde uit in een groot aantal

tentoonstellingen en publicaties. Een

standaardwerk is Bali en Lombok (1906-

1910), waarin hij aan de hand van een

grote hoeveelheid tekeningen op ongekend

precieze wijze de cultuur en kunstnijverheid

van deze eilanden uiteenzet.

Nieuwenkamps

werk komt zelden

op de markt,

maar het is goed

vertegenwoordigd

in musea.

EXPOSITIE IN HET LOUVRE

In 1926 verhuisde Nieuwenkamp naar

Florence. In de heuvels net buiten die stad

kocht hij de Riposo dei Vescovi, en doopte

deze om tot Villa Nieuwenkamp. De

kunstenaar werd door zijn Franse collega

Gabriëlle Ferrand (1887-1984) benaderd

om mee te werken aan een tentoonstelling

in het Palais du Louvre. Nieuwenkamp

bedacht zich geen moment en wist andere

musea (Stedelijk Museum Amsterdam

en twee in Duitsland) hiervoor ook te

interesseren. De exposities, die plaatsvonden

in 1927 en 1928, waren groots van opzet.

Nieuwenkamps complete verzameling

Indonesische etnografica, die op dat moment

bekendstond als de belangrijkste van

Europa, ontvouwde zich tot een reizende

tentoonstelling, en ook Nieuwenkamps eigen

werk was hier goed vertegenwoordigd.

Nieuwenkamp begon pas tegen zijn

vijftigste levensjaar met schilderen. Hij

geloofde dat een kunstenaar pas echt als

zodanig wordt beschouwd als deze in olieverf

werkt. In zijn eigen woorden: “Voor

1921 heb ik maar heel weinig aan schilderen

gedaan, omdat ik al spoedig, na het

verschijnen van mijn eerste etsen, in 1896,

bekendheid verwierf als grafisch kunste-

naar […] Mijn voornaamste ambitie was

en bleef ten slotte toch om schilder te

worden. Reeds als knaap had ik mij voorgenomen

om pas dan met schilderen aan

te vangen, wanneer ik het als teekenaar tot

op, naar mijn zin, voldoende hoogte zou

hebben gebracht, want ik had al spoedig

opgemerkt, dat […] alle grote schilders,

door alle eeuwen heen, voortreffelijk wisten

te teekenen.”

Nieuwenkamps stijl heeft duidelijke artnouveau-invloeden

en het kleurgebruik

in zijn schilderijen is, zeker in de meer

geabstraheerde stillevens, expressionistisch.

Zijn werk blijft echter figuratief en

heeft vrijwel altijd, waarschijnlijk vanuit

zijn drang om te documenteren, een narratief

karakter. Opvallend is zijn weergave

van de natuur, of het nu in Egypte, Italië of

Indonesië is: groots, machtig en spiritueel,

waarin de mens een nietige figurant is.

UIT DE VERGETELHEID

Er zijn slechts zo’n 120 olieverfschilderijen

van Nieuwenkamp bekend. Enerzijds

omdat hij zo laat in zijn carrière begon met

schilderen, anderzijds omdat hij veel werk

heeft vernietigd. Daarnaast had hij, gezien

zijn financiële situatie, geen noodzaak om

werk te verkopen en bracht hij zijn werk in

1949 – een jaar voor zijn overlijden – onder

in de door hemzelf opgerichte Stichting

Museum Nieuwenkamp. Hierdoor is zijn

kunst in de loop der jaren in de vergetelheid

geraakt, ondanks meerdere biografieën en

oeuvrecatalogi die in de afgelopen vijftig

jaar over hem verschenen. Het standaardwerk

Alles Voor De Kunst! door de vorig

jaar overleden Nieuwenkamp-expert Cary

Venselaar, is hiervan een treffend voorbeeld.

Hoewel Nieuwenkamps werk niet vaak op

de markt komt is het redelijk goed vertegenwoordigd

in musea, met name in Zuidoost

Azië. National Gallery Singapore en

Art Retreat Museum (Singapore), Museum

Tumurun (Solo, Java), Neka Art Museum

en Museum Pasifika (beide op Bali) bezitten

prachtige stukken, die voornamelijk

direct van de familie zijn gekocht. Ook het

Rijksmuseum en Wereldmuseum bezitten

een collectie met werk van Nieuwenkamp,

hoewel voornamelijk tekeningen, etsen en

lithografieën.

In november 2024 kwam er een kentering:

het Zeeuws Veilinghuis organiseerde

een ‘single-owner sale’ van zes schilderijen

en 34 tekeningen van Nieuwenkamps

hand. Het werd een ‘white-glove sale’, en

ook tijdens een vervolgveiling, afgelopen

W.O.J. Nieuwenkamp, De Drie Pelgrims, 1945,

olieverf op doek, 90 x 75 cm, particuliere verzameling.

Foto: Zeeuws Veilinghuis.

mei, werden alle 70 lots (waaronder een

Nieuwenkamp-portret door Jan Toorop)

verkocht. Er kan dus gezegd worden dat

Nieuwenkamps werk herontdekt wordt,

en er is brede belangstelling voor. Op 11

november wordt een derde en waarschijnlijk

laatste veiling gehouden, met een

combinatie van marktfrisse tekeningen en

schilderijen.

BEZOEKEN

Veiling: tekeningen en schilderijen W.O.J.

Nieuwenkamp, uit diens nalatenschap

11-11

Zeeuws Veilinghuis

Middelburg

www.zeeuwsveilinghuis.nl

LEZEN

W.O.J. Nieuwenkamp. Alles Voor De Kunst!

door Cary Venselaar. LM Publishers, 2019, 896

pag., ISBN 9789460225215. Prijs: € 39,50.

93

Veilingen

Wereldwijd

RICHTPRIJS:

€ 20.000.000-30.000.000

De Mellon Blue, ‘Fancy Vivid’-blauwe

diamant, peervormig, 9,51 karaat.

Christie’s, Genève, 11-11. © Christie’s

Images Ltd.

RICHTPRIJS: $ 12.000.000-18.000.000

Joseph Mallord William Turner, Ehrenbreitstein, or The

Bright Stone of Honour and the Tomb of Marceau, from

Byron’s Childe Harold, ca. 1835, olieverf op doek.

Christie’s, New York, 17-11. © Christie’s Images Ltd.

RICHTPRIJS: $ 2.500.000-3.500.000

Cera, volledig skelet van een jonge triceratops,

einde Krijt, ca. 66 miljoen jaar oud, 440 x 150 x 120

cm. Phillips, New York, 18-11. © Phillips.

OP KOMST

Zeer blauwe

diamant bij

Christie’s

Op 11 november kan men bij

Christie’s, in Genève, bieden op

een van de meest bijzondere

juwelen die de afgelopen jaren

op de markt zijn verschenen. De

Mellon Blue is een ‘fancy vivid’-

blauwe diamant van 9,51 karaat,

onbeschadigd, geslepen in de

vorm van een peer, die toebehoorde

aan de bekende Amerikaanse

filantroop Rachel ‘Bunny’

Mellon (1910-2014), De steen, met

een geschatte waarde van 20 tot

30 miljoen dollar, wordt ongetwijfeld

dé blikvanger op de traditionele

novemberveiling van juwelen

bij Christie’s in het Four Seasons

Hotel des Bergues. Blauwe diamanten

behoren tot de zeldzaamste

schatten van moeder natuur

en worden geprezen om hun

fascinerende tinten en extreme

zeldzaamheid. ‘Fancy vivid’ is de

meest gewaardeerde kleurintensiteit,

volgens het Gemological Institute

of America. De Mellon Blue

paart een rijk verzadigde kleur aan

een onberispelijke zuiverheid –

een eigenschap die de schittering

en de zeldzaamheid nog meer

tot hun recht laat komen. De

perfect symmetrische peervorm

accentueert zijn schittering en

evenwicht nog meer, waardoor het

een van de belangrijkste blauwe

diamanten is die ooit op een veiling

zijn aangeboden. Naast zijn

gemmologische belang deelt de

Mellon Blue ook in de uitstraling

van Bunny Mellon, bijgenaamd

de ‘Amerikaanse koningin van de

tuinen’. Haar verfijnde en discrete

elegantie was van invloed op alles,

van de aanleg van haar tuinen,

waaronder de rozentuin van het

Witte Huis, heraangelegd op

verzoek van president John F. Kennedy,

tot haar discrete maar onberispelijke

juwelencollectie. Ze zei

ooit dat ‘niets mag opvallen’, een

filosofie die, hoewel uitgedrukt in

de context van landschapsarchitectuur,

haar discrete benadering

van het leven en verzamelen perfect

samenvatte. De Mellon Blue,

die onlangs in een ring werd gezet

en aangepast voor hedendaags

gebruik, werd in 2014 al eens

geveild bij Sotheby’s in New York.

Hij bracht toen 32,6 miljoen dollar

op. Gezien de enorme populariteit

van natuurlijke gekleurde diamanten,

met name de blauwe, die tot

de zeldzaamste behoren, zal de

opbrengst wellicht nog veel hoger

liggen. Alleen al in de eerste helft

van 2025 steeg de verkoop van

juwelen met 25% ten opzichte van

het jaar ervoor.

