COLLECT België November 2025

kunstveiling gent

8 & 9 november

intrede van karel de stoute in nancy

intrede schatting van : €40.000 karel de – €70.000 stoute in nancy

schatting : €40.000 – €70.000

www.dvc.be

www.dvc.be

Zandloperstraat 10

Zandloperstraat 9030 gent

10

9030 +32 9 gent 224 14 40

+32 dvc@dvc.be

9 224 14 40

dvc@dvc.be

kijkdagen

31 oktober -

4 november

vrij - 14u - 17u

zat & vrij zon - 14u 11u - 17u

zat ma & zon din - 14u 11u - 17u

ma & din - 14u - 17u

20

25

21-23

NOV.

2025

[Fouerplaatz]

NOCTURNE

21 NOV.

luxembourgartweek.lu

Book your tickets

LUXEMBOURG

ART

WEEK

GLACIS

Institutional Partners

Main Partners

COLLECT

Editie n° 547 – sinds 1971

Edito

Hoofdredacteur

Els Bracke

Redactie

Christophe Dosogne

Trice Hofkens

Eindredactie

Annemiek van Grondel

Medewerkers

Gilles Bechet

Jean-Marc Bodson

Gwennaëlle Gribaumont

Elien Haentjens

Ben Herremans

Anne Hustache

Guy Kokken

Christine Vuegen

Vormgeving

Renaldo Candreva

Ellis De Vuyst

Abonnementen

Abonnementenland

Ambachtenlaan 21 Unit 2A

3001 Heverlee

Tel.: 02/808.55.23

België € 52 Europa € 90

Abonnementen worden automatisch

verlengd en gelden tot wederopzegging

uiterlijk twee maanden voor afloop.

Een cadeau-abonnement loopt automatisch

af. Voor een adreswijziging,

opzegging, ontbrekend nummer of

andere vraag: klantenservice@aboland.nl

www.aboland.be.

Advertenties

Joris van Glabbeek

Tel.: 012/ 26 37 11

collect.net@ips.be

Verdeling

Boekhandel

AMP

De Post

Redactiesecretariaat

Begijnhoflaan 464 G

9000 Gent

Tel: +32 (0)468 51 15 39

collect@ips.be

www.collectaaa.be

Verantwoordelijke uitgever

Patrick Snoeck

Voor de beeldende kunstenaars

en de fotografen: CISAC/SABAM

© SABAM Belgium 2025.

Lid van WE MEDIA

Cover

Patricia Urquiola, Shimmer-tafel, 2015,

glas. © de ontwerper. Met toestemming

van Glas Italia. Te zien in de tentoonstelling

Patricia Urquiola. Meta- morphosa,

CID, Hornu, 14-12 t/m 24-04. www.cidgrand-hornu.be

Soms lijkt alles sneller te gaan en toch

merk ik bij verzamelaars, kunstenaars

en mezelf vooral een groeiend verlangen

naar rust, naar betekenis. We

willen opnieuw weten waarom we iets mooi

vinden, waarom we verzamelen. Dat maakt

deze periode, ondanks de onzekerheid, verrassend

boeiend.

Neem Breguet. Dit najaar viert Sotheby’s 250

jaar van het iconische horlogehuis met een

veiling in Genève. Meer dan zestig zeldzame

stukken, van zakhorloges tot tourbillons uit

de tijd van de stichter, komen onder de hamer.

Emmanuel Breguet, erfgenaam van het

merk, hoopt dat deze horloges niet in kluizen

verdwijnen, maar blijven leven op polsen en

in musea. Voor hem is elk horloge ‘levende

materie’, een idee dat het thema van dit nummer

weerspiegelt.

Ook Louise Nevelson krijgt opnieuw aandacht.

De Amerikaanse beeldhouwer die in de jaren

vijftig haar plek opeiste in een mannenwereld,

maakte monumentale zwarte assemblages

van resthout. Haar werken, te zien in Museum

Wiesbaden en binnenkort in Metz, tonen hoe

destructie en harmonie kunnen samenkomen.

Haar werk herinnert eraan dat vernieuwing vaak

begint met wat anderen hebben weggegooid.

Kunstmarkt in beweging:

verzamelen tussen tijd en emotie.

Verzamelen draait niet

alleen om bezit, maar ook

om kijken, beleven en

verwonderen.

In België en Nederland is er bovendien het

Obsessed! Jewellery Festival, dat jonge makers

de ruimte geeft om het juweel opnieuw te

interpreteren als performance, herinnering of

ritueel. Van Noon Passama tot studenten van

de Antwerpse academie: de kruisbestuiving

tussen ambacht, design en kunst levert verrassend

actuele en persoonlijke ontwerpen op.

Tot slot kijken we naar Turner & Constable in

Tate Britain. Deze rivalen schilderden licht en

duisternis, en hun werk raakt aan thema’s als

klimaat, emotie en atmosfeer. Hun dialoog over

Lux en Nox, licht en nacht, laat zien hoe kunst

altijd een poging is om te zien, te begrijpen en

te bewaren.

Of de markt nu verandert of vertraagt, duidelijk

is dat verzamelen niet alleen draait om bezit,

maar ook om kijken, beleven en verwonderen.

Tijd en emotie blijven daarbij de kern.

Els Bracke

els.bracke@ips.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

fotokopie, of op welke andere wijze ook zonder toestemming

van de uitgever. meningen, feiten, weergegeven

in ondertekende artikelen of bijdragen

aan dit blad vallen onder de verantwoordelijkheid

van de betreffende auteur. redactie en uitgever

zijn hiervoor niet aansprakelijk. COLLECT is niet

verantwoordelijk voor de inhoud van de geplaatste

advertenties. Enkel de adverteerder kan hiervoor

aansprakelijk worden gesteld.

14 78 50

Breguet onder

de hamer

De draak:

angstaanjagend

en fascinerend

Turner & Constable:

duel in het hart

van de romantiek

40

Nicolas Besnier

opnieuw opgeblonken

36

Verslaat Astroboy Kuifje?

‘Het is een geglobaliseerde

markt met een enorm

groeipotentieel. Animepersonages

zijn tegenwoordig

populairder dan Kuifje’

6

54

Van broche tot performance:

Obsessed!

Inhoud

November 2025

Artikelen

Veilingen

44

Verzameltips op Antica Namur

14 Turner & Constable:

duel in het hart van de

romantiek

24 Het creatieve universum

van Patricia Urquiola

30 Louise Nevelson:

beroemder dan Warhol?

32 De twee werelden van

Mahmoud Bodo Rasch

36 Verslaat Astroboy Kuifje?

40 Nicolas Besnier

opnieuw opgeblonken

44 Verzameltips

op Antica Namur

50 De draak: angstaanjagend

en fascinerend

54 Van broche tot

performance: Obsessed!

58 Openbare kunst:

tussen utopie en realiteit

78 Breguet onder de hamer

82 Het onzichtbare werk

van Mouffe

Rubrieken

86 Kennis van zaken:

zeldzame Catteau-vaas

bij MonsAntic

90 Veilingen wereldwijd

94 Verrassend geveild

95 Veilingen België

Agenda

68 Museumagenda

76 Galerieagenda

114 Veilingagenda

115 Beursagenda

8 Up to date

12 Kopstukken

22 Kunstenaar van de

maand: Dittmar Viane

28 Zoom: Robert Doisneau

in Luik

62 Museuminzicht:

Thomas Cleerebaut

over Félicien Rops en

de liefde voor Japan

64 Musea

70 Galerie-inzicht: Frederik

Vergaert en Ferry Saris

(FRED & FERRY)

71 Galeries

116 Veilinghuizen

117 Adressen

Op de hoogte blijven

van alle nieuwtjes?

Meld u nu aan voor onze

maandelijkse nieuwsbrief

via onze website.

VOLG ONS OP INSTAGRAM

@ARTMAGAZINECOLLECT

www.collectaaa.be

7

Up to date

->

Jean Grimal, Nature Morte avec Flûte et Cardinal Rouge, 20e

eeuw, olieverf op doek. Te zien bij Chastelain & Butes, deelnemer

G.A.N.D.A. Kunstroute. © Chastelain & Butes.

Gent ademt kunst

in november

In Gent wordt de 45e editie van de G.A.N.D.A. Kunstroute

(Gent Antiques Design Art) feestelijk geopend op 28-11 met een

exclusieve preview. Ontdek daarna in twee weekends, 29 en

30-11 en 6 en 7-12 de rijke artistieke traditie én de hedendaagse

creativiteit van de stad. Een kunstroute via 34 locaties brengt

je langs een gevarieerd aanbod van hedendaagse schilderijen,

sculpturen en juweelontwerpen tot vintage design en eeuwenoude

meesterwerken. Het parcours met alle deelnemers:

www.ganda-kunstroute.be S In de tijdschriftenleeszaal van de

Boekentoren in Gent, een ontwerp van architect Henry Van

de Velde, wordt sinds kort een uniek werk van Dirk Braeckman

permanent tentoongesteld, samen met een werk van Berlinde

De Bruyckere. Met EE.m.WP.(t)here.2021 1/1 van Braeckman en

It almost seemed a lily VI, 2018-2021 van De Bruyckere wordt de

oorspronkelijke visie van Van de Velde om kunst te integreren

alsnog nieuw leven ingeblazen. De werken zijn te bezichtigen

tijdens de openingsuren van de leeszaal. www.boekentoren.

gent S In de 12e-eeuwse refter van de Sint-Baafsabdij in Gent

schildert kunstenaar Koen Broucke momenteel Mijn Guernica,

een eigentijdse variant van het gelijknamige werk van Picasso,

een werk waarin woede, ongeloof en hoop samenkomen. Het

voltooide werk wordt tentoongesteld in de Sint-Pietersabdij van

02-04 t/m 16-08, maar ondertussen kun je het ‘work in progress’

volgen via www.koenbroucke.be/mijn-guernica.html

Sfeervolle ontmoetingen in Brussel

Van 27 t/m 30-11 word je tijdens Les Nocturnes

du Sablon door zo’n 300 handelaren,

waaronder ook kunsthandelaren en galeries,

op en rond de Zavel in een feeërieke sfeer

ontvangen. www.lesnocturnesdusablon.

com S Maison Costermans, opgericht in

1839, is een van de laatste oude antiekzaken

aan de Zavel in Brussel en een grote naam

in de wereld van de antieke kunst. Gevestigd

in een beschermd herenhuis, wil het

de familietraditie voortzetten en tegelijk

inzetten op innovatie en ontmoeting. Met de

recente opening van Café Costermans op de

binnenkoer van het herenhuis en binnenkort

ook de opening van Ami Paris, het chique

kledingmerk uit Parijs, op het gelijkvloers, wil

Maison Costermans met een hedendaagse

uitstraling een nieuw publiek aanspreken.

De galerie zet de antiquairstiel op de diverse

verdiepingen voort, maar in een nieuwe hedendaagse

en modulaire scenografie. www.

costermans-antiques.com S Kanal-Centre

Pompidou organiseert voor de tweede keer

de queer boekenbeurs Brussels Ass Book

Fair van 28 t/m 30-11. Alle info op www.

brusselsassbookfair.be S Toen architect

Alexandre Marcel na de Wereldtentoonstelling

van 1900 van Leopold II de opdracht

kreeg om het Chinese Paleis en de Japanse

Toren te bouwen in de tuin van het koninklijk

paleis in Laken, liet hij van het ontwerp eerst

een maquette maken door ambachtslieden

uit Shanghai. Het Chinese Paleis en de

->

Maison Costermans op de Zavel in Brussel. © Maison Costermans.

Japanse toren zijn sinds 2013 helaas gesloten

voor het publiek omwille van stabiliteitsproblemen,

maar de zeer gedetailleerde maquette

werd in 2024-2025 gerestaureerd en

is nu te bewonderen in het Museum Kunst &

Geschiedenis. www.chinahouse.be

8

UP TO DATE

Luisteren naar het Lilian-eum

->

Het ‘Schoon

Verdiep’ wint

Erfgoedprijs

->

Liliane Vertessen, Het Lilian-eum, 1981, installatie van een erotische kamer. © de kunstenaar.

Wanneer de Oostendse kunstenaar Maaike

Leyn het Lilian-eum erft van haar schoonvader,

wil ze het verhaal vertellen van dit

vergeten kunstwerk en van het leven van

de kunstenaar Liliane Vertessen (°1952)

in de kunstwereld van de jaren 80. Een

podcastreeks bleek hiervoor het perfecte

medium en ze interviewde dan ook meer

dan dertig mensen, waaronder de kunstenaar

zelf. Twee jaar geleden lanceerde Leyn

de eerste tien afleveringen en daar zijn

nu elf nieuwe bijgekomen waarin ze ook

tijdgenoten van Vertessen, verzamelaars

en kunsthistorici aan het woord laat. De

eigenzinnige Vertessen nam als een van de

eerste vrouwelijke kunstenaars haar eigen

lichaam als onderwerp, zonder zichzelf

feministe te noemen. De volledige reeks is

te beluisteren op Spotify.

Elk jaar worden vijf projecten

beloond met de Europese Erfgoedprijs.

Dit jaar is het Antwerpse

stadhuis een van de laureaten van

deze Grand Prix in de categorie

Conservering en adaptief hergebruik.

Het gebouw is een pareltje

van 16e-eeuwse renaissance-architectuur

en staat al sinds 1999 op

de Werelderfgoedlijst van Unesco.

Deze prijs is een erkenning van de

restauratie, waarbij respect voor de

historische authenticiteit gecombineerd

is met hedendaagse duurzaamheid

en toegankelijkheid.

De jury waardeerde deze aanpak

en het uitmuntende vakmanschap.

Het project werd gekozen

uit dertig andere in 24 Europese

landen. Een andere winnaar van

de Europese Erfgoedprijs is een

baanbrekend onderzoeks- en

voorlichtingsprogramma, ‘Secrets

of the ice’ in het Noorse Innlandet

County, waarbij meer dan 4500

artefacten, gevonden in gletsjers,

zijn gedocumenteerd en dat de

impact van klimaatverandering op

archeologie benadrukt.

Marthe Donas, vergeten

hoofdrolspeler in KMSKA

->

Marthe Donas, De tulpen, privécollectie New York,

USA. © Marthe Donas Foundation, Gent, 2025.

Ze schilderde onder het genderloze pseudoniem

Tour Donas en speelde samen

met haar partner en beeldhouwer Alexander

Archipenko (1887-1964) een belangrijke

rol in kunstkring La Section d’Or in

Parijs. Marthe Donas (1885-1967), geboren

in Antwerpen, oogstte na de Eerste Wereldoorlog

internationaal succes met haar

kleurrijke kubistische en abstracte schilderijen.

In 1917 leerde ze Archipenko kennen;

de twee vonden elkaar niet alleen in de

liefde maar ook in hun artistieke benadering

van volume en beweging, ruimte en

leegte. Samen tilden ze hun vernieuwen-

de kunst naar een hoger niveau door de

grenzen van vorm en kleur te verkennen,

een kruisbestuiving tussen kubisme en

abstractie. De expositie Donas, Archipenko

& La Section d’Or. Betoverend modernisme

in KMSKA presenteert onder meer

bruiklenen uit wereldmusea en werken

uit privéverzamelingen in combinatie met

topstukken van bevriende kunstenaars,

zoals Mondriaan, Modigliani, Goncharova

en Vassilieff, en toont de centrale rol van

dit kunstenaarskoppel in de internationale

avant-garde van de vorige eeuw.

www.kmska.be

9

UP TO DATE

Spilliaert gaat naar Chicago

Elk jaar trekt TEFAF een groot aantal museumdirecteuren,

conservatoren en mecenasgroepen aan om uitzonderlijke

kunstwerken aan te kopen. Ook tijdens de twee edities dit

jaar, in Maastricht en New York, werd een aantal topstukken

verworven. Het Rijksmuseum kocht Miss Clara van

Petrus Camper dat daar nu deel uitmaakt van de reeks tekeningen

rond de beroemde neushoorn Clara. Vanderven

Oriental Art, medeoprichter/dealer van TEFAF, verkocht

twee porseleinen bierpullen, waarvan één gemonteerd in

zilver aan het Guwei Museum in Hongkong. Zelfportret

van de kunstenaar in zijn atelier van Jan Miense Molenaer

(ca. 1610-1668), een beroemd schilderij uit de Gouden

Eeuw, werd verworven door National Gallery of Ireland. En

De graflegging van Christus van Maerten van Heemskerck

(1498-1574), het middelste paneel van een 16e-eeuws drieluik,

gaat naar Worcester Art Museum, waar het herenigd

wordt met de twee andere vleugels die het museum al

langere tijd in bruikleen had. De Belgische galeriehouder

David Levy verkocht Zelfportret met blauwe achtergrond

van Léon Spilliaert aan The Art Institute of Chicago. De

aankopen weerspiegelen de expertise en diversiteit van de

exposanten en zorgen ervoor dat de kunstwerken terechtkomen

in openbare collecties. Hiermee bevestigt TEFAF

haar rol als vertrouwd platform voor culturele uitwisseling

en institutionele verzamelingen.

->

Léon Spilliaert (1881-1946), Zelfportret met blauwe achtergrond,

1907. © The Art Institute of Chicago.

->

Luxembourg focust op Montréal

Van 21 t/m 23-11 staat Luxemburg in het

teken van moderne en hedendaagse

kunst. Deze elfde editie van Luxembourg

Art Week, die onder leiding van de nieuwe

directeur Mélanie de Jamblinne de Meux

blijft groeien, brengt 77 geselecteerde

internationale galeries samen, voornamelijk

uit Luxembourg, Frankrijk en Duitsland

maar ook 17 Belgische. Bij de nieuwkomers

zien we EDJI Gallery en Hangar uit Brussel

en Avee uit Kortrijk in de sectie Take Off,

gewijd aan beloftevolle kunstenaars en

jonge galeries. Om de twee jaar licht de

beurs de artistieke scene van een gaststad

uit en dit jaar ligt de focus op Montréal.

Naast de beurs worden ook Art Talks en

een ‘off-site’-programma met Art Walks

georganiseerd die de brug slaan tussen de

lokale artistieke scene en de beursbezoeker.

Op die manier wil de organisatie

toegankelijk zijn voor de nieuwe

generatie bezoekers en verzamelaars.

Het volledige programma vind je op

www.luxembourgartweek.lu S Bijna

op hetzelfde moment gaat de vijfde

editie van Biënnale De Mains De

Maîtres Luxembourg door. Dit evenement,

een initiatief van het Z.K.H.

Guillaume en Stéphanie van Luxembourg,

zet lokale ambachtelijke kunst

en vakmanschap in de kijker onder

de titel ‘Nature Singulière’. Eregast is

Tsjechië dat artisanale traditie combineert

met hedendaagse kunst. Van 20

t/m 23-11 in 19 Liberté en verspreid in

de stad. www.demainsdemaitres.lu

Robin Wen, Fleur, balpen op papier, 2025,

190 x 140 cm, te zien op Luxembourg Art Week.

© de kunstenaar. Met toestemming van Belgian

Gallery.

10

UP TO DATE

Mallorca, new place to be?

->

Terminal 1 van Zayed International Airport

in Abu Dhabi, nieuwe bestemming voor

NOMAD. © NOMAD.

->

Kumi Oguro, Candy, 2024. © de kunstenaar. Met toestemming van IBASHO Gallery.

Te zien op Paris Photo.

Een klassieker in november is Art Cologne,

beurs voor moderne en hedendaagse

kunst, die dit jaar plaatsvindt van 07 t/m

09-11 in de Koelnmesse in Keulen. Met

165 deelnemende galeries uit 25 landen,

van Sao Paulo tot Tokyo, wil de organisatie

de volledige reikwijdte van de huidige

kunstmarkt weerspiegelen in vier secties:

Galleries, Neumarkt, Collaborations en

Art+Object. Belgische deelnemers zijn

GNYP Gallery, KIN, Edouard Simoens en

Uitstalling Art Gallery. Maar de organisatie

breidt uit en heeft een nieuwe beurs aangekondigd:

Art Cologne Palma Mallorca

in het Palau de Congressos. De eerste

editie in het voorjaar van 2026, van 09 t/m

12-04, is een aanvulling op de herfsteditie

van Art Cologne en wordt georganiseerd in

samenwerking met gallery association Art

Palma Contemporani (APC). Mallorca kent

een levendige en groeiende kunstscene en

is steeds gemakkelijker bereikbaar vanuit

alle grote Europese steden. Met de komst

van Art Cologne Palma Mallorca versterkt

het eiland zijn positie als cultureel baken

in het Middellandse Zeegebied. www.

artcologne.com S In Grand Palais in Parijs

komt van 13 t/m 16-11 opnieuw de kunstfotografiewereld

samen voor Paris Photo.

Deze 28e editie met 224 exposanten,

waaronder 59 nieuwkomers, wil gedurfder,

diverser en internationaler zijn. Naast de

Main-section, met onder meer IN-DE-

PENDANCE, IBASHO, Gallery Fifty One en

Annie Gentils uit Antwerpen, krijgt ook de

sectie Voices een plaats onder de centrale

glazen koepel met een gecureerde

tentoonstelling, dit jaar rond de thema’s

landschap en de representatie van relaties

en verwantschap. De Emergence-sector

brengt twintig solotentoonstellingen van

beloftevolle nieuwe stemmen in de fotografie.

In de Digital sector worden nieuwe

digitale vormen geëxploreerd. Hiermee wil

Paris Photo opnieuw de ambitie als ruimte

voor reflectie en experiment bevestigen.

www.parisphoto.com S NOMAD, de rondreizende

beurs voor collectible design en

kunst met een terugkerende wintereditie

in St. Moritz in februari, heeft twee nieuwe

edities gelanceerd: een in Abu Dhabi in

november en een in The Hamptons in juni.

In Abu Dhabi palmt de beurs van 20 t/m

22-11 de leegstaande Terminal 1 van Zayed

International Airport in, een monument

van regionaal modernisme dat eind jaren

70 werd ontworpen door Paul Andreu,

ook het artstieke brein achter Charles de

Gaulle in Parijs. Het Amerikaanse debuut

vindt plaats in The Watermill Center, een

legendarische instelling van de visionaire

theaterregisseur en kunstenaar Robert

Wilson. Deze twee nieuwe bestemmingen

sluiten perfect aan bij de missie van NO-

MAD om design en kunst te presenteren

in buitengewone architecturale settings.

www.nomad-circle.com S Kort nadat Art

Basel de lancering van een eerste editie in

Qatar aangekondigd heeft voor februari

2026, laat de organisatie van Frieze weten

dat ook zij uitbreidt naar de Golfregio.

Frieze zal de bestaande beurs Abu Dhabi

Art overnemen en in november 2026 Frieze

Abu Dhabi organiseren in Manarat Al

Saadiyat. www.frieze.com

11

Kopstukken

Lut Maris

Lut Maris, oprichter en bezieler van

Kunstgalerij De Mijlpaal, is overleden.

Sinds 1993 organiseerde ze in

haar Brugstraat-galerie thematische

tentoonstellingen waarin hedendaagse

kunst, etnische kunst en

design samenkwamen. Ze werkte

samen met gerenommeerde kunstenaars

zoals Octave Landuyt,

Koen Vanmechelen, Nick Ervinck en

Kristof Vrancken, en presenteerde

jarenlang zomertentoonstellingen

in Knokke. Maris bleef bescheiden

en stelde de kunst altijd voorop, terwijl

ze bezoekers enthousiasmeerde

voor nieuwe kunstervaringen. Ook

buiten haar eigen galerie werd ze

regelmatig gevraagd als curator. Ze

overleed op 22 september.

© Rudi Smeets

Lionel Vinche

Lionel Vinche is op 12 september

op 88-jarige leeftijd overleden. De

Belgische kunstenaar, geboren in

1936 in Antoing, was schilder, tekenaar,

aquarellist en ontwerper van

muurschilderingen en theaterdecors.

Vinche, grotendeels autodidact,

ontwikkelde vanaf de jaren

60 een poëtisch en verhalend oeuvre,

bevolkt door menselijke figuren,

dieren en planten, en doordrongen

van humor en levenslust. Zijn ogenschijnlijk

naïeve stijl verbergt een

diepe reflectie over leven en dood.

Vinche exposeerde in talrijke Belgische

en internationale galeries

en ontving in 2005 de Jos Albertprijs

van de Koninklijke Academie

van België.

© R.V.

Christine Brachot

Op 7 oktober overleed galeriehouder

Christine Duchiron Brachot (1944-

2025). Samen met haar echtgenoot

Isy Brachot speelde zij een sleutelrol

in de Belgische en internationale

kunstwereld. Vanuit haar galeries

in Brussel en Parijs bood ze ruimte

aan vernieuwende kunstenaars,

onder wie Magritte, Panamarenko

en Roman Opalka. Met haar scherpe

blik, moedige keuzes en oprechte

betrokkenheid wist ze generaties

kunstenaars en verzamelaars te verbinden.

Christine Brachot laat een

indrukwekkend artistiek erfgoed en

een blijvende inspiratiebron na.

© R.V.

Léo Marin

De Franse kunstcriticus en onafhankelijk

curator Léo Marin is geselecteerd

als curator van de 9e editie van

het kunstenfestival Beaufort, aan de

Belgische kust. Marin werd gekozen

uit 48 kandidaten door een jury van

hedendaagse kunstmusea, toeristische

organisaties en Westtoer. Voor

Beaufort27, volgend jaar van 22-03

t/m 07-11, selecteert hij de kunstwerken

selecteren en bepaalt in

samenspraak met de kustgemeenten

de locaties. Marin benadrukt het

collectieve karakter van het festival:

“Het wordt een levend kruispunt van

verhalen, vormen en verlangens

voor de toekomst.”

© Hafid Lhachmi

12

Xavier Eeckhout

Vinciane de Traux

Veilinghuis Artcurial heeft Vinciane

de Traux benoemd tot adjunctdirecteur.

Sinds de oprichting in

2012 leidt ze het Belgische kantoor,

een rol die ze voortzet terwijl haar

verantwoordelijkheden zich uitbreiden

op Europees niveau. De Traux

wordt de belangrijkste contactpersoon

tussen de vestigingen in Brussel,

Monaco, Milaan en München en

het hoofdkantoor in Parijs. Haar

benoeming onderstreept de strategische

positie van België in de internationale

ontwikkeling van Artcurial

en versterkt de samenhang tussen

de belangrijkste Europese markten

van het veilinghuis.

© Ardenne Web

De Franse antiquair Xavier Eeckhout

is benoemd tot president van Fine

Arts Paris, dat de succesvolle editie

van 2025 (FAB Paris) net heeft afgerond.

Het kunsten antiekevenement

vestigt zich voortaan permanent in

het Grand Palais, waar het jaarlijks

in de tweede helft van september zal

plaatsvinden. Tegelijk laat de beurs

de naam FAB Paris achter zich en

keert terug naar de internationale

titel Fine Arts Paris. De volgende

editie vindt plaats van 19 tot 23

september 2026, met Le musée du

Grand Siècle als eregast.

© Say Who/ Jean Picon

Emmanuel Van de Putte

Quinten Vermeulen

De jaarlijkse wedstrijd ArtContest,

opgericht door Valérie Boucher,

ondersteunt sinds 2005 jonge kunstenaars

in België. De competitie

stimuleert reflectie over artistieke

praktijk en positie binnen de hedendaagse

samenleving, met aandacht

voor interculturele uitwisseling. Dit

jaar ging de eerste prijs naar Quinten

Vermeulen. Hij ontvangt onder

meer de Prijs van de Nationale Loterij

(€ 3.000), een residentie in La

Rochelle via de Prijs Intermondes/

ArtContest, en de Prijs Espace Rhizome,

goed voor een solotentoonstelling

in 2026.

© Quinten Vermeulen

Na jarenlang met succes leiding

te hebben gegeven aan de Belgische

vestiging van veilinghuis Sotheby’s,

is Emmanuel Van de Putte

sinds begin september toegetreden

tot het team van Native Auction

in Brussel. Van de Putte, een

gerenommeerd expert in kunst uit

de 19e en 20e eeuw, versterkt daar-

mee de groeiende reputatie van het

veilinghuis. Native, opgericht in 2011

door Sébastien Hauwaert en Nicolas

Paszukiewicz, breidt zich naast

niet-Europese kunst steeds verder

uit naar klassieke, moderne en

hedendaagse kunst.

© Native

13

14

Turner

& Constable

Duel in het hart van de romantiek

J.M.W. Turner, Fishermen at Sea, 1796, olieverf op doek, 91,44 × 122,24 cm. Londen, The Tate Britain. © Tate.

Dit is het eerste werk van William Turner, dat in het jaar van zijn creatie werd tentoongesteld in de Royal Academy in Londen.

15

Turner, die

zijn schilderij

overschaduwd zag

door het flamboyante

werk van zijn

rivaal, koos voor de

tegenaanval en verzon

een list.

J.M.W. Turner, Zelfportret, ca. 1799, olieverf op doek, 74,3 x 58,4 cm. Londen, The Tate Britain. © Tate.

De vriendschappelijke rivaliteit

tussen de schilders William Turner

en John Constable is een van de

belangrijkste hoofdstukken uit de

geschiedenis van de Britse kunst.

Twee mannen, twee wereldvisies,

twee artistieke temperamenten

die tegenover elkaar kwamen te

staan binnen de Engelse romantiek:

Turner, de alchemist van de hemel

en het licht, tegenover Constable,

de dichter van de aarde en de

wolken.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

Hun strijd, die zich afspeelde in de

eerste helft van de 19e eeuw, is er

een van diepe esthetische spanningen,

vaak ingegeven door de

context van de romantiek: een tijdperk

in beweging, verslingerd aan grootsheid

en emoties, waarin men het alledaagse

wilde sublimeren en de ziel van de natuur

tot uiting wilde brengen op het doek. In

deze context, waarin de concepten Lux

(Latijn voor ‘licht’) en Nox (Latijnse naam

voor Nyx, de Griekse godin van de nacht)

tegenover elkaar stonden, werd de Royal

Academy of Arts in Londen in het voorjaar

van 1832 het toneel van een gedenkwaardige

confrontatie.

Turner pakte er uit met Helvoetsluys; the

City of Utrecht, 64, Going to Sea, een bleek

en subtiel zeegezicht. Bij Constable was

dat The Opening of Waterloo Bridge, een

reusachtig doek met een mix van rode en

gouden tinten. Maar aan de twee kunstenaars

was dat jaar door de jury geen

gelijkwaardige opstelling toebedeeld in Somerset

House, waar sinds 1769 de jaarlijkse

tentoonstelling van de Royal Academy

of Painting and Sculpture werd gehouden.

Aan de muren streden de werken om de

voorrang, in de hoop opdrachtgevers te

verleiden in een wereld waar carrière synoniem

is met zichtbaarheid.

Turner, die zijn schilderij overschaduwd

zag door het flamboyante werk van zijn

rivaal, koos voor de tegenaanval. Op de

dag van de vernissage voegde hij met een

snelle beweging een rode vlek toe aan

de woelige baren, een eenvoudig navigatiesignaal,

als een boei, maar vooral een

kleurrijk element dat de aandacht trok

en meteen het werk van Constable deed

vergeten. De volgende dag had het publiek

dan ook alleen nog maar oog voor deze

opvallende toevoeging.

Het voorval staat symbool voor de vriendschappelijke

en subtiele rivaliteit tussen de

twee kunstenaars, die nooit zou ontaarden

in platte haat. In plaats van zich over te

geven aan vruchteloze vijandschap, bleven

Turner en Constable elkaar in het geheim

bewonderen: Constable stemde voor Turner

bij zijn verkiezing tot lid van de Royal

Academy en erkende de ‘geweldige groothartigheid’

van zijn collega.

16

TWEE UITERSTEN

Joseph Mallord William Turner (1775-

1851), de zoon van een barbier/pruikenmaker,

groeide op in de volkswijken van

Londen. Na een klassieke opleiding aan de

Royal Academy, waar hij gratis onderwijs

van hoge kwaliteit genoot, raakte hij al snel

bekoord door de zeenevel en de zeegezichten

die hij vanaf 1791 ontdekte in de

steden Bath en Malmesbury. Op die eerste

reizen buiten de Britse hoofdstad besefte

hij hoe belangrijk het was schetsen te

maken voordat hij aan de slag ging in zijn

atelier. Hij ontwikkelde de gewoonte

’s zomers buiten ideeën op te doen en die

in de winter in zijn atelier uit te werken.

Met zijn schilderijen, landschappen en

zeegezichten van Engeland en Schotland

verwierf de jonge, getalenteerde schilder

al snel een aanzienlijke reputatie, waardoor

hij kon rekenen op de sympathie en

steun van talrijke mecenassen. Door hun

aankopen prikkelden ze zijn stoutmoedigheid

en zijn honger naar ervaringen en

reizen. Vanaf 1802 reisde hij door Europa,

notitieboekje in de hand, en ontdekte

Frankrijk, België, Nederland, Zwitserland,

Duitsland en Italië. Zijn schetsen, voorzien

van letters voor elke kleur (‘R’ voor rood,

‘B’ voor blauw), werden in het atelier omgezet

in landschappen die doordrongen

waren van zijn atmosferische verbeelding.

Turner, die het werk van Willem van de

Velde de Jonge, Claude Lorrain en zelfs

Nicolas Poussin grondig bestudeerde, had

als ‘schilder van het vuur’, van de romantische,

soms rebelse Lux, de neiging details

weg te laten om de lichtgevende essentie

van de wereld te filteren. Dat soms voor

verwarring zorgde bij critici, die zich bij

het zien van zijn doeken afvroegen of de

maker ervan wel psychisch stabiel was.

Daarentegen was zijn één jaar jongere collega

John Constable (1776-1837), erfgenaam

van een rijke graanhandelaar, vader

van zeven kinderen, trouwe anglicaan en

In de romantiek transformeerden

twee titanen het landschap: de ene naar

licht en het buitengewone, de andere naar

thema en precisie.

John Constable, The White Horse, 1819, olieverf op doek, 131,4 × 188,3 cm. New York, The Frick Collection.

17

John Constable, Dedham Vale, 1828, olieverf op doek, 144,5 × 122 cm. Edinburgh, National Galleries of Scotland.

18

J.M.W. Turner, De ondergang van het Carthaagse Rijk, tentoongesteld in 1817, olieverf op doek, 170,2 x 238,8 cm. Londen, The Tate Britain.

Met dit werk geeft de kunstenaar eindelijk echt uitdrukking aan de zoektocht naar licht (‘lux’) waarmee hij beroemd zou worden.

Het romantische

ideaal wilde de

natuur verheffen tot

een tempel, waarin

de grootsheid van

het gevoel en de

kwetsbaarheid van

het menselijke lot

gestalte kregen.

een man van het platteland, van de ’nox’.