Wynn-collectie bij

Christie’s

Christie’s kondigt de verkoop van

de collectie van Elaine Wynn aan,

tijdens de grote herfstveilingweek

in november in New York. Deze

uitzonderlijke collectie weerspiegelt

het ongeëvenaarde esthetische

raffinement en de onvergelijkbare

smaak van deze grande

dame, met werken van iconen uit

de kunstgeschiedenis uit verschillende

eeuwen en regio’s. De

werken zijn afkomstig uit haar woningen

in Los Angeles, Las Vegas

en New York. Negen ervan gaan

onder de hamer op de avondveiling

gewijd aan de 20e eeuw, twee

andere op de avondveiling met

werken uit de 21e eeuw, en de rest

op de dagveiling van naoorlogse

en hedendaagse kunst. De waarde

van de collectie wordt geschat

op meer dan 75 miljoen dollar. Ze

biedt een rijk en gevarieerd scala

aan artistieke iconen, met sommige

van de mooiste werken uit

de 19e, 20e en 21e eeuw. Het oudste

schilderij van de groep is een

werk van Joseph Mallord William

Turner, Ehrenbreitstein, or The

Bright Stone of Honour and the

Tomb of Marceau, from Byron’s

‘Childe Harold’(richtprijs: $ 12-18

miljoen). Dit schilderij, dat voor

het eerst te zien was op een tentoonstelling

in de Royal Academy

in 1835, werd naderhand frequent

tentoongesteld in de grootste

instellingen ter wereld en behoort

tot de belangrijkste late meesterwerken

van de Britse kunstenaar.

Een ander zeldzaam juweel uit de

collectie, meer dan anderhalve

eeuw later geschilderd, is Lucian

Freuds The Painter Surprised by a

Naked Admirer (richtprijs: $ 15-25

miljoen), een buitengewoon

ambitieus doek dat de kunstenaar

in 2005 op 82-jarige leeftijd

voltooide. Andere blikvangers zijn

schilderijen van Richard Diebenkorn

en Joan Mitchell.

Jonge triceratops

bij Phillips

In de aanloop naar de grote

avondveiling van moderne en

hedendaagse kunst bij Phillips, op

18 november, zal een verbazingwekkend

prehistorisch skelet van

een jonge triceratops, genaamd

Cera, te zien zijn. Dit uitzonderlijke

exemplaar dateert van het einde

van het Krijt en heeft een compleet

skelet, wat het uitermate interessant

maakt, naast zijn bijzonder

handige formaat. Het is bovendien

het eerste complete skelet van een

jonge triceratops dat ooit is gevonden

en ook het eerste exemplaar

van een triceratops, ongeacht het

type, dat in meer dan tien jaar in

de Verenigde Staten wordt geveild.

Dit 66 miljoen jaar oude skelet,

dat 2,5 tot 3,5 miljoen dollar in het

laatje zou moeten brengen, wordt

ongetwijfeld de blikvanger van Out

of This World, een speciaal onderdeel

van de veilingen van moderne

en hedendaagse kunst, gewijd

aan buitengewone objecten uit de

schatkamer van Moeder Natuur.

Cera zal worden tentoongesteld

naast andere uitzonderlijke exemplaren,

waaronder een opmerkelijk

goed bewaard gebleven fossiel

van een Steneosaurus bollensis en

‘The Thunderbolt’, een bijna 60 cm

lange goudklomp van 117,5 ounce.

De triceratops behoort tot de

groep van de Ceratopidae, gekenmerkt

door spectaculaire variaties

in gezichtshoorns en kraagvormen.

Het is een van de populairste

dinosaurussen. Hij leefde samen

met de beroemde Tyrannosaurus

94

RICHTPRIJS: $ 150.000.000

Gustav Klimt, Portret van Elisabeth Lederer, 1914-1916, olieverf op doek.

Sotheby’s, New York, 18-11. © Sotheby’s Art Digital Studio.

RICHTPRIJS:

€ 20.000-30.000

Cornelis de Heem, Stilleven met vruchten,

1660, olieverf op paneel, 35,5 x 26,5 cm. Van

Ham, Keulen, 21-11. © Van Ham.

RICHTPRIJS:

$ 1.000.000-2.000.000

Peter Paul Rubens, Christus aan

het Kruis, ca. 1614-1615, olieverf

op paneel, 105,5 x 72,5 cm.

Osenat, Fontainebleau, 30-11.

© Osenat.

rex aan het einde van het late Krijt

in Noord-Amerika. Hoewel er in

het verleden tientallen triceratops

zijn gevonden, blijven fossielen

van jonge exemplaren uiterst zeldzaam.

Cera is dan ook het eerste

complete exemplaar dat bekend is,

wat een mijlpaal voor verzamelaars

over de hele wereld is.

L.A. Laudercollectie

bij

Sotheby’s

Ter gelegenheid van de opening

van zijn nieuwe internationale

hoofdkantoor in het historische

Breuer Building aan Madison

Avenue, New York, presenteert

Sotheby’s op 18 november een

deel van de collectie van de Amerikaanse

magnaat, verzamelaar en

mecenas Leonard A. Lauder, die

op 14 juni jongstleden op 92-jarige

leeftijd overleed. Met drie nooit

eerder verkochte werken van Klimt,

een portret en twee landschappen,

wordt deze verkoop van 24 werken

(geschatte waarde: $ 400 miljoen)

door de erfgenamen van de

Amerikaanse filantroop met grote

aandacht gevolgd door experts.

Zal deze veiling een nieuwe impuls

geven aan een markt die in het

slop zit, om niet te zeggen in een

crisis verkeert? Het pronkstuk, het

Portret van Elisabeth Lederer van

Gustav Klimt, met een geschatte

waarde van $ 150 miljoen, weerspiegelt

de uitmuntendheid en

zeldzaamheid van deze collectie.

Dit werk, dat het publiek nog nooit

te zien heeft gekregen, zou wel

eens een nieuw record kunnen

vestigen voor de Oostenrijkse

meester en zo meteen ook bevestigen

dat de markt van prestigieuze

kunst in blakende gezondheid

verkeert. Ook de andere werken

van Klimt brengen liefhebbers nu

al aan het dromen: een schitterend

bloemenlandschap, Bloeiende

weide, dat tientallen miljoenen zou

moeten opbrengen, en het aangrijpende

Boshelling in Unterach.

De rest van het veilingmenu doet

daar niet voor onder: zes belangrijke

sculpturen van Matisse,

verschillende doeken van Picasso

en topstukken van 20e-eeuwse

kunstenaars als Edvard Munch

en Claes Oldenburg. Elk van deze

werken vormt een mijlpaal in de

geschiedenis van de moderne

kunst, en hun onberispelijke herkomst,

gekoppeld aan de naam

Lauder, voegt extra prestige toe.

Eén ding is zeker: grote privéverzamelaars,

internationale musea

en stichtingen maken zich nu al

op voor een hevige biedstrijd.

Overschrijdt Klimt de symbolische

grens van $ 150 miljoen, dan zou

deze avondveiling de ranglijst van

records kunnen opschudden en zo

de internationale veilingmarkt een

nieuwe impuls geven.

Fraai Hollands

stilleven bij Van Ham

Cornelis de Heem (1631-1695)

werd geboren in Leiden en stamde

uit een kunstenaarsfamilie. Er

is weinig bekend over zijn leven.

Vermoedelijk kreeg hij zijn eerste

opleiding in het atelier van zijn

vader, de beroemde stillevenschilder

Jan Davidsz. de Heem

(1606-1684). Hij was lid van het

schildersgilde van Antwerpen,

waar hij in 1695 overleed. Ook zijn

werken zijn hoofdzakelijk stillevens.

Het gaat om bijzonder rijke

composities waarin bloemen,

vruchten, schelpen en diverse

voorwerpen worden gecombineerd

– een afspiegeling van

de weelde waarin de Hollandse

gegoede burgerij toen leefde.

Een van deze prachtige schilderijen

gaat op 21 november onder

de hamer op de veiling Fine Art

bij Van Ham, in Keulen. Het werk

moet zo’n € 20.000 tot 30.000

opbrengen. Interessant voor de

Vlaamse markt is een prachtige

Aanbidding der Drie Wijzen van

de Brugse kunstenaar Adriaen

Isenbrant (ca. 1490-1551), die werd

beïnvloed door Gerard David.

Verwachte opbrengst: € 10.000

tot 20.000.

Herontdekte

Rubens bij Osenat

Een onbekende Christus aan het

Kruis van de Antwerpse meester

Peter Paul Rubens (1577-1640),

ontdekt bij de erfgenamen van

de Franse schilder Bouguereau,

tot nu toe alleen bekend van

een kopie in het koninklijk paleis

van Laken en een gravure van

Lucas Vorsterman I, gaat op 30

november onder de hamer in

Fontainebleau. Dit indrukwekkende

schilderij, dat door het

Rubenshuis en expertisebureau

Turquin werd onderzocht en

geauthenticeerd, zal worden

opgenomen in de addenda en

corrigenda van de catalogue

raisonné. Het werk wekt meteen

een gevoel van vertrouwdheid

op, omdat het zo sterk lijkt op

de monumentale Kruisiging

die Rubens en Van Dyck in 1620

schilderden voor de Minderbroederskerk,

en op de meer dan twee

meter hoge Christus stervend

aan het kruis, bestemd voor het

Minderbroedersklooster. Beide

werken werden door revolutionaire

troepen meegenomen naar

Frankrijk en later teruggegeven

aan Antwerpen, waar ze thans

worden bewaard in het Koninklijk

Museum voor Schone Kunsten.