Deze ‘gentleman farmer’, geworteld in zijn

landerijen in Suffolk, was gehecht aan de

donkere en veranderlijke Engelse hemel.

Zijn eveneens aan de Royal Academy opgedane

schilderkunst was sterk geïnspireerd

door die van Gainsborough, maar

ook van Rubens, Ruysdael en zelfs Rembrandt.

Constables werk was gestoeld op

een bijna verering van de natuur: tijdens

lange sessies in de openlucht bestudeerde

hij elke wolk, elke rilling van het gebladerte.

De nauwkeurige aantekeningen die

hij ter plaatse maakte, gebruikte ook hij

voor het uitwerken van grote composities

in zijn atelier, waar de natuur met een

bijna wetenschappelijke precisie leek te

ademen. “Ik hou van hun geur”, zou Lucian

Freud later zeggen bij het zien van Constables

hooiwagens, met hun opvallende

présence, geschilderd op het moment dat

Turner steeds meer in de ban raakte van

landschappelijke abstractie, het schitteren

van het licht en al snel ook het sublieme

van de atmosfeer.

PITTORESK EN SUBLIEM

In het Engeland van het begin van de 19e

eeuw beleefde de landschapschilderkunst

een opzienbarende bloei. Het romantische

ideaal wilde de natuur verheffen tot

een tempel, waarin de grootsheid van

het gevoel en de kwetsbaarheid van het

menselijke lot gestalte kregen. Turner en

Constable belichaamden twee facetten

van deze beweging: de eerste focuste op

de heroïsche intensiteit van het sublieme,

het transcendente, terwijl de tweede zich

toelegde op het weergeven van de vredige

en veranderlijke nuances van de werkelijkheid,

in al haar pittoreske facetten.

Vanaf dan werd het schilderen een soort

inwijdingsreis. Als een ontdekkingsreiziger

schetste Turner vanaf een boot op

de Theems – een idee dat Monet later

in Giverny zou overnemen – maar hij

bracht vooral notitieboekjes mee van zijn

reizen, met daarin een mix aan visuele

herinneringen en dromen. Als visionaire

vakman bracht hij een stijlbreuk teweeg,

de geboorte van het moderne landschap,

19

John Constable, Hampstead Heath with a Rainbow, 1836, olieverf op doek, 50,8 x 76,2 cm. Londen, The Tate Britain. Een heel andere benadering van het onderzoek

naar licht dan die van Turner.

Ramsay Richard Reinagle, Portrait of John Constable,

ca. 1799, olieverf op doek, 76,2 x 63,8 cm.

Londen, The National Portrait Gallery.

Constable was

een man van het

platteland, van de

Nox, een ‘gentleman

farmer’, gehecht

aan de donkere en

veranderlijke Engelse

hemel.

doordrongen van de toekomstige revolutie

van het impressionisme tot aan de abstractie.

Turner zou zo Monet beïnvloeden en

tegelijkertijd de kritiek op het sublieme

inspireren.

Constable daarentegen, een eenling die

geduldig en methodisch observeerde,

probeerde elk onderdeel van het Engelse

landschap te begrijpen om het waarheidsgetrouw

weer te geven, en bleef zo de referentie

voor het landelijke realisme, geliefd

om zijn trouw aan het onderwerp en het

eenvoudige leven. Deze pseudo-rivaliteit

tussen Lux en Nox, tussen spiritueel licht

en alledaagse trivialiteit, blijft bepalend

voor de manier waarop de Britse kunst van

de 19e eeuw wordt herinnerd, zoals blijkt

uit de tentoonstelling die Tate Britain deze

winter houdt. Deze expositie laat zien hoezeer

de werken van beide meesters met

elkaar in dialoog staan, met elkaar botsen

en soms samensmelten in eenzelfde elan

van moderniteit. De toeschouwer kan hier

vrij kiezen tussen de sensuele, gloedvolle

intensiteit van Turner en de minutieuze

tederheid van Constable.

DE VEELVORMIGHEID VAN KUNST

Zelfs in de populaire cultuur wordt de

strijd tussen Turner en Constable nu

opnieuw gevoerd: rivaliserende musea,

media die dol zijn op ranglijsten, films en

biografieën, alles draagt bij tot het doen

herleven van de rivaliteit tussen deze

‘tweelingreuzen’. De tentoonstellingen

blijven het debat voeden: Tate Britain

kiest voor Turner, terwijl het Victoria and

Albert Museum liever Constable in de

kijker zet, in de zuiverste traditie van de

Britse weddenschappen en peilingen. Hun

rivaliteit had echter niet alleen te maken

20

De twee schilders,

die elkaars werk

voortdurend in het

oog hielden, hadden

twee benaderingen

van het sublieme en

het natuurlijke.

met schildertechniek, maar ook met een

universeel vraagstuk, met name dat van de

waarde in de kunstenaarsgemeenschap,

van erkenning, van de jury, van het publiek,

van de geschiedenis. Want uiteindelijk

hebben Turner en Constable, elk op hun

eigen manier, steeds betekenis willen geven

aan de natuur, aan emotie, aan licht.

Er is iets typisch Engels aan deze georganiseerde

confrontatie: twee visies op het

landschap, twee benaderingen van het

sublieme en het natuurlijke, die elkaar

voortdurend in het oog hielden en kritisch

bestudeerden. Het sfeervolle en koortsachtige

oeuvre van Turner raakt aan het

mystieke, aan de grenzen van het zichtbare.

Dat van Constable, bescheiden en

nauwgezet, blijft de matrix van het Europese

realisme. De grote les van dit duel is

dus niet zozeer die van een winnaar of een

verliezer, maar eerder die van de veelvormigheid,

de vruchtbaarheid van kunst in

tijden van crisis.

De romantiek, die eeuw van het sensationele

en sublieme, heeft zo twee titanen

het landschap zien transformeren: de ene

naar het licht en het buitengewone, de

andere naar het onderwerp en de precisie.

Turner laten we de gloeiende levenskracht

en Constable de bescheiden bries van de

Engelse heuvels. Hun tegengestelde werelden

blijven elkaar raken en herinneren ons

eraan dat schoonheid soms voortkomt uit

absoluut contrast en respect voor rivalen.

BEZOEKEN

Turner and Constable: Rivals and Originals

27-11 t/m 12-04

Tate Britain

Londen

www.tate.org.uk

J.M.W. Turner, De brand in het House of Lords en het House of Commons, 16 oktober 1834, 1835, olieverf op doek, 92 x 123,2 cm. Cleveland, The Cleveland Museum of Art.

21

KUNSTENAAR VAN DE MAAND

Dittmar Viane

In deze reeks zoomt COLLECT in op de plek van jonge kunstenaars in

de hedendaagse (kunst)wereld. Waarom maken hij of zij precies zo’n

werk, waar komt de inspiratie vandaan en hoe zien ze de eigen positie

in de kunstwereld? Deze maand: Dittmar Viane (°1998, Izegem).

TEKST: ELIEN HAENTJENS

FOTO: GUY KOKKEN

Anders dan in de meeste kunstenaarsateliers

valt er bij Dittmar

Viane geen spatje verf op de

grond te bespeuren. Dat hij

minutieus te werk gaat en een penseel met

slechts enkele fijne haartjes gebruikt, heeft

daar veel mee te maken. “Per jaar creëer ik

gemiddeld tien schilderijen. Afhankelijk van

de moeilijkheid van de compositie doe ik er

telkens ongeveer een maand over”, vertelt

Viane. “Ik ben enorm perfectionistisch. Als

ik bijvoorbeeld beslis om één specifiek element

te schilderen op een dag, kan ik het

niet loslaten tot het haarscherp en historisch

correct in beeld is gebracht. Voor ik iets

schilder, reflecteer ik uitgebreid, waardoor

ik zo goed als geen fouten maak. Doordat

ik elke laag telkens laat drogen voordat ik

aan een nieuwe begin, heb ik die tijd om

na te denken. De techniek van het glaceren

laat me toe om fascinerende kleurschakeringen

en extra diepte in mijn schilderijen

te brengen. Tegelijk zorgt dat ervoor dat de

textuur van het houten paneel volledig verdwijnt

onder de verf. Om tot mijn typische,

vergeelde kleurenpalet te komen – dat de

toepassing van een laag vernis oproept –

meng ik de verf zelf. Ik werk meestal met

een ietwat donkerder, ingetoomd kleurenpalet

dat eenheid brengt.”

Hoewel de werken er realistisch uitzien,

hebben ze een mysterieuze, surreële ondertoon.

Zo klopt het perspectief vaak niet

of worden er verschillende perspectieven

door elkaar gebruikt. Op Trinkets of Nature

(2025), dat refereert aan een verzameling

eenvoudige snuisterijen uit de natuur,

is het tafelblad quasi-verticaal in beeld

gebracht. “Ik hou van volkskunst zoals

handgeschilderde, houten sculptuurtjes

van vogels of andere dagelijkse objecten

die je doorgaans terugvindt op een stilleven,

maar ook van zogenaamd naïeve

kunstenaars zoals Henri Rousseau, Camille

Bombois of Adolf Dietrich”, vertelt Viane.

“Ik deel hun liefde voor detail en hou van

de manier waarop de voor- en achtergrond

in hun werk versmelten. Hun werken bezitten

een bijzondere tactiliteit en komen

bevreemdend over. Al refereren mijn

gekunstelde boompjes evengoed naar

games, en inspireert de eenvoud van het

boerenleven me bij de Latemse school.”

GESCHIEDENISFASCINATIE

De meest vanzelfsprekende link is die met

de Vlaamse primitieven, zowel technisch als

esthetisch. Viane: “Ik hou van de kleuren,

de dwaze blikken van de personages en

het gebrek aan emotie. Het lijkt wel alsof

22

KUNSTENAAR VAN DE MAAND

de personages geen pijn kunnen hebben.

Een van mijn favorieten is Dirk Bouts,

die ook wel de schilder van de stilte wordt

genoemd. Diezelfde verstilling en eenvoud

zoek ik op in mijn werk. Hoewel het

er esthetisch en beeldmatig naar verwijst,

leg ik compositorisch en inhoudelijk ook

hedendaagse accenten. Humor speelt

daarin een belangrijke rol. Vaak neem ik

een loopje met een woord of uitdrukking,

en dat vormt de basis voor een beeld. Zo

lijkt het op Before the Annunciation (2025)

bijvoorbeeld alsof de engel Gabriël pas een

lelie heeft geplukt voor Maria. Of heeft de

postduif op The Messenger (2025) letterlijk

een enveloppe tussen haar klauwen.”

De kunstenaar is verzot op geschiedenis en

verdiept zich in het gebruik van natuurlijke

materialen in het meubilair uit die tijd, de

klederdracht of de praktijk van de magiërs

en hun wichelroede. “Ik hou van films over

die periode en van getekende encyclopedieën

van vogels of rotsen. Dat ik illustratie

aan het Gentse KASK heb gestudeerd,

heeft daar wellicht iets mee te maken”,

zegt Viane. “Geïnspireerd door een vriend

begon ik gedurende de opleiding te

experimenteren met acrylverf. De vlakheid

en het gebrek aan detaillering bevielen me

minder, maar het schilderen zelf opende

een hele nieuwe wereld. De mooiere

kleuren, de gelaagdheid en de tragere

droogtijd deden me al snel voor olieverf

kiezen tijdens mijn masterjaar. Aangezien

de Vlaamse primitieven de eersten waren

om ermee te werken, heb ik me verdiept in

hun werk. De rest is geschiedenis.”

Dittmar Viane, Blue-Butterfly Day, 2025, olieverf op

paneel, 24 x 18 cm. © de kunstenaar. Met toestemming

van Gallery Sofie Van de Velde.

Dittmar Viane, The Hunting Hound Triptych, 2024, olieverf op paneel, 60,2 x 80,5 cm. © de kunstenaar.

Met toestemming van Gallery Sofie Van de Velde.

SATIRISCHE ONDERTOON

Vanuit zijn tijdelijke thuisbasis in Valencia

bereidt Dittmar Viane de komende

maanden zijn eerste soloshow bij Gallery

Sofie Van de Velde in maart 2026 voor. Een

echt thema is er niet. “Ik heb tien ideeën in

mijn hoofd die ik wil uitwerken. Er is geen

overkoepelend verhaal”, verklaart Viane.

“Elk schilderij is een nieuw begin. Als ik

gefascineerd raak door een beeld, maak ik

daar meestal eerst een snelle schets van op

mijn telefoon. Het conceptuele idee verandert

dan niet veel meer, maar de concrete

uitvoering en kleuren krijgen pas tijdens

het proces echt vorm. Het formaat bepaalt

telkens de kadrering van het beeld.”

Als hij dan toch een overkoepelende thematiek

moet benoemen, dan is het de natuur

en onze relatie ermee. Viane: “Op mijn

werken zul je altijd dieren terugvinden. Ik

ben gefascineerd door de patronen, kleuren

en details op de vleugels van bijvoorbeeld

vlinders of vogels. Dat er ontzettend

veel verschillende soorten zijn, maakt dit

thema tot een oneindige inspiratiebron. Als

hobbyfotograaf probeer ik zelf zoveel mogelijk

soorten in beeld te brengen, zowel in

de jungle van Peru als tijdens wandelingen

in Oostenrijk. Hoewel ik het heel subtiel

hou, krijgen de op het eerste gezicht vredige

taferelen soms een kritische, satirische

ondertoon, die bijvoorbeeld doet reflecteren

over de klimaatverandering.”

Zijn langzame proces daagt de conventies

binnen de kunstmarkt uit. “Sneller schilderen

is uiteraard geen optie. Tussen elke

‘Een van mijn

favorieten is Dirk

Bouts, ook wel de

schilder van de stilte

genoemd’

laag moet het werk drogen. Ik laat me niet

opjagen door de idee dat er bijvoorbeeld

een wachtlijst is. Dat soort zaken laat ik

vooral over aan de galerie”, zegt de kunstenaar.

“De kwaliteit van elk werk komt op

de eerste plaats. Ik daag mezelf graag extra

uit en wil nooit twee keer hetzelfde maken.

Tegelijk maakt deze werkwijze het niet vanzelfsprekend

om een correcte prijs op een

werk te kleven. Met sommige verzamelaars

heb ik een goed contact. Ik vind het altijd

fijn om te zien op welke plek mijn werk

hangt, dat mijn werk gezien wordt door de

buitenwereld en dat ik er diverse inzichten

over te horen krijg.” Met een verontschuldigend

lachje: “Hoewel mijn vriendin en

mijn ouders ook graag een werkje zouden

hebben, kan ik daar momenteel geen tijd

voor maken.”

SURFEN

dittmarviane.com

23

Design voor

een hybride realiteit

In het kader van Europalia

Spanje presenteert het Centre

d’innovation et de design

(CID) in Le Grand-Hornu een

tentoonstelling over een van de

belangrijkste ontwerpers van het

moment: Patricia Urquiola. Metamorphosa

neemt de bezoeker

mee in haar creatieve universum,

dat continu in transformatie is.


Patricia Urquiola, Shimmer-tafel, 2015, glas. © de ontwerper. Met toestemming van Glas Italia.

Weinig ontwerpers drukten de

laatste jaren meer hun stempel

op de internationale designwereld

dan de Spaanse, in

Italië residerende Patricia Urquiola (°1961).

Na haar studies in Madrid en Milaan werd

ze assistent-professor bij Achille Castiglioni

en Eugenio Bettinelli. Later hielp ze Vico

Magistretti bij de productie van de meubels

van het Italiaanse De Padova en leidde ze

de Lissoni Associati designstudio. Na die

leerschool bij de grote Italiaanse meesters

richtte ze in 2001 haar eigen studio op.

Sindsdien werkt Urquiola voor vele topmerken,

van Moroso, Kettal, cc-tapis en Louis

Vuitton tot Baccarat, Four Seasons en Mandarin

Oriental. Sinds 2015 is ze ook artistiek

directeur bij Cassina. Die overvloed aan

design- en architectuurprojecten maakte het

vinden van de juiste invalshoek uitdagend.

“Toen ik meer dan tien jaar geleden een presentatie

van haar bijwoonde in het Brusselse

Flagey, viel me op hoe ze constant verbanden

legde en al pratend op nieuwe ideeën kwam”,

vertelt directeur en curator Marie Pok van

CID in Grand-Hornu. “Vanaf het podium

vroeg ze aan haar echtgenoot om die zorgvuldig

te noteren. Dat haar geest voortdu-

24

Patricia Urquiola, Mushmonster, 2025, polimex. © de ontwerper. Met toestemming van Moroso. Foto: Studio Eye.

De metamorfose in

haar geest leidt ertoe

dat Urquiola oude

projecten en ideeën

van onder het stof

haalt en nieuw leven

inblaast.

latie verhaalt hoe we alternatieve manieren

van samenleven kunnen opzetten,

geïnspireerd door de microbiële ‘steden’ die

op petrischaaltjes worden voorgesteld. De

crossdisciplinaire installatie stelt niet alleen

regeneratie en interdependentie centraal,

maar presenteert ook een nieuw hybride

model voor het leven op de planeet waarbij

de mens niet langer centraal staat.

TUSSEN AMBACHT EN INDUSTRIE

Een andere constante in haar werk is

de wisselwerking tussen ambacht en

industrie. Die thematiek vormde de rode

rend in beweging is en ze flexibel schakelt

tussen reflecties is een troef in de wereld van

vandaag. Wellicht is die attitude een van de

redenen waarom haar ontwerpen zo goed

aansluiten bij de transformerende realiteit.”

Zo onderzoekt Urquiola ontwerpmogelijkheden

voor nieuwe gerecycleerde materialen,

en hoe die een plek kunnen vinden

in de industrie. Voor het Deense Mater

onderzocht ze met de ‘Alder’-collectie (2024)

de mogelijkheden van reststromen, zoals

koffie of houtschilfers. Voor het Italiaanse

Cimento® ontwikkelde ze samen met haar

Milanese studio, die over de departementen

heen een kleine honderd medewerkers telt,

een composietmateriaal op basis van industriële

reststromen.

Dat nieuwe soort cement vormt de grondstof

voor de bakstenen die ze, onder meer

met algen uit de Venetiaanse lagune en

gerecycleerd glas, ontwikkelde voor de

installatie The Other Side of the Hill (2025)

in de Arsenale op de Architectuurbiënale

van Venetië. Die installatie verkent de toekomst

van het leven in onze steden, zowel

vanuit het perspectief van een explosieve

bevolkingstoename als een terugval van de

wereldpopulatie. De speculatieve instaldraad

in een overzichtstentoonstelling in

het Philadelphia Museum of Art. Zo liet

ze zich voor de bij Cassina uitgebrachte

Sestiere-vazen (2022) inspireren door de

glasblaaskunst van Murano. Terwijl de

vaas zelf met de mond geblazen is, worden

de zogenaamde morisa’s, met hun typische

strepenpatroon, met de hand aangebracht,

waardoor elke vaas van deze open editie

toch uniek is. Met het ontwerp brengt de

ontwerper een ode aan de eeuwenoude

Venetiaanse glaskunst.

Pok: “Ook voor het Hybrida-project (2022)

ging ze aan de slag met de sterk ambachtelijke

kennis van de porseleinmanufactuur

Real Fabbrica di Capodimonte. Via

een creatief onderzoek naar de innovatieve

mogelijkheden met het porseleinslip

creëerde ze een reeks verrassende

objecten uit keramiek, onder meer door er

een spons of bloemen in onder te dompelen.

Die unieke stukken zijn via Christie’s

geveild ten voordele van het educatieve

centrum van de manufactuur.”

De metamorfose in haar geest leidt er

ook toe dat ze oude projecten en ideeën

van onder het stof haalt en nieuw leven

inblaast. “Een interessant voorbeeld is de

25

Gruuvelot-zetel (2025) voor Moroso”, vertelt

Pok. “Die bouwt verder op het Gruuvesofasysteem,

dat op zijn beurt een evolutie

was van de Lowseat-stoelen uit 2000.

Van een meer statische vorm is de zetel

getransformeerd tot een levendige entiteit

die zich net als een organisme verspreidt

over de ruimte. Meer dan een meubel is

het een landschap geworden, met ongedefinieerde

volumes en uitbreidingen die

constant in transformatie lijken. Het is een

uitnodiging tot interactie die de dialoog

tussen het lichaam en het object herdefinieert.

Voor de bekleding ontwikkelde ze

in nauwe samenwerking met Kvadrat een

stof die tot 90% minder water verbruikt en

tot 80% minder broeikasgassen uitstoot.”

Patricia Urquiola, Octopada, 2023, gerecycleerd polyester. © de ontwerper.

Met toestemming van Kvadrat. Foto: Casper Sejersen.

‘Meer dan een meubel is de Gruuvelotzetel

een landschap geworden, met

ongedefinieerde volumes en uitbreidingen

die constant in transformatie lijken’

MARIE POK (CID)

TRANSFORMATIE

De diepgaande liefde voor een voortdurende

metamorfose is niet alleen verbonden

met haar persoonlijkheid, maar is uitgegroeid

tot een levensvisie. Daarvoor laat ze

zich inspireren door filosofen zoals Bruno

Latour, die boeken publiceerde over de

verbanden tussen de mens en niet-mens of

het natuurlijke en artificiële. Pok: “Patricia

Urquiola streeft naar een verzoening

van tegenstellingen, legt verbanden bloot

tussen uiteenlopende werkelijkheden en

verbindt haar ideeën in niet-hiërarchische

Patricia Urquiola, Gruuvelot, 2025, multiplex panelen, polyurethaanmousse en Kvadrat-stoffen. © de ontwerper. Met toestemming van Moroso. Foto: Studio Eye.

26

‘Via een projectie

met referenties en

tekeningen dompelen

we de bezoeker onder

in het eigengereide

universum van

Patricia Urquiola’

MARIE POK (CID)

netwerken met elkaar. Met die metaforische

visie op onze relatie met de natuur

en elkaar vindt ze aansluiting bij filosofen,

onder wie Gilles Deleuze en Félix Guattari,

maar ook bij kunstenaars als Sam Balfus.

Zijn video van vreemde creaturen, die

hij maakte in het kader van de installatie

Nature Manifesto van de IJslandse muzikant

en kunstenaar Björk, noemde ze als

referentie voor haar eigen creaties, waarin

fantastische wezens opduiken. Via een

projectie met referenties en tekeningen

dompelen we de bezoeker onder in haar

eigengereide universum. De catalogus –

pas de tweede in haar carrière – brengt

een bredere duiding bij haar oeuvre.”

Een voorbeeld van een creatie die aansluit

bij die fantastische wereld, is de

Among-us-installatie (2025) die ze voor

de textielbeurs Heimtextil ontwierp. “Met

die installatie wilde ze nieuwe, hybride

vormen van samenleven vieren”, vertelt

Pok. “Ze is de vertaling van een holistische

kijk op onze woonomgeving en de rol die

textiel – zowel als bekleding van sofa’s als

in de vorm van unieke creaties – daarin

kan spelen. In nauwe samenwerking met

het Italiaanse cc-tapis creëerde ze een

reeks tapijten met monsterlijke creaturen

– symbool staat voor de broodnodige,

soms angstaanjagende veranderingen,

terwijl ze voor Moroso met het zitobject

Mushmonster (2025) een hybride champignonachtig

wezen bedacht. Ook de serie

‘Cryptid’ (2025) is geïnspireerd door een

hybride landschap dat bevolkt wordt door

opmerkelijke wezens.”

HYBRIDE VERSMELTING

Dat ze zich continu weet aan te passen aan

de veranderende realiteit, maakt Patricia

Urquiola tot een van de krachtigste ontwerpers

van haar generatie. Zelf zegt ze daar

onder meer over dat ze geïnteresseerd is in

Patricia Urquiola, Pipeline, 2022, wol, handgeknoopt prototype. © de ontwerper. Met toestemming van

cc-tapis. Foto: Alejandro Ramirez Orozco.

de nieuwe poëzie die resulteert uit innovatieve

technologieën, en dat de designwereld

meer en meer evolueert richting een hybride

versmelting tussen ambacht en digitalisering.

Gedreven door deze metamorfose

herdenkt ze materie, hiërarchie, verhalen en

schoonheid. “In de Pipeline-tapijten (2022)

vermengt ze het artificiële en menselijke.

Digitale tekentechnieken gaan er hand in

hand met ambachtelijke technieken als

tuften, zij het uitgevoerd door een robot”,

aldus de CID-directeur.

Niet alleen de digitalisering, maar ook het

werken met nieuwe materialen leidt tot een

hernieuwde esthetiek. Pok: “Zo tonen we

zowel haar intussen bekende Shimmer-tafel

(2015), die door het continu veranderende

kleurenpalet een magische, etherische

uitstraling krijgt, als haar project Babar

(2024). Het 100% gerecycleerde materiaal,

dat glasgruis combineert met deels plantaardige

polymeren, bepaalt de organische

vormentaal: dikke, olifantachtige poten, een

onregelmatig oppervlak en een kleurenpalet

dat er bij elke productie anders uitziet.

Elk stuk wordt op bestelling en met de hand

gemaakt. Dat betekent dat consumenten

hun mindset moeten veranderen, bekende

normen moeten leren loslaten en perfectie,

voorspelbaarheid en onmiddellijkheid tot

het verleden behoren. Dat Urquiola deze

ideeën in de industrie integreert, en zich

nooit tevreden stelt met verworven zekerheden,

maakt haar uniek.”

BEZOEKEN

Patricia Urquiola. Meta-morphosa

14-12 t/m 26-04

Le Grand-Hornu

www.cid-grand-hornu.be

27

ZOOM

Vier seconden

eeuwigheid

Robert Doisneau hoeven we niet meer voor te stellen. Iedereen kent

zijn beroemdste foto’s, zoals Le baiser de l’Hôtel de Ville en Les pains de

Picasso. Van april tot oktober werden bijna vierhonderd van zijn foto’s

tentoongesteld in het Musée Maillol, in Parijs, op de tentoonstelling

Robert Doisneau. Instants donnés. De tentoonstelling is nu te zien in La

Boverie, in Luik, uitgebreid met een Belgisch hoofdstuk.

TEKST: JEAN-MARC BODSON

Le baiser de l’Hôtel de Ville, 1950, Parijs. © Atelier Robert Doisneau.

28

ZOOM

Een van de allerbeste monografieën

van Robert Doisneau (1912-1994),

de eerste trouwens, dateert uit

1979. In zijn voorwoord legde de

fotograaf zijn keuze voor de titel Trois secondes

d’éternité uit: “Er zijn dagen waarop

je het simpele feit dat je kunt zien als een

waar geluk ervaart; je voelt je licht, licht (...)

Je voelt je zo rijk dat je die intense vreugde

met anderen wilt delen. (...) De herinnering

aan die momenten is het kostbaarste dat

ik heb. Misschien omdat ze zo zeldzaam

zijn. Een honderdste van een seconde hier,

een honderdste van een seconde daar, alles

bij elkaar opgeteld is dat nooit meer

dan één, twee, drie seconden die aan de

eeuwigheid zijn ontfutseld.”

Als we goed tellen, zou de tentoonstelling

van zo’n vierhonderd foto’s, vanaf 31 oktober

te zien in La Boverie, ons vier seconden

eeuwigheid moeten bieden. Maar in feite

gaat deze poëtische berekening hier niet

op, want de organisatoren hebben gekozen

voor een ‘totale tentoonstelling’, die de bezoeker

uitnodigt een kijkje te nemen achter

de schermen van het creatieve proces. En

dus krijgen we, vertrekkende van de ongeveer

450.000 foto’s van Atelier Doisneau,

een beetje zoals de monografie die in 2014

bij Taschen verscheen, een tentoonstelling

‘over’ de fotograaf uit Montrouge, eerder

dan een selectie uit zijn oeuvre, getuigend

van een zowel guitige als sympathieke blik,

zoals die van Trois secondes d’éternité.

Ondanks de oprechte bescheidenheid van

deze man is het een zeer grote tentoonstelling,

met interactieve en audiovisuele

elementen, zoals graag gebruikt door het

bureau Tempora, dat ook al de recente tentoonstellingen

over Elliott Erwitt en Steve

McCurry op touw zette. Dit alles met een

indeling in hoofdstukken waarin we zowel

een manier van fotograferen ontdekken,

zoals in de reeksen ‘Banlieues’, ‘Bistrots’,

‘Enfance’ en ‘Rencontres’, als een overzicht

van wat de kunstenaar, die graveerkunst

studeerde aan de Ecole Estienne, deed om

zijn brood te verdienen: ‘Tirages’, ‘Collages

et bricolages’, ‘Agence’, ‘Publications et publicités’,

‘Les années Vogue’.

POËTISCH REALISME

Tot deze bezoldigde producties behoren ook

die welke Robert Doisneau maakte tijdens

de vijf jaar waarin hij vlak voor de oorlog als

fotograaf bij Renault werkte, totdat hij werd

ontslagen wegens herhaaldelijk te laat komen.

Er zijn foto’s genomen in België, waarvan

hier een unieke selectie te zien is, en er is

Le cadran scolaire, Paris, 1956, Parijs. © Atelier Robert Doisneau.

‘Er zijn dagen waarop

je het simpele feit dat

je kunt zien als een

waar geluk ervaart’

ROBERT DOISNEAU

natuurlijk ook de reportage over de geliefden

van Parijs, in opdracht van het tijdschrift Life

in 1950, zoals de beroemde foto Le baiser

de l’Hôtel de Ville, die een juridisch staartje

kreeg. Dertig jaar na het maken ervan kwam

een koppel namelijk de portretrechten opeisen.

Omdat deze foto aan de man werd

gebracht op posters, ansichtkaarten, lakens

en kussenslopen, dachten ze een goudmijn

te hebben gevonden. Het liep met een sisser

af, omdat Doisneau kon bewijzen dat zij niet

de hoofdrolspelers waren op deze foto, waarvoor

hij twee acteurs had betaald.

Al dit werk uit de ‘noeste jaren’, zoals Jean-

Claude Gautrand het omschreef, overschaduwt

natuurlijk niet de beelden van de

waarnemer, of beter gezegd, de etnograaf

van het volkse Parijs. Die van de eerste boeken,

in samenwerking met gerenommeerde

auteurs. Bijvoorbeeld La Banlieue de Paris

(1949) met Blaise Cendrars, Les Parisiens

tels qu’ils sont met Robert Giraud (1954) en

Pour que Paris soit (1956) met Elsa Triolet.

Die boeken staan vol met prachtige foto’s, of

beter gezegd onvergetelijke fracties van seconden,

zoals Les deux frères (1936), Mademoiselle

Anita (1951), Stricte intimité (1945)

en talloze andere. De beelden illustreren wat

het ‘poëtische realisme’ was, de stroming in

de humanistische fotografie waarvan Doisneau

samen met Willy Ronis, Izis, Brassaï en

Edouard Boubat een voortrekker was.

BEZOEKEN

Robert Doisneau. Instants Donnés

31-10 t/m 19-04

La Boverie

Luik

www.expo-doisneau.com/liege

29

Beroemder

dan Warhol

Louise Nevelson is een

superster van de Amerikaanse

beeldhouwkunst. Vanaf eind

jaren vijftig liet ze de macho

kunstwereld een poepje ruiken

met majestueuze monochroom

zwart geschilderde assemblages

van afgedankt hout. Destijds was

ze even en zelfs meer beroemd

dan Warhol, wordt gezegd.

Ze is nooit vergeten, dat niet.

Die Poesie des Suchens in het

Museum Wiesbaden focust op

haar assemblages en collages. En

in januari opent het retrospectief

Mrs. N’s Palace in het Centre

Pompidou in Metz.

TEKST: CHRISTINE VUEGEN

Louise Nevelson, Night Sun I, 1959. Privéverzameling. Met toestemming van Gió Marconi, Milaan.

© VG Bild-Kunst, Bonn, 2024. Foto: Fabio Mantegna.

“Ik maak collages. Ik sluit me aan

bij de verbrijzelde wereld om een

nieuwe harmonie te creëren.” Het

is een bekende quote van Louise

Nevelson (1899-1988), die evengoed op de

collagetechniek van haar assemblages sloeg.

Want haar tweedimensionale collages hield

ze tijdens haar leven zo goed als geheim.

Ze werd geboren in de buurt van de Oekraïense

stad Kiev, toen grondgebied van het

Russische Rijk. Haar ouders emigreerden

naar de VS, naar Maine. Daar woonde ze

van jongs af tot ze in 1920 met haar kersverse

echtgenoot Charles Nevelson verhuisde

naar New York, waar ze zang, theater, schilderkunst

en beeldhouwkunst studeerde.

De naam Nevelson hield ze, zonder de

30

Kunstwerk verklaart kunstenaar

man. Na de scheiding in 1931 bleef ze haar

hele leven een vrijgevochten single. Sociale

normen en verwachtingen van vrouwen in

haar tijd lapte ze aan haar laars. Portretfoto’s

van haar zijn bijna even beroemd als

haar sculpturen. Ze poseerde zelfbewust

voor de buitenwereld, quasi als een keizerin

in excentrieke outfits en donker opgemaakte

ogen. ‘Architect of shadows’, zo

noemde ze zichzelf. In haar kunst speelde

ze met ruimte, licht en duisternis.

VERLIEFD OP ZWART

Night Sun I (1959) is een van de nachtzwarte

assemblages in het Museum Wiesbaden.

Nevelson puzzelde met afgedankte objecten

en materialen. Ze ging aan de slag met

plankjes, kratten, stoelpoten, betonijzer

en noem maar op, vaak restanten van gesloopte

gebouwen in New York. Ze ordende

de elementen in een soort open boxen,

waarmee ze een compositie vormde. Daarna

schilderde ze alles zwart, zodat het een

uniform geheel werd. Zo krijgt het werk iets

minimalistisch, iets van colorfield painting.

En zo zijn alle objecten en materialen gelijkwaardig.

Ze komen recht uit het dagelijks

leven, maar zijn niet altijd thuis te brengen.

Er ontstaat een abstractie, die tegelijk heel

tastbaar, enigmatisch en quasi-mystiek is.

Zwart stond in de ogen van Nevelson voor

totaliteit: “Toen ik verliefd werd op zwart,

zaten er alle kleuren in. Het was geen negatie

van kleur. Het was een aanvaarding.”

Het gebruik van zwart versterkt de mysterieuze

uitstraling nog.

Later beschilderde ze haar monumentale

assemblages ook monochroom wit of

monochroom goud, wat ze haar ‘barokke

fase’ noemde. Ze was al vroeg beïnvloed

door het kubisme van Picasso en het Russisch

constructivisme van Tatlin. Night Sun

I bouwde ze, een beetje zoals Mondriaan,

op met horizontalen en vertikalen. Het is

een vroege ‘wall sculpture’, het soort werk

waarmee ze wereldberoemd werd. In 2022

was deze wandsculptuur opgenomen in

de solotentoonstelling tijdens de Biënnale

van Venetië. Ander werk was toen te zien

in de hoofdtentoonstelling. Ruim een halve

eeuw eerder, in 1964, was ze geselecteerd

voor het Amerikaans Paviljoen in Venetië.

GEOMETRIE EN MAGIE

Mrs. N’s Palace in het Centre Pompidou in

Metz is een overzicht vanaf de eerste schilderijen

en terracottasculpturen. De titel is

geleend van een monumentaal werk in de

collectie van het Metropolitan Museum

in New York. Het was in 1977, na dertien

jaar, voltooid. Architectuur, sculptuur en

schilderkunst komen samen in een zwart

geschilderd optrekje. Het heeft iets van een

schuur, een monument of een grafkamer.

De muren en het plafond zijn geassembleerd

met een amalgaam van gevonden

objecten en materialen. De vloer is een

spiegel. Dit is het paleis van Mrs. Nevelson.

Zo construeerde ze haar eigen wereld.

De invloed van Louise Nevelson is gigantisch,

van vroeger tot vandaag. Zonder

zichzelf te zien als een feministe heeft ze

ook feministische kunstbewegingen beïnvloed.

Gespierde kunst, op een formaat

waarmee ze niet onderdeed voor mannelijke

tijdgenoten als Jackson Pollock en

Richard Serra. Daarmee werd ze op latere

leeftijd bekend.

Ze exposeerde solo sinds 1941, maar die

werken sloegen niet aan. Begin jaren 50

reisde ze naar Mexico en Guatemala om

precolumbiaanse kunst te zien. Daarna

begon ze geometrie te combineren met

magie. Het mondde in 1958 uit in de eerste

grote zwarte wandassemblage Sky Cathedral

(collectie MoMA, New York). Ze sprak

van ‘environments’ en concipieerde ook

haar tentoonstellingen als een totaalomgeving.

Een ander vroeg environment, Sky

Cathedral III (1959), werd in 1967 aangekocht

door het Kröller-Müller Museum

in Otterlo, het Nederlandse museum dat

in 1969 voor de dag kwam met het eerste

Europese retrospectief.

IMPACT

Hout was haar lievelingsmateriaal. Ze

groeide ermee op, want haar vader was

houthandelaar. Toen ze het na haar scheiding

allesbehalve breed had, sprokkelde ze

met haar zoontje Mike hout voor de haard

in de straten van New York. Overigens

maakte ze sculpturen in plexiglas en vanaf

1977 in metaal. Een installatie van zeven

sculpturen staat sinds 1978 op Louise Nevelson

Plaza, de plek in New York die toen

haar naam kreeg. Arne Glimcher, de oprichter

van Pace Gallery, zei in 2022 in een

interview dat ze tijdens haar leven even

beroemd, of zelfs meer beroemd was dan

Andy Warhol. Pace Gallery vertegenwoordigt

haar werk sinds 1961. Na haar dood

werd het stil op de kunstmarkt omdat

haar zoon Mike de verkoop op de primaire

markt stopzette.

De interesse blijft stijgen sinds de vrijgave

van die werken en de oprichting van de

Louise Nevelson Foundation in 2005. In

de stand van Pace op Art Basel Paris werd

vorig jaar een zwarte wandsculptuur verkocht

voor 750.000 USD. Het veilingrecord

is 1,35 miljoen dollar voor de witte schilderijachtige

assemblage Floating Cloud VII

(1977), in 2021 verkocht bij Christie’s in

New York. Stevige bedragen, maar ze kunnen

niet tippen aan de recordprijzen voor

werk van beroemde mannelijke tijdgenoten.

Nog niet, en qua impact en invloed is

Nevelson niet te onderschatten.

‘Ik maak collages.

Ik sluit me aan bij

de verbrijzelde

wereld om een

nieuwe harmonie

te creëren’

LOUISE NEVELSON

BEZOEKEN

Louise Nevelson, Die Poesie des Suchens

31-10 t/m 15-03

Museum Wiesbaden

Wiesbaden

www.museum-wiesbaden.de

Louise Nevelson, Mrs. N’s Palace

24-01 t/m 31-08

Centre Pompidou-Metz

Metz

www.centrepompidou-metz.fr

31

Mahmoud Bodo Rasch

Architect van

twee werelden

Van Bauhaus naar Mekka is de intrigerende titel van een tentoonstelling

die in Design Museum Den Bosch aan de hand van architect Mahmoud

Bodo Rasch de verbinding verkent tussen traditie en moderniteit, Oost

en West, natuur en architectuur. “In het levenswerk van Rasch worden

meerdere werelden verenigd”, zegt Yassine Salihine, hoofdconservator

van het museum en samensteller van de expositie.

TEKST: BEN HERREMANS

Mahmoud Bodo Rasch jr., De omgekeerde parasols op het plein in Medina. Foto: R.V.

32

Dat Bodo Rasch junior (°1943) architect

zou worden, stond in zijn

genen geschreven. Zijn vader,

Bodo Rasch senior (1903-1995),

en oom Heinz Rasch (1902-1996) waren

architecten/designers. “Ze waren verbonden

aan de Deutscher Werkbund en hadden

later ook contacten met Bauhaus”, duidt

Yassine Salihine, samensteller van de tentoonstelling

Van Bauhaus naar Mekka in

Design Museum Den Bosch. “Zijn moeder,

Lilo Rasch-Naegele, was een gevierd schilder

en illustrator. Rasch junior groeide op

in een artistiek gezin van communistische

kunstenaars. Hij studeerde architectuur in

Stuttgart, maar het beviel hem niet hoe het

vak werd gedoceerd: te ouderwets.”

Voor Rasch junior ontvouwde zich een

nieuwe wereld toen architect Frei Otto

hem opbelde voor een vakantiejob. Frei

Otto (1925-2015) vergaarde roem met zijn

lichtgewichtconstructies: onder meer

daken van textiel met onderliggende

kabelconstructies. Hij focuste op efficiënt

bouwen op basis van interdisciplinair, wetenschappelijk

onderzoek van natuurverschijnselen.

Twee maanden na zijn dood

ontving Otto de Pritzker Prize. Salihine:

“Rasch was verrukt over de methodiek en

de geest van vrijheid van Otto. Als protegé

en later vriend zou hij levenslang nauw

met hem blijven samenwerken.”

In 1972 werd Rasch architectuurdocent aan

de universiteit van Austin, Texas. Op 17 mei

2018, in een gesprek met de Italiaanse architect

Marcello Della Giustina voor diens project

Does Permanence Matter? Ephemeral

Urbanism vertelt Rasch daarover. “Omdat

het klimaat in Austin op het Arabische lijkt,

liepen er veel Saoedische studenten rond.

Met een van hen, Sami Angawi, knoopte

ik een vriendschappelijke relatie aan. Hij

toonde me foto’s van de hadj. Ik kon bijna

niet geloven dat er in de vlakte van Arafat

een stad bestond van honderdduizenden

tenten waar de pelgrims, onderweg naar

Mekka, een dag lang verbleven. Kort daarop

belde Frei Otto. Hij wilde deelnemen aan

een competitie voor pelgrimsaccommodatie

in Mekka en Mina.”

Mina is bekend van de rituele steniging

van de duivel door de bedevaarders. Tijdens

de hadj verblijven ze er enkele dagen

in tenten. “Otto wist van mijn vriendschap

met Sami en vroeg om medewerking”,

vervolgt Rasch. “We maakten een pentekening

van de vallei van Mina, waarop we

elke tent een plaats gaven.“

‘Ingenieus’, noemt Salihine het project.

“Het heette Mountain Tents, omdat ze ook

tenten in de bergen wilden opzetten. Het

project ging niet door, maar werd wel het

onderwerp van Rasch’ doctoraatsdissertatie,

The Tent Cities of the Hajj.”

MEKKA

Parallel aan het architecturale loopt er een

spiritueel verhaal. “Rasch was een spirituele

zoeker”, vertelt Salihine. “Hij keerde in

1974 met een depressie terug uit Texas.”

Uit het interview met Marcello Della Giustina:

“Mijn geduld, mijn geld… alles was op.

Met mijn laatste centen kocht ik een ticket

enkele reis naar Jeddah. Ik kwam er zonder

visum of wat dan ook. Ik wilde met Sami

Angawi de hadj doen, maar was volgens

mijn paspoort geen moslim. Ze zeiden dat

ik me in een rechtbank moest bekeren tot

de islam. Dat deed ik nog dezelfde dag.”

Rash nam de voornaam Mahmoud aan

en ontmoette prins Ahmed bin Abdulaziz.

“Hij overhandigde me een document

waarmee ik aan de hadj kon deelnemen en

gaf me geld om camera’s te kopen”, aldus

de kunstenaar. “Hij zei: ‘Maak foto’s van de

hadj: ik wil zien wat jij ziet.’”

Mekka overdonderde Rasch. “Je kon

zien dat Mekka een middeleeuwse stad

was, met de infrastructuur van 1300 jaar

geleden. De hadj veroorzaakte op verschillende

niveaus problemen en chaos.

Met de foto’s – groot, in kleur, vanuit de

lucht – keerde ik terug naar prins Ahmed.

Niemand had hem de hadj op deze manier,

met zijn gigantische problemen, getoond.

Zijn regering liet alleen haar successen

zien en nooit haar mislukkingen.”

Sindsdien is Saoedi-Arabië een soort thuisland

voor Rasch, volgens Yassine Salihine.

“Het architectonische en het spirituele pad

kwamen er samen”, zegt ze. “Prins Ahmed

liet hem het Hadj Research Center oprichten.

Rasch keek als een stedenbouwkundige

naar de hadj en paste zijn ideeën over

‘Leichtbau’ toe op de bedevaart.”

In het interview met Della Giustina deelt

Rasch daarover enkele inzichten.

“De steden Mekka, Arafat en Mina zijn overblijfselen

uit de tijd van de grote karavanen:

stoeten van mensen – soms tweehonderdduizend,

driehonderdduizend – en kamelen.

Dat waren mobiele, tijdelijke steden.”

“In de stad Arafat verblijven de deelnemers

aan de hadj één dag, in Mina drie tot vijf

dagen. Is Arafat basic, dan zie je in Mina de

transitie van een nomadische, kortstondige

naar een permanente stad. Je hebt daar

schaduw, toiletten, veel dingen nodig.”

‘Wat Mahmoud

Bodo Rasch

bijzonder maakt, is

dat hij functioneel

ontwerpt voor een

spirituele praktijk’

YASSINE SALIHINE

“Met de competitie die ze uitschreef,

mikte de overheid op een ruggengraat voor

de stroom van voetgangers naar Mekka.

De hadj is een voettocht van achttien kilometer,

waarover vijf dagen wordt gedaan.

Het was niet de bedoeling om een groot

transportsysteem te ontwerpen.”

“Wat is de topografie van Mina? Ongeveer

300 hectare vallei en 350 hectare heuvels.

Benut je de heuvels als overloop van de

accommodaties, dan haal je meer oppervlakte.”

“Het klimaat beïnvloeden met structuren

is een belangrijke functie van architectuur.

Dat geldt zowel voor een iglo op Antarctica

als voor een tent in de woestijn.”

“Men moet altijd denken over een architecturaal

project dat je kan ontmantelen

zonder veel schade aan te richten.

Ecologisch beschouwd: om het even wat

je op aarde doet, denk aan de gevolgen. In

deze globale wereld moeten architecten

grootschalig werken. Ze doen dat ofwel

met een zo ontzaglijke kwaliteit dat, zoals

bij de Griekse tempels, niemand het wil

vernietigen, of het moet reeds bij aanvang

berekend worden op verwijdering. Hoe

kan de verwijdering worden uitgevoerd en

wat kost ze dat in termen van geld, energie

en verwoesting van de omgeving?”

33

HOFARCHITECT

Mahmoud Bodo Rasch verwierf in 2011

bekendheid met zijn omgekeerde parasols

in de stad Medina: 250 stuks die een zone

van 143.000 m2 bestrijken. Naargelang van

de stand van de zon klappen ze automatisch

open of dicht: geluidloos en in 72

seconden. “Want Rasch is niet volledig

Arabisch geworden”, verklaart Salihine.

“Hij nam technologie uit het westen mee

en maakte de mix: hightech met ambacht.”

De parasols beschermen de pelgrims

tegen de zon, naast verdrukking een belangrijke

doodsoorzaak tijdens de hadj.

“Wat Rasch’ werk bijzonder maakt, is dat

hij functioneel ontwerpt voor een spirituele

praktijk. Tegenover de chaos tijdens

de hadj plaatste hij dynamische modellen,

die sporen met een wetenschappelijk

onderzoek naar hoe mensenmassa’s zich

voortbewegen.”

Door in te grijpen in de problematiek van

de hadj won Rash vertrouwen. Salihine:

”Hij fungeerde als een soort hofarchitect,

kreeg almaar meer opdrachten. Telkens

als de koningen van Saudi-Arabië verbeteringen

wilden aanbrengen, werd Rasch betrokken.”

Hij integreerde islamitisch design

in zijn lichtgewichtconstructies: Arabische

kalligrafie, geometrische patronen en bloemenmotieven.

In 1997 klopte de overheid bij hem aan

voor nieuwe tenten in Mina. Salihine: “Er

was brand uitgebroken in het tentenkamp.

340 doden. Rasch ontwierp een nieuw, modulair

en brandveilig systeem: de grootste

tentenstad ter wereld. Zo werd zijn Mina’s

Tent City alsnog concreet. Tijdens de hadj

verblijven er twee miljoen mensen in meer

dan honderdduizend tenten.”

Een andere opdracht betrof de uitbreiding

van de moskee van de profeet in Medina,

de op een na grootste in Saoedi-Arabië.

“Rasch ontwierp overdekte binnenhoven,

‘sliding domes’. De verplaatsbare koepels

zijn vanbuiten in composietmaterialen

uitgevoerd, aan de binnenkant zit Marokkaans

houtsnijwerk.”

Of de Clock Tower in Mekka, de grootste

klokkentoren ter wereld. “Er was dat

enorme nieuwbouwproject van zeven

hotels”, vertelt Salihine. “Het project was al

vergevorderd, de Abraj Al Bait Towers waren

goeddeels gebouwd. Toen wou de koning

er nog een klokkentoren bij. Daar was

de fundering niet op berekend. Ze belden

Rasch: ‘De toren mag niet zwaarder wegen

dan 82.000 ton.’ Het werd een lichtgewicht

staalconstructie, weer werkte Rasch met

hightech materialen zoals carbon. Het is

een mastodont. De diameter van de wijzerplaat

is 45 meter, en in de wijzer van 23

meter lang kun je rondlopen.”

TRADITIE VERSUS MODERNITEIT

De tentoonstelling over Bodo Rasch is voor

Yassine Salihine een aanleiding om moderniteit

te verkennen vanuit het perspectief

van traditie. “Ik verdeel de tentoonstelling

in drie blokken. Het eerste, Rejecting Tradition,

vertelt het verhaal van het Bauhaus,

dat een soort term van moderniteit werd

en architectonische tradities verwierp.

Maar op hun beurt verwerpen Frei Otto en

De omgekeerde

parasols

beschermen de

pelgrims tegen

de zon, naast

verdrukking

een belangrijke

doodsoorzaak

tijdens de hadj.

Mahmoud Bodo Rasch de conventies van

Bauhaus. Ze kiezen voor een totaal ander

uitgangspunt, dat van de natuur. Hun argument:

‘De natuur bestaat al miljoenen jaren

en bedacht in die tijd allerlei oplossingen

voor transport, communicatie, krachtverdeling.

Voor ideeën over efficiëntie moeten

we de natuur bestuderen.’ Bijvoorbeeld een

speciaal soort schimmel, die paden maakt

en daarbij obstakels omzeilt. Onderzocht

werd hoe die schimmel dat padensysteem

beheert. Op basis daarvan werd het metronetwerk

van Tokio ontwikkeld.”

Reinventing Tradition is het tweede thema.

Salihine: “Toen Rasch naar Mekka trok,

werd hij niet met louter een traditie, maar

een religieus ritueel geconfronteerd. Dat

is verankerd, je moet er, zoals de schimmel

rond de obstakels, omheen werken.

Hoe verander ik de structuren van de

traditie en hou toch het religieus narratief

in stand? Moderniseren speelt zich voor

Rasch niet af op een esthetisch-conceptueel,

maar op een functioneel niveau. Het

bijdetijds maken van de traditie.”

Voor het derde deel, Remixing tradition,

ging Salihine op zoek naar ontwerpers

uit Azië en Afrika, die tradities bijdetijds

maken. “Zo toon ik een tafel gemaakt door

Marokkaanse vakmensen: houtsnijwerk,

ingelegd met koper. Maar het object functioneert

als een synthesizer. Je kunt alles

vanuit een andere cultuur, met een andere

afdruk, bekijken.”

Een voorbeeld van Rejecting Tradition is de

Weissenhovensiedelung, de modelwijk die

de Werkbund in 1927 in Stuttgart bouwde.

“Er werd schande over gesproken, men

sprak van ‘het Arabierendorp’”, vertelt de

conservator. “De nazi’s dreven er later de

spot mee en maakten er prentbriefkaarten

van, met kamelen en mensen in Arabische

klederdracht. Want opeens stonden daar

huizen als witte vierkanten, met rechthoekige

volumes, kleine ramen, platte daken.

Het leek zo gekopieerd van Arabieren.

Rasch vond dat grappig. Want wie was

er nu modern en wie was er traditioneel?

Zo werd in Noord-Afrika al duizend jaar

gebouwd, terwijl wij het als moderniteit

omarmden. Dingen kunnen verschuiven

en een ander verhaal krijgen.”

OBSERVATOR

Mahmoud Bodo Rasch geniet meer bekendheid

in de Arabische wereld dan hier.

“Logisch: daar staat zijn werk, bovendien

vooral in de verboden steden, ontoegankelijk

voor niet-moslims”, zegt Salihine. “Je

krijgt hem ook niet makkelijk te pakken.

Hij vindt deze tentoonstelling leuk, maar

verkiest dat je hem met rust laat.”

Rasch pendelt tegenwoordig tussen Dubai

en Senegal, waar hij in Touba een van de

grootste moskeeën van Afrika verbouwt.

Sporadisch strijkt hij neer in Stuttgart, waar

zijn bedrijf SL Rasch GmbH Special and

Lightweight Structures gevestigd is – zijn

zoon Mustafa is ceo. In Stuttgart had Salihine

fijne gesprekken met Rasch. “Hij is nog altijd

een scherp observator. Een bescheiden man,

niets van een sterarchitect. Hij heeft zich ook

afgewend van de architectuur, schrijft zich

zelfs niet in het Duitse architectenregister in.

Rasch volgt liever zijn eigen pad.”

BEZOEKEN

Van Bauhaus naar Mekka

08-11 t/m 05-04

Design Museum Den Bosch

www.designmuseum.nl

34

1845

ARISTIDE MAILLOL Pendule, genaamd Les Deux Soeurs, 1902 of eerder. Brons, 49 x 42 x 21 cm. Uitgave Vollard

Jubileumveiling op 4 dec. in Keulen. Schatting € 150.000–200.000. IIn de veiling worden nog 12 andere

vroege bronzen beelden van Maillol aangeboden, voornamelijk uit de Édition Vollard

VEILINGEN IN KEULEN

20 nov. Juwelen en exclusieve horloges 21 nov. Decoratieve Kunst

22 nov. Oude meesters en 19e eeuw

3 dec. Fotografie (met The Margulies Collection, Miami)

4 dec. 50 Lots–My Choice, Jubileumveiling Henrik Hanstein

5 dec. Moderne Kunst en Hedendaagse Kunst

12 dec. Aziatische Kunst

VEILING IN BRUSSEL

januari 2026 Afrikaanse en Oceanische Kunst

Keulen, Neumarkt 3 T +49-221-92 57 290 info@lempertz.com www.lempertz.com

Brussel, Grote Hertstraat 6 T +02-514 05 86 brussel@lempertz.com

35

Verslaat

Astroboy Kuifje?

Osamu Tezuka, Astro Boy flying, 1963, Chinese inkt, aquarel en potlood, 20,4 x 23,3 cm. Illustratie van het kinderspel Kamishibai.

36

In België en Frankrijk zijn manga’s

vandaag de dag de onbetwiste

motor achter de verkoop van

stripverhalen. Voor verzamelaars

blijft deze grafische kunst nog

steeds een nichemarkt. Want het

is een complexe markt, met name

door de zeldzaamheid van de

originelen.

TEKST: GILLES BECHET

Bij de jongere generaties zijn

manga’s bijzonder populair, maar

door veel andere stripliefhebbers

worden ze nog steeds niet

begrepen. Aan vooroordelen geen gebrek.

Manga wordt vaak gezien als een voor buitenstaanders

moeilijk te begrijpen kunstvorm,

met een sterk gestileerde beeldtaal,

gebaseerd op close-ups die intense emoties

laten zien, een overvloed aan onomatopeeën

en minimalistische decors. Wie

echter de moeite neemt om de wereld van

de manga’s te ontdekken, merkt al snel dat

het een zeer diverse wereld is, vol grafische

pareltjes die niet onderdoen voor hun Europese

en Amerikaanse tegenhangers.

In Japan, waar manga’s sinds de jaren 50 in

industriële hoeveelheden worden geconsumeerd,

heeft het ook lang geduurd voordat

ze als een culturele referentie werden

beschouwd, met bovendien een artistieke

waarde, waardoor ze niet langer ordinaire

consumptieartikelen waren maar verzamelobjecten

werden. De Antwerpse galerie

Sultans of Manga, opgericht door Ben

Vandewaele, is sinds 2020 een van de weinige

handelszaken die zich uitsluitend op

manga’s toelegt. Dat op een van de flyers

van de galerie een afbeelding van Astroboy

prijkt, is zeker geen toeval. De auteur, Osamu

Tezuka (1928-1989), mag men gerust

beschouwen als de vader van de moderne

manga. Hij is de populairste mangaka en

animator ... en de meest gekopieerde.

“Gezien het beperkte aantal authentieke

stukken dat nog beschikbaar is en de

toenemende vraag, circuleren er zowel in

Japan als in Europa veel valse stukken van

Tezuka”, stelt Vandewaele. “In zijn geboorteland

houdt een website alle vervalsingen

bij, maar in Europa ontbreekt het vaak nog

Yumiko Igarashi, Candy Candy, 1976, Chinese inkt en aquarel op karton, 36,3 x 25,2 cm, 1976-77 gepubliceerd

in Nakayoshi Deluxe Album. Candy Candy Illustration, deel 2.

‘Het is een geglobaliseerde markt

met een enorm groeipotentieel.

Anime-personages zijn tegenwoordig

populairder dan Kuifje’

aan expertise. Zo werd een valse plaat van

Tezuka, verkocht op Yahoo Japan, aangeboden

in een Europees veilinghuis.” Omdat

hij een opleiding in papierrestauratie heeft

gevolgd, kan Vandewaele snel een oordeel

vellen door de ouderdom en het papiertype

te controleren.

FRÉDÉRIC LORGE

ONVINDBAAR

Het record buiten Japan staat op naam van

Artcurial, waar een plaat van Astroboy in

mei 2018 van de hand ging voor 269.400

euro. Dat blijft echter een uitzondering. De

waarde hangt af van de personages. Terwijl

een mooi Astroboy-plaatje wel 120.000 of

37

‘Celluloid, in kleur,

heeft meer impact.

Maar doga’s zijn

zinvoller, omdat je

daarin de hand van

de tekenaar herkent’

FRÉDÉRIC LORGE

origineel blijft eigendom van de auteur.”

Ben Vandewaele heeft alles in het werk

gesteld om originelen te verkrijgen van

auteurs of hun entourage, maar met vrij

beperkte resultaten. “De auteurs van zeer

populaire reeksen zoals One Piece, Naruto

en Demon Slayer hebben zoveel succes en

contracten voor afgeleide producten en animeseries

dat ze geen platen hoeven te verkopen”,

zegt hij. “Minder bekende auteurs

reageren vaak pas op het tiende bericht dat

ze krijgen, áls ze al reageren.”

Met toestemming van Hirata Hiroshi/ MEL. Compagnie des Arts.

150.000 euro kan opbrengen, zal een plaatje

uit een andere reeks van Tezuka doorgaans

maar 10.000 tot 15.000 euro opbrengen.

Tezuka buiten beschouwing gelaten, hangt

alles af van de wensen van de verzamelaars,

die vaak zeer uiteenlopend zijn. Onder de

‘onvindbare’ mangaka’s heb je grote hedendaagse

namen als Eiichirō Oda en Akira Toriyama,

met zeer hoge prijzen, maar helaas

ook een overvloed aan vervalsingen. Vandewaele:

“Verzamelaars zijn vaak op zoek

naar een bepaalde stijl en staan open voor

nieuwe ontdekkingen. Ik heb bijvoorbeeld

WERK AAN DE WINKEL

In veilinghuizen die zich toeleggen op

Franstalige stripverhalen, komen manga’s

vaak pas op de laatste plaats, met slechts

enkele stukken. Liefhebbers wenden zich

tot meer gespecialiseerde huizen, zoals

Aibo Art Auction, dat zes veilingen per jaar

organiseert, of zelfs Mandarake in Japan. “95

tot 100% van onze stukken wordt verkocht,

meestal tegen de hoogste richtprijs. Soms

worden hoge bedragen geboden voor stukken

die niet meteen onze aandacht hadden

getrokken. Hoe deskundig we ook zijn, verzamelaars

zijn altijd nog deskundiger dan

wij”, aldus François Meyniel, oprichter en

mededirecteur van Aibo Art Auction.

De Europese markt is nog jong en er zijn

maar weinig verzamelaars. Ludovic Clément,

curator en expert: “Toen ik zo’n tien

jaar geleden begon met het aanbieden van

manga’s, waren verzamelaars van Franstalige

strips niet geïnteresseerd. Bij een plaat

van Taiyô Matsumoto moet ik nog altijd

uitleggen dat die echt wel belangrijk is.” Een

van de problemen is dat kopers minder geneigd

zijn een strip te kopen die niet eerder

in het Frans is gepubliceerd, wat de keuze

natuurlijk beperkt. Maar Clément heeft

hoop voor de toekomst: “Op tentoonstelveel

werken verkocht van Tarō Higuchi, een

vrijwel onbekende mangaka, simpelweg omdat

hij op treffende wijze de undergroundscene

van eind jaren zestig belichaamt.”

Dat er niet zo veel originele manga’s op de

markt te vinden zijn, kan deels worden verklaard

door het feit dat tot in de jaren 80 de

originelen eigendom waren van de uitgever,

en niet van de auteur. Mangaka Kenshi Horokane:

“In Japan zijn de platen geen unieke

werken die bedoeld zijn om te worden verkocht,

maar een onderdeel van een verhaal

dat uiteindelijk wordt gepubliceerd. Het

38

lingen zie je jongeren van twintig tot dertig

jaar die gepassioneerd zijn door manga’s.

Ze hebben nu nog niet de middelen om te

kopen, maar over vijftien tot twintig jaar

wel, en dan zal de markt exploderen.”

Meyniel: “Het is een markt waar nog veel

werk aan de winkel is om een andere

clientèle aan te boren. We bevinden ons

in dezelfde situatie als de stripmarkt in de

jaren 80 en 90. Manga’s en anime zijn twee

kanten van dezelfde medaille. Terwijl Europa

sinds de jaren 80 dankzij de uitzending

van animeseries op tv bekend is geraakt

met manga’s, zijn die op de Japanse markt

vaak net de aanleiding voor de verkoop van

manga’s. Op de meeste veilingen worden

platen samen met animatiecels (transparante

handgeschilderde of getekende vellen

voor animatie, red.) aangeboden, met als

onbetwiste ster Miyazaki, van wie overigens

al vijftien jaar niets meer uit Japan komt.

SCHAPPELIJKE PRIJZEN

Gezien de schaarste aan mangaplaten heeft

Frédéric Lorge, oprichter van La Galerie de

la Bande Dessinée in Brussel, besloten een

groot deel van zijn activiteiten te wijden aan

het tentoonstellen en verkopen van tekeningen

die verband houden met reeksen of

animatiefilms. Hoewel hij ook enkele cels verkoopt,

geeft hij de voorkeur aan doga’s, voorbereidende

schetsen, en genga’s, tekeningen

met aantekeningen van de hoofdanimators.

“Celluloid, dat in kleur is, heeft meer impact”,

zegt hij. “Maar doga’s zijn zinvoller, omdat je

daarin de hand van de tekenaar herkent.”

Studio Ghibli, Porco Rosso, 1993, celluloid. Met toestemming van Studio Ghibli.

Lange tijd werden cels als waardeloos

beschouwd. Er wordt verteld dat de eerste

verzamelaars de vuilnisbakken van Toei

doorzochten en dat de producent van de

film Akira alle cels tegen kostprijs naar de

Amerikaanse distributeur stuurde, omdat

hij ze anders zou weggooien. Maar daar

komt waarschijnlijk verandering in, want

sinds een jaar of vijftien zijn de meeste

studio’s overgestapt op digitaal en worden

cels steeds zeldzamer.

Hoewel de kopers tussen 28 en 60 jaar oud

zijn, hebben velen van hen nog nooit iets

in een galerie gekocht. Het is een impulsieve

aankoop, vaak gekoppeld aan pret-

tige herinneringen en een passie voor een

reeks of een personage. En die nostalgie is

vaak geografisch bepaald, omdat dezelfde

reeksen niet in alle regio’s werden uitgezonden.

“Zo was Goldorak een groot succes

op Récré A2, maar werd er in Italië een

andere reeks van de mangaka Gô Nagai

uitgezonden. Daardoor zijn Franstalige en

Italiaanse verzamelaars niet op zoek naar

hetzelfde”, aldus Jérôme, oprichter van de

e-shop Dessin Moderne du Japon.

Het is een jonge markt met nog steeds

zeer schappelijke prijzen. Hoewel de prijs

afhangt van het personage of het tafereel op

de tekening, kun je al een verzameling beginnen

met 200 tot 300 euro. Zo is een doga

van Naruto al te koop voor 200 euro, terwijl

je voor meer gedetailleerde taferelen 900

tot 1500 euro betaalt. “Het is een geglobaliseerde

markt met een enorm groeipotentieel”,

stelt Lorge. “Anime-personages zijn

tegenwoordig populairder dan Kuifje.”

BEZOEKEN

Manga. Tout un art !

19-11 t/m 09-03

Musée Guimet

Parijs

www.guimet.fr

SURFEN

Naruto Uzumaki, Work in progress van genga, 2007-2017. Met toestemming van Kishimoto, Shueisha

en Studio Pierrot.

www.sultansofmanga.com

www.aiboartauction.com

39

Nicolas Besnier

opnieuw

opgeblonken

Waterkan en schaal uit de serviescollectie in verguld zilver, bekend als 'la toilette de Modène', 1720-1721. Parijs, Musée du Louvre, inv. OA9455&RFML.OA.2019.46.2. ©

Christie’s Images Ltd.

40

Het is nu al bijna drie eeuwen geleden

dat het discrete geluid van zijn

hamers in de ateliers van het Louvre

verstomde. Toch komt het oeuvre

van Nicolas Besnier, de officiële

edelsmid van koning Lodewijk XV,

nu weer in de schijnwerpers te staan,

dankzij de aankoop van een collectie

edelsmeedwerk door het grootste

museum ter wereld. Een comeback

die door de markt wordt ondersteund.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

In november 2019, op een veiling bij

Christie’s, maakte de Franse staat, op

initiatief van het Louvre, gebruik van zijn

voorkooprecht op acht van de vijftien

geïnventariseerde stukken van het ‘toilette

de Modène’. Dit ensemble van vermeil,

vervaardigd in het eerste kwart van de 18e

eeuw, was geschonken aan Charlotte-Aglaé

van Orléans (1700-1761), de dochter van regent

Filips van Orléans en Françoise-Marie

de Bourbon, kind van Lodewijk XIV en zijn

favoriete Madame de Montespan. In 1720

werd deze kleindochter uit een buitenechtelijke

relatie van Lodewijk XIV de hertogin

van Modena, door haar huwelijk met Francesco

III d’Este (1698-1780). Speciaal voor

deze gelegenheid vervaardigde de getalenteerde

edelsmid Nicolas Besnier (1686-1754)

een weelderig toiletgarnituur voor haar, dat

wordt beschouwd als het pronkstuk van

het meest complete en belangrijkste servies

van de familie van Orléans, en het enige dat

op miraculeuze wijze aan de koninklijke en

revolutionaire smeltovens is ontsnapt.

Het is niet verwonderlijk dat dergelijke

ensembles, die lange tijd verspreid waren,

zo zeldzaam zijn: vanaf het bewind van

Lodewijk XIV tot aan de Revolutie werd het

koninklijke zilverwerk op grote schaal vernietigd,

soms uit noodzaak om de schatkist

te spekken, soms als gevolg van oorlogen.

Alleen de stukken die de grenzen waren

overgestoken en samen met het fortuin van

hun opdrachtgevers waren meegenomen,

bleven bewaard. Hun terugkeer naar Frankrijk

en opname in de nationale collecties zijn

alvast van groot symbolisch belang. Het is

een herontdekt hoofdstuk uit de monarchale

geschiedenis. De onverhoopte terugkeer van

dit edelsmeedwerk in late Lodewijk XIVstijl

is tegelijk ook een late revanche op de

Parfumflesje van de hertogin van Modena, ca. 1717-1722, vermeil, hoogte: 19,3 cm. Parijs, Musée du Louvre,

inv. RFML.OA.2019.46.4. © Musée du Louvre, Dist. GrandPalaisRmn. Foto: Hervé Lewandowski.

vergetelheid, een uitnodiging om onbevooroordeeld

terug te blikken op de bijzondere

carrière van een edelsmid die zich afspeelde

in een gouden maar tumultueus tijdperk.

EEN GLANSRIJKE CARRIÈRE

Een toiletgarnituur onder het Ancien Régime

was geen ordinaire bestelling, en al zeker

niet als de bestemmeling van koninklijke

afkomst was. In die tijd vond het toilet van

een koninklijke prinses plaats in het openbaar,

een dagelijks ceremonieel waarbij het

prestige tot uiting kwam in zowel het gepolijste

metaal als de geraffineerde manieren.