Het oeuvre van Rubens telt zes

eigenhandig geschilderde versies

van Christus aan het kruis, nu

eens op het hoogtepunt van zijn

lijden en dan weer dood, nog aan

het kruis hangend. Hoewel het

landschap ongetwijfeld door een

bekwame leerling werd voltooid,

zoals gebruikelijk was in zijn

atelier, leverde de meester hier

een staaltje van zijn picturale virtuositeit,

waarbij hij de intensiteit

van de pijn weergeeft met een

anatomische nauwkeurigheid die

grenst aan de beeldhouwkunst.

Het is dan ook niet verwonderlijk

dat de waarde van dit werk wordt

geschat op € 1 tot 2 miljoen.

95

END OF SEASON

AUCTION

27 - 28 november 2025

SCAN VOOR MEER

INFORMATIE

Juwelen • Diamanten • Luxe accessoires • Horloges

HET GROOTSTE

HET GROOTSTE

VEILINGHUIS

VEILINGHUIS

VAN ZUID-WEST

VAN ZUID-WEST

NEDERLAND

NEDERLAND

Cartier Paris

w.o. Cartier Panthere Paris

w.o. Panthere

WILT U MEEDOEN?

Met de internationale kunst, antiek juwelen veiling

Met de internationale kunst, antiek & juwelen veiling

van 2,3 en december 2025.

van 2,3 en 4 december 2025.

Inbreng is mogelijk van item tot gehele verzameling.

Inbreng is mogelijk van 1 item tot gehele verzameling.

Hiernaast en onder vindt een kleine impressie van wat is

Hiernaast en onder vindt u een kleine impressie van wat is

binnengekomen voor deze speciale feestdagen veiling.

binnengekomen voor deze speciale feestdagen veiling.

Polshorloges

w.o. Polshorloges

Audemars Piquet

w.o. Audemars Piquet

Emile Galle

w.o. Emile Cameo Galle vazen

w.o. Cameo vazen

Art Nouveau

w.o. Art D.H. Nouveau Chiparus

w.o. D.H. Chiparus

Staande- en Tafelklokken

Staande- en Tafelklokken

w.o. Jan Heemelinck Amsterdam

w.o. Jan Heemelinck Amsterdam

Streeksieraden

w.o. Streeksieraden

West-Friesland

w.o. West-Friesland

Laponia sieraden

w.o. Laponia Bjorn Weckstrom

sieraden

w.o. Bjorn Weckstrom

Chinees porselein w.o.

Chinees porselein w.o.

Kangxi M & P

Kangxi M & P

Kunstwerken

Kunstwerken

w.o. Seraphine Louis

w.o. Seraphine Louis

Kaarten en Atlassen

Kaarten w.o. en uit Atlassen 1767

w.o. uit 1767

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN

DE LAAGSTE KOSTEN

DE LAAGSTE KOSTEN

Wilt u 1 of meerdere items inbrengen voor deze zeer bijzondere

Wilt u 1 of meerdere items inbrengen voor deze zeer bijzondere

veiling, dan is dat mogelijk, neemt u hiervoor contact met ons

veiling, dan is dat mogelijk, neemt u hiervoor contact met ons

op via onderstaand telefoonnummer of emailadres. U betaalt 0%

op via onderstaand telefoonnummer of emailadres. U betaalt 0%

inbrengcommssie, dus u krijgt 100% hamerprijs uitbetaald, minus

inbrengcommssie, dus u krijgt 100% hamerprijs uitbetaald, minus

€ 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000,

€ 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000,

dan ontvangt u maar liefst € 19.985!

dan ontvangt u maar liefst € 19.985!

Overview Humidors

Overview w.o. Montecristo Humidors

w.o. Montecristo

Religieuze verzamelingen

Religieuze w.o. Gotische verzamelingen

reliekbuste

w.o. Gotische reliekbuste

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42

info@veilinghuisdejager.nl

info@veilinghuisdejager.nl

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

Goud en zilver

w.o. Goud 3 gulden zilver 1830

w.o. 3 gulden 1830

Veiling resultaten

Nederland

€ 8.070

Polychroom 15-tegeltableau,

ca. 1560,

Frankrijk, omgeving

Rouen. Verkocht in de

timed online veiling

van 8 t/m 15 september

bij Veilinghuis Korendijk

(dependance

Zeeuws Veilinghuis),

Middelburg.

€ 6.000

Theo Mackaay, ‘Eliza’,

graniet, unica, hoogte:

124 cm. incl. marmeren

sokkel. Verkocht in de



bij Veilinghuis

Korendijk (dependance


Middelburg.

€ 5.000

18-karaats gouden

‘savonette’ (zakhorloge),

Patek Philippe &

Cie, Genève. Verkocht

in de timed online veiling


bij Veilinghuis

Korendijk (dependance


Middelburg.

€ 1.875

Kist met twaalf 73 cl.-

flessen rode wijn, 1972,

Chateau Lafite Rothschild,

Appellation Pauillac

Contrôlee. Verkocht in

de timed online veiling


bij Veilinghuis Korendijk

(dependance Zeeuws

Veilinghuis), Middelburg.

€ 8.450

Willem de Zwart (1862-1931),

‘Duingezicht’, gesign.,

olieverf op doek, 34 x 58 cm.

Verkocht in de timed online

veiling van 15 t/m 18 september

bij Veilinghuis Onder de

Boompjes, Leiden.

€ 8.710

Floris Verster (1861-1927),

‘Stilleven met anemonen’,

gesign., 23,7 x 32

cm. Verkocht in de timed

online veiling van 15 t/m

18 september bij Veilinghuis

Onder de Boompjes,

Leiden.

€ 24.700

Paar uitzonderlijk grote

marmeren Grand Tourbeelden

van Tempel van

Vespanianus en Tempel

van Castor en Pollux,

Rome, 19e eeuw, 85 x 86


online veiling van 15 t/m


Onder de Boompjes,

Leiden.

€ 46.800

Tekke-‘asmalyk’, Turkmenistan,

18e eeuw, wol en zijde, 68 x 148

cm. Verkocht in de timed online

veiling van 15 t/m 18 september

bij Veilinghuis Onder de Boompjes,

Leiden.

€ 5.382

Rob Graafland (1875-1940),

’Portret van Suzanna

(1903-1973), dochter van

de kunstenaar’, ca. 1915,

gesign., olieverf op doek,

61 x 50 cm. Verkocht in de

timed online veiling van

15 t/m 18 september bij

Veilinghuis De Eland & De

Zon, ’s-Graveland.

€ 16.276

Jan Cremer (1940-

2024), ‘Ibiza (709)’,

1962, gesign. en

gedat., olieverf op

doek, 150 x 60 cm.

Verkocht in de timed

online veiling van 15

t/m 18 september bij

Veilinghuis De Eland

& De Zon,

’s-Graveland.

€ 5.616

Mughal-kunstkabinet, ca. 1780-1820,

sandelhout, ivoren applicaties met

ingesneden ontwerpen van bloeiende

planten en cipressen, onder deksel

fluwelen compartiment, dubbele

deuren met schildpadpanelen en

geometrische randen, 7 schildpadlaadjes

en deurtje, Noordwest-India

(Indo-Portugees), 35 x 40 x 29 cm.

Verkocht in de timed online veiling

van 15 t/m 18 september bij Veilinghuis

De Eland & De Zon, ’s-Graveland.

€ 5.044

Anneke Schat (1942-

2024), geelgouden

spangketting met

hanger, gehalte

585/000, brutogewicht

32 gram. Verkocht

in de timed online

veiling van 15 t/m 18

september bij Veilinghuis

De Eland & De

Zon, ’s-Graveland.

€ 6.481

Rudi van de Wint (1942-

2006), ‘Twee ovalen

stenen rood-zwart-wit’,

1991, gesign., olieverf

op paneel, 31 x 25,5

cm. Verkocht in de


september bij Adams

Amsterdam Auctions.

€ 8.425

Reinier Lucassen

(1939-2025), ‘Leer

der overlevering’,

1985, gesign., gedat.

en getiteld, olieverf

op doek, 120 x 100

cm. Verkocht in de


september bij Adams

Amsterdam Auctions.

€ 5.185

David Armstrong (1954-

2014), ‘Andrew as a

sailor, New Haven, 1996’,

gesign., gedat., getiteld en

genummerd, gelatinezilverdruk,

47,5 x 47,8 cm.

Verkocht in de online

veiling van 28 september

bij Adams Amsterdam

Auctions.

€ 9.722

Sedje Hémon (1923-

2011), ’Transcriptions

des Idées’, 1958,

gesign., olieverf

op doek, 92 x 72,5

cm. Verkocht in de

online veiling van

28 september bij

Adams Amsterdam

Auctions.