Volgens de etiquette die Lodewijk XIV in

Versailles had ingevoerd en die onmiddellijk

in heel Europa werd overgenomen, vond

alles plaats voor een groot publiek, waarbij

hovelingen en hoogwaardigheidsbekleders

De bijzondere

carrière van Nicolas

Besnier speelde zich

af in een gouden

maar tumultueus

tijdperk.

zich vergaapten aan de virtuositeit van het

decor en de frisheid van de vormen.

Het ‘toilette de Modène’, besteld voor het

huwelijk van een kleindochter van Frankrijk,

moest daarom getuigen van Franse uitmuntendheid

en vormde het toppunt van

luxe en creativiteit op het gebied van edelsmeedkunst.

In navolging van de traditie in-

41

'Pot à oille' en dienblad uit het servies van Horace Walpole, 1726-1727, zilver. Parijs, Musée du Louvre, inv. OA 12534 A. © GrandPalaisRmn (Musée du Louvre).

Foto: Stéphane Maréchalle.

Hij paste oude

familieschetsen aan

de heersende smaak

aan en voegde er

zijn eigen briljante

ideeën aan toe,

samengevat in een

vocabulaire van

ornamenten, friezen

en lofwerk.

gevoerd door zijn oom de Zonnekoning, die

elk van zijn dochters en kleindochters bij

hun huwelijk een dergelijk servies schonk,

wendde regent Filips van Orléans zich

logischerwijs tot Nicolas Besnier. Die werd

in 1686 geboren in Parijs, in een familie van

prominente leden van het hof: zijn vader

was ‘chef du gobelet du Roi’ (hofmeester

van het koninklijke drinkgerei) en zijn peettante

en oom waren belangrijke figuren uit

de artistieke Grand Siècle.

Besnier was niet alleen een erfgenaam

van een dynastie van ambachtslieden in

dienst van de koning, maar ook een neef

van Nicolas Delaunay (1646-1727), een van

de beroemdste edelsmeden uit de tijd van

Lodewijk XIV. Hij was medeontwerper van

diens beroemde gouden en zilveren servies,

dat in 1689 werd omgesmolten om de oorlog

tegen de Liga van Augsburg te financieren.

De carrière van de jonge Besnier leek weliswaar

op die van zonen van goeden huize,

maar was zeker niet zonder verdienste: hij

waagde eerst zijn kans in de architectuur,

aan de Académie de France in Rome, waar

hij in 1711 de eerste prijs behaalde, alvorens

zich toe te leggen op de edelsmeedkunst.

Dankzij zijn familiebanden was er geen

lange leertijd nodig. Al in 1714 behaalde

hij zijn brevet van edelsmid. Drie jaar later

ging hij een samenwerking met zijn oom

Nicolas Delaunay aan. Besnier vestigde

zich in de beroemde galerijen van het

Louvre en verwierf de prestigieuze titel

van goudsmid van de koning. In zijn atelier

gebruikte hij oude familieschetsen. Hij

paste ze aan de heersende smaak aan en

voegde er zijn eigen briljante ideeën aan

toe, samengevat in een vocabulaire van ornamenten,

friezen en lofwerk, waarbij het

licht het drijfwerk accentueerde.

PRESTIGIEUZE WANDTAPIJTEN

Besniers atelier leverde honderden objecten

aan het hof en ontwierp meesterwerken

waarvan nu bijna niets meer over

is, zoals talrijke tafelserviezen en andere

stukken die aan de kastelen van Fontainebleau

en Marly werden geleverd, maar die

door fusies, geldnood en de brutaliteit van

politieke opvolgingen zijn verdwenen.

De ambitie van Besnier beperkte zich echter

allerminst tot de edelsmeedkunst. In

1734 trad hij, samen met schilder Jean-Baptiste

Oudry, toe tot de directie van de Koninklijke

Manufactuur van Beauvais, waar

tapijten werden geweven. Hij betoonde zich

een bekwame manager. Hij stond aan het

hoofd van de boekhouding, maar begeleidde

ook de productie van wandtapijten van

42

Nicolas Besnier

beklom alle treden

van de officiële

erkenning. Hij werd

schepen van de stad

Parijs, en later zelfs

adviseur van de

koning.

Charles-Joseph Natoire, François Boucher

en Oudry. Met onderwerpen als Ovidius’

Metamorfosen, Don Quichot, Italiaanse

feesten beleefde de manufactuur een bloeiperiode

en profileerde zich als een creatief

centrum op Europees niveau.

Onder het bewind van Besnier genoot de

weverij privileges en trok de beste leerlingen

aan, zoals Pierre Germain, bijgenaamd

‘de Romein’. Ze verankerde zich in de

moderniteit en versterkte zo de uitstraling

van de Franse stijl, die buitenlandse

invloeden absorbeerde en gekroonde hoofden

wist te verleiden, van Stockholm tot

Parma en van Madrid tot Berlijn.

Op persoonlijk vlak beklom Nicolas Besnier

alle treden van de officiële erkenning.

Hij werd schepen van de stad Parijs, vervolgens

adviseur van de koning en woonde

tot 1739 in het Louvre. Hij gaf uiteindelijk

zijn stempel door en trok zich geleidelijk

aan terug. Een rustige overgang zonder de

minste verbittering maar met de nodige

nuchterheid: de honger naar moderniteit

maakte plaats voor de wens om nieuw talent

te zien ontluiken, steunend op de ambachtelijke

en administratieve structuur

die hij had helpen uitbouwen. Tegelijkertijd

begeleidde hij de stijlvernieuwing van

het 18e-eeuwse Frankrijk.

belichaamde niettemin de normen van de

‘tweede Lodewijk XIV-stijl’ of régencestijl. Hij

maakte de massa’s lichter, creëerde contrasten

grenzend aan het opkomende rocaille en

combineerde de bijdragen van de klassieke

edelsmid bij uitstek Claude Ballin (1615-

1678) en zijn oom Nicolas Delaunay.

Zijn gedurfde aanpak ging zo ver dat hij in

één opdracht stukken uit meerdere periodes

en van verschillende ontwerpers met

elkaar combineerde, wat wijst op een voorliefde

voor gestructureerd eclecticisme,

vooruitlopend op de Lodewijk XVI-stijl. De

zeldzaam bewaard gebleven werken, vaak

afkomstig van diplomatieke geschenken

(het Walpole-servies voor Engeland, het

Bateman Spencer-servies), getuigen van de

internationale erkenning die hij genoot. In

1926 ging Christie’s in Londen over tot de

veiling van het servies vervaardigd in opdracht

van Willian Bateman (1695-1744)

en Anne Spencer, getrouwd in 1720.

Via de collecties van de Antwerpse antiquair

Axel Vervoordt en het Louvre kwam

het tot een herontdekking van borden en

schalen van Besnier. Op een veiling bij Sot-

heby’s in Parijs, in april 2023, ging een tienhoekige

zilveren schaal uit de collectie van

Bernard en Edith Causse van de hand voor

12.700 euro, veel meer dan de hoogste richtprijs.

Het oeuvre van Nicolas Besnier past in

een volhardend streven naar het mooie, het

nuttige, de ‘grande style’, die nooit helemaal

zou verdwijnen. Het belicht meteen ook de

rol van instellingen en verzamelaars bij het

in stand houden van een collectief erfgoed

dat getuigt van de glorie van Frankrijk,

tegen de verleiding van het verzwijgen in, in

het tussengebied van roem en vergetelheid,

tussen kunstgeschiedenis en markt.

LEZEN

Nicolas Besnier (1686-1754): Architecte,

orfèvre du roi, et échevin de la Ville de Paris

door Christophe Huchet de Quénetain.

Presses Universitaires de Rennes, 2024, 348

pag., ISBN 9782753594753. Prijs: € 39.

WEER IN DE GRATIE

Van het werk van Besnier blijven vandaag

vooral de correspondentie, de inventarissen

en de herinneringen aan zijn realisaties

over, bijeengezameld dankzij het geduldige

speurwerk van historici en conservators,

maar ook van handelaars zoals Christophe

Huchet de Quénetain, de auteur van een

standaardwerk dat in 2024 verscheen. Nicolas

Besnier, die tijdens zijn leven verkeerd

begrepen werd en bekendstond om zijn

classicisme, dat weliswaar virtuoos was

maar soms als te gematigd werd beschouwd,

Decagonale schaal met wapenschild, ca. 1723-1724, zilver, diameter: 30,5 cm, 1202,6 gr. Sotheby's, Parijs, 06-

04-2023. © Sotheby's Art Digital Studio. € 12.700.

43

Verzameltips op

Antica Namur

Antica Namur toont een grote diversiteit aan kunst en antiek, maar

sommige objecten vertellen een verhaal dat niet meteen zichtbaar is.

Achter signaturen, technieken of bijzondere details gaan persoonlijke,

historische of culturele lagen schuil. We lichten een selectie van werken

uit die een verborgen dimensie prijsgeven en tegelijk een inkijkje

bieden in het leven en de tijd van de maker.

TEKST: ELS BRACKE

Gouden

experiment

De kelk van Henri Holemans (1894-1973)

uit 1931 is een samensmelting van Europese

edelsmeedkunst en oosterse laktechniek.

Dertig lagen lak creëren een spel van

licht en diepte, waardoor het vergulde

oppervlak bijna mystiek aanvoelt. Tijdens

zijn reizen naar Parijs ontdekte Holemans

de Japanse Rhus vernicifera-boom en

paste deze techniek toe op metalen liturgische

voorwerpen. Het resultaat is een

object dat zowel technisch innovatief als

esthetisch verbluffend is. De kelk symboliseert

de ontmoeting tussen traditie en experiment,

en getuigt van Holemans’ positie

als internationaal erkende meester binnen

de Belgische religieuze edelsmeedkunst

van de jaren 20 en 30. Voor verzamelaars

is het een zeldzaam erfstuk en een bewijs

van intercultureel vakmanschap.

Henri Holemans, calice, 23 mei 1931, verguld, lak en ivoor, België, ca. 17,5 x 14,5 cm.

Holemans Manalys

Brussel

www.holemans-manalys.com

44

De geheime muze

Roberti mengt geschiedenis

met persoonlijke liefde

Zeldzaam

melkmeisje

Een jong meisje met kruik, een hond

die een kar trekt: eenvoudig van onderwerp,

maar complex van context.

Deze tekening van Félicien Rops, Laitière

anversoise, dateert van vóór 1870

en was onderdeel van de verzameling

van François Olin, vriend en mecenas.

Het blad werd geveild op 16 juni

1890, tijdens de eerste verkoop van

Olins verzameling, acht jaar voor de

dood van de kunstenaar. Het toont de

vroege stijl van Rops en de waardering

voor zijn werk nog tijdens zijn leven.

Voor verzamelaars is het een zeldzaam

document, dat vroege carrière,

netwerk en artistieke ontwikkeling

tegelijk zichtbaar maakt.

Manuscripta

www.autographes-manuscripta.com

Pierre Albert Roberti, La reine Blanche de Castille, 1847, olieverf op doek, 280 x 155 cm.

Rops’ vroege

tekening:

simpel onderwerp,

diepe context.

Pierre Albert Roberti (1811-1864)

schilderde La reine Blanche de

Castille, een tafereel waarin de

koningin de boeren van Châtenay

en Orly bevrijdt. Op het eerste gezicht is

het een klassiek historisch werk, maar

wie beter kijkt ontdekt een persoonlijke

laag: de gelaatstrekken van Blanche lijken

opvallend op die van Roberti’s vrouw,

Antoinette Theyssens. Het schilderij

combineert historische feiten, persoonlijke

verwijzingen en politieke context. Het

werd in 1847 gepresenteerd op het Salon

van Parijs, in de hoop een koninklijke opdracht

te verkrijgen. Die ambitie strandde

door de Revolutie van 1848, waardoor het

werk zijn oorspronkelijke doel niet kon

vervullen. Het schilderij, tegenwoordig in

particuliere handen, onthult zowel Roberti’s

interpretatie van vrouwelijke macht

als zijn vermogen persoonlijke elementen

Een zeldzaam

amalgaam van

19-eeuwse kunst

en biografie.

te integreren in een historische scène.

Voor de verzamelaars is het een zeldzaam

voorbeeld van hoe kunst en biografie

elkaar in 19e-eeuwse Belgische schilderkunst

kruisen.

Segoura Fine Art

Saint-Ouen-sur-Seine

www.segourafineart.com

Félicien Rops, Laitière anversoise, bruin en

zwart potlood op papier, 30,5 x 19 cm, met

initialen linksonder.

45

Juwelier van licht

Goossens transformeert lamp

in sculpturaal interieurjuweel

Robert Goossens (1927-2016)

begon als edelsmid en vertaalde

zijn ervaring met haute joaillerie

naar interieurobjecten. Zijn Lampe

Coquillage (ca. 1980) combineert

schelpen koraalmotieven in

verguld en gepatineerd brons, met

hexagonale bergkristalelementen.

Het is geen lamp zoals andere,

maar een sculpturaal object, bijna

een klein interieurjuweel. De

combinatie van materialen, vorm

en afwerking toont hoe Goossens

couturetechniek vertaalde naar

design. Het werk illustreert de

dialoog tussen ambacht, mode

en sculptuur, en laat zien hoe

een object een verhaal van

vakmanschap en samenwerking

met iconen als Yves Saint Laurent

kan dragen.

Lampe Coquillage

is een sculpturaal

object, bijna

een klein

interieurjuweel.

Robert Goossens (1927-2016), Lampe Coquillage, ca. 1980, bergkristal en verguld brons, 90 x 18 cm.

Maison Rapin

Parijs

www.maison-rapin.com

46

Dubbele signatuur

Wie beter kijkt, ontdekt

een subtiele dubbele

signatuur in het stilleven.

Pieter Gerritsz. van Roestraeten (1630-1700) schilderde

zijn vanitasstillevens oorspronkelijk in Nederland,

maar vond zijn publiek in Engeland. Het hier

getoonde stilleven toont een rijk gedecoreerde tafel

met zilverwerk, een luit en een schedel. Op het eerste

gezicht is het een klassiek voorbeeld van een vanitas:

symbool van vergankelijkheid en kennis. Maar wie

beter kijkt, ontdekt een subtiele dubbele signatuur.

Naast zijn naam linksonder staat in de rode lakzegel

op een brief het monogram ‘SPGR’, een speelse

verwijzing naar het Romeinse SPQR. Het zegel toont

ook Romulus en Remus met de Capitoolse wolvin.

Door deze kleine verwijzing voegt Van Roestraeten

een intellectuele laag toe: een persoonlijke knipoog

en een verbinding tussen kunstenaar, kennis en

macht. Het stilleven wordt zo een document van zowel

kunst als zelfbewust kunstenaarschap.

Pieter Gerritsz. van Roestraeten, A vanitas still life with an elaborate silver vase, olieverf op

doek, 127 x 103 cm (145 x 122 cm ingelijst), gesigneerd linksonder en voorzien van monogram

‘SPGR’ in lakzegel.

Jan Muller Arts & Antiques

Gent

www.janmullerantiques.com

Elite, kunst en mentorschap

Bastiens wereld blootgelegd

Alfred Bastien schilderde Caravane dans

le désert voor zijn vriend Willy Bogaert

en voor S.A.R. Prins Charles van België.

Twee cachets van de Maison du Roi op

het châssis bevestigen de officiële band

met het koningshuis. Het schilderij laat

niet alleen Bastiens vaardigheid zien,

maar ook zijn rol als mentor. Het is een

werk waarin kunst, persoonlijke relaties

en sociale context samenkomen: een

zichtbare getuige van hoe kunstenaars in

die tijd opereerden binnen elitekringen.

MFJ Gallery

Brussel

www.mfj-gallery.be

Alfred Bastien, Caravane dans le désert.

47

Wie is Ernest Faut?

Orpheus en Eurydice herleven via Fauts mystieke precisie

Ernest Faut (1879-1961) was een

laat-symbolistische kunstenaar

die lange tijd over het hoofd werd

gezien. Zijn cyclus Orpheus en

Eurydice (1935), bestaande uit vier tekeningen,

is een herontdekking van zijn

werk. Faut, leerling van Constant Montald

en later directeur van de Academie van

Leuven, herinterpreteert de klassieke mythe

met neo-Griekse figuren. De sierlijke,

kronkelende vormen en het subtiele kleurgebruik

creëren een tijdloze en spirituele

dimensie. Het werk toont Fauts vermo-

gen om emoties, mystiek en technische

precisie te combineren en biedt een uniek

inzicht in het symbolistische streven naar

harmonie en idealisme. Voor verzamelaars

en kenners is het een zeldzame kans om

het tragische liefdesverhaal van Orpheus

en Eurydice te zien door de lens van een

kunstenaar die zijn eigen esoterische signatuur

eraan toevoegt.

Le Cloître de l’Art

Parijs

www.lecloitredelart.com

In Orpheus en

Eurydice combineert

Ernest Faut

emoties, mystiek en

technische precisie.

Ernest Faut, Orpheus en Eurydice (De Verschijning, Pegasus, Het Afscheid, Het Paradijs), 1935, pen, gouache en aquarel op riet geblazen, 73 x 57 cm, gesigneerd

en gedateerd rechtsonder.

48

Niet zomaar een bedtafeltje

Stro-inlegwerk

onthult

aristocratische

inventiviteit.

Deze 18e-eeuwse bedtafel, ook bekend

als ‘bevallingstafel’, lijkt op het eerste

gezicht een eenvoudig meubel, maar

verbergt een verhaal van intimiteit en

verfijning. Het verstelbare blad toont

een dorpsgezicht, terwijl verborgen

vakken en een lade met bloemmotieven

getuigen van de inventiviteit van Parijse

ateliers. Het werk, toegeschreven aan M.

Delasson, laat zien hoe aristocratische

luxe en praktische functionaliteit samensmolten.

Voor het geoefende oog is

het een uiterst zeldzaam voorbeeld van

stro-inlegwerk, een techniek die bijna

vergeten is en waarmee kleine, levendige

composities werden gecreëerd. Het

meubelstuk onthult de subtiele esthetiek

en persoonlijke gebruiken van de elite in

de 18e eeuw.

Galerie Cordeau & Oudoux

La Rochelle

www.cordeau-oudoux.com

Bedtafel, 18e eeuw, stro-inlegwerk, 61 x 38 cm. Toegeschreven aan M. Delasson, Parijs.

Intiem Louis XVIsouvenir

Een kleine ‘carnet de bal’ oftewel danskaart (ca. 1774-1780), rijk

gemonteerd in geelgoud en koraallak, met medaillons onder bol glas

en diamanten details. Binnenin bevinden zich vier gouden tabletten

met persoonlijke inscripties en geboortedata, plus een klein

potloodje van goud. Het object laat zien hoe persoonlijke luxe, sentiment

en vakmanschap samenkwamen in het Frankrijk van de late

18e eeuw. Het is een klein object met veel informatie over sociale

rituelen, persoonlijke relaties en decoratieve kunst van de elite.

Carnet de bal, Louis XVI, ca. 1774-1780, 7 x 5 cm, 65,3 gr, rijk gemonteerd

in geelgoud.

SEBLANTIC gallery

Parijs

www.seblantic.com

49

De draak

Angstaanjagend en fascinerend

Sinds mensenheugenis bestaat de

draak, op alle continenten. Voor

sommigen is het fabelwezen een

positieve kracht, voor anderen een

kwaadaardig monster, maar hoe dan

ook behoort dit reptielachtige wezen

tot de meest fascinerende uit de vele

mythische bestiaria. Sporen ervan

zijn teruggevonden tot bij de homo

sapiens, wat bewijst dat dit hybride

dier de mens al sinds de dageraad

der tijden fascineert, ongetwijfeld

als gevolg van de ontdekking van de

anders onverklaarbare fossielen van

dinosaurussen.

TEKST: ANNE HUSTACHE

De draak is waarschijnlijk ontstaan

in Afrika, waar hij werd ingezet

om het water te bewaken. Hij

verspreidde zich vervolgens naar

Zuidoost-Azië en daarna naar Amerika,

om zijn reis rond de wereld te eindigen

in Europa. Het fabeldier heeft natuurlijk

verschillende mutaties ondergaan. In het

Westen, waar hij een reptielachtig lichaam,

leeuwenpoten en vleermuis- of adelaarsvleugels

heeft, belichaamt hij het symbool

van meedogenloze waakzaamheid en

spuwt hij indien nodig vuur. Dit verschrikkelijke

beest, geassocieerd met het kwaad,

wordt fel bestreden door verschillende heiligen,

zoals de onverschrokken ridder Joris,

en Michaël, die hem velt. De welbekende

afbeelding van Sint-Joris lijkt overigens te

zijn ontleend aan een thema dat zijn oorsprong

vindt in het oude Egypte.

In Azië heeft de draak eerder een ‘positieve’

betekenis. Zo wordt hij in China

beschouwd als het symbool van de keizer

en als beschermer van bronnen en waterlopen,

een rol die hij ook in Korea en Japan

vervult. In Azië bezit de draak over het

algemeen een meer reptielachtige vorm en

heeft hij vaak geen vleugels.

BEZOEKEN

Dragons

18-11 t/m 01-03

Musée du Quai Branly Jacques Chirac

Parijs

www.quaibranly.fr

Met open bek

ca. -2600/-2400 v.Chr.

Kenmerkend voor de Iraanse beeldhouwkunst

van het derde en tweede millennium v.Chr. zijn

de vele voorwerpen van speksteen, een steensoort

die op grote schaal werd gewonnen en

verhandeld met Mesopotamië. Beeldhouwers

waardeerden de relatief zachte aard van dit materiaal,

dat zich makkelijk leende voor hun werk.

Er werden dan ook talrijke voorwerpen van

speksteen vervaardigd, met name versieringen

geïnspireerd op dieren, zoals van dit prachtige

mesheft. De opengesperde bek van de draak, met

zijn rechtopstaande slangenlichaam, symboliseert

de gewelddadigheid waartoe hij in staat is.

De ogen en schubben moeten zijn vervaardigd

uit andere, opgezette materialen.

Dolk met heft in de vorm van het voorlijf van een slangdraak,

Iran, speksteen, koper, 30 cm lang. Parijs, Musée

du Louvre, inv. AO 31912. © Musée du Louvre, Dist. Grand

Palais Rmn. Foto: Thierry Ollivier.

50

Bezwerend

569 v.Chr.

Draak Mushussu op de Ishtarpoort, Babylon, geglazuurd baksteen. Berlijn,

Pergamonmuseum. © Staatliche Museen zu Berlin. Foto: Sven Stienen.

De Ishtarpoort is ongetwijfeld een van de meesterwerken

van het Pergamonmuseum in Berlijn: deze bestaat

uit muren die bekleed zijn met blauwe geglazuurde

bakstenen. Op de hoge muren zijn twee soorten beschermende

dierenfiguren in reliëf aangebracht: stieren

en draken. In tegenstelling tot de stier of de leeuw,

die we in de processiegangen aantreffen, is de draak

het enige afgebeelde dier dat niet echt bestaat. De

aanwezigheid van dit hybride wezen getuigt dus van

zijn belang: met zijn slangachtige lichaam en staart,

adelaarsklauwen en zichtbare tong symboliseert hij

Marduk, de beschermgod van Babylon. Alleen een wezen

dat kenmerken van verschillende diersoorten combineert,

leek in staat de grote Ishtar te beschermen,

een godin met een dubbele aard, zowel beschermend

als vernietigend.

Lenig

ca. 618-907

De anatomie van de draak maakt de meest

uiteenlopende en gedurfde houdingen

mogelijk, iets waar elke beeldhouwer

van droomt. Hier zorgt het slangachtige

lichaam van dit mythische dier voor een

elastische houding die niets afdoet aan

zijn woestheid. Bovendien schrikt zijn wijd

opengesperde bek elke kwaadwillende

geest af. Tijdens de Tang-dynastie beleefde

China een gouden tijdperk, met een indrukwekkende

culturele bloei. De metaal-

bewerking was van een zeer hoog niveau,

te danken aan verbluffend vakmanschap,

zoals blijkt uit deze draak die recht op zijn

poten staat, met een soepel lichaam. De

draak is trouwens een van de favoriete

figuren van het Chinese bestiarium en dit

type bronzen beeldje was wellicht bedoeld

voor het ritueel ‘draken gooien’.

Drakenfiguurtje, China, Tang-dynastie, verguld brons,

12,5 cm hoog. Sotheby’s, New York, 17-09-2025.

© Sotheby’s Art Digital Studio – $ 7.620

Uitzinnig woest

10e eeuw

Mogelijk was dit ornament oorspronkelijk bevestigd aan een

hoekbalk van een koninklijke zaal of een boeddhistische tempel,

zoals blijkt uit de kleine gaatjes aan de zijkanten van de nek,

die waarschijnlijk dienden om het op te hangen. De reusachtige,

uitpuilende ogen, de wijd openstaande neusgaten waaruit rook

ontsnapt, de fijn uitgewerkte schubben en het hoofd met een

oorlogszuchtige kam getuigen van de woestheid en onoverwinnelijkheid

van deze geluksbrenger. Aan de lus die de draak in

zijn bek vasthoudt, hing een bel.

Draakvormige chevronversiering met windgong, Korea, begin Goryeodynastie,

verguld brons, 38,7 x 18,4 cm. New York, The Metropolitan Museum

of Art, inv. 1999.263a, b.

51

Krijgshaftig

ca. 900

De Europeanen die de angstaanjagende vikingschepen zagen aankomen,

noemden ze ‘drakars’, een benaming die rechtstreeks verwijst naar de

draak, want afgeleid van het vikingwoord ‘dreki’, dat draak betekent. En

het was ook de kop van dit woeste dier die op de boeg van de vikingschepen

was afgebeeld. Het laat zich dan ook raden: draken maken een wezenlijk

deel uit van de mythologie van deze onverschrokken zeevaarders. Ook

hier gaat het erom het beest te verslaan, want de krijger die het bedwingt,

eigent zich zijn kracht toe. En het is nu net die gewelddadigheid die wordt

uitgebeeld door deze gestileerde kop met zijn opengesperde bek, met

vuur dat tussen zijn vervaarlijke tanden ontsnapt, een groot rond oog aan

weerszijden, opwaarts gerichte pupillen en een kam op het hoofd.

Viking-hangerkop in de vorm van een draak. Scandinavië (?), brons, diameter: 4,6 cm.

Christie’s, New York, 08-06-2001. © Christie’s Images Ltd. $ 3.760

Worstelaar

ca. 1140-1160

Het thema van de draak die door een dappere ridder wordt bevochten

komt in de hele christelijke kunst voor, maar in de middeleeuwen was

vooral het thema van de naakte jongeman die met het beest worstelt

erg populair in manuscripten en bij de versiering van gebruiksvoorwerpen.

De figuur van deze naakte jongeman vertoont alle kenmerken

van de Maaslandse kunst: grote amandelvormige ogen, een rond hoofd

met krulhaar en een goed geproportioneerd, lenig en sierlijk lichaam.

Dit classicisme strekt zich uit tot in de elegante decoratieve tak, te

zien achter de jongen en op de rug van de draak, waarvan de schubben

een harmonieus netwerk vormen. Deze kandelaarvoet werd mogelijk

vervaardigd ter versiering van een kerkaltaar, waarbij de symboliek

verwijst naar het thema van het zuivere christelijke geloof dat de

krachten van het kwaad overwint.

Kandelaar met pinnen: naakte jongeman die met een draak vecht,

Zuidelijke Nederlanden, vergulde koperlegering, 19,4 x 15,2 x 10,2 cm.

New York, The Metropolitan Museum of Art, inv. 41.100.131.

Meesterwerk

ca. 1426-1435

Grote ‘drakenkruik’, China, blauwwit porselein, 48,5 cm hoog. Christie’s,

Hongkong, 30-05-2016. © Christie’s Images Ltd. HK$ 158.040.000

Deze kruik werd vervaardigd tijdens het bewind van de Ming-keizer

Xuande (van 1425 tot 1435), die een enthousiaste mecenas was en zo

ingenieuze technieken en geïnspireerde kunst stimuleerde. Die periode

wordt dan ook beschouwd als het hoogtepunt van de Chinese

productie van blauw-wit porselein. Deze uitzonderlijk grote vaas

behoort tot een kleine groep keizerlijke vazen met het vier karakters

tellende Xuande-merk, waarschijnlijk vervaardigd voor een speciale

keizerlijke ceremonie. Ze zijn alle versierd met krachtige draken,

voorzien van vijf klauwen die zich tussen krullende wolken en monsterachtige

maskers bewegen. Ook de hals is versierd met wolken,

terwijl de voet versierd is met een rand van bloemblaadjes.

52

Luxueus en praktisch

ca. 1550-1560

Mannen droegen zo’n sieraad graag: het

verfraaide niet alleen hun kleding, maar ze

konden er ook hun tanden mee reinigen!

De staart van deze draak loopt namelijk

uit in een dunne, gebogen punt, waarmee

je je tanden prima kunt reinigen. Natuurlijk

waren dergelijke sieraden niet weggelegd

voor gewone stervelingen: het dier

is gemaakt van goud en zijn lichaam is

bezet met parels, verschillende edelstenen

en email. Hoewel de conservatoren van

het Rijksmuseum Italië noemen als plaats

van herkomst, konden ze geen specifieke

werkplaats of edelsmid aanwijzen.

Draakvormige tandenstoker-hanger, Italië (?),

deels geëmailleerd goud, parels, edelstenen, 7,1 cm

hoog. Amsterdam, Rijksmuseum, inv. BK-17068.

Te duur

1936

In 1936 tekende Hergé dit ontwerp voor de cover van zijn album

Kuifje en de Blauwe Lotus, waarin hij blijk gaf van een zekere

humor, aangezien de reporter en zijn hond Bobbie uit een grote

porseleinen kruik tevoorschijn komen en oog in oog komen te

staan met een enorme rode draak die zijn opengesperde bek en

twee van zijn klauwen naar hem uitsteekt. Kuifje lijkt niet bijster

gerustgesteld. Hergé liet zich hiervoor inspireren door een cover

van het tijdschrift A-Z, dat in 1932 verscheen en waarop Anna

May Wong, actrice uit de film Shanghai Express, te zien was.

Uitgever Louis Casterman wees het ontwerp echter af, omdat

de productiekosten van de kleurenversie te hoog zouden zijn.

Het album verscheen dus eerst in zwart-wit. De kleurenuitgaven

kwamen pas in de jaren 40 op de markt.

Hergé, tekening voor de cover van De Blauwe Lotus en de cover van Kuifje,

reporter in het Verre Oosten (De Blauwe Lotus), papier, Oost-Indische

inkt, waterverf en gouache. Artcurial, Parijs, 21-11-2021. © Artcurial.

€ 3.000.000

Catharsis

ca. 1974-1975

Monsters en draken maakten al vroeg deel uit van het bestiarium

van Niki de Saint Phalle (1930-2002) en zijn er nooit uit verdwenen.

Voor de Franse kunstenaar belichaamde de draak de angsten

en bedreigingen die haar jeugd tekenden. Ze beschouwde zichzelf

trouwens ook als een draak! De kunstenaar ontwikkelde het motief

van de draak ook in een werk dat in België beroemd is: een monumentale

sculptuur die in Knokke werd ontworpen als speelhuis

voor Xavier, zoon van verzamelaar Roger Nellens. Met zijn bonte

kleuren is deze polyester draak best charmant en lijkt hij eerder uit

een sprookje dan uit een nachtmerrie te komen.

Niki de Saint Phalle, Draak, geschilderd polyester, 65 x 23 cm, uit een reeks van

acht varianten, elk uniek en verschillend geschilderd. Sotheby’s, Parijs, 07-12-2022.

© Sotheby’s Art Digital Studio. € 107.100

53

Van broche

tot performance

Voor de vijfde keer brengt het

festival Obsessed! Jewellery Festival

een rijk programma van lezingen,

studiobezoeken, performances

en tentoonstellingen rond het

hedendaagse juweel. Ieder

weekend van november staat de

artistieke scene in een andere

stad in de kijker, van Amsterdam,

Rotterdam en Nijmegen tot Hasselt

en Antwerpen.


Om de Nederlandse scene van

het artistieke juweel nieuw

leven in te blazen richtte Current

Obsession in 2013 een

magazine rond juwelen op. Sinds 2017

organiseert het platform om de twee jaar

ook een festival, dat intussen met Antwerpen

een Belgisch luik heeft. “Met figuren

als Emmy van Leersum, Gijs Bakker en

later Ruudt Peters en Ted Noten beschikt

Nederland over een rijke juwelentraditie”,

vertelt oprichter en creatief directeur

Marina Elenskaya. “Tegelijk voelden we dat

de nieuwe generatie meer ondersteuning

nodig had en wilden we verschillende initiatieven,

zoals de Sieraad Art Fair, CODA

museum en de juwelencollectie van het

Rijksmuseum met elkaar verbinden.”

Het festival geeft makers, musea en galeries

om de twee jaar een deadline waarnaar

ze kunnen toewerken. Elke gemeenschap

organiseert zelf evenementen en tentoonstellingen.

Zo presenteert Museum Arnhem

vanaf deze maand een grote solotentoonstelling

van de Thaise, in Rotterdam

gevestigde Noon Passama (°1983), die als

‘mid-career’-juweelontwerper de prestigieuze

Francoise van den Bosch Award in

ontvangst mocht nemen. In die expositie

verkent ze de relatie tussen mensen en alles

wat leeft, via de twaalf dieren uit de Thaise

en Chinese dierenriem. Die staan niet alleen

symbool voor een jaar, maar ook voor

specifieke karakteristieken.

Lien Declercq, Looking for composition, 2025, zilver, zoetwaterparels, emailverf en zwarte patina, ca. 5 cm. Prijs: 800 euro. © de kunstenaar. Foto: Bert Machielsen.

54

Tamara Sam Garcia, Asunción-broche uit de collectie

‘For dirt you are, and to dirt you shall return’, 2025,

zilver en geblazen glas, 8 x 8 cm. © de kunstenaar.

Prijs: 222 euro.

Noon Passama

bevraagt de

archetypes van de

juweelkunst en zoekt

daarvoor inspiratie

en aansluiting bij

andere disciplines.

Dat Passama in haar werk de archetypes

van de juweelkunst zelf, zoals een ketting of

sluitingen, in vraag stelt, viel in de smaak bij

de jury. Dat ze daarvoor inspiratie en aansluiting

zoekt bij andere disciplines, en zo de

eigen discipline probeert te vernieuwen, net

zo goed. Ook het zoeken naar balans tussen

artistieke eigenheid en creatief ondernemerschap

is een bredere urgentie die de jury

perfect belichaamd ziet in haar werk. Deze

drie aspecten maken van Passama volgens

de jury een rolmodel. “Zelf brengen we voor

het eerst een boek uit over Gen Z. Dat zij

hun werk via sociale media makkelijk zelf

in de markt kunnen zetten vormt wellicht

het grootste verschil met vroegere generaties”,

vertelt Elenskaya. “Daarnaast toont

Ruudt Peters tekeningen in zijn eigen huis,

en opent verzamelaar Liesbeth den Besten

haar woning voor een beperkt publiek.

Hoewel er de voorbije jaren veel galeries

gesloten zijn, kijken we uit naar de presentaties

van Mathilde Gallery in Amsterdam,

galerie door in Nijmegen – met een lezing

over verzamelen – en het hoofdstedelijke

juwelencollectief The Pool Jewelry.”

Thierry Bontridder, Up Down, 2025, titanium, 31 x 9,5 x 4,2 cm. © de kunstenaar. Foto: Thomas Bontridder.

VERRASSENDE VARIATIE

Voor de derde keer neemt Antwerpen als

locatie deel aan het festival, met als verbindende

trekpleister DIVA, museum voor

juwelen, zilver en diamant. Wie piepjong

talent wil ontdekken, kan naar een van

de expo's van Koninklijke Academie voor

Schone Kunsten Antwerpen, Studio sieraad

van Sint Lucas Antwerpen en PXL-MAD

School of Arts uit Hasselt. Ook pas afgestudeerden

springen op de kar. Zo bundelen

Yifan Peng, Jinzi Liu en Anna Maria Pitt,

voormalige klasgenoten aan de Antwerpse

academie, de krachten voor de tentoonstelling

Traces. “We werken alle drie rond

herinnering, en gebruikten toevallig alle drie

vuur in onze creaties”, vertelt Yifan Peng.

“Zelf ben ik vertrokken vanuit de vraag wat

het betekent om ergens tijdelijk inwoner te

zijn, en hoe je de herinneringen aan een plek

kan bewaren of meenemen terwijl je zelf

constant verhuist. Daarvoor grijp ik terug

naar een Chinese traditie waarbij objecten

of papieren geld in brand wordt gestoken als

offer aan de goden of voorouders. Chinezen

geloven dat als iets materieels verdwijnt er

iets spiritueels voor in de plaats komt, en dat

objecten in die zin eeuwigheidswaarde hebben.

Geïnspireerd door die gedachte maakte

ik een ketting met miniatuurmeubilair, die ik

55

berg, medeoprichter van Les Brucelles. “Ze

transformeerde foto’s van juwelen van negentig

ontwerpers met behulp van artificiële

intelligentie tot nieuwe organische beelden.

Charlotte Vanhoubroeck breit een vervolg

aan haar werk rond de sentimentele juwelen

van Louise Marie d’Orléans die verloren

gingen in de loop der erfenissen en Lien De

Clercq laat zich inspireren door structuren

in de stad. Dat gerenommeerde ontwerpers

als Thierry Bontridder en Peter Vermandere

een stuk op maat voor de expositie maken,

geeft ons de kans om het thema verder uit te

diepen. Samen met alle deelnemers kunnen

we de grote variatie in juweelontwerp tonen

en zo mensen verrassen. De sector, die het

midden houdt tussen ambacht, design en

kunst, verdient een grotere zichtbaarheid.

Met deze expo zetten we volop in op expressie,

de connectie tussen onze kunstenaars

en het in contact komen met het publiek.”

Zoé Kiner-Wolff in samenwerking met François Briand, the Devil’s Tongue. Horny Collection, 2025,

shagreen, gehamerd koper, messing en geblazen glas, 33 x 6 x 6 cm. © de kunstenaars.

‘Obsessed is een

festival dat mensen

samenbrengt en

banden versterkt’

MARINA ELENSKAYA,

Current Obsession

tijdens een rituele ceremonie liet opbranden.

Daarnaast bewaar ik van elke plek

kleine objecten of kleding die een bepaald

gevoel vertegenwoordigt. Zo kan ik me na

elke verhuizing snel opnieuw thuis voelen.

Voor mijn nieuwe reeks experimenteer ik

verder met het verbranden.”

Les Brucelles, het team achter Brussels

Jewellery Week, ruilt met It’s a Glow Thing!

de hoofdstad voor de gelegenheid in voor

Antwerpen. Deze tentoonstelling verenigt

meerdere generaties Belgische juweelontwerpers

van verschillende scholen, met als

rode draad het brengen van vooral figuurlijk

licht. “Dat een juweel vandaag veel meer kan

zijn dan louter een object, bewijst het werk

van Anneleen Swillen”, vertelt Sandra Kleim-

GRENSOVERSCHRIJDEND

Met haar gloednieuwe platform Unpolished,

dat de community van opkomende

juweelontwerpers op lange termijn een

forum wil geven, grijpt de jonge curator

Ebba Van der Taelen Obsessed! aan om

voor het eerst naar buiten te treden. Via

een open oproep selecteerde ze elf startende

makers rond het thema ‘Rituals of

Becoming’. Daarmee onderzoekt de tentoonstelling

hoe onze identiteit continu in

verandering is, en welke rol sieraden hierin

kunnen spelen. Van der Taelen: “Zo verwijst

de Roemeense ontwerper Andreea

Cojocaru met haar ketting naar het eerste

‘sieraad’ van veel Roemeense kinderen in

de jaren 90: een eenvoudig touwtje met

huissleutels als symbool van verantwoordelijkheid.

En Ninon Yaguiyan maakt,

geïnspireerd door het historische sieraad

de chatelaine, een bos speeltjes die ons

doen nadenken over de relatie tussen onze

identiteit als kind of volwassene.”

Met de tentoonstelling zoekt de curator de

grenzen op tussen juweelontwerp en hedendaagse

kunst. “Zo toont de Mexicaanse

Tamara Sam Garcia de installatie For dirt

we are, and to dirt we shall return, waarin

ze onze omgang met religie onderzoekt en

voor zichzelf een nieuwe vorm van spiritualiteit

ontwikkelt”, vertelt Van der Taelen.

“De sieraden vormen het vertrekpunt,

maar krijgen het gezelschap van een gedeconstrueerde

bijbel, een installatie en een

meditatieve tekst. Een totaalervaring dus.”

Met de performance Connected brengt

Viola Funke een menselijke ketting tot

56

‘Samen met alle

deelnemers kunnen

we de grote variatie

in juweelontwerp

tonen, en zo mensen

verrassen’

MARINA ELENSKAYA,

melmarkten en creëren hun juwelen op basis

van gevonden objecten. Het vertaalt eigenlijk

perfect wat Obsessed wil zijn: een festival dat

mensen samenbrengt en banden versterkt.

Dat sluit perfect aan bij het centrale thema

‘Glow-Up’, dat via zelfzorg, zelfvertrouwen

en bewustzijn wil bijdragen aan ons mentale

en fysieke welzijn. We willen met het festival

een tegenwicht bieden aan de verwarrende,

moeilijke tijden waarin we leven.”

BEZOEKEN

Obsessed! Jewellery Festival

elk weekend in november

diverse steden in Nederland en België

www.obsessedwithjewellery.com

www.divaantwerp.be

leven, waarmee ze aspecten zoals verbondenheid,

verlangen of het elkaar vinden

bevraagt. Al zijn er volgens de curator zeker

ook draagbare juwelen. “Neem de stukken

van Kathleen Rottey, die bestaan uit

zilveren bolletjes die ooit perfect glansden

maar nu sporen van imperfectie tonen: een

subtiele, tastbare metafoor voor het leven

zelf. Of kijk naar Clémentine Le Guerec, die

oude kroonluchters vertaalt naar sieraden

die verschillende gemoedstoestanden

reflecteren. Juwelen zijn kunstwerkjes die je

in de onmiddellijke nabijheid van je eigen

lichaam kan koesteren.”

Ook bij de Belgische Charlotte Van de Velde,

die haar werk tijdens het festival samen met

Benedikt Fischer toont in Amsterdam, staat

recuperatie centraal. Van der Taelen: “Charlotte

en Benedikt delen een passie voor rom-

Yifan Peng, Buring Stage I-Necklace, 2025, handgemaakt

papier en ijzerdraad, 5 x 45 x 4 centimeter.

© de kunstenaar. Prijs: 580 euro.

Charlotte Vanhoubroeck, Armband Duo_N°199, 2023, sterlingzilver, wit marmer en parelmoer,

340 x 9,5 x 1,5 cm. © de kunstenaar. Foto: Simon Debbaut-L’Ecluse.

57

Openbare kunst:

tussen utopie

en realiteit

Monumentale sculpturen en

muurschilderingen op allerlei

plekken: openbare kunst is niet

meer weg te denken uit het

hedendaagse stadsbeeld. Doel

van dit gemeenschappelijk goed:

het creëren van een directe

band tussen kunst en burgers.

Achter dit ideaal gaan echter

talrijke problemen schuil, van

soms ondoorzichtige procedures

en gebrekkig onderhoud tot

commerciële uitwassen en

controverses. De openbare ruimte

is een gebied waar de consensus

soms ver te zoeken is en tal van

conflicten kunnen opduiken.

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

Florence Fréson, Fontaine des Célestines, Namen, 2001. Foto: de kunstenaar.

Hoe komt een kunstwerk in de

openbare ruimte terecht? Op

papier verloopt dat via een projectoproep.

In de praktijk echter

variëren de mechanismen. Wedstrijden

zijn soms open, maar meestal gesloten of

beperkt. In het laatste geval wordt enkele

geselecteerde kunstenaars gevraagd een

voorontwerp in te dienen dat aan een

bestek voldoet. Een derde, vrij courant

scenario is de directe opdracht op uitnodiging.

Julie Bawin, hoogleraar hedendaagse

kunstgeschiedenis (Universiteit van Luik)

en directeur van het openluchtmuseum

van Sart-Tilman (MACPA), stelt onomwonden:

“Het is allemaal zeer politiek. Vaak

hebben de besluitvormers al een idee wie

ze voor een bepaald project willen hebben.”

Dit wordt bevestigd door Pierre-Olivier Rollin,

directeur van BPS22 en een voormalig

58

‘Het is allemaal zeer

politiek. Vaak hebben

de besluitvormers al

een idee wie ze voor

een bepaald project

willen hebben’

JULIE BAWIN

Portret van Julie Bawin. Foto: Dimitri Lowette.

Jan Fabre, L’Homme qui mesure les nuages, 1998, brons. Foto: Orsi Academy, Melle.

lid van de Commissie voor de Kunsten van

het Waalse Gewest. "Afhankelijk van de

beperkingen van de locatie en/of de specifieke

kenmerken van de opdracht, komt het

regelmatig voor dat er maar één kunstenaar

in aanmerking komt”, zegt hij. “Zo werd

Yann Kersalé gevraagd de verlichting van de

molens van Beez te ontwerpen, terwijl Jean

Glibert betrokken was bij de renovatie van

de ringweg van Charleroi.”

In Bergen heb je het geval van Xavier Veilhan.

Op uitnodiging van Xavier Roland,

directeur van het Pôle Muséal (museumcomplex)

van de stad, maakte de internationaal

bekende kunstenaar een sculptuur

die de strijd tussen Sint-Joris en de draak

voorstelt. Maar het ontbreken van een

wedstrijd, de omvang van het budget

(450.000 euro) en de als karikaturaal ervaren

voorstelling van de draak leidden

tot ophef en petities. Het werk, dat door

sommigen als een ‘verpletterde slak’ wordt

omschreven, is onbedoeld uitgegroeid tot

het symbool van de kloof tussen overheid

en buurtbewoners.

WIE BESLIST, WIE BETAALT?

Wie openbare ruimte zegt, zegt ook

overheid. Op de eerste rij bij beslissingen

en financiering staan de Staat, de gemeenschappen,

gewesten, provincies en

gemeenten, soms met de welkome hulp

van Europa of privébedrijven. Deze laatste

kunnen hun werken ook op hun eigen terreinen

of in de buurt tentoonstellen.

Enkele van de bekendste werken zijn dat

van Jan Fabre (De man die de wolken meet)

aan de E40, eigendom van de Orsi Academy

(Melle), de Arc Majeur van Bernar

Venet aan de E411, door de John Cockerill

Foundation ‘geschonken’ aan Wallonië, en

de fontein van Pol Bury aan het begin van

de Koning Albert II-laan in Brussel, te danken

aan Proximus (voorheen Belgacom).

Aan het roer van sommige van die bedrijven

staan gepassioneerde verzamelaars

die menig initiatief voor het grote publiek

op touw zetten. Denk aan Stephan Uhoda,

die in 2022 hij Daniel Buren en het station

van Luik met elkaar in contact bracht.

Eerder presenteerde hij op zijn terrein de

MX Temple van Xavier Mary, waardoor

alle automobilisten een adembenemend

uitzicht op het kunstwerk kregen.

Andere belangrijke, vaak onzichtbare

spelers zijn de architecten. Achter de

schermen stellen die regelmatig namen

van kunstenaars voor in het kader van

‘1% kunst’ (de verplichting om 1% van het

bouwbudget van openbare gebouwen te

besteden aan de aankoop van kunstwerken

die er dan een plaats krijgen). Privéverzamelaars

zijn meestal terughoudend om

hun werken in de openbare ruimte op te

stellen, afgeschrikt als ze zijn door het risico

op vandalisme. Wat de markt betreft,

is het rendement onmiskenbaar. Rollin:

“Als de opstelling geslaagd is, wordt de

openbare ruimte een prachtige etalage. Ze

zet de kunstenaar in de kijker en stimuleert

de verkoop in galeries van werken

die bestemd zijn voor privéruimten. Het is

trouwens op dit model dat de markt van

Christo gebaseerd was.”

Het is zowel

een ruimte voor

permanente educatie

als een terrein van

conflicten.

DODE HOEK: DE PERIODE ERNA

Is de opdracht politiek geïnspireerd, dan

verloopt de periode erna niet zelden chaotisch.

Wie zorgt er na de installatie voor

het onderhoud en de eventuele restauratie

van het werk? De stad, die het terrein beheert?

De opdrachtgever? De kunstenaar?

De verantwoordelijkheden vervagen en er

zijn helaas steeds meer voorbeelden van

verwaarlozing.

Julie Bawin, die het initiatief nam tot het

colloquium L’art public au défi de la collection

(ULg), geeft enkele pijnlijke voorbeelden. Zo

wordt in Namen de sculptuur-fontein Les

Célestines van Florence Fréson (ingewijd in

de jaren 90) grotendeels ontsierd door borden

die de interpretatie ervan vervormen. In

Lessines werd een werk als eerbetoon aan

René Magritte en Louis Braille, van de hand

van Daniel Dutrieux, zonder toestemming

van de kunstenaar ontmanteld, waarna de

stenen werden hergebruikt om ... parkeren

op het gemeenteplein te verbieden! Een even

triest lot was weggelegd voor een werk van

Jean-François Fourtou, Beach Castle (een op-

59

Borden voor de Fontaine des Célestines van Florence Fréson. Foto: C. Borecki.

‘Als de opstelling

geslaagd is, wordt

de openbare ruimte

een prachtige

etalage’

PIERRE-OLIVIER ROLLIN

Foto: Leslie Artamonow

eenstapeling van strandcabines), dat Knokke

een uniek karakter gaf. Omdat het werk

dreigde in te storten, werd het ontmanteld.

Het had de stad 95.000 euro gekost…

In geen van deze drie gevallen werden de

kunstenaars geraadpleegd. Een ander pijnlijk

voorbeeld is de Arc Majeur van Bernar

Venet. Bij de inhuldiging prezen critici de

technische en esthetische kwaliteiten van

deze twee monumentale bogen die de

snelweg E411 omlijsten. Zes jaar later heeft

de vegetatie weer de overhand gekregen

en zien weggebruikers nog maar een deel

ervan. “Het gebrek aan onderhoud door

een gebrek aan middelen is de vloek van

openbare kunst”, stelt Bawin. “In sommige

gevallen kan dit zelfs lijken op wat Daniel

Buren ‘staatsvandalisme’ noemt.” Rollin kan

dit alleen maar bevestigen: “De prioriteit

zou vandaag de dag moeten liggen bij het

beheer van het bestaande.” Commissies

blijven maar op de proppen komen met

opdrachten en tijdelijke evenementen

zonder langetermijnplan voor het onderhoud

van wat er al bestaat. Bawin betreurt

ook het ontbreken van een structuur die

zich specifiek bezighoudt met openbare

kunst. “In tegenstelling tot musea, die zich

houden aan de regels en ethische normen

van de ICOM (International Council of

Museums), bestaat er voor de openbare

ruimte geen vastgesteld kader voor beheer

en conservering”, zegt ze. “Dit kan nefaste

gevolgen hebben voor het respecteren van

de integriteit van een werk en het morele

recht van de kunstenaar. Deze verwaarlozing

is grotendeels te verklaren door het feit

dat dergelijke werken niet in musea worden

getoond. In de openbare ruimte worden ze

wel tentoongesteld, maar zelden met de

nodige uitleg. Dat is jammer, want een eenvoudige

QR-code zou volstaan. Sommige

werken worden bovendien beklad, niet uit

afkeer, maar omdat ze worden gezien als

oppervlakken die uitnodigen tot het aanbrengen

van graffiti.”

EINDIGHEID ACCEPTEREN

Een andere onzekerheid is de duur. Veel

mensen stellen zich openbare kunst voor

als iets dat ‘voor altijd’ bestaat, terwijl de

openbare ruimte zelf voortdurend verandert.

Volgens Bawin zou het aanvaarden van een

zekere vergankelijkheid de integriteit van de

kunstwerken waarborgen en anticiperen op

hun einde, zonder afbreuk te doen aan het

morele recht van de kunstenaar. Rollin geeft

als voorbeeld het werk van Marin Kasimir op

het Fontainasplein in Brussel: “Het werk was

toen relevant omdat het de sociologische

situatie van de wijk weerspiegelde. Wanneer

de wijk verandert, moet de legitimiteit van

het werk opnieuw in vraag worden gesteld.”

Het verwijderen van een gedenkteken raakt

de bewoners vaak diep, maar het verdwijnen

van een hedendaags kunstwerk roept

wellicht minder emoties op. Deze ‘dubbele

moraal’ drukt op zichzelf de symbolische

hiërarchie uit die blijft bestaan tussen erebeelden

(onaantastbaar) en hedendaagse

kunst (onderhandelbaar). Het enige wat zeker

is, is dat openbare kunst alle spanningen

in onze samenleving belichaamt: de relatie

met de politiek, financiële belangen, het

collectieve geheugen, het recht van inspraak

van burgers, de rol van de kunstmarkt...

Het is zowel een ruimte voor permanente

educatie als een terrein van conflicten. Het

haalt kunst uit haar elitaire context zodat

iedereen ervan kan genieten, maar er loeren

altijd controverses om de hoek. Bemiddeling

en onderhoud zijn tegenwoordig de grote

uitdagingen. Neem die weg en de openbare

ruimte dreigt een begraafplaats van beschadigde,

verkeerd begrepen of vernielde kunstwerken

te worden. Laten we afsluiten met de

woorden van Julie Bawin: “De geschiedenis

van de openbare kunst is een geschiedenis

van controverses. Maar dat is ook wat haar

zo boeiend maakt.”

BEZOEKEN

Colloquium L’art public au défi de la

collection (gratis toegang)

20 en 21-11 (van 09.30 uur tot 17.30 uur)

ULg

Luik

www.uliege.be

LEZEN

Art public et controverses. XIXe - XXIe siècle,

door Julie Bawin. Editions du CNRS, 2024,

Franstalig, 376 pag., ISBN 9782271150004, € 26.

60

Walter Swennen - 1984

Merci, Dank u Walter

Walter Swennen 1946 - 2025

Showroom: Altenaken 11

3320 Hoegaarden

Photo : Max Vicca

quattro-benelux.com

quattro@quattro-bnlf.com

Viviane & André Vossen

Museum inzicht

De curator spreekt – #010

Félicien Rops en

de liefde voor Japan

Voor conservator Thomas Cleerebaut begon alles

in de depots van het Félicien Rops Museum. Terwijl

hij vergeten prenten doorbladerde, bracht hij een

onbekende kant van de kunstenaar uit Namen aan

het licht: zijn japaniserende blik, gevoed door de

manga van Hokusai en andere prentkunstmeesters.

Drie jaar onderzoek later werpt een unieke

tentoonstelling licht op deze fascinerende dialoog

tussen Rops’ westerse irreverentie en de verfijning

van de Japanse kunsten uit de 19e eeuw.

Félicien Rops, Femme au masque japonais, ca. 1880-1885, potlood, aquarel

en gouache op papier, 15 x 10,5 cm. Particuliere collectie.

‘Ik verwacht

gezien de

internationale

actualiteit dat

bezoekers er een

boodschap van

hoop uithalen’

THOMAS CLEEREBAUT

Wat was het uitgangspunt of de

eerste vonk voor deze expositie?

“De tentoonstelling is ontstaan

uit een toevallige ontdekking in

de depots van het museum. Het

moet gezegd worden dat het Félicien

Rops Museum bijna 7.500

werken en documenten bewaart

die verbonden zijn aan de

kunstenaar uit Namen, Félicien

Rops (1833-1898). Als adjunctconservator

van de collecties is

het mijn taak toezicht te houden

op de inventaris, digitalisering,

conservering en documentatie

van dit archief. Het is een langdurige

missie die een eeuwigdurend

work in progress is, zoals

alle collectiebeheerders zullen

bevestigen. Toch is het buitengewoon

boeiend, omdat het soms

echte schatten blootlegt en ons

de kans geeft de levensloop en

het werk van een kunstenaar van

dichtbij te benaderen.

Dat is precies wat er in 2022

gebeurde: ik ontdekte opnieuw

prenten van Félicien Rops die

volledig uniek waren binnen

zijn oeuvre, zowel thematisch

als stilistisch. Eén ervan, getiteld

Fantaisie japonaise, vertoonde

japaniserende motieven waarvan

de stijl me meer deed denken

aan de Japanse prentenmeesters

dan aan Rops zelf. En terecht: het

betrof tekeningen die rechtstreeks

waren gekopieerd naar de

beroemde Manga van Katsushika

Hokusai. Nieuwsgierig zette ik

mijn onderzoek voort en ontdekte

nog veel meer japaniserende

werken, zowel in compositie,

thema’s als kleuren. Hoe meer ik

zocht, hoe duidelijker het werd.

En als Félicien Rops, net als zijn

19e-eeuwse tijdgenoten, ook een

japonist was? In de afgelopen

dertig jaar hebben enkele onderzoekers

deze Japanse invloeden

kort opgemerkt en vermeld,

maar het onderwerp was nog

nooit grondig bestudeerd of op

zichzelf behandeld. Dit was dus

de perfecte gelegenheid om een

geheel nieuwe lezing van Rops’

werk te presenteren in het licht

van de Japanse kunst.”

Hoe is het thema of de selectie

ontstaan?

“Het japonisme is al tientallen

jaren onderwerp van onderzoek

en tentoonstellingen, vooral

rond impressionistische, postimpressionistische

kunstenaars en

de art-nouveaubeweging. Het

idee was dus niet om een nieuw

evenement over japonisme te

organiseren in Parijs of België.

De bijzondere relatie die Rops

echter met de Japanse kunst had,

was tot nu toe onontgonnen. Dit

werd al snel de rode draad van de

tentoonstelling, die zich uitstrekt

over alle museumruimtes. Het is

het resultaat van bijna drie jaar

onderzoek in de correspondentie

van de kunstenaar, evenals in

archiefcollecties en particuliere en

openbare verzamelingen. In de

tijdelijke zalen wordt het publiek

ondergedompeld in de wereld

van het 19e-eeuwse japonisme.

Elke sectie draait om een of

meerdere japaniserende werken

van Rops, in dialoog gebracht met

andere stukken: enerzijds Japanse

producties die hem inspireerden

of dezelfde iconografische

thema’s delen, anderzijds tekeningen,

prenten en schilderijen

van japoniserende kunstenaars

die Rops kende of zijn tijdgenoten

waren (van Degas tot Manet,

en ook Stevens, Ensor, Rodin en

vele anderen). Via zijn artistieke

netwerk ontdekken bezoekers

het volledige Belgische en Franse

62

‘De tentoonstelling is opgezet als

een reis door de tijd en op het

kruispunt van twee culturen’

japonistische milieu. Daarnaast

wordt er in het permanente parcours

een thematische benadering

geboden, waarbij Japanse

werken andere werken van Rops

verhelderen en contextualiseren.”

Welk werk of moment in de

opstelling is volgens u de kern

van het verhaal?

“De tentoonstelling is opgezet

als een reis door de tijd en op

het kruispunt van twee culturen.

De invloed van de Japanse kunst

op de westerse kunst van de 19e

eeuw staat natuurlijk centraal in

de presentatie, maar er worden

ook bruggen geslagen naar onze

huidige samenleving, waarin de

fascinatie voor het Land van de

Rijzende Zon nog steeds aanwezig

is. In dit opzicht denk ik dat

het triptychon dat in de eerste

zalen aan de bezoekers wordt

gepresenteerd, het beste deze

intentie belichaamt. Het brengt

drie werken samen die met elkaar

in dialoog staan: een ‘bijin-ga’-

prent van Kitagawa Utamaro, die

een Japanse courtisane in traditioneel

kimono en met sensuvouwblad

laat zien; het tekenwerk

À Armand Gouzien qui aime les

japoniaiseries van Félicien Rops,

waarin het hoofdpersonage doet

denken aan de prent van de

Japanse meester; en tenslotte À

Félicien Rops qui aime les japoniaiseries,

gemaakt in 2025 door

de Belgische mangaka Ayaluna,

die Rops’ tekening in mangastijl

herinterpreteert.”

Hoe ziet u uw rol als curator

van deze expositie?

“In de 21e eeuw is het museum

niet langer exclusief voorbehouden

aan kunsthistorici. Het

is een plaats die wij, museale

professionals, toegankelijk willen

maken voor iedereen, zonder

uitzondering of discriminatie. Een

ontmoetingsplaats voor publiek

van alle achtergronden, maar

ook een ruimte waar kunst en

geschiedenis uitleggen, contextualiseren

en resoneren met onze

huidige samenleving. Dit is een

rol die mij nauw aan het hart ligt.

Mijn primaire rol was zeker die

van onderzoeker: om de werken

te documenteren, ze ‘tot leven te

brengen’ en toekomstige generaties

beter te laten begrijpen, maar

ook om de werken te identificeren

en de stukken in de tentoonstelling

te lokaliseren. Alles had

echter tot doel een verhaal te

vertellen, waarvan de impact

vandaag nog zichtbaar is in kunst

en popcultuur: het verhaal van

de ontdekking van de Japanse

kunst door 19e-eeuwse kunstenaars

via de gepassioneerde,

kritische en irreverente blik van

Félicien Rops. Voor het bezoeken

van de tentoonstelling is geen

voorkennis vereist. De scenografie

begeleidt het publiek op deze

reis via diverse middelen, zoals

video’s, audiogids, informatieve

teksten en educatieve dossiers,

en biedt wie wil de mogelijkheid

om zich verder te verdiepen in de

onderwerpen die hem of haar het

meest interesseert.”

Wat wilt u dat bezoekers

meenemen na het zien van de

tentoonstelling?

“Het is niet het primaire doel van

de tentoonstelling, maar gezien

de internationale actualiteit hoop

ik dat ze er een boodschap van

hoop uithalen. In 1853, onder

druk van de Amerikanen, opent

Japan zich na meer dan 200 jaar

isolatie naar de wereld en sluit

het talrijke handelsverdragen

met het Westen. Het japonisme,

dat uit dit historische evenement

voortkomt, vertelt het verhaal

van de ontmoeting tussen twee

maatschappijen die zeer verschillend

waren en elkaar niet kenden.

Het belicht waarden zoals

interculturaliteit en openheid

naar de ander. Op verschillende

niveaus heeft de invloed van

Japan op Europa en omgekeerd

onze samenlevingen diepgaand

en positief veranderd. Een bewijs

dat nationalistische terugtrekking

niet altijd de juiste weg is…”

Als u één werk zou mogen

meenemen, welk werk zou dat

zijn en waarom?

“Zonder twijfel: het eerste volume

van de Hokusai Manga dat

Félicien Rops bezat. Niet alleen

omdat het de meeste van zijn

‘Fantaisies japonaises’ en ‘japoniaiseries’

inspireerde – werken die

het idee van deze tentoonstelling

deden ontstaan – maar ook

omdat de Hokusai Manga het

japonisme in zichzelf belichaamt

en de kunstgeschiedenis heeft

beïnvloed. Een groot deel van

de moderne kunst is geboren

uit de contemplatie van Japan,

vooral van de mangavolumes die

westerse kunstenaars in de jaren

1850-1860 ontdekten. Velen hebben

zich hierdoor laten inspireren,

zoals Rops, Manet, Monet, Degas,

Ensor, Stevens en Bracquemond.

Hokusai slaagde erin om in zijn

‘atelier’, over de wereld en door

de eeuwen heen, honderden Japanse

en Europese kunstenaars te

verenigen rond één liefde: kunst.”

Japonaiseries. Japanse fantasieën

in de tijd van Félicien Rops

t/m 15-02

Félicien Rops Museum

Namen

www.museerops.be

Félicien Rops, À Armand Gouzien qui aime les japoniaiseries, 1870-1880, sepiaen

Chinese inkt op papier, 23,7 x 15 cm. Les Amis du musée Rops, in bruikleen

bij Félicien Rops Museum, inv. AMIS D 007.

63

Museum tips

Magritte openhartig

15-11 t/m 22-02

KMSKA

Antwerpen

kmska.be

Dubbele

verjaardag

06-11 t/m 02-02

Van Buuren Museum

Brussel

museumvanbuuren.be

In 1938 gaf René Magritte

een uitzonderlijke

lezing in het Koninklijk

Museum voor Schone

Kunsten in Antwerpen.

Uitzonderlijk, omdat hij

daar niet alleen sprak

over zijn oeuvre, maar

ook over zijn eigen omgeving

en het leven dat

iedereen daarin leidde.

Magritte. La ligne de vie

biedt een unieke inkijk in

die zeldzame ontboezemingen

van een schilder

wiens schilderijen in de

eerste plaats fascineren

door hun raadselachtigheid.

De expositie

presenteert werken waar

de kunstenaar het in zijn

lezing over had, naast

zijn eigen schilderijen

en tekeningen, en volgt

stap voor stap de heel

eigen gedachtegang van

Magritte. De bezoeker

ontdekt ook de rol die

de kunstenaar speelde

als verbindende figuur tussen het Brusselse en het Antwerpse surrealisme. Zo worden

vooraanstaande kunstenaars als Marcel Mariën en Leo Dohmen ook in de kijker gezet.

En hoe leuk is het niet om Magritte te horen spreken over het ontstaan van sommige

werken? (ah)

Honderd jaar

geleden vond in

Parijs de Exposition

internationale

des Arts décoratifs

et industriels

modernes plaats,

die haar naam

zou geven aan de

art-decostijl. Vijftig

jaar geleden

opende het Van

Buuren Museum

de deuren, een

meesterwerk van deze belangrijke stijl uit de

jaren 1920. Deze dubbele verjaardag wordt gevierd

met een tentoonstelling waarvan titel en

thema perfect passen bij deze elegante locatie:

1925. Fashion in the age of art deco. Sierlijke

silhouetten en diverse accessoires laten zien

hoezeer de vrouw zich destijds emancipeerde

ten opzichte van de vorige generaties door beperkingen

te verwerpen, haar jurken en kapsel

korter te maken en te kiezen voor soepelheid,

die beter paste bij iemand die met de auto

naar de tennisbaan reed. Deze tentoonstelling,

tot stand gekomen in samenwerking met het

Mode & Kant Museum, omvat ook een speciaal

eerbetoon aan Jeanne Lanvin. (ah)

Tijdschrift Art–Goût–Beauté, 3 maart 1927. © Mode &

Kant Museum van de stad Brussel.

René Magritte, De smaak van tranen, 1946, gouache op papier, 59,6 x 36,4 cm. © nalatenschap René

Magritte – SABAM Belgium, 2025.

Scherpzinnige

landvoogdes

22-11 t/m 10-05

Koninklijk Museum van Mariemont

Morlanwelz

musee-mariemont.be

Titiaan (naar), Portret van Maria van

Hongarije, na 1548, olieverf op doek, 125,7 x 112

cm. Parijs, MAD, legaat Émile Peyre (1905), inv.

PE 243. © MAD Parijs. Foto: Jean Tholance.

Vanuit haar paleis in Binche, dat ze liet bouwen door Jacques Dubroeucq uit Bergen, en haar

paviljoen in Mariemont, vervulde Maria van Hongarije (1505-1558) de rol van landvoogdes van de

Nederlanden, een zware taak die haar was toevertrouwd door haar illustere broer, keizer Karel V.

Als kinderloze weduwe wist ze een bijzondere plaats te veroveren in een door mannen gedomineerde

wereld en nam ze met vastberadenheid en scherp inzicht niet alleen een politieke, maar

ook een diplomatieke en artistieke rol op zich. Als gepassioneerde en deskundige mecenas en

verzamelaar organiseerde ze luisterrijke feesten en zette ze via de kunsten een doeltreffende

propagandacampagne op om het imago van haar keizerlijke familie te versterken. Ze was een effectieve

steun voor haar broer en zamelde geld in om hem te helpen bij zijn vele oorlogen. Deze

tentoonstelling belicht deze aspecten en presenteert als onderdeel van het festival Europalia

España talrijke bruiklenen van zo’n veertig internationale instellingen. (ah)

64

Over veerkracht

t/m 11-01

Institut suédois

Parijs

paris.si.se

Visuele

paradoxen

15-11 t/m 01-03

La Monnaie

Parijs

escher-expo.com/paris

Een piano zweeft boven een langwerpige witte vorm. Dit muziekinstrument is niet

zomaar een piano: het is een Steinway Victory Vertical uit 1944, een van de speciaal in

New York vervaardigde muziekinstrumenten die in Europa per parachute werden gedropt

om soldaten tijdens de oorlog te vermaken. Elders op deze tentoonstelling gaan

twee stoelen uit 1945 een dialoog aan: de ene is van George Nakashima, een architect

die gezien zijn Japanse afkomst in interneringskampen werd vastgehouden, terwijl

de andere werd ontworpen door Adolf Gustav Schneck, een nazi-architect. Deze

sculpturale installaties getuigen op krachtige, sobere, maar ook poëtische wijze van de

vragen die het oeuvre van Tarik Kiswanson (°1986) oproept: hoe werpen de donkere

periodes uit onze collectieve geschiedenis licht op ons heden? Wat leren ze ons over

het menselijke lot? Hoe gaan we om met trauma’s en hoe kunnen we herstellen? (ah)

Tarik Kiswanson, The Relief (Steinway Victory Vertical, 1944), 2025. © de kunstenaar. Met

toestemming van Sfeir-Semler Gallery. Foto: Edward Greiner.