€ 11.500

Suze Robertson (1855-1922),

‘Vrouw met verstelwerk bij

venster’, ca. 1909, gesign.

‘Larensche Kunsthandel

Afd. Amsterdam, nov. 1909’;

Kunsthandel Van Pampus/

Kunsthandel Borzo, Den

Bosch, 1977, particuliere

collectie België. Verkocht


van 22 september bij Vendu

Dickhaut, Maastricht.

98

€ 4.400

Jan Toorop (1858-1928), ‘Voor

de Jeugd’ en ‘aan Kees van

Moorsel’, 1926, gesign., gedat.

en geannoteerd. Uit de

nalatenschap van bevriende

architect/architectuurhistoricus

C.M. van Moorsel

(1892-1962), 13 x 20,5 cm, met

lijst: 28,5 x 34,5 cm. Verkocht


van 22 september bij Vendu

Dickhaut, Maastricht.

€ 1.700

58-delig porseleinen serviesdeel,

Herend Apponyi, Hongarije, 20e eeuw,

decoratie van groene Chinese boeketten,

deksel met driedimensionale

groene rozen, verguldsel, o.a. theepot,

koffiepotten, bonbonnières, koffie- en

mokkakoppen en schotels, div. borden,

eierdopjes, botervloot, sauskom,

schotels, dekschalen, sigarettenhouder

en vierkante cache-pot. Verkocht in de

timed online veiling van 22 september

bij Vendu Dickhaut, Maastricht.

€ 1.358

Platina art-decobroche, ca.

1930, bezet met ca. 44 oud-

Europees geslepen diamanten

en baguettegeslepen diamant

in pavézetting, ca. 1,50 ct. en 14

kussengeslepen smaragden,

18-karaats witgouden speld,

platina 900/1000, gewicht: 7 gr.,

doorsnede: 3,5 cm. Verkocht in

de timed online veiling van 22

september bij Vendu Dickhaut,

Maastricht.

€ 7.095

Willem van Althuis

(1926-2005), ‘Horizontaal’,

gesign., olieverf

op doek, in door de

kunstenaar aangebrachte

panlatlijst,

65,5 x 50,5 cm, met lijst

68 x 52,5 cm. Verkocht

in de live veiling van 22

t/m 23 september bij

Veilinghuis Ald Fryslân,

Wommels.

€ 4.644

Ruurd Wiersma (1904-1980),

‘Bileam en de ezel’, gemonogrammeerd,

witte profiellijst,

60,5 x 60,5 cm (met lijst:

65 x 65 cm), label Westfries

Museum, Hoorn, veilinghuis

De Eland, sept. 1997, lot 1357.

Verkocht in de live veiling


bij Veilinghuis Ald Fryslân,

Wommels.

€ 5.934

Chinees porseleinen wapenschotel,

Kangxi-periode,

florale randen, op het plat het

wapen van Spaans-Portugese

Joodse familie Pinto, die in

de 17e eeuw naar Amsterdam

en Rotterdam vluchtte

en daar rijkdom vergaarde,

doorsnede: 21 cm. Verkocht in

de live veiling van 22 t/m 23

september bij Veilinghuis Ald

Fryslân, Wommels.

€ 5.676

Vroeg 17e-eeuws tonvormig

knottedoosje, ca. 1610 of 1630

(?), zilver, deksel met gedreven

decor van vruchten en bladeren,

rondom gegraveerd decor

van valkenjacht, onderzijde

stadskeur van Harlingen en

meesterteken van Hendrick

Jansen van Hassel (1573-1652).

Verkocht in de live veiling van

22 t/m 23 september bij Veilinghuis

Ald Fryslân, Wommels.

€ 12.160

Peervormige chocoladekan,

18e eeuw, zilver, houten

greep, vier hoge pootjes,

gedecoreerd met rocailles

en schelpmotieven, deksel

met afschroefbare dop voor

roerstaaf, 31 x 20 cm, doorsnede:

15 cm. Verkocht in de

timed online veiling van 28

september bij Veilinghuis

Peerdeman, Utrecht.

€ 33.280

Iznik-bord met rood-blauw

geometrisch bloemdecor,

vroeg 17e eeuw, Turkije, aardewerk,

27,3 cm. Verkocht in

de timed online veiling van


Peerdeman, Utrecht.

€ 21.760

Plafondschildering, apotheose,

18e eeuw, toegeschr.

aan Jacob de Wit (1695-1754),

olieverf op doek, 414 x 298



bij Veilinghuis Peerdeman

Utrecht.

€ 7.680

Reclamebord Turkenburg

zaden/bloembollen,

email, 96 x 79

cm. Verkocht in de


van 28 september bij

Veilinghuis Peerdeman

Utrecht.

€ 67.090

Charley Toorop (1891-1955),

‘Zee met zandbank’, gesign.,

olieverf op doek, 80,5 x 100



t/m 2 oktober bij Veilinghuis

Van Spengen, Hilversum.

€ 59.350

Bronzen Guanyin,

Qing-dynastie, met

zilver ingelegd,

Shisou-merk op

rug, op houten voet,

hoogte: 59,5 cm.

Verkocht in de timed

online veiling van

29 september t/m 2

oktober bij Veilinghuis

Van Spengen,

Hilversum.

€ 13.195

Johannes Schiotling (1730-

1799), 1e gehalte zilveren

Louis XV-broodmand, 1777,

Amsterdam, met olie- en

azijnstel, twee kristallen

karaffen en zilveren strooier,

met meesterteken (Citroen

573), 29 x 26 cm. Verkocht in

de timed online veiling van

29 september t/m 2 oktober

bij Veilinghuis Van Spengen,

Hilversum.

€ 26.455

Johan Dijkstra (1896-

1978), ‘Gezicht op

Blauwbörgje’, gesign.,

olieverf op doek, 70 x 60,2


online veiling van 29 september

t/m 2 oktober bij

Veilinghuis Van Spengen,

Hilversum.

€ 10.360

Reimond Kimpe

(1885-1979), ‘Jonge

Zeeuwse boer’, 1943,

gesign., en gedat.,

olieverf op doek, 68

x 52 cm. Verkocht

in de live veiling

van 29 september

t/m 3 oktober bij

Medusa Auctioneers,

Sprundel.

99

Kunst

& Antiek

VEILING 17 T/M 21 NOVEMBER

ONLINE-VEILING, DAGELIJKS VANAF 19U

KIJKDAGEN: 13 T/M 16 NOVEMBER

dagelijks van 11u – 17u

Een porseleinen bord, China,

Kangxi periode (1662-1722)

Met het wapen van De Pinto voor

de Portugese markt, ca. 1690.

Carel Willink (1900-1983)

Portret van

mr. J.Th. Stakenburg, 1942.

Bieden vanaf 17 oktober | Kijkdagen 7, 8 & 9 november

KUNST- & ANTIEKVEILING 11&12 NOVEMBER

010 - 411 85 44

VENDUROTTERDAM.NL

B.C. Koekkoek (1803-1862), gesigneerd en gedateerd 1837,

winterlandschap met kerkje, geïnspireerd op de dorpskerk te Aerdt,

olieverfschilderij 39,7 x 52,4 -herkomst Simonis & Buunk

taxatie € 30.000,00/ € 40.000,00.

Kunst-, Antiek-

& Juwelenveiling

15 december

Esther Mahlangu (1935),

gesigneerd en 28-09-1998,

zonder titel, acrylverf

taxatie € 3.000,00/ € 5.000,00.

Stel Chinees porseleinen borden,

opengewerkte rand en beschildering van

spelende kinderen in tuin, Kangxi (1662-

1722), diam. 21,5 cm

taxatie € 2.500,00/ € 3.500,00.

Docterskampstraat 2-B 5222 AM ‘s-Hertogenbosch

073-6131886

info@kvdh.nl www.korstvanderhoeff.nl

gecertificeerd-Registertaxateur

gecertificeerd-Registerveilinghouder

lid Federatie TMV

IEDERE

DINSDAG

GRATIS

TAXATIEDAG

Wilt u ook

iets laten

veilen?

Inbreng is

mogelijk tot

26 november

veilingmaastricht.nl | Bredestraat 23 - 23A | 043 321 30 95

Fine Jewels

Watches

Works of Art

& Art Nouveau

Fine Art

Sale: 19 –21 Nov. 2025

Preview:

14 –17 Nov. 2025

LARGE UNIQUE VASE

WITH COCKATOOS

Copenhagen | Bing & Groendahl

1900 | Effie Hegermann-Lindencrone

Estimate: € 9,000 – 12,000

Free Catalogues | Online Catalogues

Dates: www.van-ham.com

Representative Netherlands /Belgium

Dr. Petra Versteegh-Kühner | Sterrenlaan 6 | B-3621 Rekem

Tel. +32 89 7160 04 | Mobile +31 620 402187

p.versteegh@van-ham.com

Veiling resultaten

Nederland

€ 9.324

John Baldessari (1931-2020),

‘Throwing Three Balls in the

Air to Get a Straight Line

(Best of Thirty-Six Attempts)’,

27 x 34,2 cm. Verkocht in de

live veiling van 29 september

t/m 3 oktober bij Medusa

Auctioneers, Sprundel.