Los van de avant-gardebewegingen die hun

stempel hebben gedrukt op de 20e eeuw,

heeft het oeuvre van M.C. Escher (1898-1972)

een buitengewone aantrekkingskracht: zijn betoverende

optische illusies fascineren de waarnemer

en prikkelen tegelijk ook de geest. Op

een uiterst vrije manier heeft de Nederlandse

kunstenaar zijn zeer uiteenlopende passies ten

dienste gesteld van de gravurekunst: Italiaanse

landschappen, filosofie, lineair perspectief,

wiskunde, geometrie en islamitische mozaïekpatronen,

waarop hij op slag verliefd werd

tijdens een bezoek aan het Alhambra in Granada.

Door deze ogenschijnlijk zo verschillende

domeinen te durven combineren, gaan zijn

prenten over ongebruikelijke thema’s, zoals

bizarre bouwwerken, onmogelijke objecten en

geometrische composities in 3D. De blik dwaalt

rond ... en gaat helemaal op in dit fascinerende

universum, doordrenkt van nostalgie. Deze

overzichtstentoonstelling in Parijs is echt een

must. (ah)

Maurits Cornelis Escher, Lucht en water, 1938,

houtsnede, 39,1 x 67,7 cm. Collectie M.C. Escher,

Nederland.

Discovering

Ancient Egypt

t/m 15-03

Rijksmuseum van Oudheden

Leiden

rmo.nl

Bijna vijfhonderd objecten, van mummiekisten en beelden tot gouden sieraden, brengen

het oude Egypte tot leven in deze internationale publiekstrekker. Voor het eerst in tweehonderd

jaar zijn de gouden grafgiften van generaal Djehoety, uit de collecties van het

Louvre en het RMO, herenigd. Naast unieke manuscripten, dierenmummies en papyri toont

Discovering Ancient Egypt hoe nieuwe ontdekkingen ons steeds dieper inzicht geven in de

eeuwenoude cultuur. De expositie bewijst hoe de fascinatie voor Egypte door de eeuwen

heen is blijven bestaan en vandaag krachtiger is dan ooit. (eb)

Schaal met vissen, eregoud van Djehoety. Collectie: Parijs, Musée du Louvre. Foto: Grand PalaisRmn (Musée

du Louvre)/ Hervé Lewandowski.

65

Museum tips

De natuur als schilder

06-11 t/m 29-03

L’Ecole des Art Joailliers

Parijs

lecolevancleefarpels.com

Karakterkoppen

31-10 t/m 06-04

Belvédère

Wenen

belvedere.at

Iedereen die ooit de schoonheid van Toscane heeft aanschouwd, heeft wel eens ervaren

hoe indrukwekkend de natuur als schilder kan zijn, door naar een klein kalksteenblokje

van het type paesine te kijken, het in zijn handen te houden en zo een onverwacht

landschap te ontdekken. Net als Leonardo da Vinci was Roger Caillois gefascineerd door

de suggestieve kracht van stenen en begon hij wat hij ‘onvrijwillige schilderijen van de

slaapwandelende natuur’ noemde te verzamelen: de raadselachtige motieven van de

septaria leken hem ‘hiërogliefen zonder boodschap’, terwijl de onyx door zijn zwartheid

de nacht van de verbeelding oproept. Dendrieten, met hun plantaardige motieven, en

agaten, met hun veelkleurige strepen, roepen zeer uiteenlopende beelden op. Tussen

wetenschappelijke nauwkeurigheid en dromerigheid zocht de Franse schrijver in de

stenen naar vergeten alfabetten en kosmische landschappen in miniatuur. De tentoonstelling

Stones and Reveries presenteert zijn beroemde teksten samen met bijna tweehonderd

mineralen die hij verzamelde en die thans bewaard worden in het Muséum

National d’Histoire Naturelle. (ah)

Zijn beroemde

‘karakterkoppen’

hebben

hem zeker meer

bekendheid gegeven

dan zijn

portretten van

officiële personen,

hoe gewild

die destijds ook

waren. Deze

tentoonstelling

corrigeert

dan ook de te

enge kijk die

hele generaties van critici en liefhebbers op het

oeuvre van Franz Xaver Messerschmidt (1736-

1783) hebben gehad. More Than Character Heads

laat ons kennismaken met het volledige oeuvre

van een typische kunstenaar uit de tweede helft

van de 18e eeuw, die zijn artistieke hoogtepunt

bereikte in de periode van de Verlichting. Hij was

een nieuwsgierige intellectueel, die in zijn officiële

portretten veeleer de ziel van zijn personages

wilde weergeven dan hun persoonlijke pracht en

praal. Zijn ‘karakterkoppen’ moet men zien in de

ruimere context van zijn oeuvre, niet uitsluitend

als een studie van geestelijke stoornissen, maar

eerder als een weergave van de meest eenvoudige

en spontane menselijke uitdrukkingen. (ah)

Franz Xaver Messerschmidt, Karakterkop nr. 25, 1771. ©

Belvédère, Wenen. Foto: Johannes Stoll.

Kalksteen van het type paesine, Arno-vallei. Parijs, Muséum National d’Histoire Naturelle, collectie

mineralen en edelstenen. Foto: François Farges.

Juwelen van en voor vrouwen

21-11 t/m 06-04

MAKK

Keulen

makk.de

De juwelierskunst had moeite zich te doen gelden binnen de beeldende kunsten. Ook

kunst gecreëerd door vrouwen had moeite een plaats te veroveren in de kunstgeschiedenis,

tot in de moderne periode. Die grenzen zijn nu echter doorbroken. De eerste

tentoonstellingen gewijd aan de juwelierskunst presenteerden nog hoofdzakelijk

juwelen gecreëerd door mannen. Von Louise Bourgeois bis Yoko Ono. Schmuck von

Künstlerinnen is dan ook bijzonder welkom, omdat deze expositie ons laat kennismaken

met juwelen te danken aan vrouwelijke ontwerpers, onder wie Sonia Delaunay,

Niki de Saint Phalle, Louise Bourgeois en Yoko Ono. Een juweel ontworpen door een

man voor een vrouw, blijft ondanks de goede bedoelingen van de kunstenaar een zeker

paternalisme uitstralen. We kijken dan ook reikhalzend uit naar deze expo, die laat

zien wat een vrouw wil dragen in een wereld die nog steeds te sterk beïnvloed wordt

door mannelijke opvattingen. (ah)

Louise Bourgeois, Broche, 1996/2005. Privécollectie. © VG Bild-Kunst Bonn, 2025.

66

Traditie en moderniteit

31-10 t/m 24-02

The Royal Academy of Arts

Londen

royalacademy.org.uk

Mrinalini Mukherjee (°1949,

Bombay) werkte aanvankelijk

met textiel voordat

ze zich toelegde op brons

en keramiek. In haar werk

combineert ze lokale tradities

met moderne westerse

invloeden. Ze verdiept zich

in die nauwe banden, die

uitwisseling van kennis en

de wederzijdse steun, die

niet alleen individuele carrières

hebben gevormd maar

ook een dynamisch creatief

en intellectueel netwerk,

dat de ontwikkeling van de

moderne en hedendaagse

kunst in Zuid-Azië heeft beïnvloed.

De tentoonstelling

laat zien hoe twee visionaire

onderwijsinstellingen – het

Kala Bhavana (Instituut voor

Schone Kunsten) in Shantiniketan,

in 1919 opgericht

door Nobelprijswinnaar

Rabindranath Tagore, en

de Faculteit voor Schone

Kunsten van de Maharadja

Sayajirao University in Baroda (in 1974 omgedoopt tot Vadodara) – generaties van baanbrekende

kunstenaars hebben geïnspireerd die belangrijke bijdragen hebben geleverd

aan de ontwikkeling van het Indiase modernisme. Het werk van Mrinalini Mukherjee staat

centraal op de tentoonstelling A Story of South Asian Art. (ah)

Mrinalini Mukherjee, Jauba, 2000, hennepvezel en staal, 143 x 133 x 110 cm. Londen, Tate Modern. © de

kunstenaar. Met toestemming van de Mrinalini Mukherjee Foundation.

Sieraad als

machtssymbool

27-11 t/m 06-04 Hôtel de la Marine

Parijs

hotel-de-la-marine.paris

Catharina II van Rusland, Joséphine de Beauharnais,

Marie Louise van Oostenrijk, prinses

Eugénie en koningin Victoria droegen allen

prachtige sieraden. Toch waren hun met

parels en zeldzame diamanten bezette

juwelen in de eerste plaats symbolen van

de macht van hun mannen. Elke edelsteen

onthulde de status, afkomst en autoriteit van

de draagster en daarmee ook van de drager.

Gelukkig laat deze tentoonstelling zien dat

de grenzen echt niet zo strikt zijn. Sommige

van deze mannen, die hun belang in de

kijker wilden zetten, hebben deze wonderen

van de natuur ongetwijfeld gekocht en laten

bewerken om hun geliefde ermee te tooien.

Wat de geschiedenis van elk van hen ook

moge zijn, de tentoonstelling Dynastieke

juwelen presenteert zeldzame sieraden,

waarvan sommige nooit eerder in Europa

werden tentoongesteld. (ah)

Cartier Londen, collier, 1937, robijnen, diamanten

en platina, uit de vroegere collectie van maharadja

Digvijaysinhji van Nawanagar. Collectie Al Thani,

inv. ATC817. © Christie’s Images Ltd.

De complexe wegen

van de moderniteit

t/m 07-02

MoMA

New York

moma.org

Het talent van Ruth Asawa (1926-2013) kwam aan het licht na de Tweede Wereldoorlog. Ze schreef

zich toen in aan het Black Mountain College, een experimentele instelling in de buurt van Asheville,

North Carolina, waar ze de artistieke mogelijkheden van alledaagse materialen beproefde.

Daar ontwikkelde Asawa een techniek met gekruld ijzerdraad, geïnspireerd door de Mexicaanse

mandenmakerij, die ze op school van dichtbij had geobserveerd. Deze uitvinding leverde haar op

slag erkenning op en zou een belangrijke bijdrage blijken te zijn aan de abstracte beeldhouwkunst

van de 20e eeuw. Dit retrospectief laat zien hoe de observatie van oude kennis via haar

werk bijdroeg tot het verleggen van de grenzen van de hedendaagse beeldhouwkunst. (ah)

Ruth Asawa, Untitled (S.398, Hanging Eight-Lobed, Four-Part, Discontinuous Surface Form within a Form with Spheres

in the Seventh and Eighth Lobes), ca. 1955, messing, ijzer en verzinkt ijzer, 265,4 x 36,8 x 36,8 cm. New York, MoMA,

schenking toegezegd door Alice en Tom Tisch, 2016. © 2024, Ruth Asawa Lanier, Inc./ ARS, New York. Met toestemming

van David Zwirner.

67

Museum agenda

Pauline Curnier Jardin, Il Paravento, 2024. © de kunstenaar. Met toestemming van ChertLüdde, Berlin / Ellen

de Bruijne Projects, Amsterdam / M HKA, Anvers.

Antwerpen

De Singel

△ BWMSTR Label 034.

Living Frameworks

till 01-02-2026

De Warande

△ Random Well-Organised

Universe Timecircus

till 16-11

Extra City

△ It goes without saying

till 29-03-2026

FOMU

△ Early Gaze. Ongeziene

fotografie uit de 19de

eeuw

till 01-03-2026

△ Magie en Macht.

Fotografie in België,

1839-1900

till 08-03-2026

△ No longer not yet. Katja

Mater en FOMU-Collectie

till 22-02-2026

KMSKA

△ Magritte. La Ligne

15-11 till 22-02-2026

△ Eugeen Van Mieghem

/ Donas, Archipenko & La

Section d’Or Betoverend

modernisme

till 11-01-2026

Kunsthal Extra City

△ Bianca Baldi. Sea

Through Skin

till 25-01-2026

△ Periphery

till 31-12

M HKA

△ De toestand is vloeibaar

till 03-01-2027

△ Les Associations de

Pauline Curnier Jardin

till 25-01-2025

Middelheimmuseum

△ Sammy Baloji. The long

hand

till 31-12

MoMu

△ GIRLS

till 01-02-2026

△ Collection presentation.

Fashion from the MoMu

Collection

till 31-12

△ Resolución

till 23-11

Museum DeReede

△ Jean Rustin. Kijk niet

weg

till 24-11

Museum Plantin-

Moretus

△ Vrouwenzaken/

Zakenvrouw

till 11-01-2026

Museum

Snijders&Rockoxhuis

△ Ydáñez en Amberes

till 18-01-2026

Verbeke Foundation

△ Without Destination

till 02-11

Ath

Maison

Culturelle d’Ath

△ Manon Bara & Stephan

Goldrajch. Jour de fête

till 20-12

Bastogne

L’Orangerie

△ Mémory Cache

Collection 99

till 04-01-2026

Pôle Culture

△ Alec De Busschère.

Memory Cache

Collection 99

till 04-01-2026

△ Djos Jannssens. Twist

till 31-12

Bornem

Cultuurcentrum Ter

Dilft

△ Nils Verkaeren.

Blooming Desert

till 30-11

Brussels

AfricaMuseum

△ Le Panorama du Congo

1913. Illusion coloniale

démontée

28-11 till 27-09-2026

Art et Marges

△ Aussi loin qu’ici

till 29-03-2026

Autoworld

△ German Tuners from

the 80’s & 90’s

till 14-12

BELvue! Museum

△ ART DECO

till 04-01-2026

Bozar

△ John Baldessari.

Parabels, Fabels en

andere sterke verhalen

till 01-02-2026

△ Ouest. Urban Legend

/ Bozar Arcade. Urban

Playground

till 04-01-2026

△ Francisco de Goya

till 11-01-2026

Centrale

△ Michel Couturier. La

friche la galaxie / Làzara

Rosell Albear. Gao

till 22-02-2026

△ Elias Cafmeyer. Les

gargouilles de Catherine

till 07-12

Centre Culturel de

Schaerbeek

△ Brolectif. Le Brol

till 19-12

Centre d’Art de

Rouge-Cloître

△ Quand vient la nuit

till 23-11

Design Museum

△ Design & Comics:

Living in a Box

till 01-03-2026

Espace Vanderborght

△ CNN199: 35 ans de hiphop

activism

till 16-11

Fondation A

△ What’s the word?

Johannesburg!

till 21-12

Fondation

Boghossian - Villa

Empain

△ Elsa Paricio. Biblioteca

Nacional

20-11 till 10-05-2026

△ Fire

till 01-03-2026

△ Echoes of Art Deco

till 02-11

Fondation Gaston

Bertrand

△ Prix Gaston Bertrand.

Lauréat Michel Mouffe

07-11 till 21-12

Foyer vzw - Migratie

Museum Migration

△ Bruxelles, la Congolaise

till 13-12

ISELP

△ Uncharted

till 06-12

La Fonderie

△ Beldavia. Jouw nieuwe

thuishaven

till 28-06-2026

La Maison des Arts

△ À table !

till 23-11

MAD

△ Trans-Formations /

Future Generation

till 15-11

Maison de l’Histoire

Européenne

△ Passé Composé. Un

album européen

till 11-01-2026

Maison Hannon

△ Échos des Songes. Le

Symbolisme à Bruxelles

till 19-04-2026

Musée de la BD

△ La Nature de Wauter

Mannaert

till 20-09-2026

Musée Horta

△ 100 motifs, (g)een

motief, all over

till 02-11

Musée Juif

△ There is a crack in

everything

till 14-12

Musée Mode &

Dentelle

△ 40+ years of stijl

till 11-01-2026

Musées royaux

des Beaux-Arts de

Belgique

△ FRAGILE ! / Art et

stéréotypes de genre

19-11 till 19-04-2026

△ Georges Muerant

meets Bonolo Kavula

till 10-03-2026

Museum voor

Moderne Religieuze

Kunst

△ Sketching For the

Basilica. Architect Albert

Van Huffel. Art Deco &

100 years of Arts and

Architecture

till 31-03-2026

Tour&Taxis

△ Sebastião Salgado.

Amazônia

till 11-11

68

Walter & Nicole

Leblanc Foundation

△ Esther Ferrer & Walter

Leblanc. Shared Lines

till 19-12

WIELS

△ Everlyn Nicodemus.

Black Bird

till 01-02-2026

△ Nairy Baghramain.

Nameless

till 01-03-2026

Wittockiana

△ Faune, Flore et Reliures

till 08-02-2026

△ Verso-Recto. Collection

inédites

till 25-01-2025

Charleroi

BPS22

△ La “S” Grand Atelier.

Novê Salm

till 04-01-2026

Le Bois du Cazier

△ Homo Detritus

till 16-11

Musée de la

Photograhie

△ Collection Astrid Ullens

de Shooten Whettnall

/ Fañch le Bos / Younès

Ben Slimane

till 25-01-2026

Musée des Beaux-Arts

△ Mathieu Grodet. Petites

et grandes histoires

till 09-11

△ Mig Quinet. Matières

en mouvement. Coupé,

collé, cousu

till 25-01-2026

Deurle

MDD

△ Libasse Ka. Notes on

Shape Shifting / George

Minne. De Verloren Zoon

till 21-12

Eupen

IKOB

△ Léon Wuidar. Um die Ecke

till 30-11

Gaasbeek

Kasteel van Gaasbeek

△ David Claerbout. At the

window

till 16-11

Gent

MSK

△ Stephan Vanfleteren.

Transcripts of a Sea

till 04-01-2026

Museum Dr. Guislain

△ Monique Gies

15-11 til 19-04-2026

△ ik ben er !?

till 04-01-2026

△ Eigen Huis

till 27-09-2026

△ Op losse schroeven

till 30-12

Sint-Pietersabdij

△ Michiel Hendryckx.

Schoonheid als verzet

till 16-11

SMAK

△ Narcisse Tordoir. Fake

Barok / Aziz Hazara. Bow

Echo / 10ans de S.M.A.K.

Bouge

29-11 till 03-05-2026

△ Resistance. The Power

of the Image

29-11 till 08-03-2026

△ Painting after Painting.

Hedendaagse

Schilderkunst in België

till 02-11

△ Edith Dekyndt. Shadows

from the Walls of Death

till 28-02-2026

△ Marck De Blieck.

Point de voir

till 08-03-2026

Herbert Foundation

△ Lawrence Weiner. Red

and Green and Blue

more or less

till 28-06-2026

Grimbergen

CC Strombeek

△ Aysha E Arar. Al Farisa

till 01-02-2026

△ Katya Ev. Lactating Bodies

till 14-12

Hasselt

Mode Museum

△ Rococo Reboot.

Mode 1750-1830

till 22-02-2026

Z33

△ Mounir Addib.

Taliswoman

till 14-12

△ Michael Beutler

till 22-02-2026

Hornu

CID

△ Temps d’Archi #11.

Réparer le monde

till 16-11

△ Woven Whispers

till 14-12

MACS

△ Haim Steinback.

Objects for People

till 02-11

Ieper

Raadzaal Lakenhallen

△ vitrinetentoonstelling:

Druk!Druk!Druk!

till 22-02-2026

Jabbeke

Permeke Museum

△ Gedeelde Kamers.

Huiselijkheid Verbeeld

till 23-11

Kortrijk

Be-Part

△ Joelle Dubois. Rekindling

till 07-12

La Hulpe

Fondation Folon

△ Nicola Magrin. Del cielo

e della terra

08-11 till 01-03-2026

La Louvière

Centre de la Gravure

et de l’Image imprimée

△ Brecht Evens est pressé.

10 ans d’estampes

till 23-11

Keramis

△ Clémence van Lunen.

Une joyeuse intraquillité

/ Pia Mougeot.

Restitution de Résidence

till 01-03-2026

Leuven

M Museum

△ Grace Schwindt. A

History of Touch

till 16-11

△ Alicja Kwade. Dusty Die

/ Kennis in zicht

till 22-02-2026

△ Collectie van M

till 29-04-2029

Museum PARCUM

△ Ecstasy & Orewoet

till 09-11

Universiteits

Bibliotheek

△ Routes naar kennis

till 22-02-2026

Liège

Grand Curtius

△ Trésors cachés de

l’instutut archéologique

liégeois

till 11-01-2026

La Boverie

△ Robert Doisneau.

Instants Donnés

till 19-04-2026

Musée de la Vie

wallonne

△ KATALOG. Barbara Iweins

till 09-11

New Space

△ Prix Jeunes Artistes 2025

till 15-11

Louvain-la-

Neuve

Musée L

△ Happy U! Le Musée L

en fête pour les 600 ans

de l’UCLouvain

till 22-02-2026

Mechelen

Kazerne Dossin

△ Sport et les athlètes au

KL Auschwitz

till 10-12

Mons

CAP/ musée des

Beaux-Arts de Mons

△ Kévin Douillez. Voyages

d’un geste

till 25-01-2025

△ David Hockney. Le

Chant de la Terre

till 25-01-2026

Maison Losseau

△Bords Perdu. Marie Bonnin

07-11 till 01-03-2026

Mons Memorial

Museum

△ L’esprit carcéral. Verlaine,

Dumont, Detournay,

Bervoets et la prison de

Mons

till 10-05-2026

Morlanwelz

Musée Royal de

Mariemont

△ Marie De Hongrie.

Art & Pouvoir à la

renaissance

22-11 till 10-05-2026

Namur

CC Détour

△ Lorka. Sapiens

till 15-11

Le Delta

△ Les trésors minuscules

till 04-01-2026

△ Au filtre des émotions

till 11-09-2026

△ Mehdi Georges Lahlou.

A l’ombre des palmiers,

conversation botanique

till 25-01-2026

△ Vivian Maier. Saisir la

vie partout

till 30-11

Musée Félicien Rops

△ Japoniaiseries.

Fantaisies japonaises au

temps de félicien rops

till 15-02-2026

Oostduinkerke

Kapel Rozenkrans

△ Mathieu V. Staelens.

Celebrating the

Connection of Souls

till 30-11

Oostende

MU.ZEE -

Venetiaanse

Gaanderijen

△ Het is zondag op zee!

till 22-02-2026

Puurs-Sint-

Amands

Verhaerenmuseum

△ Langs de waterkant

till 20-11

Roeselare

Ter Posterie

△ Roger Raveel. Dag

meneer Raveel!

till 04-01

Seneffe

Château de Seneffe

△ Thierry Bontridder.

Sculpteur de Bijoux

till 11-11

Sint-Martens-

Latem

Crypte Gemeentehuis

& gemeentelijk

museum Gevaert-

Minne

△ Lode Laperre. (D)

CNSTRCT

till 07-12

Sint-Niklaas

Kunstenplatform

WARP

△ Compleet van de

kaart. Artistieke visies op

cartografie

till 23-11

Tentoonstellingsruimte

Zwijgershoek

△ Compleet van de

kaart. Artistieke visies op

cartografie

till 04-01-2026

Tournai

TAMAT

△ Arpy Gokceyan. Les fils

invisibles de la mémore /

Regard sur la collection.

Tournai 1930-1950

till 01-03-2026

Turnhout

De Warande

△ Timecircus. Random

Well-Organised Universe

till 16-11

Waregem

Be-Part

△ Rein Dufait. Ginder de

dingen, de dagen en de

wolken

till 30-11

Wechelderzande

Kasteel Hof d’Intere

△ Pastorale

till 06-12

Stuur de gegevens voor december

door naar christophe.dosogne@ips.be

vóór 05-11.

69

Galerie inzicht

FRED & FERRY – #081

Passionele koppigheid

FRED & FERRY viert het vijfjarig bestaan met een

jaarprogramma dat een nieuwe aanpak aankondigt.

De galerie, opgericht door Frederik Vergaert en Ferry

Saris, focust vooral op jonge kunstenaars met een

scherpe blik op de wereld. Ferry belandde vanuit zijn

passie voor kunst als betrokken verzamelaar in het

circuit en Frederik startte vanuit twintig jaar ervaring bij

verschillende kunstorganisaties in binnen- en buitenland.

COLLECT kijkt met hen naar de toekomst.

Met welke bezieling zijn jullie

met de galerie begonnen?

“We zijn FRED & FERRY begonnen

vanuit de wens een

duurzaam platform te creëren

voor kunstenaars met wie we

eerder met veel plezier hebben

samengewerkt. Dat zijn

kunstenaars die met een eigen

beeldtaal en visie scherp naar de

wereld kijken en via hun werk de

toeschouwer uitdagen om stil te

staan bij een vaak minder voor

de hand liggende werkelijkheid.

We geloofden in hun potentieel

en wilden samen een langdurig

traject uitbouwen waarin zij kunnen

groeien en evolueren.”

Hoe vertaalt de nieuwe aanpak

zich in het feestprogramma?

“We willen meer verzamelaars

en bezoekers actief bij de

galerie betrekken en tegelijkertijd

kunstenaars meer ruimte

bieden. Het programma is

dynamisch opgezet: we combineren

experimentele presentaties

met meer klassieke

tentoonstellingen. Onze focus

blijft op de kunstenaars, maar

we zijn ons er ook van bewust

dat hun werk pas echt betekenis

krijgt dankzij verzamelaars,

curatoren en musea. Daarom

zetten we sterker in op verspreiding

en dialoog. Deze nieuwe

aanpak wordt visueel vertaald

in samenwerking met Adrien

Tirtiaux. De kunstenaar ontwierp

een dubbele helixtrap die

de twee verdiepingen van de

galerie letterlijk en figuurlijk met

elkaar verbindt. Geïnspireerd op

Da Vinci’s ontwerp voor het kasteel

van Chambord, vormt deze

installatie voortaan het hart van

onze galerie en ons programma.

Grand Chambord Interchange

nodigt uit om tentoonstellingen

anders te beleven: wisselend,

gelaagd en meer verweven met

elkaar. Het werk evolueert mee

met elke tentoonstelling: de

buitenste schil reageert telkens

op wat komt of al geweest is. Op

die manier groeit de trap, net als

de galerie zelf, gestaag verder.”

In de veelheid aan jonge

beloftevolle kunstenaars, hoe

overtuigt een kunstenaar jullie?

“Onze selectie verloopt altijd via

een proces op langere termijn.

Er bestaat geen vaste procedure:

we willen voldoende ruimte

laten voor intuïtie en voor het

engagement dat we met onze

huidige kunstenaars zijn aangegaan.

Wat hen bindt, is dat ze

grenzen verleggen. De een doet

dat interdisciplinair, de ander

door het medium zelf kritisch

te bevragen en tot de kern te

herleiden. Ook de scenografie

van onze tentoonstellingen

speelt hierin een rol: we zoeken

altijd naar manieren om de presentatie

een extra gelaagdheid

te geven. Ons publiek herkent

en waardeert dat. Uiteraard

stelt zich maar een deel van de

verzamelaars open voor jonge

kunstenaars. Het zijn meestal de

verzamelaars die een persoonlijke

smaak hebben ontwikkeld

en die niet louter door de markt

of trends worden gestuurd.”

Frederik Vergaert en Ferry Saris. Foto: Lynn Van Oijstaeijen.

‘Voortaan zetten we sterker in

op verspreiding en dialoog’

Hoe kijken jullie, na vijf jaar,

naar de kunstmarkt?

“De afgelopen vijf jaar waren

turbulent, gekenmerkt door

een aanhoudende energie- en

milieucrisis, oorlogen, politieke

verschuivingen en de coronapandemie.

Voor een jonge galerie

betekende dit een uitdagende

start. De kunstmarkt kampt met

economische moeilijkheden,

veranderende koopgewoonten,

internationalisering en de

concurrentie van beurzen, en dit

zal nog enige tijd aanhouden.

Desondanks zien we dat sterke

persoonlijkheden – kunstenaars,

verzamelaars en curatoren – de

kunstwereld levend houden met

inhoudelijke vernieuwing, energie

en netwerken die de markt alleen

niet kan dragen, ondanks de druk

van media en politiek in verband

met verwachtingen over bereik,

publieksaantallen en beleidskeuzes.

Tegelijkertijd is het aantal

kunstenaars en galeries sterk

toegenomen. Er is een concurrentiestrijd

ontstaan die niet altijd gezond

is. Wij kiezen ervoor om niet

mee te gaan in die wedloop. We

positioneren ons niet als ‘anders’

of ‘uniek’, maar willen laten zien

dat we vasthouden aan onze keuzes.

Onze scenografische aanpak

wordt soms te museaal genoemd

en minder commercieel, maar wij

geloven dat dit de kunstenaars die

we vertegenwoordigen juist ten

goede komt. Noem ons koppig,

maar dan wel koppig uit passie.”

Wat kunnen we van de galerie

verwachten in de nabije

toekomst?

“De grootste uitdaging is om

trouw te blijven aan onze aanpak.

We willen tentoonstellingen maken

die ook commercieel werken,

maar altijd met interactie als

uitgangspunt. Soms wordt gezegd

dat onze galerie ‘te moeilijk’

is of minder toegankelijke kunst

toont. Wij geloven net dat de

kracht schuilt in het onverwachte.

Kunst hoeft niet herkenbaar of

trendgevoelig te zijn om iemand

te raken. Integendeel: we willen

bezoekers uitnodigen om verder

te kijken, nieuwe werelden te

ontdekken en zich te laten verrassen.

Eigenlijk is ons doel heel

eenvoudig: we willen de meest

gastvrije galerie zijn.”

FRED & FERRY. A five year

celebration

Jaarprogramma t/m 11-07

FRED & FERRY

Antwerpen

www.fredferry.com

70

Galerie tips

Rivers in the sky

09-11 t/m 20-12

Eva Steynen Gallery

Antwerpen

evasteynen.be

Jesse Willems in

Huis Cabuy

08-11 t/m 16-11

Huis Cabuy

Mechelen

schonfeldgallery.com

De roman There

Are Rivers in the

Sky van de Turks-

Engelse schrijfster

Elif Shafak inspireerde

Eva Steynen

om werk van vier

kunstenaars samen

te brengen in de

expo Rivers in the

sky: een verkenning

van de onzichtbare

stromen

die ons met elkaar

verbinden en met

de elementen van

de natuur. Het is

een mooi duwtje

in de rug om kunst

te zien zoals je ze

niet eerder zag. Roberto Soroko (°1990, Antwerpen) is de enige die eerder exposeerde

in de galerie. Zijn sculpturen van bamboe, metaal en gevonden hout verwijzen naar de

beweeglijke ritmes van de natuur. Projecten van Tamara Dees (°1971, Terneuzen) exploreren

de uitgestrektheid van de zee en maritieme reizen. Greet Van Autgaerden (°1974,

Mechelen) neemt de kijker mee in schilderijen met fragmenten van plaatsen, tijden en

herinneringen. Last but not least droppen kleurrijke schilderijen van Helena Van Driessche

(°1994, Sint-Niklaas) ons in landschappen met dieren en fantasiewezens. Ook een

wereld vol verbindingen. (cv)

Helena Van Driessche, A family of worms witnesses the capture of the Duck, 2025, olieverf op doek,

120 x 150 cm. © de kunstenaar. Met toestemming van Eva Steynen Gallery. Prijs: € 3.000.

Huis Cabuy

langs de Leuvense

Vaart in

Mechelen is

een prachtlocatie

voor de solo

Albatros van

Jesse Willems,

een extra-muros-expositie

van Schönfeld

Gallery

(Brussel-Antwerpen). Het modernistische

woonhuis uit 1935 van architect Jos Chabot

is aangekocht door interieurontwerper

Vanessa Schorreels. De plek inspireerde de

Antwerpse kunstenaar Jesse Willems (°1984)

al bij binnenkomst. Het houten beeld van

een albatros in de hal bezorgde hem de

tentoonstellingstitel. De vogel die enorme

afstanden aflegt vindt hij een voorbeeld

van efficiëntie, vastberadenheid en rust:

een metafoor voor wat hij ambieert na een

relatiebreuk. Met rust zoeken in de chaos is

hij eigenlijk altijd bezig. Hij vindt abstractie

in de dagdagelijkse realiteit, maakt er foto’s

van, knipt er elementen uit en pakt ze in

met oud papier. Zo ontstaan grote collages

die een ode lijken aan modernistische abstractie,

maar ze zijn heel eigentijds. Subtiel

autobiografisch ook, want de cirkels in zijn

werk zijn nu gebroken. (cv)

Jesse Willems, Persephone, 2025, ingepakte fotoprint,

90,5 x 91,5 cm. © de kunstenaar. Met toestemming

van Schönfeld Gallery. Prijs: € 6.500.

Dame Paula Rego

02-11 t/m 07-12

De Queeste Art

Abele/Watou

dequeeste-art.be

“Mijn favoriete thema’s zijn machtspelletjes en hiërarchieën. Ik wil altijd alles op zijn kop zetten,

de gevestigde orde verstoren, heldinnen en idioten verwisselen”, zei de Portugees-Britse schilder

Paula Rego (1935-1922). Op hoge leeftijd werd ze een wereldster. De Queeste Art promootte haar

opmerkelijke oeuvre al toen het internationaal weinig bekend was. De duoshow Te Gek! combineert

tekeningen en schilderijen van de Schotse Kate McCrickard met de Prince Pig Series van

Paula Rego. De reeks van zes litho’s gaat aan de haal met het 16e-eeuwse verhaal Il Re Porco van

de Italiaan Straparola: het vaak gewelddadige verhaal van een varkensprins en zijn gearrangeerde

huwelijk met een vrouw. Rego gebruikte als model een zelfgemaakte pop, een man met een

varkenskop. Expliciet geweld liet ze weg om des te scherper in te zoomen op psychologische en

emotionele aspecten van gender- en machtsrelaties. Op de eerste etage is een soloshow van de

Spaanse Leticia Feduchi te zien. (cv)

Paula Rego, Prince Pig and the second sister, 2006, lithografie, 101,1 x 61,6 cm, uit de reeks Prince Pig Series, 2006,

zes litho’s, editie van 35, gedrukt door de kunstenaar en The Curwen Studio, Cambridge, VK. Prijs per print, ingelijst:

€ 6.000 tot € 8.000.

71

Galerie tips

De ACT van Benny

08-11 t/m 20-12

DMW Gallery

Antwerpen

dmwgallery.be

The Poet’s

Garden

23-11 t/m 01-02

NQ Gallery

Antwerpen

nqgallery.be

Zijn naam is meer dan een

mondvol, en zo’n brede

hoeveelheid past bij zijn

praktijk als kunstenaar en

curator. Benny Van den

Meulengracht-Vrancx (°1989)

werd snel een gangmaker in

de Antwerpse kunstscène. Hij

runde de exporuimte Hole Of

The Fox in zijn atelier en was

lang coördinator van het Antwerp

Art Weekend. De laatste

tijd komt zijn kunst meer

onder de aandacht. Sinds dit

jaar wordt hij vertegenwoordigd

door DMW Gallery. ACT

is de eerste solo in de galerie.

Allemaal nieuwe werken, zoals

Hold my candle. Benny’s

multimediale kunstpraktijk is

behoorlijk onvoorspelbaar.

Keer op keer reageert hij op

wat rondom hem gebeurt,

vaak fijntjes tongue in cheek

en ook zoekend naar schoonheid.

ACT is het derde hoofdstuk

van een doorlopende

serie tentoonstellingen, die in

2021 startte in de inmiddels

gesloten galerie Otty Park. Telkens een opeenvolgend hoofdstuk, deze keer over thema’s

als het verstrijken van de tijd, globale onrust, gaming en liefde. (cv)

Benny Van den Meulengracht-Vrancx, Hold my candle, 2025, hout, kaars. © de kunstenaar. Met toestemming

van DMW Gallery. Prijzen: € 600 tot € 3.000.

Precies 140 jaar

geleden verbleef

Vincent van Gogh

drie maanden in

Antwerpen. Het is

de trigger van de

groepsexpositie The

Poet’s Garden in NQ

Gallery, georganiseerd

in samenwerking

met het Van

GoghHuis in Zundert

en gecureerd

door Eva Geene die

verbonden is aan het

museum met het

artist-in-residenceplatform Van Gogh AiR.

Op 24 november 1885 arriveerde Van Gogh in

Antwerpen om te studeren aan de academie,

voordat hij naar Parijs reisde. De lessen vielen

tegen, maar zijn contacten met medestudenten

en de bruisende havenstad waren belangrijk.

In die tijd grensde de academietuin

aan het Museum voor Schone Kunsten, waar

hij oude meesters bewonderde. Bovendien

vond Van Gogh altijd rust en inspiratie in

de natuur. Vandaar The Poet’s Garden, een

expositie met werk van onder anderen Eden

Berger, Anne Silverstrand Forest, Tosja van

Lieshout, Marc Mulders en Reinoud van

Vught. Gelijktijdig toont Sara van Vliet in de

H.F. Room van de galerie de soloshow 3973

km, die voortvloeit uit haar fietsreis van Antwerpen

naar de Noordkaap. (cv)

Marc Mulders, Sunflower 23.08.2025, 2025, 30 x 60

cm. © de kunstenaar. Met toestemming van NQ

Gallery. Prijs: € 6.300.

Debuut in België

21-11 t/m 11-01

IN-DEPENDANCE

Antwerpen

in-dependancegallery.com

Tomasz Laczny, uit het project Erna Helena Ania.

© de kunstenaar. Met toestemming van IN-DEPEN-

DANCE by IBASHO. Prijzen: € 1.000 tot € 2.000.

IN-DEPENDANCE, de tweede fotogalerie van IBASHO, lanceert de eerste expositie

van Tomasz Laczny in België. De Pools-Britse kunstenaar (°1974, woont in Margate)

maakt opmars met diep persoonlijke verhalen, die tegelijk universeel menselijk zijn.

Hij tekent, fotografeert en gebruikt ook het boek als medium. Nu komen werken van

drie series samen. Grootschalige cyanotypieën horen bij het project Erna Helena Ania.

Als kind ontdekte hij dat zijn grootmoeder van Duitse afkomst was. Toen ze tijdens WO

II verliefd werd op een Pool, was ze de vijand. Ze moest hun dochter, Laczny’s moeder,

afstaan en vond haar jaren later terug. Het gelijknamige kunstboek uit 2021 is opgenomen

in de bibliotheekcollectie van het MoMA in New York. Geregeld verschijnen ervaringen

van migratie en verlies. Tintype-zelfportretten met zijn zoon uit het project The

Plague ontstonden toen ze door de coronapandemie van elkaar gescheiden waren.

Overigens zijn er tekeningen uit de lopende serie ‘Urushi’.(cv)

72

Still Lifes and Street Scenes

t/m 22-11

Xavier Hufkens

Brussel

xavierhufkens.com

Duc in altum

t/m 23-11

Abdij

Ter Kameren

Brussel

lesgrandesheures.be

Alice Neel (1900-

1984), een belangrijke

Amerikaanse schilder,

staat vooral bekend

om haar portretten.

Haar oeuvre omvat

echter veel meer:

stadsgezichten, stillevens

en interieurs

vormen een gevoelig

en intiem visueel

dagboek. De schilderijen

getuigen van

haar interesse voor

het Duitse expressionisme

en aandacht

voor bescheiden

plekken, parken en

vertrouwde straten

in New York, die ze

vanuit haar flat uit

het hoofd schilderde.

Neel vertaalde daarin

de levensenergie

als echo van haar

persoonlijke beproevingen.

Haar stillevens en tekeningen getuigen van een expressionistische kijk op het

alledaagse, waarin voorwerpen, fruit, schedels en vissen symbolen van aanwezigheid

en kwetsbaarheid worden. Daarin verweeft ze emotie en observatie op een intieme

manier met elkaar en geeft ze een stem aan de vergetenen, de randfiguren en de

eenvoudige dingen, die zo worden omgevormd tot krachtige symbolen van het

bestaan. (gg)

Alice Neel, Riverside Drive, 1965, olieverf op doek, 114,5 x 94 cm. © The Estate of Alice

Neel. Met toestemming van Xavier Hufkens, Brussel. Foto: Thomas Merle. Prijs op

aanvraag.

In Abdij Ter

Kameren

voeren twee

kunstenaars

een dialoog

rond eenzelfde

thema, met

name datgene

wat schaduw

met licht verbindt,

diepte

met hoogte.

Caroline

Chariot-Dayez (°1958) experimenteert al meer

dan twintig jaar met plooien, geschilderd in

olieverf, als een taal die is afgestemd op het onzichtbare.

Als filosoof en schilder maakt ze van

draperieën een weg naar het transcendente en

exposeert ze op spirituele plekken waar haar

doeken uitnodigen tot bespiegeling. Stella Solar

(°1962) blaast afgedankte materialen (hout,

hennep, koper, draden) nieuw leven in om

hun verborgen schoonheid te onthullen. Haar

installaties, bestaande uit opeenstapelingen en

hangende objecten, doen nadenken over de

sporen van de tijd, de cycli van het geheugen,

het broze evenwicht tussen sterven en wedergeboorte.

Samen bieden ze een innerlijke

reis waarin schilderkunst en beeldhouwkunst

zintuiglijke en spirituele ervaringen worden, die

het intieme met het universele verbinden. (gg)

Stella Solar, Entre ciel et terre, 2020, hout en textiel, 100 x

100 x 80 cm. © de kunstenaar. Prijs op aanvraag.

Vercouteres wondere wolken

22-11 t/m 28-12

Galerie Lloyd

Oostende

galerielloyd.com

Frans Vercoutere, atelierzicht met recent werk,

2025. Foto: Daniela Chirion. © de kunstenaar. Met

toestemming van Galerie Lloyd. Prijzen: € 600 tot

€ 14.000.

Frans Vercoutere is niet de meest klinkende naam in het Vlaamse kunstlandschap. Maar

wie zijn werk ziet, beseft dat het een blik van dichtbij verdient. Mijn wijdse wereld is zijn

tweede solotentoonstelling in Lloyd Gallery in Oostende. Altijd weer blauwe luchten met

witte schapenwolken, heel minutieus gepenseeld. Ze verschijnen boven landschappen in

miniatuurschilderijtjes en in allerhande sculpturen, onder meer een bronzen konijn met

een gewei dat is beschilderd met een wolkenhemel. Vercoutere gaat vaak aan de slag met

gevonden voorwerpen: een opgeraapte tak die hij afgiet in brons of een grillige steen die

hij deels polijst om te beschilderen met, jawel, witte wolken in een blauwe lucht. Ogenschijnlijk

idyllische landschappen in zijn schilderijtjes komen ook uit de realiteit, maar het

kan een stukje natuur zijn in industriegebied. Onder zijn wolkenhemel. Een beetje Belg

denkt aan de wolken van Magritte. Ze geven een gevoel van bevreemding en plaatsen zijn

werk buiten de tijd. (cv)

73

Galerie tips

Mileikowsky:

De Profundis

t/m 31-12

Art Lab Brussels

Brussel

v0-the-art-lab.vercel.app

De Gouden

Draad 2.0

t/m 09-11

Galerie Jos Depypere

Kuurne

galeriedepypere.be

David Mileikowsky (°1956) schildert al sinds zijn tienerjaren, maar is ook filmmaker

en auteur. Hij is een buitengewoon persoon met een multidisciplinaire aanpak,

aangedreven door een voorliefde voor verhalen en zintuiglijke ervaringen.

De kunstenaar neemt ons mee op een innerlijke reis, waar kleuren, materialen

en dromen samenkomen. Zijn oeuvre is meer dan een reeks kunstwerken: het

verkent de diepten van onze gevoeligheden en onze intieme verhalen en onthult

wat onder het oppervlak verscholen zit. Natuurlijke pigmenten, gekleurd

water, vuur en lucht vormen de ingrediënten van een alchemie waarin Mileikowsky

een partituur componeert die zowel tragisch als poëtisch is. Verfrommelde

sigaretten, was en vernis worden levende sporen, bezield door het vuur

dat verborgen nuances onthult. Elk werk lijkt dan een mentaal labyrint, een uitnodiging

om een pad van verlangens en angsten te volgen, tussen gezuiverde

nachtmerries en maanlicht. (gg)

David Mileikowsky, Winter Reise Opus One, z.d., 35 x 20 cm © de kunstenaar.

Prijs: € 1.500 tot 22.500.

In onze oktobereditie

publiceerden

we

bij vergissing

een verkeerde

foto bij dit

bericht. (Het

werd gewisseld

met het

werk van Jenny

Watson, te zien

bij Transit in

Mechelen). We

bieden onze

oprechte excuses aan kunstenares Abigail

Tulis en aan Galerie Depypere. Hier tonen

we het juiste werk: Mating at the Full Moon,

een betoverend schilderij waarin Tulis haar

fascinatie voor natuur, mythologie en vrouwelijke

symboliek verweeft tot een dromerig,

gelaagd tafereel. Le Fil d’Or is de eerste

duotentoonstelling van Abigail Tulis en Clément

Jacques-Vossen, jonge kunstenaars die

verbonden zijn aan Galerie P. in Oostende en

nu te gast zijn bij Galerie Depypere in Kuurne,

dat zijn 75-jarig bestaan viert. Hun werk vormt

een subtiele dialoog tussen introspectie en

verbeelding: Tulis creëert poëtische schilderijen

waarin identiteit en natuur samensmelten,

terwijl Jacques-Vossen met symboliek,

heraldiek en folklore speelt in kleurrijke

composities vol verhalende kracht.

Abigail Tulis, Mating at the Full Moon, acryl- en olieverf

op canvas, 50 x 70 cm. © de kunstenaar. Prijzen

duoshow: € 630 tot € 15.000.

Resonanties

t/m 23-12

HU ! Galerie

Brussel

instagram.com/hu_galerie

Philippine d’Otreppe, Sans titre (project Liste de courses), 2025,

geglazuurde keramiek, variabele afmetingen. © de kunstenaar.

Met toestemming van Hu ! Galerie. Prijs: € 400 tot 4.500.

Drie kunstenaars ontmoeten elkaar in een scenografie die is ontworpen om

subtiele resonanties tussen hun werelden te creëren. Annick Lizein (°1973) onderzoekt

de spanning tussen spontane gebaren en beeldconstructie: haar schilderijen

schommelen tussen verschijnen en verdwijnen en openen een gevoelige

ruimte waarin de verbeelding van de toeschouwer zich kan projecteren. Philippine

d’Otreppe (°1993) bekijkt het dagelijks leven met humor en tederheid. Haar

schetsen, naar het leven afgebeeld, vormen de grondslag voor intuïtieve composities

en haar geglazuurde keramische sculpturen onthullen de poëzie van het

alledaagse en de rijkdom van details. Sabrina Montiel-Soto (°1969), een multidisciplinaire

kunstenaar en filmmaker, creëert een heel eigen wereld met installaties,

sculpturen en video’s, doordrongen van de constanten die de mens verbinden

met de natuur en culturen. Samen nodigen die drie benaderingen uit tot een

gedeelde ervaring waarin gevoeligheid, herinneringen en een poëtische kijk met

elkaar verweven raken. (gg)

74

Koi & Kimono

07-11 t/m 18-12

Atelier De Borchgrave

Brussel

isabelledeborchgrave.com

Xavier

Huchez

t/m 23-11

Galerie Albert I

Brussel

galerie-albert1er.be

Isabelle de Borchgrave (1946-2024) laat een rijk oeuvre na, waarin papier een

levend materiaal wordt, tussen kwetsbaarheid en pracht. Haar atelier zet nu haar

activiteiten voort, trouw aan de geest van haar oeuvre. Geïnspireerd door de natuur

creëerde De Borchgrave zowel papieren kimono’s als bronzen sculpturen,

waterleliekroonluchters en imaginaire bomen, soms vergelijkbaar met de figuren

van Arcimboldo. De vijver naast haar keuken was een van de belangrijkste inspiratiebronnen:

ze observeerde er de versmelting van water, licht en kleuren en gaf

de koikarpers die erin leefden graag namen. Deze tentoonstelling presenteert

bekende stukken uit haar oeuvre, van monumentale tot intimistische werken. Ze

brengt hulde aan een kunstenaar die van het alledaagse iets betoverends wist te

maken en een unieke taal uitvond, waarin papier herinnering, poëzie en viering van

het leven wordt. (gg)

Isabelle de Borchgrave, Etang Bleu, z.d., acryl op doek, 160 x 100 cm. © Atelier De Borchgrave.

Prijs: € 2.500 tot 38.000.

Xavier Huchez, geboren in Parijs in 1966 en

woonachtig in de buurt van het meer van

Annecy, is een schilder-dichter die een helder

en contemplatief oeuvre ontwikkelt, tussen

hedendaagse romantiek en landschappelijke

abstractie. Geïnspireerd door Turner

en de Vlaamse meesters creëert hij mistige

en intimistische sferen, waar stilte en licht

samensmelten. Zijn kunst, die meer suggestief

dan figuratief is, nodigt uit om de geuren en

geluiden van de natuur te ervaren, maar ook de

eenzaamheid van de wandelaar. Hij werkt op

‘ouderwetse’ wijze, met zeldzame pigmenten

(lapis lazuli, vermiljoenrood, Napels-geel), die

hij in meerdere lagen aanbrengt volgens de

sfumato-techniek. Op linnen doek of houten

paneel speelt hij met transparantie en reliëf

om gepatineerde oppervlakken te verkrijgen.

Huchez cultiveert onveranderlijk verfijning

en intensiteit en creëert een schilderkunst

die buiten de gebaande paden treedt, waar

schoonheid als vanzelfsprekend uit de mist

tevoorschijn komt. (gg)

Xavier Huchez, Sans titre, z.d., olieverf op doek, 40 x 40

cm. © de kunstenaar. Met toestemming van Galerie

Albert I. Prijs: € 400 tot 3.500.

Kikie Crêvecoeur

03-11 t/m 20-12

Le Salon d’Art

Brussel

lesalondart.be

Kikie Crêvecoeur, Sans Souffle, ni Bruit I,

2023, 38 x 28 cm. © de kunstenaar. Foto:

Vincent Everaerts. Prijs: € 400 tot 2.000.

Kikie Crêvecoeur (°1960) is vooral bekend om haar rubbergravures. In de loop der tijd raakte

haar atelier vol met deze minuscule matrijzen. De kunstenaar heeft nu besloten ze op een heel

andere manier te gebruiken. Ze haalt er fragmenten uit, schuint ze af en drukt ze duizenden

keren op hetzelfde vel papier. Beetje bij beetje ontstaan er zo landschappen: echo’s van een

bosje, weerspiegelingen van water, mistige effecten... Het gaat niet om een specifieke plek,

maar de som van gebieden en herinneringen. Christophe Veys, directeur van Centre de la

Gravure et de l’Image imprimée: “(...) Deze symfonie van komma’s, de wirwar van punten, de

werveling van levendige lijnen, het gommen in de nog verse inkt, doen imaginaire landschappen

ontstaan. Ze zijn als een heel leven van blikken op de natuur en zo ook op wie we zijn. Zijn

we uiteindelijk niet allemaal sterrenstof of gomresten?” (gg)

Galerie agenda

△ Adrien Tirtiaux. The

Grand Chambord

Interchange

till 31-08-2028

Contretype

△ Pop Up. 3e édition

22-11 till 14-12

Galerie Templon

△ Hervé Di Rosa. Idolâtries

06-11 till 10-01-2026

René Guiette, Sans titre, 1963, inkt, olieverf en zand op papier, 72 × 45 cm.

© ECC, Bruxelles.

Galerie Vrijdag

△ Hans Bruyneel.

There's some place that

I'd rather be

till 15-12

IBASHO Gallery

△ Hajime Kimura. Origins -

Norio Takasugi. As the twig

bent, so grows the tree

till 09-11

IN-DEPENDANCE

△ Groepstentoonstelling.

The Alternative Landscape

till 09-11

Lichtekooi

△ Dora Brams. Een

stelling

till 08-11

Newchild

△ Andrew Sendor

till 29-11

Tim Van Laere Gallery

△ Jockum Nordström

till 22-11

△ Franz West

27-11 till 17-01-2026

valerie_traan gallery

△ Susan Collis.

Remainder / Ayrton Eblé.

Straat

08-11 till 20-12

Brugge

Black Swan Gallery

△ Ruth Devriendt. A

Pocket-Sized Tornado

till 02-11

Galerie Pinsart

△ Eric vande Pitte. Au

Re(voir)

till 16-11

Brussels

△ Émilie Stefanie-Law &

Anatole Mélot. Paysage

ultrasensible

till 16-11

DS Galerie

△ Xolo Cuinle. Pulses

Within

till 29-11

Espace Constantin

Chariot

△ Les Silence Des Formes

/ Lorraine Defleur. Ex

Chao Ordo

till 30-11

Espace Vanderborght

△ CNN199: 35 ans de hiphop

activism

till 16-11

Esther Verhaeghe Art

Concepts

△ Maria Thurn & Taxis.

Mind Vice

till 09-11

Galerie Albert Ier

△ Michel Demart

29-11 till 18-01-2026

△ Xavier Huchez

till 23-11

Galerie Arielle

d'Hauterives

△ Conversation sur

papier

14-11 till 21-12

Galerie Didier

Devillez

△ Dominiq Fournal. Final

Years

till 15-11

Galerie Faider

△ Guy Leclercq. De la

couleur exactement

till 11-11

△ Guy Jaspar. Hommage

till 15-11

Gallery Sofie Van den

Bussche

△ Ulrike Bolenz.

Real Humans

23-11 till 20-12

△ Mieke Teirlinck. Tendresse

till 08-11

Gallery Twenty Seven

△ Nathalie Saey, Eloïse

Bonhill, Sydney Fruy.

Souffle… Odyssée

till 01-11

Halles Saint-Géry

△ Mappa Mundo

till 31-12

Hangar

△ Maryam Firuzi. When

the Earth Still Had a

Faminine Name

till 02-11

△ Nick Brandt. The Day

May Break / Charlotte

Abramow. Maurice,

Tristesse et Rigolade

till 21-12

Hopstreet Gallery

△ Susanne Wellm &

Jonathan Callan. What

Remains

11-11 till 20-12

Isabelle De

Borchgrave Atelier

△ Koi et Kimono

07-11 till 18-12

Jan Mot

△ Pierre Bismuth. Jonathan

Monk. I Was Not There

till 08-11

K Art Gallery

△ Extremes de Sícho

till 02-11

La Fonderie

△ Beldavia

till 28-06-2026

Antwerpen

De Zwarte Panter

△ Frieda Van Dun - Kiro

Urdin

03-02 t/m 10-04

△ Dr. Hugo Heyman. A

Sense of Transparency

till 23-11

Galerie Art Forum

△ Christian De Wulf,

Jaak Hillen

t/m 30-03

Annie Gentils Gallery

△ Sina Hensel. Oceanic

Gardens

till 02-11

Base-Alpha Gallery

△ Simon Demeuter

till 15-11

Callewaert

Vanlangendonck

Gallery

△ Paul Van Hoeydonck.

Light Years

till 23-11

Coppejans Gallery

△ Reconstructing

Memories

till 30-11

Fred & Freddy

△ Robbert&Frank / Kelly

Christogiannis. Blooming

in the backroom

till 15-11

Alice Gallery

△ Jean Jullien

06-11 till 13-12

Almine Rech Brussels

△ Brent Wadden. Best

Before

07-11 till 10-01-2026

Art Lab

△ David Mileikowski. De

Profundis

till 31-12

Arthus Gallery

△ Group Exhibition.

Viridarium

till 28-11

Belgian Gallery

△ Art on Paper in Gallery

till 13-11

Galerie Forest

Divonne

△ Guy de Malherbe

till 20-12

△ Guy De Malherbe.

Dans les Roches

traversées

till 20-12

Galerie La Patinoire

Royale Bach

△ Alfredo Jaar. La fin du

monde

till 23-12

Galerie Nathalie

Obadia

△ Sasha Cambier de

Montravel. J'ai assis la

Beauté sur mes genoux -

Et je l'ai trouvée amère

06-11 till 10-01-2026

La Lettre Volée

△ Regina Maris

till 08-11

La Verrière

△ Claudine Monchaussé.

Sourdre

till 13-12

Laurentin Gallery

△ Antoine Mortier

till 15-11

MH Gallery

△ Pier Vittorio Aureli.

Tavolette

till 23-11

MUE Tattoo Shop

△ Nicolas Wieers.

Surrounded by Criminals

till 09-11

76

Objects With Narratives

△ South African Group

Show. Digging Traces

20-11 till …

△ Paul Cocksedge

till 08-11

△ Krjst Studio. There is

always somthing left

to love

till 08-11

Odradek

△ Pli contre pli

till 13-12

Rodolphe Janssen

△ L'union fait la force

/ Sanam Khatibi. I

Miscalculated the Stars

06-11 till 20-12

RossiContemporary

△ Jean-Francois Ocatve.

Quelques silhouettes,

etc..

till 02-11

Spazio Nobile

△ Kiki & Joost. A

Complementary

Grammer of Creation

till 16-11

Stems Gallery Brussels

△ Paul Rouphail. June,

July & August

till 02-11

Studio 84 Art &

Culture(s)

△ Christophe Vootz. Half

Monster, Half God

till 07-12

TheMerode

△ Paul Nimer Pjota

till 19-12

△ ENERGIA

till 31-03-2026

Whitehouse Gallery

△ Tatiana Gorvietski.

The Skin I Don't Have /

Bram Van Breda. When A

Bubble Hits The Surface

till 29-11

Xavier Hufkens

△ Magdalena Odundo

13-11 till 24-01-2026

△ Alice Neel. Still Lifes

and Street Scenes

till 22-11

Zedes Art Gallery

△ Leif Österman. The

Garden Never Sleeps

14-11 till 20-12

Couillet

Galerie Jacques Cerami

△ Michaël Matthys. Kurtz

till 15-11

Dinant

Galerie Lurquin

△ La Galerie Lurquoin:

40 ans d'art!

till 02-11

Evergem

deWeverij Evergem

△ Subtiel Textiel. Voorbij

de keerzijde

02-11 & 07-12

Flémalle

La Châtaigneraie

△ C'est La Zivot !

till 09-11

Gent

AmsaB-ISG

△ Studio Stone

till 21-11

Kiosk

△ Tom Poelmans. A Spirit

in Painting

till 21-12

Kristof De Clercq

Gallery

△ Katrin Bremermann. La

fleur de barbe

till 02-11

Tatjana Pieters

△ Hans

Vanderkerckhove. Do

trees have dreams

till 02-11

Zebra Straat

△ Joke Raes. Vivid

till 02-11

Grand-Leez

Exit11

△ Salon du livre d'artiste

et de la microédition

08-11 till 09-11

Heusden-

Zolder

De Mijlpaal

△ Tapis-Tableau

till 30-11

Jambes

Galerie Détour

△ Amandine Lamand

26-11 till 20-12

△ André Lambotte

till 15-11

Knokke

Aqualex Knokke

△ Charlotte

Vandenbroucke

till 31-03-2026

Gokelaere &

Robinson

△ Driven by Design

till 02-11

Kortrijk

Hal D, LandMarck

△ Hippocampus

till 02-11

Leuven

Atelier RE-NE

△ Darkness Visible

till 16-11

Liège

Aquilaluna

△ Carlos Albert. Origen

till 30-11

galerie bonnemaison

△ collection

bonnemaison

20-11 till 01-02-2026

Les Drapiers

△ Daniel Henry. Les

fleurs ne fanent jamais

till 22-11

Louvain-la-

Neuve

Espace 001

△ Pascal Courcelles.

Sérialités

till 16-11

Mechelen

Galerie Charlie

△ Galerie Charlie

till 02-11

Maison Cabuy

△ Jesse Willems

07-11 till 16-11

Middelkerke

Villa Les Zéphyrs

△ Speelse Ernst/ Ernstig

Spel

till 02-11

Oostende

valerie_troost gallery

△ Rein Dufait. Spreuken,

Wolken en Aardklompen

16-11 till 04-01-2026

△ Hillebrand Van

Kampen & Rik De Boe.

Zeezucht

till 09-11

Roeselare

Ter Posterie

△ Dag Meneer Raveel!

till 04-01-2026

Sint-Martens-

Latem

Galerie Oscar De Vos

△ Albert Saverys. Kleur

en seizoen

till 21-12

Tournai

Rasson Art Gallery

△ Echoes of Self

till 04-11

Virton

HugAllan Gallerie

△ Olivier Cazenove

till 02-11

Espace Gaston

Bertrand

△ Prix Gaston Bertrand.

Lauréat Michel Mouffe

07-11 till 21-12

Wavre

Buysse Gallery

△ Tom Van Puyvelde.

Continuum

till 09-05-2026

Wijnegem

Axel Vervoordt

Gallery

△ Günter Uecker /

Jaromír Novotný

till 15-11

△ Raimund Girke

till 21-02-2026

△ Mélanie Berger. Mise

en pièces

till 02-11

Vorst

Een werk van Guy Jaspar. © de kunstenaar. Met toestemming van Galerie

Faider, Bruxelles.

Galerie Christine

Colon

△ Fernando O'Connor

till 23-11

Stuur de gegevens voor december

door naar christophe.dosogne@ips.be

vóór 05-11.

77

Breguet onder

de hamer

Met een veiling viert Sotheby’s

op 9 november 250 jaar Breguet.

Abraham-Louis Breguet

(Neuchâtel 1747-Parijs 1823)

staat bekend als de vader van

de moderne horlogerie. Hij

veroorzaakte een revolutie met

verschillende innovaties die het

horlogevak blijven beïnvloeden.

In Genève gaan meer dan zestig

uitzonderlijke, oude en nieuwere

stukken onder de hamer.


Marie Antoinette watch: mythisch horloge waarvan Swatch Group-oprichter Nicolas Hayek een replica liet

maken, omdat het echte uurwerk in die periode nog onvindbaar was. Alleen een foto en wat beschrijvingen

boden houvast. Nu is het authentieke model opnieuw te bewonderen in een museum in Jeruzalem.

“De taak om onze geschiedenis

te tonen en een open

communicatie te voeren,

nemen we ernstig”, zegt

Emmanuel Breguet, terwijl hij COLLECT

rondleidt in het Breguet Museum. Het bevindt

zich in Parijs op de tweede verdieping

van de merkboetiek aan de Place Vendôme.

De museumdirecteur, historicus, vicepresident

en ‘head of patrimony’ stamt

rechtstreeks (zevende generatie) af van

Abraham-Louis Breguet, in 1775 stichter

van het gelijknamige horlogemerk. Hij

werkt nauw samen met Sotheby’s, dat voor

de 250e verjaardag de grootste veiling van

Breguet-horloges in meer dan dertig jaar

opzet.

Het historische belang van zijn voorvader

kan niet worden overschat. Als horlogemaker

gold de in Zwitserland geboren

78

‘Een Breguethorloge

is thuis in

zowel geschiedenis,

techniek en

wetenschap als

decoratieve kunst’

EMMANUEL BREGUET

Perpétuelle à tact, horloge met datum en gangreserve, in 1827 voltooid voor George IV, koning van het

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland en koning van Hannover. © Montres Breguet.

maar later Franse staatsburger in zijn tijd

als referentiepunt voor collega’s, wetenschappers,

diplomaten, militairen en de

financiële elite van Europa. Hij bouwde

een internationaal netwerk van verkooppunten

op, maar zijn prestigieuze klanten

ontmoette hij liever persoonlijk: onder

meer de koningen van Frankrijk (Breguet

was hofleverancier van Lodewijk XVI,

vooral Marie Antoinette was fan), Engeland

(George IV), Spanje (Ferdinand VII),

en Rusland (tsaar Alexander I). Ook na de

Franse Revolutie, waarin Breguet opteerde

voor een vrijwillige ballingschap in zijn

geboorteland, knoopte hij relaties aan in

de hoogste kringen, tot keizer Napoleon en

Joséphine toe.

“Men verweet hem mondaine ijdelheid

maar dat doet hem onrecht aan”, zegt

Emmanuel Breguet. “De vorstenhuizen

van die tijd getuigden van een heel hoog

cultureel niveau. Omdat Breguet horlogerie

beoefende op wetenschappelijke wijze

en gezien de verticale machtsstructuren

van die tijd, was het belangrijk dat vorsten

hem leerden kennen. Hij frequenteerde die

kringen om stukken te verkopen en wetenschappelijke

vooruitgang te boeken.”

Toen hij na de Franse Revolutie werd

geconfronteerd met een tekort aan liquide

middelen, bleek Abraham-Louis Breguet

met het horloge Souscription ook een visionaire

zakenman en innovatieve marketeer.

“Het principe is eenvoudig”, legt Emmanuel

Breguet uit. “De klant die een horloge

van dit type wilde kopen, bevestigde zijn

bestelling door een kwart van de prijs te

betalen. Met dit voorschot kon Breguet

de onderdelen voor de productie van het

horloge aanschaffen. Het uurwerk werd

aangeprezen in een reclamefolder, dat

was nieuw voor die tijd. Ter gelegenheid

van ons jubileum brengen we een nieuwe

versie van de Souscription, waarvan we het

eerste exemplaar afstaan voor de veiling,

La Montre De Souscription Numéro 250

geheten, want de telling begint met 250.”

De horlogerie dankt veel uitvindingen

aan Breguet: de verbetering van de automatische

opwinding, het ‘échappement

naturel’ (de vrij werkende gang), de ‘parachute’

(schokabsorbeerder), de moderne

balansas, de cilindergang met robijn, de

tourbillon (om de invloed van de zwaartekracht

te verminderen), het ‘horloge à tact’

(de voelbare tijd), de spiraalveer. Voor de

zus van Napoleon, koningin van Napels

Caroline Murat-Bonaparte, bedacht hij het

eerste armbandhorloge.

79

hebbers ook verslingerd aan mechaniek.

Want horlogerie is mechaniek par excellence

omdat het micro-mechaniek is.”

Houden die drie componenten – geschiedenis,

stijl, mechaniek – elkaar in evenwicht?

“Ze balanceren”, meent Breguet.

“Hier, in het museum, bezitten we zo’n

350 stukken. Soms krijgen we technische

vragen. Dan krijg ik zin om de vragensteller

erop te wijzen dat deze ook gewoon de

schoonheid van het horloge kan bewonderen.

Andersom raken andere bezoekers in

vervoering van de pracht van de stukken,

maar hebben geen notie van de mechaniek

die eronder schuilgaat. Mijn wens is

dat mensen begrijpen dat het verleden en

het heden van Breguet samenkomen in

een eenheid van stijl.”

Wat in het algemeen de horloges van Breguet

typeert: een geguillocheerde wijzerplaat

met Romeinse of Arabische wijzers

(die de naam ‘Breguet-wijzers’ kregen), de

wijzers in ‘pomme évidée’ (uitgeholde appel)

en kasten van massief goud, bewerkt

met cannelures.

Tact-horloge nummer 4579 in goud, extra plat, met aanduiding van dagen en maanden, op 7 mei 1829

verkocht aan M. de Roos, belandde vervolgens in de collectie van David L. Salomons en later in een

privécollectie. © Montres Breguet.

De veiling bij

Sotheby’s belooft een

mix van zakhorloges,

polshorloges en

klokken van oud en

nieuwer.

GESCHIEDENIS, STIJL, MECHANIEK

“Breguet is een universum waar veel zaken

samenkomen”, stelt Emmanuel Breguet.

“Een horloge van Breguet is thuis in zowel

de wereld van geschiedenis en de wereld

van techniek en wetenschap als de wereld

van decoratieve kunst. Van nature is de

verzamelaar van Breguet gevoelig voor de

historische context. Wie een horloge van

Breguet koopt, koopt ook die geschiedenis

van 250 jaar met al zijn historische

personages, Breguet zelf inbegrepen.

De Breguet-verzamelaar houdt ook van

kunst. Breguet ontwikkelde een eminent

artistieke stijl, in overeenstemming met

de kunststromingen van die periode. Hij

interpreteerde het neoclassicisme in zijn

horloges. En natuurlijk zijn Breguet-lief-

KLOPPEND HART

Als bereisd man ontmoet Emmanuel

Breguet vaak verzamelaars. “Er zijn veel

contacten, met de jongere generaties

communiceren we via de sociale media.

Daar ontwikkelen zich boeiende conversaties.

Waarom houden ze van Breguet en

van een bepaald stuk? Waarom werd dat

gecreëerd, waarom lijkt het op een ander,

ouder stuk? Enzovoort. We luisteren graag

naar hun meningen, opmerkingen, verwachtingen.

We zien gefascineerde jonge

mensen, soms jonger dan dertig jaar, die

zich profileren als kenners.”

De veiling bij Sotheby’s belooft een mix

van zakhorloges, polshorloges en klokken

van oud en nieuwer. Breguet: “Het idee en

het initiatief lag bij het veilinghuis. Ze hebben

een collectie die ik goed ken en zestig

jaar geleden tot stand kwam. Er zitten

bijzonder mooie stukken bij. Het gebeurt

zelden dat zulke buitengewone stukken

worden verkocht. Neem een tourbillon uit

de tijd van de stichter. Zo maakte hij er een

dertigtal. De meeste exemplaren vonden

onderdak in musea, wijzelf hebben er drie

in huis.”