€ 4.532

12 x 0,75 l. Château Mouton

Rothschild, 2005, Prem.

Grand Cru Classé, OWC.

Verkocht in de live veiling van

29 september t/m 3 oktober

bij Medusa Auctioneers,

Sprundel.

€ 17.482

12-delige gouden set penningen

ter gelegenheid van

UNICEF Internationaal Jaar

van het kind (1979-1982),

180.147 gram. Verkocht in de

live veiling van 29 september

t/m 3 oktober bij Medusa

Auctioneers, Sprundel.

€ 2.304

Staande dwergsjamaan met

bochel, keramiek, ca. 100

v.Chr.- 250 n.Chr., Colimacultuur,

precolumbiaans,

hoogte: 23 cm, provenance:

America Antigua, Tilburg,

1999. Verkocht in de live en

livestream veiling van 7 t/m

8 oktober bij Veilinghuis

Omnia, Kolham.

€ 2.048

Keramiek Nazca-vaasje, ca.

100-500, in vorm van zittend

aapje met polychrome

beschildering en krulstaart,

precolumbiaans, Peru, provenance:

America Antigua,

Tilburg, 2003. Verkocht in de

live en livestream veiling van

7 t/m 8 oktober bij Veilinghuis

Omnia, Kolham.

Veilingen op komst

Nederland

10 nov.

Vendu Rotterdam


www.vendurotterdam.nl

RICHTPRIJS:

€ 2.500 – 5.000

Carolijn Smit, ‘Haas met

geweer in kooi’, circa 2016,

polychroom keramische

sculptuur.

RICHTPRIJS:

€ 1.500 - 3.000

Kazuhide Takahama (1930-

2010), roodgelakt houten

dressoir model Bramante,

uitvoering Gavina, Italië,

ontwerp jaren 70.

RICHTPRIJS:

€ 1.500 – 3.000

Joost Baljeu (1925-1991), vier

bladen met ontwerpen voor

abstracte raampartij in raadszaal

van stadhuis Den Haag,

alle gesign. en gedat. 1979-

1972. Gemengde techniek op

papier (aquarel, potlood), 5,8 x

59,5 cm per stuk.

RICHTPRIJS:

€ 2.000 – 4.000

Arne Vodder (1926-2009),

teakhouten bureau, jaren

50, uitvoering Sibast Mobler,

Denemarken.

11 t/m 12 nov.

Zeeuws Veilinghuis

live veiling

MIDDELBURG

www.zeeuwsveilinghuis.nl

RICHTPRIJS:

€ 12.000 – 14.000

Maurits Cornelis Escher

(1898-1972), ‘Rimpeling’,

1950, gesign., linosnede,

26 x 32 cm.

RICHTPRIJS:

€ 20.000 – 30.000

Jan Daniël Beynon (1830-

1877), ‘De apothekeres’,

gesign., olieverf op doek, 47

x 34,5 cm.

RICHTPRIJS:

€ 6.000 – 8.000

Abraham Fresco (1903-1943),

‘Kermis’, gesign., olieverf op

doek, 65 x 63 cm.

RICHTPRIJS:

€ 60.000 – 80.000

W.O.J. Nieuwenkamp (1874-

1950), ‘Oud-Batavia’, gesign.,


102

66

ste

Afficheveiling 29 november 2025

Vele nostalgische reisaffiches

Wintersport affiches

Pop-Art affiches

Nederlandse affiches

Art Deco affiches

Enkele geëmailleerde

reclameborden

Volledige catalogus op onze website te bezichtigen,

veiling zal enkel op internet via Invaluable te volgen zijn.

Appelsteeg 1-B | 1621 BD Hoorn

t 0229-268203

uboersma@vansabbenauctions.nl

www.vansabbenauctions.nl

Volg ons ook op Instagram

en Facebook, wekelijks

is er nieuws!

Exclusive Items - Aziatica

Collectie W.O.J. Nieuwenkamp

11-12 november

Reimond Kimpe (1885-1970)

Herbert Zangs (1924-2003)

Rudolf Bonnet (1895-1978)

M.C. Escher (1898-1972)

Jan Toorop (1858-1928)

Kijkdagen:

Vrijdag 7 november 11 - 15 uur

Zaterdag 8 november 11 - 15 uur

Maandag 10 november 11 - 15 uur

Dinsdag 11 november 10 - 12 uur

W.O.J. Nieuwenkamp (1874-1950)

middelburg info@zeeuwsveilinghuis.nl tel. 0118 - 650 680 www.zeeuwsveilinghuis.nl

Catalogus online

OLD MASTERS, 19TH CENTURY

AND MODERN ART

Live veiling 24 november 19.30 uur

Kijkdag 23 november

op afspraak

Locatie Hotel Van der Valk

De Witte Bergen, Eemnes

Twee tweekleurige geglazuurde aardewerk schalen Tarzan en Jane

uit de Unica Art Collection, ontwerp Ettore Sottsass 1999,

uitvoering Cor Unum, opl. 3/100, in originele dozen

Gemerkt. H 32 cm en 34 cm, diam 33,5 cm en 40 cm

Rien Poortvliet (1932-1995)

De slechtvalk 1960, aquarel, 18 x 14 cm.

Voor boek ‘Zo leeft de Hoge Veluwe’ door

A.B. Wichman 1960, p 64. Collectie van

totaal 18 aquarellen en tekeningen.

SCHILDERIJEN / WERKEN OP PAPIER / BRONZEN / AZIATICA / SIERADEN / DESIGN

info@zuydwalveilingen.nl - www.zuydwalveilingen.nl - T +31 6 53651139

BUBB KUYPER

VEILINGEN BOEKEN,

MANUSCRIPTEN & KUNST

VEILING 83 VAN BOEKEN,

MANUSCRIPTEN EN KUNST

24 t/m 28 november 2025

met o.a.

n een omvangrijke collectie avant garde publicaties uit

de bibliotheek van Aldo en Hannie van Eyck

n een collectie betreffende boekhistorie en typografie

(o.a. een collectie boeken vormgegeven door Irma Boom)

n een privé-collectie publicaties met (Isotype) pictogrammen

n kunstenaarsboeken uit de collectie van Johan Deumens

(deel 3)

n een omvangrijke kunsthistorische bibliotheek,

o.a. Aziatische en Afrikaanse kunst

(collectie Kunsthandel Aalderink, Amsterdam)

n een collectie Russische boeken – (avantgarde) kunst,

literatuur en geïllustreerde boeken

n een collectie Nederlandse literatuur (incl. handschriften

en opdrachtexemplaren van o.a. Simon Carmiggelt, Willem

Elsschot, Harry Mulisch en Gerard Reve)

n bibliofilie en grafische kunst – de collectie van

Dr Willem Keizer (deel 2)

n (verluchte) manuscripten (o.a. ms. wapenboek van

de Orde van het Gulden Vlies en een klein archief met

notitieboekjes, brieven etc. van Jan Mankes)

n oude en zeldzame boeken

n collecties moderne kunst (o.a. Born, Brunovsky, Dumas,

Escher, Jessurun de Mesquita, Sluyters) en ex libris

(collectie Van Buul, deel 1 en Vogelvanger-Winter, deel 2)

n foto’s, o.a. uit de verzameling van René Krul (deel 8)

n Japanse prenten en geïllustreerde boeken

n een omvangrijke privé collectie optica prenten (deel 4)

n oude meestergrafiek en tekeningen uit particuliere

verzamelingen, waaronder een groot aantal prenten van

Rembrandt en een omvangrijke verzameling portretten

(ex collectie P.B. Oudemans)

n alsmede kinderboeken, natuurlijke historie,

prentbriefkaarten, posters, kartografie enz. enz.

Kenaupark 30

2011 MT Haarlem

tel. 023 5323986

info@bubbkuyper.com

De catalogus zal vanaf eind oktober beschikbaar zijn op onze website

kijkdagen 20 t/m 23 november • 10.00-16.00 uur

www.bubbkuyper.com

Veilingen op komst

Nederland

18 nov.

Vendue Den Haag

live en online veiling

www.venduehuis.com

RICHTPRIJS:

€ 35.000 – 45.000

Jan van Goyen (1596-1656),

‘Bevroren rivier met door

paarden getrokken sleeën

aan de oever, huisjes op de

achtergrond’, gesign., olieverf

op paneel, 28,5 x 42 cm.

RICHTPRIJS:

€ 40.000 – 60.000

Cornelis Springer (1817-1891),

‘Ruiters op de Herengracht

en de Warmoestraat in Amsterdam

in de tweede helft

van de 17e eeuw’, gesign.,

olieverf op paneel, 49,5 x 5 x

62,5 cm.

RICHTPRIJS:

€ 12.000 – 18.000

Frans Helfferich (1871-1941),

‘Stad bij nacht met elegante

dames die langs verlichte

etalages wandelen’, gesign.,


RICHTPRIJS:

€ 6.000 – 9.000

Adrien-Jean Le Mayeur de

Merprès (1880-1958), ‘Ni

Pollok en vrienden aan het

weefgetouw’, gesign., gemengde

techniek op papier’,

62 x 46 cm.

19 nov.

Vendue Den Haag

online veiling

www.venduehuis.com

RICHTPRIJS: € 1.000 –

1.500

Jacob Theodorus Abels

(1803-1866), ‘Huizen aan de

oevers van een maan verlichte

rivier’, gesign., olieverf

op paneel, 27 x 21 cm.


5.000

Nicolaas van der Waay

(1855-1936), ‘Zomers terras in

Zwitserland of Italië’, gesign.,

potlood, aquarel en gouache

op papier, 25,5 x 36 cm.


1.500

Jakob Nieweg (1877-1955),

‘Drie zeilboten op het meer’,

gesign., olieverf op doek,

50,5 x 75,5 cm.


6.000

Harm Kamerlingh Onnes

(1893-1985), ‘Hoeden passen

in modehuis Gerzon in Den

Haag’, olieverf op board, 30

x 40 cm.

24 nov.

Zuydwal Veilingen

live en zaal veiling

HUIZEN (VEILING: LAREN)

www.zuydwalveilingen.nl

RICHTPRIJS: € 800 –

1.000

Dirk Oudes (1895-1969),

‘Vrijage bij Alkmaar,’ gesign.

op achterzijde, olieverf op

board, 42 x 45 cm.


1.500

Rien Poortvliet (1932-1995),

‘Edelherten’, gesign., gouache,

13,6 x 18,4 cm, voor boek

‘Zo leeft de Hoge Veluwe’

1969, door A.B. Wigman. (Van

Poortvliet worden 18 aquarellen

en gouaches geveild.)


2.000

Pieter Starreveld (1911-1989),

‘Aalscholver met gespreide

vleugels’, gesign. met monogram,

brons, hoogte: 30 cm,

incl. sokkel: 39 cm. Herkomst:

Sotheby’s, 2003.


2.500

Klaas Bernink (1913-1996), ‘De

Noordmolen, Twickel,’ Delden,

1978, gesign. en gedat.,

acryl op doek, 32 x 41 cm.

106

26 t/m 28 nov.

Bubb Kuyper Veilingen

live veiling

HAARLEM

www.bubbkuyper.com

RICHTPRIJS:

€ 1.500 – 2.500

Nicolaes van Ravesteyn

(1661-1750), olieverf op doek,

gesign., 63 x 54 cm.

RICHTPRIJS:

€ 20.000 – 30.000

Jan Mankes (1889-1920), klein

archief met o.m. brieven en

handgeschreven notitieboekjes.

RICHTPRIJS:

€ 60.000 – 80.000

Wapenboek van de Orde

van het Gulden Vlies, ca.

1560-1580, geïllumineerd

manuscript met 6 portretten

en 243 heraldische wapens.

RICHTPRIJS:

€ 10.000 – 15.000

Marlene Dumas, ‘Portret

van Armando’, 1990, gesign.

‘Marlene 1990’, pen/kwast en

inkt op papier, 29,5 x 24 cm.

30 nov.

Veilinghuis Peerdeman


UTRECHT

www.veilinghuispeerdeman.nl

RICHTPRIJS:

€ 7.000 – 9.000

18-karaats gouden herenpolshorloge

‘Gondolo’,

Patek Philippe, wijzerplaat

met Breguet-cijfers en

-dagaanduiding, originele

zwartlederen band met

originele 18-karaats gouden

gespsluiting, ref.nr 5030R-

010, uurwerk: kaliber 315 SC

automaat, diamter: 34 mm,

inclusief doos en papieren.

RICHTPRIJS:

€ 10.000 – 15.000

Robert Wallace Martin (1843-

1923), ‘Wally Bird’-tabakspot,

1892, gepolychromeerd

aardewerk op houten voet,

uitvoering Martin Brothers,

hoogte: 34 cm.

RICHTPRIJS:

€ 6.000 - 8.000

Claes Oldenburg (1929-2022),

geglazuurd aluminium

beeldje van de Dom van

Keulen, 1981, onderzijde gemonogrammeerd

en gedat.,

opschrift ‘Westkunst T.P.’, 18

x 16 x 8 cm, gewonnen door

Nederlandse studente als

200.000e bezoeker van kunstbeurs

Westkunst (Keulen).

RICHTPRIJS:

€ 3.000 – 5.000

Jacobus Buys (1724-1801),

portret van astronoom met

hemelglobe, gesign., olieverf

op doek, 83 x 62 cm.

2 t/m 4 dec.

Veilinghuis De Jager

live online veiling

GOES

www.veilinghuisdejager.nl

STARTPRIJS: € 1000

Tafelklok, ca. 1755, Jan Hermelinck

Amsterdam, gesign.,

hoogte: 55 cm.

STARTPRIJS: € 2.000

Louis Seraphine (1864-1942),

‘Plant in pot’, gesign., olieverf

op doek, 89 x 113 cm.

STARTPRIJS: € 4.000

Complete set sieraden uit de

Schermerpolder, bestaande

uit collier, spelden, gouden

oorijzer, voorhoofdsnaald en

mutsen.

STARTPRIJS: € 600

Cameoglazen vaas, gesign.

E. Gallé, ca. 1920, hoogte:

59 cm.

107

Veilingen op komst

Nederland

8 t/m 10 dec.

Veilinghuis Omnia

200e kunsten

antiekveiling live en

livestream-veiling

KOLHAM

www.veilinghuisomnia.nl

RICHTPRIJS:

€ 1.800 – 2.400

Jan Ensing (1819-1894),

‘Weesjongen van het Groene

weeshuis in Groningen’,

gesign., olieverf op paneel,

54 x 32 cm.

RICHTPRIJS:

€ 15.000 – 19.000

Jacob Salomonsz. van

Ruysdael (1629-1681), ‘Landschap

met bos en passage’,

gesign., olieverf op paneel

(geparketteerd), 55 x 84 cm,

provenance: taxatierapport

registertaxateur, Amsterdam,

particuliere collectie Drenthe.

RICHTPRIJS:

€ 1.400 – 1.900

Donkerblauw, oranje en geel

cameoglazen tafellamp met

fruitdecor op smeedijzeren

voet, ca. 1925, Frankrijk, Le

Verre Francais, gesign. op

kap, hoogte: 40 cm, doorsnede:

33,5 cm. Provenance:

aankoop Tiny Esveld en Hetty

van Bekkum, België (2003).

Particuliere collectie Drenthe.

8 t/m 11 dec.

Veilinghuis van Spengen


HILVERSUM

www.vanspengen.com

RICHTPRIJS:

€ 4.000 – 6.000

Hollandse tafelklok met

speelwerk, Steven Hoogendijk,

Rotterdam, ca. 1740-

1750, 60 x 39 x 29 cm.

RICHTPRIJS:

€ 4.000 – 6.000

Willem Weissenbruch (1864-

1941), ‘Schuit aan de kade’,

ca. 1894, gesign., aquarel, 52

x 72 cm, herkomst: collectie

W.F. van Heukelom, Veiling,

Mensing & Fils, Amsterdam,

12 oktober 1937, lot 49.

RICHTPRIJS:

€ 1.500 – 2.000

Zeldzaam polychroom

beschilderde Delfts aardewerken

strooier in de vorm

van een ‘kakker’, 18e eeuw,

hoogte: 11 cm.

RICHTPRIJS:

€ 1.000 – 2.000

Eero Saarinen (1910-1961),

‘Tulip’-eettafel en twee

‘Tulip’-ottomans, , midden

jaren 50, vermoedelijk

uitvoering Knoll (jaren 50),

witgelakt aluminium, kunststof

en stoffen zitkussens,

tafel met zwart marmeren

blad, doorsnede tafelblad:

91,5 cm.

108

HOLLANDS GLORIE

UITNODIGING

Hollands Glorie in de Jordaan

Lieselot en Anton Vos nodigen U uit

voor een ontvangst met versnaperingen ter gelegenheid van de “Open Dagen 2025”

op zaterdag 13 en zondag 14 december 2025 telkens van 12.00 tot 18.00 uur.

ANTIEK D’EGLANTIER

EGELANTIERSGRACHT 93

1015 RE AMSTERDAM

WWW.DEGLANTIER.COM

Auction calendar november—december 2025

The Netherlands

OCTOBER

22-05/11 Veilinggebouw De

Zwaan

Kunst- en antiekveiling

ONLINE

27-04/11 Venduehuis Den

Haag

Vendue Next Door Part I +

II ONLINE


Haag

Old masters, 19th century &

early modern art ONLINE

NOVEMBER

03 Veilinghuis Bouwman

Vintage toys & automobilia

ONLINE

07-24 Vendu Rotterdam

Juwelen en horloges ONLINE

09-10 Oprechte Veiling

Haarlem

Kunst en antiek HAARLEM

10-15 Heritage Auctions

Europe

Coins, currency and medals

IJSSELSTEIN

11 Zeeuws Veilinghuis

Exclusive items MIDDELBURG


Kunst en antiek ONLINE


Haarlem


12 Zeeuws Veilinghuis

Aziatica and Indonesian art

ONLINE

17-21 Derksen Veilingbedrijf

Kunst en antiek ARNHEM

17-21 Korst van der Hoeff

Kunst en antiek

S-HERTOGENBOSCH

18-19 Venduehuis Den Haag

Old Masters, 19th century and

early Modern art DEN HAAG

18-19 Burgersdijk & Niermans

Boeken, prenten en

tekeningen LEIDEN

22 Derksen Veilingbedrijf


22 Hessink's Fine Art

Auctioneers

From Antiquity to Modernity

BEEK

22-07/12 Moart Veilinghuis

Kunst en antiek ZOETERMEER

24 Zuydwal Veilingen

Kunstveiling HUIZEN


Haag

Exclusive jewellery, watches

and handbags ONLINE


Haag

Arts of the East ONLINE


Haag

Home and interiors, fine silver

ONLINE


Haag

Tribal Art ONLINE

25-28 Bubb Kuyper

Boeken, prenten, tekeningen

en schilderijen HAARLEM

27-28 Goudwisselkantoor

Veilingen

Juwelen, luxe accessoires,

diamanten en horloges

KLAASWAAL

28-12/12 Vendu Rotterdam

Muntenveiling ONLINE

29 Hessink's Fine Art

Auctioneers

Boeken, prenten, grafiek en

kunst AMSTERDAM

29 Van Sabben Auctions

Afficheveiling HOORN

30 Veilinghuis Peerdeman

Kunst, antiek en design

ONLINE

DECEMBER

01 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst AMSTERDAM

01-03 Veilinghuis Klinkhamer

Kunst en antiek GRONINGEN

01-05 Zwiggelaar Auctions

Boeken, stripverhalen,

prenten en tekeningen etc.

AMSTERDAM

02 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst, sieraden, tassen en

zilver ONLINE

02-04 Veilinghuis De Jager

Kunst, antiek, juwelen en

aziatica GOES

05-15 Venduehuis Dickhaut

Kunst, antiek en juwelen

ONLINE

08-11 Van Spengen


08-15 Veilinghuis Korendijk


09-10 Veilinghuis Omnia

Kunst en antiek KOLHAM/

HOOGEZAND


Haarlem

Kunst en antiek HAARLEM


Algemene veiling ONLINE

Belgium

NOVEMBER

02 Stanley's Auctions

Tribal art, Modern art,

Africanist art

ZAVENTEM

03 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

03 Antenor Auction

Design now BRUXELLES

03 Salle des Ventes Uccle

Saint-Job

Verrerie ONLINE

04 Berg van Barmhartigheid

Wijnen, geestrijke dranken,

muziekinstrumenten,

stripverhalen en juwelen

BRUSSEL

04 Antenor Auction

Tableaux modernes et

contemporains BRUXELLES

04-06 Flanders Auctions

Kunst, antiek en design

ROESELARE

06-08 Jean Elsen et ses fils

Numismatique BRUXELLES

07 Maison des Huissiers de

Justice

Vente aux enchères judiciaire

BRUXELLES

07-17 AZ Auction

Numismatique, bijoux,

montres et gemmes ONLINE

08 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

08-09 DVC Gent

Kunst, antiek en design,

collectie Zouboff GENT

08-16 AZ Auction

Bandes dessinées ONLINE

10 Amberes


10 Antenor Auction

Haute époque BRUXELLES


Saint-Job

Art et antiquités ONLINE

10-11 Horta

Art et antiquités BRUXELLES

12 Antenor Auction

Un pied à terre dans le Marais

FOREST

12 Zouave Auction

Art belge BRUXELLES

12 CR-Art Auctions

Kunst en antiek HARELBEKE


Justice


BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

16 Galérie La Régence

Art et antiquités CHARLEROI


Dessins anciens, gravures,

cartes, atlas et livres anciens

ZAVENTEM

17 Amberes


17 Haynault



Schilderijen,

beeldhouwwerken en juwelen

BRUSSEL

18 Loeckx

Europese en Oosterse kunsten

antiekveiling GENT

18 Arts Talents Enchères

Bruxelles

Arts d'Asie - Collection d'un

grand collectionneur du XIXe

siècle Chine

BRUXELLES

18-19 Vanderkindere


19-20 Debaveye Auctions

Kunst en antiek HARELBEKE


Justice


BRUXELLES

21-22 Damien Voglaire

Livres et peintures BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

23 MJV Soudant

Vente cataloguée GERPINNES


Saint-Job

Art et design BRUXELLES


Juwelen, sieraden en

numismatiek BRUSSEL

25 Antenor Auction

Bijoux, perles fines et montres

BRUXELLES

25 Vanderkindere

Vente bourgeoise BRUXELLES

25-26 Jordaens

Kunst en antiek MORTSEL


Justice


BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

29 Lhomme

Livres, gravures, dessins et

peintures LIÈGE

29 Louiza Auktion

Tableaux et sculptures

modernes et comtemporaines

BRUXELLES

29-30 Maison Jules

Kunst, antiek en vintage GENT

30 AZ Auction

Bandes dessinées BRUXELLES


Modern et contemporary

Congo art ZAVENTEM

DECEMBER

01-07 Salle de Ventes Rops

Art et antiquités

ONLINE


Fietsen, meubilair,

verzamelobjecten en juwelen

BRUSSEL

02 Campo & Campo

Klassieke kunstveiling

ANTWERPEN

02 Arts Talents Enchères

Bruxelles

Intérieurs - Collections et

successions BRUXELLES

02 Native Auctions

Vente spéciale, collection Ann

Demeulemeester

BRUXELLES

02-03 Galerie Athena

Kunst en antiek

BRUSSEL

02-04 Bernaerts

Bernaerts

50 ANTWERPEN

04-06 Sylvie's Wine Auctions

Kerstveiling ANTWERPEN

05 Maison des

Huissiers de Justice


BRUXELLES

06 Cnock

Juwelen KNOKKE


Deurwaarderstukken

MECHELEN

06-07 DVC Antwerpen

Aziatica en Aziatische

archeologie, etnische

kunst, juwelen en horloges

ANTWERPEN

07 Cnock

Kunst en antiek

KNOKKE

07 MonsAntic

Art et antiquités MONS

08-09 Horta

Art et antiquités

BRUXELLES


Juwelen, sieraden en

numismatiek BRUSSEL

09 Old Master Print

Auction XVII

IZEGEM

09 AZ Auction

Tableaux et objets d'art

BRUXELLES

10 AZ Auction

Joaillerie et horlogerie

BRUXELLES

10 Zouave Auction

Maroquinerie, bijoux et

accessoires de luxe

BRUXELLES

12-13 Arenberg Auctions

BRUSSEL


Uitzonderlijke stukken

BRUSSEL

Luxembourg

NOVEMBER

01 Goldfield Auction

Luxembourg

Trésors d'automne

WEISWAMPACH

08 Lux Auction Luxembourg

Joaillerie, montres de

collection et maroquinerie

STADTBREDIMUS

08 Lux Auction Luxembourg

Post war and contemporary

art STADTBREDIMUS

110

Fair calendar november—december 2025

Belgium

NOVEMBER

Germany

NOVEMBER

Luxembourg

NOVEMBER

The Netherlands

NOVEMBER

United Emirate

States

02 The Collectors Fair

ANTWERP

08-16 Antica Namur Fine Art

Fair

NAMUR

27-30 Les Nocturnes du

Sablon

BRUSSELS

28-30 GANDA:

Ghent Antiques Design Art -

Kunstroute

GENT

28-30 Brussels Ass Book Fair

BRUSSELS

DECEMBER

06-07 GANDA:

Ghent Antiques Design Art -

Kunstroute

GENT

05-07 Internationale

Antiquarenbeurs

MECHELEN

11-14 Art Antwerp

ANTWERPEN

07-09 Discovery Art Fair

Frankfurt

FRANKFURT

07-09 Art Cologne

KOLN

Italy

NOVEMBER

t/m 02

France

NOVEMBER

Artissima

TURIN

12-16 Art Montpellier

MONTPELLIER

13-16 Paris Photo

PARIS

28-30 Animal Art Paris

PARIS

20-23 Biennale De Mains De

Maîtres Luxembourg

LUXEMBOURG

21-23 Luxembourg Art Week

2025

LUXEMBOURG

Portugal

NOVEMBER

06-09 Lisbon Art Weekend

LISBON

Spain

NOVEMBER

18-20 LOOP Barcelona

BARCELONA

Switzerland

NOVEMBER

till 02 art3f Lausanne Art Fair

LAUSANNE

01-02 Zutphen Glass Expo

ZUTPHEN

01-02 Kunstlijn Haarlem

HAARLEM

02-09 PAN Amsterdam

AMSTERDAM

08-09 Kunstlijn Haarlem

HAARLEM

08-15 GLOW Festival

EINDHOVEN

08-16 Nationale Kunst Week

DIVERSE LOCATIES

15-16 Nationale Kunstdagen

GORINCHEM

15-16 VerzamelJaarbeurs

UTRECHT

29-30 The Winter Salon

DEN HAAG

Turkey

DECEMBER

04-07 Istanbul Art & Antique

Fair

ISTANBUL

NOVEMBER

20-22 NOMAD

ABU DHABI

United kingdom

NOVEMBER

till 02/11

Frieze Sculpture

LONDON

till 06/11 Asian Art in London

LONDON

United States

DECEMBER

02-07 Art Miami

MIAMI

02-07 SCOPE Art Show Miami

MIAMI

05-07 Art Basel Miami Beach

MIAMI

111

Aanbevolen

websites & adressen

Gecertificeerd

Registertaxateur

KUNST, ANTIEK EN INBOEDELGOEDEREN

Reinold Stuurman

Lid Federatie TMV

Stichtse Rotonde 3 E, 3818 GV Amersfoort

+33 (0)4610501 / 06 53236971 / info@stuurpro.nl

Antiek

LEPIPE KUNST & ANTIEK

Kwalitatief historische items.

Bekijk online de gevarieerde collectie

met hoogwaardig, decoratieve

objecten en antiquiteiten.

Mob: 06-24636037

www.lepipeantiek.com

Antiquariaten

ANTIQUARIAAT FORUM

Westrenen, Tuurdijk 16,

3397 MS ’t Goy-Houten

Tel. 030-6011955,

info@forumrarebooks.com

Taxaties & In- En Verkoop

Zeldzame Boeken,

Handschriften, Prenten,

Kaarten en tekeningen.

www.forumrarebooks.com

Collectioneurs

JUDAICA

Fam. Verhoeven – de Jonge

Tel. 020-7173828, Mob. 06-33736669

Verzamelaar van joodse voorwerpen

(judaica) vraagt te koop joods antiek

judaic@tiscalimail.nl

Design

QUATTRO BENELUX

Altenaken 11, 3320 Hoegaarden

Tel. 016 765400

Design en interieur

www.quattro-benelux.com

Galeries

ART GALLERY VOÛTE

Lange Nieuwstraat 191

3111 AJ Schiedam

Tel. +31 651 922 582

Schilderijen, beelden,

fotografie en keramiek

Open: do. en vr. 10.00-17.30 uur.

Zaterdag en zondag 12.00-17.30 uur.

Ook op afspraak

www.ArtGalleryVoute.com

MODERN ART GALLERY.COM

Online & Home Gallery moderne

kunst. Tel.: +31(0) 638 268 193

duit77@gmail.com

Schilderijen, grafiek, beelden,

fotografie O.a. Wil van Leeuwen,

Jan Mulder, Wolvecamp, Heyboer,

Corneille, P. Huf, Geert Kooiman

www.modern-artgallery.com

Lijstenmakers

ATELIERS FRANS DE ROO

Schippersvaartweg 1 A

2211 TJ Noordwijkerhout

Tel. 0252543758

Tel. 06 53664317

info@ateliersfransderoo.com

Lijstenmakers & Restauratoren

verguldingen, kennis van zaken, fraai

vakwerk

www.ateliersfransderoo.com

Kunsthandelaren

KUNSTHANDEL JAN LOUTER

Bergense School en Zeeuwse schilderijen.

Afbeeldingen, beschrijvingen

en prijzen.

www.janlouter.nl

KUNSTHANDEL MARCEL GIELING

Kunst van 1900 tot heden.

Vierentwintig uur 7 dagen per week

geopend!

www.marcelgieling.nl

KUNSTHANDEL

RICHARD TER BORG

Folkingestraat 33, 9711 JT Groningen

Tel. 050 3110918

Schilderijen, specialisatie De Ploeg

www.terborg.com

KUNSTHANDEL DE VRIES

Nationale en internationale, moderne

en hedendaagse kunst.

Tribale kunst van Afrika en Nw.

Guinea.

Doorlopende exposities.

www.kunsthandeldevries.nl

ATELIER DIRK BEINTEMA

Noordelijke landschappen

Turfmarkt 8

8911 KT Leeuwarden

tel.06-29238982

info@dirkbeintema.nl

www.dirkbeintema.nl

Word nu vriend

van COLLECT

en plaats hier uw

contactgegevens

Uw gegevens verschijnen

gedurende een

volledig jaar (9 nummers)

voor € 340.

Eén plaatsing kost € 45

(prijzen excl. btw).

Inlichtingen:

Joris van Glabbeek

+32 (0)12/26 37 11

collect.net@ips.be

Zoekertjes

Gevraagd

FOTO’S

Oude foto’s te koop gevraagd door

verzamelaar van Indonesie (Ned-

Indië), Suriname en China van

1860-1930. Tel : 0182-393492

KERAMIEK

Gezocht: Rozenburg vazen, ontwerp

Colenbrander. Beschadigd geen

bezwaar. 06-10581818 / dajaba@zeelandnet.nl.

KUNST

Gezocht: schilderijen van Adya van

Rees en Otto van Rees. Reactie’s op

tel: 06-24108542.

Te koop gevraagd: schilderijen van

Rien Poortvliet. Tel: 06-10143581.

Gezocht: informatie en afbeeldingen

van werk van Co Breman ten

behoeve van mijn website over het

oeuvre van deze schilder.

info@cobreman-oeuvre.nl

Verzamelaar zoekt oude en

antieke Nederlandse kunst te

koop. Voor gebruik of voor sier

geweest, van allerlei materialen,

kan ook beschilderd of besneden

zijn. Mobiel: 06-46135700 of

e-mail: volks.kunst@xs4all.nl

POSTKAARTEN

Te koop gevraagd: oude ansichtkaarten

en foto’s van voor

1960. Nederland, buitenland,

Nederlands-Indië en thema. Ook

hele verzamelingen.

06-15451873.

VARIA

COLLECT is op zoek naar de

persoon die ons een brief heeft

gestuurd met het volgende

bericht:

Gezocht: groene schilders van

twee paarden (Frankrecht),

Tweede oorlog. Kan die persoon

a.u.b contact opnemen met

de redactie via het nummer

0032/468 51 15 39.

Aangeboden

BOEKEN

Grote Winkler Prins Encyclopedie

Amsterdam Elsevier Brussel, 1979-1984,

8e druk in 25 delen, gebonden in kunstleer,

goud bestempeld, afbeeldingen

in kleur en zwart-wit. In prima staat.

€ 35. Tel. 06-12162663.

Te koop aangeboden: biografie en

oeuvrecatalogus van Theo Voorzaat.

Gepubliceerd in eigen beheer. Bevat

levensloop en analyse van zijn werk.

Oeuvrecatalogus met 470 werken.

Catalogus raisonné over alle 560 bekende

werken. Info bij: marco@marcovandermeij.nl.

KUNST

Een affiche met een decoratieve

voorstelling van Napoleon te paard,

ontworpen door E. Grasset in 1894 voor

The Century Magazine. Afmetingen: 74

x 50,5 cm. De staat is redelijk goed. Er is

een foto beschikbaar. Tel: 0572 357890.

Te koop aangeboden: schilderijen van

Herman Brood. Tel: 06-10143581.

Veiling zondag

30 november

Kunst • antiek • design • sieraden • zilver

collect

Kijkdagen

VR 21 november

ZA 22 november

ZO 23 november

VR 28 november

ZA 29 november

10.00-17.00 uur

Robert Wallace Martin (1843-1923), ‘Wally Bird’ tabakspot,

uitvoering Martin Brothers, 1892, hoogte 42 cm

Bieden van 16 tot en met 30 november | Timed online

€ 47

voor 9 nummers

of € 20 digitaal

Veilinghuis Peerdeman | Utrecht Auctions

Tennesseedreef 18-20 3565 CJ UTRECHT

Telefoon: 030-2610485 • E-mail: receptie@veilinghuispeerdeman.nl

Website: www.veilinghuispeerdeman.nl

Een jaar lang leesplezier!

www.collectkaj.nl

113

www.stichtingdok.nl

Stichting doK, informatiecentrum Nederlandse beeldhouwkunst

Schrijf u in voor verschillende, hoogst interessante lezingen over de klassieke Nederlandse beeldhouwkunst. In onze mooie ambiance nemen wij u

graag mee in de wereld van onze grote Nederlandse beeldhouwers. Onze lezingen zijn een reis door de tijd, met grote namen als: Claus Sluter, Artus

Quellinus & Rombout Verhulst, Hildo Krop, Charlotte van Pallandt, de ‘school’ van prof. Bronner, Praalgraven en de ‘Kunst van het Beeldhouwen - techniek

is de basis’. De lezingen worden gegeven door kunsthistorici of kunstenaars en gaan over onze rijke beeldhouwtraditie, die teruggaat tot circa 1120.

Geschikt voor groepen tot ± 30 personen > Hapje en drankje > Leer anders kijken naar de beeldhouwkunst.

Stichting doK / Doornseweg 10 / 3947ME Langbroek (U.) / +31 (0) 343-561699 / +31 (0) 6-50521389 / art@stichtingdok.nl

n u

Kijk

eens!

Verkooptentoonstelling bij Simonis & Buunk

19e t/m 21e eeuwse schilderijen, beelden en aquarellen

22 november t/m 20 december 2025

openingsborrel 21 november 15-19 uur

dinsdag t/m zaterdag 11-17 uur

open zondag 30 november

Kom kijken, kijken en

misschien wel kopen

SIMONIS BUUNK

een keur aan kunst

Notaris Fischerstraat 27 en 30

6711 BD Ede Tel. 0318 652888

www.simonisbuunk.nl

COLLECT Nederland November 2025

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?