Sotheby’s wilde uit die collectie een selectie

maken en dat aanvullen met andere stukken,

zodat de belangrijkste hoofdstukken uit de

geschiedenis van het merk aan bod komen.

Een van de belangrijkste loten is het

‘perpétuelle à tact’-horloge uit 1827, met

80

Veel prestigieuze klanten ontmoette

Breguet persoonlijk, zoals Lodewijk XVI

en Marie Antoinette, George IV, tsaar

Alexander I en Napoleon Bonaparte

en Joséphine.

datum en gangreserve. Het uurwerk werd

gemaakt voor koning George IV van het

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië

en Ierland, eveneens koning van Hannover.

Het horloge draagt het monogram van

de koning op de achterkant van de kast.

Waar de horloges na een verkoop belanden,

weet Emmanuel Breguet niet altijd. “Soms

verdwijnen er objecten uit het geheugen, en

soms belanden ze bij mensen die ze de dag

nadien in een kluis verbergen en er 25 jaar

niet meer naar omzien”, zegt hij. “Hoeveel

begrip ik ook kan opbrengen voor mensen

die zich zo wapenen tegen het risico op

diefstal, ik ben altijd teleurgesteld. Een horloge

is een kloppend hart, levende materie.

Van verzamelaars hoop ik dat ze hun horloges

tonen en tot leven brengen.”

Of hij straks bij de verkoop iets voor het

eigen museum hoopt binnen te halen?

Emmanuel Breguet glimlacht minzaam.

“Dat zou mooi zijn. Ik ben er altijd voor om

onze eigen verzameling te verrijken. We

hebben al veel, maar aangezien Breguet

nooit twee keer hetzelfde stuk maakte,

ontbreekt er ook veel. Als museum zou je

alles van hem kunnen kopen – en je zou

nooit twee keer hetzelfde stuk hebben.”

VEILING

The Breguet Sale

09-11

Sotheby’s

Genève

www.sothebys.com

Abraham-Louis Breguet. © Montres Breguet.

SURFEN

www.sothebys.com/thebreguetsale

www.breguet.com

Montre de souscription 383, voor- en achterzijde van historisch model dat in 1798 werd verkocht aan Mr. Bergerot.

© Montres Breguet.

De nieuwe Souscription 2025, waarvan

het eerste exemplaar wordt afgestaan

voor de veiling. © Montres Breguet.

81

Het onzichtbare

werk van Mouffe

Zicht op de tentoonstelling Michel Mouffe: Into the Veil, Axel Vervoordt Gallery, Kanaal. © de kunstenaar. Met toestemming van Axel Vervoordt Gallery. Foto: Jan Liégeois.

82

Er begint een nieuw hoofdstuk

voor de Stichting Gaston

Bertrand, die haar eigen ruimte

inwijdt, voortaan toegankelijk

voor het publiek. Voor het eerst

organiseert ze nu ‘thuis’ een

overzichtstentoonstelling ter

viering van de tiende laureaat van

haar prijs: Michel Mouffe. Een

mijlpaal die de stichting op de

kaart zet en haar rol in het delen

van kennis en zichtbaar maken

van kunst versterkt.

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

Aan de vooravond van het veertigjarig

jubileum verlaat de Stichting

Gaston Bertrand het huis van

de kunstenaar om een nieuwe

tentoonstellingsruimte in Vorst te betrekken.

Een beslissende stap die de wens van

de kunstenaar zelf in vervulling doet gaan.

Het uiteindelijke doel van de stichting is

om over een ruimte te beschikken waar

de collectie kan worden ondergebracht

en tentoongesteld, zodat deze permanent

en volledig zichtbaar is voor het publiek.

De ruimte heeft een oppervlakte van bijna

300 m² en biedt plaats aan het archief, de

documentatie en een tentoonstellingsruimte

van 100 m². De tentoonstellingen

zullen regelmatig worden vernieuwd en de

verschillende periodes en thema’s van de

schilder behandelen. Naast de permanente

tentoonstelling stelt de stichting haar zalen

ook open voor tijdelijke tentoonstellingen.

Dit programma kon niet beter van start

gaan dan met een tentoonstelling over de

winnaar van de Prijs Gaston Bertrand in

2025. Deze prijs wordt toegekend aan ‘een

Belgische schilder van minstens 45 jaar,

met een eigen aanpak en door hemzelf

bedachte middelen om zijn innerlijke wereld

zichtbaar te maken’. De winnaar van

deze tiende editie is de Brusselse kunstenaar

Michel Mouffe (°1957), die voor het

eerst exposeerde in 1983, na een verblijf

van twee jaar in een woning ontworpen

door Le Corbusier. Een bepalende ervaring

die hem het belang van de omgeving, de

proporties, het licht en de stilte leerde.

Sindsdien ontvouwt zijn werk zich als een

geduldig onderzoek naar kleur en de trilling

van materie. Zijn schilderijen, die vaak

4A4B4C4D, 1986, acrylverf op doek. © de kunstenaar. Met toestemming van Axel Vervoordt Gallery. Foto: Jan

Liégeois.

Formele strengheid en spirituele

innerlijkheid zijn nauw met elkaar

verweven in het werk van Mouffe.

monochroom lijken, onthullen zich door

opeenvolgende en elkaar overlappende

doorschijnende verf- en glazuurlagen, die

de toeschouwer uitnodigen zich over te geven

aan meditatie. Een benadering waarin

formele strengheid en spirituele innerlijkheid

nauw met elkaar verweven zijn.

WAARDE

Boris Vervoordt, co-directeur van Galerie

Axel Vervoordt, geeft zijn visie op de

marktwaarde van deze kunstenaar, die

hij sinds 2013 begeleidt en wiens werken

10.000 tot 120.000 euro waard zijn (voor de

grootste formaten), met een gemiddelde

geschatte waarde van 15.000 euro. “Tussen

1988 en 1993 werd Michel Mouffe vertegenwoordigd

door Galerie Isy Brachot, die

fantastisch werk heeft verricht”, vertelt hij.

“In die tijd hadden we nog geen ruimte voor

hedendaagse kunst. Onze galerie bestaat

sinds 2011 en onze samenwerking met

Mouffe is begonnen in 2013. We hebben

solotentoonstellingen aan hem gewijd en

hem gepresenteerd op groepstentoonstellingen,

met name op TRA en Intuition, beide

in het Palazzo Fortuny, tijdens de Biënnale

van Venetië in 2011 en 2017.”

83

(In Between), 2022, acrylverf op doek. © de kunstenaar. Met toestemming van Axel Vervoordt Gallery. Foto: Jan Liégeois.

84

‘De meeste

verzamelaars kopen

een werk van Michel

Mouffe omdat ze

op slag verliefd zijn

geworden’

BORIS VERVOORDT

Foto: Marcel Lennartz

Miquel Tur Roig, 2019, acrylverf op doek, 70 x 70 cm. © de kunstenaar. Met toestemming van

Axel Vervoordt Gallery. Foto: Jan Liégeois.

Deze deelnames leverden Mouffe internationale

zichtbaarheid en erkenning op, nog

versterkt door zijn tentoonstelling in 2024

in het klooster La Tourette, ontworpen door

Le Corbusier. Vervoordt: “Na deze tentoonstelling

kregen we aanvragen van buitenlandse

verzamelaars en hebben we werk

van hem verkocht in Frankrijk, de Verenigde

Staten en Groot-Brittannië. Aan de andere

kant van de Atlantische Oceaan verkopen

we zijn werken vooral via kunstadviseurs.”

Een en ander is in tegenspraak met een

voorbarige en onvolledige eerste indruk,

gebaseerd op de door Artprice geregistreerde

resultaten van veilingen, die deden

vermoeden dat de markt voor Michel

Mouffe zich beperkte tot België. Eigenlijk

is dit een verkeerde analyse, want zijn

werken zijn zo zeldzaam op de secundaire

markt dat de beschikbare gegevens bij

lange na niet de realiteit en de specificiteiten

van zijn marktwaarde weerspiegelen.

EMOTIONELE CONNECTIE

Vervoordt, die voornamelijk aan privéverzamelaars

verkoopt, wijst op iets bijzonders:

“De meeste verzamelaars kopen een werk

van Michel Mouffe omdat ze op slag verliefd

zijn geworden, door een diepe connectie

die ze voelen, door de intensiteit van de

kleuren, de penseelvoering en de spirituele

benadering van zijn werk. (...) Bijna alle verzamelaars

leven samen met de schilderijen

van Michel Mouffe. Zijn werken worden

niet aangekocht om in een magazijn te blijven

liggen en/of enkele jaren later doorverkocht

te worden. Het zijn schilderijen waar

je gewoon graag naar kijkt.”

Met het oog op waardestijging op lange

termijn, waarbij niet groei tegen elke prijs

maar stabiliteit vooropstaat, neemt de

galeriehouder allerlei initiatieven om de

bekendheid van de kunstenaar te vergroten.

Zo werkt hij mee aan de organisatie

van tentoonstellingen in instellingen,

maar hij draagt ook bij tot het bekendmaken

van zijn schilderijen door de publicatie

van een naslagwerk, verschenen in 2017.

Vervoordt: “Het is een ideaal instrument

om zijn werk te introduceren bij verzamelaars

die het nog niet kennen, maar ook

om een bredere context voor zijn werk te

bieden en een algemeen overzicht te geven

van zijn oeuvre sinds zijn debuut.”

Het is een markt die voorbestemd is te

groeien en die nog ontsnapt aan de puur

speculatieve logica die zo vaak de hedendaagse

kunstwereld in zijn greep houdt.

BEZOEKEN

Prijs Gaston Bertrand – Laureaat

Michel Mouffe

07-11 t/m 21-12

Brussel

www.fondation-gaston-bertrand.be

LEZEN

Michel Mouffe – Alphabet door Joel

Benzakin. Axel Vervoordt Gallery/ MER

Paper Kunsthalle, Antwerpen/Gent, 2017,

Engelstalig, 262 pag., ISBN 9789492321527.

Prijs: € 45.

85

Kennis van zaken

Een echte Catteau onder de hamer

Op 7 december verkoopt

MonsAntic een zeldzame vaas

van Charles Catteau. Deze werd

in 1929 gecreëerd in het Atelier de

Fantaisie van Boch Frères Keramis

in La Louvière.


In 2026 noteerde kunstkenner Marc Pairon

in zijn referentiewerk Art Deco Ceramics,

Charles Catteau over deze keramist:

“Tijdens zijn artistieke periode bij Boch

Frères Keramis in La Louvière, van 1920 tot

1946, legde Charles Catteau de basis van of

was nauw betrokken bij de ontwikkeling van

2300 genummerde decors en circa 550 verschillende

vormen. Als verzamelaar ligt het

niet voor de hand om door de bomen van

dit buitensporige oeuvre het bos te zien.”

Randy Kisema van het Bergense veilinghuis

MonsAntic toont de op 7 december

te veilen vaas, 23,5 centimeter hoog op

20 centimeter diameter. De tekening is

typisch art deco: geometrisch met geelzwarte

kleurnuances. Aan de onderkant

bevat de bodem twee merktekens, die

zich ondersteboven tot elkaar verhouden.

Onder het discreet gegraveerd cijfer 1068

werd in vet zwart ‘D:1283-’ aangebracht.

Marc Pairon noemt Charles Catteau (1880-

1966) ‘de meest veelzijdige keramisch kunstenaar

van zijn generatie’. Op zoek naar

vernieuwende ideeën haalde aardewerkmanufactuur

Boch Frères de Fransman in 1906

naar La Louvière. In 1920 richtte hij het Atelier

de Fantaisie op. Onder invloed van art

nouveau en later art deco voerde Catteau

bij Boch Frères een vernieuwing door van

vormen, decors en glazuren. Vier jaar na

zijn pensioen in 1946 verkaste hij naar Nice,

waar hij twintig jaar later overleed.

Charles Catteau, D1283/F1068, vaas, keramiek met email craquelé (craquelé-glazuur), 24 x 20 cm.

© MonsAntic.

DRUIPSPOREN

Hoe kun je de zeldzaamheid van een stuk

van Catteau aantonen? “De foto van deze

vaas staat in het referentieboek van Marc

Pairon: dat telt al als bewijs”, antwoordt

Randy Kisema van MonsAntic. Pairon

86

spreekt dat niet tegen. “Alle in dit boek

afgebeelde objecten zijn geselecteerd op

basis van hun uitstekende kwaliteit van

uitvoering volgens de door Charles Catteau

vooropgestelde kwaliteitseisen.”

Het merkteken ‘D’ staat voor decor: de

versiering, ongeacht hoe en op welke vorm

deze werd toegepast. Op enkele uitzonderingen

na werd de nummering toegekend in

de volgorde van creatie. Met de decornummers

kunnen stukken nauwkeurig worden

gedateerd. Het cijfer 1068 op de vaas verwijst

naar de vorm. Bij de inventaris in zijn

boek zet Pairon er een ‘F’ voor – van forme.

“Wat de vaas D1283/F1068 speciaal maakt,

is dat dit decor voor het eerst werd gebruikt

voor deze vorm”, zegt Kisema. “Nadien

werd het decor toegepast op andere objecten,

maar dit is de vaas waarop het decor

werd geïnitieerd. Ze fungeerde als bron van

inspiratie. Hoe speciaal ze is, blijkt ook uit

de zeldzaamheidscoëfficiënt die Pairon aan

het stuk toekent. Vier sterren. Dat betekent:

zeer zeldzaam. Vijf sterren bestaat ook,

maar dan spreken we over uiterst zeldzame,

zelfs unieke exemplaren.” In zijn algemeen

overzichtsregister quoteert Pairon de

D1283/F1068 met vier en een halve ster.

“In vergelijking met andere versies is deze

vaas bovendien een uitzonderlijk mooi object

met opvallend weinig fouten”, vervolgt

Kisema. “Ze is in email craquelé en dat is

Het merkteken ‘D’

staat voor decor: de

versiering, ongeacht

hoe en op welke vorm

deze werd toegepast.

een moeilijke materie. Je ziet alle fouten en

die zijn niet noodzakelijk het gevolg van een

verkeerde behandeling.” Pairon bevestigt:

“Een van de grote nadelen van kwalitatief

minderwaardige craquelures zijn de druipsporen.

Hiermee bedoelen we ‘inopportune

overstromingen’ van verven en glazuren die

weleens de vervelende eigenschap hebben

om zich verder dan hun veld te verspreiden.”

De D1283/F1068 ontsnapt daar goeddeels

aan, Kisema wijst één enkel minuscuul

druipspoortje aan.

VAN EIGEN HAND OF NIET?

In het chronologisch overzicht van de realisaties

van het Atelier de Fantasie situeert

Marc Pairon zowel ‘D1283’ als ‘F1068’ in

het jaar 1929. “In die periode maakte Catteau

naar schatting 15 à 20 procent van de

vazen die het atelier verlieten”, zegt Randy

Kisema. Maar dat de D1283/F1068 een

eigenhandig werkstuk van Catteau is, durft

hij niet te bevestigen. “Om daarover zekerheid

te verwerven, zou je het signatuur van

Catteau moeten zien. Anderzijds is het niet

omdat zijn signatuur ontbreekt, dat de vaas

geen werk van Catteau zou kúnnen zijn.

Het decor werd voor dit model gemaakt.

Het is een nummer één. Men kan zich niet

voorstellen dat de chef van het atelier daar

niet aan zou hebben meegewerkt.”

“Vanuit commerciële overwegingen kent

men vlug en gemakkelijk decors aan Catteau

toe: dat heet dan ‘van de hand van’”,

aldus Pairon. “Dat strookt niet altijd met

de werkelijkheid. De handtekening of het

monogram van Catteau werd door middel

van een stempel op het voorwerp geplaatst.

Zelden is er sprake van een echte signatuur

van de meester zelf. Daarentegen zou

de omschrijving ‘goedgekeurd door’ altijd

waarheidsgetrouw zijn.”

Geen overdreven stelling, te meer daar

Charles Catteau zijn medewerkers zelf

koos. Hij bevolkte zijn atelier met een select

gezelschap van keramisten, graveurs,

glasblazers, ontwerpers en decorateurs. De

belangrijkste bron om mensen te rekruteren

was de school waar hij les gaf. “Zelfs

in stukken die zijn naam niet dragen, is

Charles Catteau onloochenbaar aanwezig”,

meent Pairon. “Het is hoe dan ook vervaardigd

door iemand die hij gevormd had.”

LEVENDE MATERIE

Nog een manier om de zeldzaamheid van

een stuk te documenteren, is het traceren

van zijn passages op veilingen. Kisema:

“Begin 2023 werd deze vaas op een veiling

verkocht. Daarvoor was het in 2021 het

voorwerp van een verkoop. Duik je nog

dieper in de tijd, dan moet je al terug tot

2009 voordat het op een verkoop verschijnt.

Dat het zo schaars op veilingen aanwezig is,

wijst op zeldzaamheid.”

Twee en een half jaar geleden kocht een verzamelaar,

een kenner, het. “Hij zag het als

blikvanger in zijn collectie”, vertelt Kisema.

“Een verzameling is vaak levende materie.

Er zit beweging in. De verzamelaar die het

in 2023 kocht, wil nu verandering in zijn

collectie en wil de D1283/F1068 vervangen.”

‘Wat de vaas D1283/

F1068 speciaal

maakt, is dat dit

decor voor het eerst

werd gebruikt voor

deze vorm’

RANDY KISEMA

Startprijs? 3.000 à 4.000 euro. “Dat bedrag

kwamen we overeen met de verkoper en

wie het voor die prijs koopt, heeft het niet

gestolen. Mogelijk drijft de verkoop de

prijs op, we veronderstellen dat hier veel

kandidaat-kopers voor opdagen.”

Het slotwoord is voor Marc Pairon. “Men kan

het oeuvre van Charles Catteau verzamelen

op basis van talrijke criteria. Dezelfde of

verschillende voorstellingen, uitvoeringen,

onderwerpen, ontwerpers of decorateurs,

kleuren en schakeringen, groottes, vormstukken,

gemouleerde objecten, unieke stukken,

proefstukken, periode van ontwikkeling, aard

van stilering… Het uit liefhebberij bijeenbrengen

van objecten van Charles Catteau

en zijn atelier bij Keramis is alleszins geen

materieel verlies, maar emotionele winst.”

VEILING

MonsAntic

Verkoop 07-12

Expo 03 t/m 06-12

www.monsantic.com

LEZEN

Art Deco Ceramics, Charles Catteau door

Marc Pairon, Fondation Charles Catteau,

2006, Engelstalig, 500 pag., EAN

9789081024310. Prijs: € 143.

87

EXPERTISEDAGEN

Kom en ontmoet de veilingmeesters van ADER:

Belgische kunst, moderne en hedendaagse

kunst, oude schilderijen en tekeningen,

decoratieve kunst en design, Aziatische kunst,

sieraden, tribale kunst en al onze specialiteiten

vrijdag 7 november

vrijdag 28 november

vrijdag 12 december

vrijdag 16 januari 2026

Gratis en vertrouwelijke beoordelingen op afspraak

Contact M e Octavie Bordet, commissaire-priseur

contact@ader-brussels.be | 0032 2 268 85 88

De Belgische vestiging van het historische veilinghuis ADER

ADER Brussels

Royal Tervuren. Avenue de Tervuren, 113

1040 Bruxelles

C R

VEILINGHUIS

-Art Auctions

WOENSDAG 12 NOVEMBER 2025

OM 13U00

ANTIEK- EN INBOEDELVEILING

Afkomstig uit het volledige

interieur van een elegant

herenhuis met aanhorigheden.

Meubelen, schilderijen,

sculpturen, porselein en curiosa

alsook tuinvazen, beelden en

decoratieve elementen afkomstig

uit het park van het huis.

Biedingen enkel schriftelijk,

telefonisch en Live-online Drouot,

The Saleroom, Lot-tissimo &

Invaluable.

Overleiestraat 126B, 8530

Harelbeke

Tel. +32(0)56 903 240

Mob. +32(0)475 999 462

info@cr-art-auctions.be

Volledige catalogus

& info:

cr-art-auctions.be

CR_AD-COLLECT-2-halfpage-200x132mm.indd 1 15/10/2025 18:29

by EASYFAIRS

08-16 NOVEMBER

NAMUR EXPO

SUPPORTED BY

www.antica.be

Veilingen

Wereldwijd

RICHTPRIJS:

€ 20.000.000-30.000.000

De Mellon Blue, ‘Fancy Vivid’-blauwe

diamant, peervormig, 9,51 karaat.

Christie’s, Genève, 11-11. © Christie’s

Images Ltd.

RICHTPRIJS: $ 12.000.000-18.000.000

Joseph Mallord William Turner, Ehrenbreitstein, or The

Bright Stone of Honour and the Tomb of Marceau, from

Byron’s Childe Harold, ca. 1835, olieverf op doek.

Christie’s, New York, 17-11. © Christie’s Images Ltd.

RICHTPRIJS: $ 2.500.000-3.500.000

Cera, volledig skelet van een jonge triceratops,

einde Krijt, ca. 66 miljoen jaar oud, 440 x 150 x 120

cm. Phillips, New York, 18-11. © Phillips.

OP KOMST

Zeer blauwe

diamant bij

Christie’s

Op 11 november kan men bij

Christie’s, in Genève, bieden op

een van de meest bijzondere

juwelen die de afgelopen jaren

op de markt zijn verschenen. De

Mellon Blue is een ‘fancy vivid’-

blauwe diamant van 9,51 karaat,

onbeschadigd, geslepen in de

vorm van een peer, die toebehoorde

aan de bekende Amerikaanse

filantroop Rachel ‘Bunny’

Mellon (1910-2014), De steen, met

een geschatte waarde van 20 tot

30 miljoen dollar, wordt ongetwijfeld

dé blikvanger op de traditionele

novemberveiling van juwelen

bij Christie’s in het Four Seasons

Hotel des Bergues. Blauwe diamanten

behoren tot de zeldzaamste

schatten van moeder natuur

en worden geprezen om hun

fascinerende tinten en extreme

zeldzaamheid. ‘Fancy vivid’ is de

meest gewaardeerde kleurintensiteit,

volgens het Gemological Institute

of America. De Mellon Blue

paart een rijk verzadigde kleur aan

een onberispelijke zuiverheid –

een eigenschap die de schittering

en de zeldzaamheid nog meer

tot hun recht laat komen. De

perfect symmetrische peervorm

accentueert zijn schittering en

evenwicht nog meer, waardoor het

een van de belangrijkste blauwe

diamanten is die ooit op een veiling

zijn aangeboden. Naast zijn

gemmologische belang deelt de

Mellon Blue ook in de uitstraling

van Bunny Mellon, bijgenaamd

de ‘Amerikaanse koningin van de

tuinen’. Haar verfijnde en discrete

elegantie was van invloed op alles,

van de aanleg van haar tuinen,

waaronder de rozentuin van het

Witte Huis, heraangelegd op

verzoek van president John F. Kennedy,

tot haar discrete maar onberispelijke

juwelencollectie. Ze zei

ooit dat ‘niets mag opvallen’, een

filosofie die, hoewel uitgedrukt in

de context van landschapsarchitectuur,

haar discrete benadering

van het leven en verzamelen perfect

samenvatte. De Mellon Blue,

die onlangs in een ring werd gezet

en aangepast voor hedendaags

gebruik, werd in 2014 al eens

geveild bij Sotheby’s in New York.

Hij bracht toen 32,6 miljoen dollar

op. Gezien de enorme populariteit

van natuurlijke gekleurde diamanten,

met name de blauwe, die tot

de zeldzaamste behoren, zal de

opbrengst wellicht nog veel hoger

liggen. Alleen al in de eerste helft

van 2025 steeg de verkoop van

juwelen met 25% ten opzichte van

het jaar ervoor.

Wynn-collectie bij

Christie’s

Christie’s kondigt de verkoop van

de collectie van Elaine Wynn aan,

tijdens de grote herfstveilingweek

in november in New York. Deze

uitzonderlijke collectie weerspiegelt

het ongeëvenaarde esthetische

raffinement en de onvergelijkbare

smaak van deze grande

dame, met werken van iconen uit

de kunstgeschiedenis uit verschillende

eeuwen en regio’s. De

werken zijn afkomstig uit haar woningen

in Los Angeles, Las Vegas

en New York. Negen ervan gaan

onder de hamer op de avondveiling

gewijd aan de 20e eeuw, twee

andere op de avondveiling met

werken uit de 21e eeuw, en de rest

op de dagveiling van naoorlogse

en hedendaagse kunst. De waarde

van de collectie wordt geschat

op meer dan 75 miljoen dollar. Ze

biedt een rijk en gevarieerd scala

aan artistieke iconen, met sommige

van de mooiste werken uit

de 19e, 20e en 21e eeuw. Het oudste

schilderij van de groep is een

werk van Joseph Mallord William

Turner, Ehrenbreitstein, or The

Bright Stone of Honour and the

Tomb of Marceau, from Byron’s

‘Childe Harold’(richtprijs: $ 12-18

miljoen). Dit schilderij, dat voor

het eerst te zien was op een tentoonstelling

in de Royal Academy

in 1835, werd naderhand frequent

tentoongesteld in de grootste

instellingen ter wereld en behoort

tot de belangrijkste late meesterwerken

van de Britse kunstenaar.

Een ander zeldzaam juweel uit de

collectie, meer dan anderhalve

eeuw later geschilderd, is Lucian

Freuds The Painter Surprised by a

Naked Admirer (richtprijs: $ 15-25

miljoen), een buitengewoon

ambitieus doek dat de kunstenaar

in 2005 op 82-jarige leeftijd

voltooide. Andere blikvangers zijn

schilderijen van Richard Diebenkorn

en Joan Mitchell.

Jonge triceratops

bij Phillips

In de aanloop naar de grote

avondveiling van moderne en

hedendaagse kunst bij Phillips, op

18 november, zal een verbazingwekkend

prehistorisch skelet van

een jonge triceratops, genaamd

Cera, te zien zijn. Dit uitzonderlijke

exemplaar dateert van het einde

van het Krijt en heeft een compleet

skelet, wat het uitermate interessant

maakt, naast zijn bijzonder

handige formaat. Het is bovendien

het eerste complete skelet van een

jonge triceratops dat ooit is gevonden

en ook het eerste exemplaar

van een triceratops, ongeacht het

type, dat in meer dan tien jaar in

de Verenigde Staten wordt geveild.

Dit 66 miljoen jaar oude skelet,

dat 2,5 tot 3,5 miljoen dollar in het

laatje zou moeten brengen, wordt

ongetwijfeld de blikvanger van Out

of This World, een speciaal onderdeel

van de veilingen van moderne

en hedendaagse kunst, gewijd

aan buitengewone objecten uit de

schatkamer van Moeder Natuur.

Cera zal worden tentoongesteld

naast andere uitzonderlijke exemplaren,

waaronder een opmerkelijk

goed bewaard gebleven fossiel

van een Steneosaurus bollensis en

‘The Thunderbolt’, een bijna 60 cm

lange goudklomp van 117,5 ounce.

De triceratops behoort tot de

groep van de Ceratopidae, gekenmerkt

door spectaculaire variaties

in gezichtshoorns en kraagvormen.

Het is een van de populairste

dinosaurussen. Hij leefde samen

met de beroemde Tyrannosaurus

90

RICHTPRIJS: $ 150.000.000

Gustav Klimt, Portret van Elisabeth Lederer, 1914-1916, olieverf op doek.

Sotheby’s, New York, 18-11. © Sotheby’s Art Digital Studio.

RICHTPRIJS:

€ 20.000-30.000

Cornelis de Heem, Stilleven met vruchten,

1660, olieverf op paneel, 35,5 x 26,5 cm. Van

Ham, Keulen, 21-11. © Van Ham.

RICHTPRIJS:

$ 1.000.000-2.000.000

Peter Paul Rubens, Christus aan

het Kruis, ca. 1614-1615, olieverf

op paneel, 105,5 x 72,5 cm.

Osenat, Fontainebleau, 30-11.

© Osenat.

rex aan het einde van het late Krijt

in Noord-Amerika. Hoewel er in

het verleden tientallen triceratops

zijn gevonden, blijven fossielen

van jonge exemplaren uiterst zeldzaam.

Cera is dan ook het eerste

complete exemplaar dat bekend is,

wat een mijlpaal voor verzamelaars

over de hele wereld is.

L.A. Laudercollectie

bij

Sotheby’s

Ter gelegenheid van de opening

van zijn nieuwe internationale

hoofdkantoor in het historische

Breuer Building aan Madison

Avenue, New York, presenteert

Sotheby’s op 18 november een

deel van de collectie van de Amerikaanse

magnaat, verzamelaar en

mecenas Leonard A. Lauder, die

op 14 juni jongstleden op 92-jarige

leeftijd overleed. Met drie nooit

eerder verkochte werken van Klimt,

een portret en twee landschappen,

wordt deze verkoop van 24 werken

(geschatte waarde: $ 400 miljoen)

door de erfgenamen van de

Amerikaanse filantroop met grote

aandacht gevolgd door experts.

Zal deze veiling een nieuwe impuls

geven aan een markt die in het

slop zit, om niet te zeggen in een

crisis verkeert? Het pronkstuk, het

Portret van Elisabeth Lederer van

Gustav Klimt, met een geschatte

waarde van $ 150 miljoen, weerspiegelt

de uitmuntendheid en

zeldzaamheid van deze collectie.

Dit werk, dat het publiek nog nooit

te zien heeft gekregen, zou wel

eens een nieuw record kunnen

vestigen voor de Oostenrijkse

meester en zo meteen ook bevestigen

dat de markt van prestigieuze

kunst in blakende gezondheid

verkeert. Ook de andere werken

van Klimt brengen liefhebbers nu

al aan het dromen: een schitterend

bloemenlandschap, Bloeiende

weide, dat tientallen miljoenen zou

moeten opbrengen, en het aangrijpende

Boshelling in Unterach.

De rest van het veilingmenu doet

daar niet voor onder: zes belangrijke

sculpturen van Matisse,

verschillende doeken van Picasso

en topstukken van 20e-eeuwse

kunstenaars als Edvard Munch

en Claes Oldenburg. Elk van deze

werken vormt een mijlpaal in de

geschiedenis van de moderne

kunst, en hun onberispelijke herkomst,

gekoppeld aan de naam

Lauder, voegt extra prestige toe.

Eén ding is zeker: grote privéverzamelaars,

internationale musea

en stichtingen maken zich nu al

op voor een hevige biedstrijd.

Overschrijdt Klimt de symbolische

grens van $ 150 miljoen, dan zou

deze avondveiling de ranglijst van

records kunnen opschudden en zo

de internationale veilingmarkt een

nieuwe impuls geven.

Fraai Hollands

stilleven bij Van Ham

Cornelis de Heem (1631-1695)

werd geboren in Leiden en stamde

uit een kunstenaarsfamilie. Er

is weinig bekend over zijn leven.

Vermoedelijk kreeg hij zijn eerste

opleiding in het atelier van zijn

vader, de beroemde stillevenschilder

Jan Davidsz. de Heem

(1606-1684). Hij was lid van het

schildersgilde van Antwerpen,

waar hij in 1695 overleed. Ook zijn

werken zijn hoofdzakelijk stillevens.

Het gaat om bijzonder rijke

composities waarin bloemen,

vruchten, schelpen en diverse

voorwerpen worden gecombineerd

– een afspiegeling van

de weelde waarin de Hollandse

gegoede burgerij toen leefde.

Een van deze prachtige schilderijen

gaat op 21 november onder

de hamer op de veiling Fine Art

bij Van Ham, in Keulen. Het werk

moet zo’n € 20.000 tot 30.000

opbrengen. Interessant voor de

Vlaamse markt is een prachtige

Aanbidding der Drie Wijzen van

de Brugse kunstenaar Adriaen

Isenbrant (ca. 1490-1551), die werd

beïnvloed door Gerard David.

Verwachte opbrengst: € 10.000

tot 20.000.

Herontdekte

Rubens bij Osenat

Een onbekende Christus aan het

Kruis van de Antwerpse meester

Peter Paul Rubens (1577-1640),

ontdekt bij de erfgenamen van

de Franse schilder Bouguereau,

tot nu toe alleen bekend van

een kopie in het koninklijk paleis

van Laken en een gravure van

Lucas Vorsterman I, gaat op 30

november onder de hamer in

Fontainebleau. Dit indrukwekkende

schilderij, dat door het

Rubenshuis en expertisebureau

Turquin werd onderzocht en

geauthenticeerd, zal worden

opgenomen in de addenda en

corrigenda van de catalogue

raisonné. Het werk wekt meteen

een gevoel van vertrouwdheid

op, omdat het zo sterk lijkt op

de monumentale Kruisiging

die Rubens en Van Dyck in 1620

schilderden voor de Minderbroederskerk,

en op de meer dan twee

meter hoge Christus stervend

aan het kruis, bestemd voor het

Minderbroedersklooster. Beide

werken werden door revolutionaire

troepen meegenomen naar

Frankrijk en later teruggegeven

aan Antwerpen, waar ze thans

worden bewaard in het Koninklijk

Museum voor Schone Kunsten.

Het oeuvre van Rubens telt zes

eigenhandig geschilderde versies

van Christus aan het kruis, nu

eens op het hoogtepunt van zijn

lijden en dan weer dood, nog aan

het kruis hangend. Hoewel het

landschap ongetwijfeld door een

bekwame leerling werd voltooid,

zoals gebruikelijk was in zijn

atelier, leverde de meester hier

een staaltje van zijn picturale virtuositeit,

waarbij hij de intensiteit

van de pijn weergeeft met een

anatomische nauwkeurigheid die

grenst aan de beeldhouwkunst.

Het is dan ook niet verwonderlijk

dat de waarde van dit werk wordt

geschat op € 1 tot 2 miljoen.

91

Woningen met persoonlijkheid

VERFIJNDE LUXE IN ZIJN PUURSTE VORM — EEN MEESTERWERK VAN SELS

WWW.IMMODOME.BE | T 0469 17 83 40

“Een perfecte symfonie

van architectuur,

geavanceerde technologie

en energiezuinig comfort.”

Michiel Theunis,

vastgoedmakelaar

ANTWERPEN | BERCHEM | GENT | LEUVEN | LIER | MECHELEN | SCHILDE

€ 850.000 (incl. kosten)

Verrassend geveild

Op zaterdag 26 september bood

veilinghuis Damien Voglaire een

uniek en origineel werk aan van

Tom Wesselmann (1931-2004), een

van de grote namen van popart. Dit olieverfschilderij

op voorgevormd plastic, getiteld

Great American Nude #84, werd begin jaren

70 door de huidige eigenaar aangekocht bij

Sid Janis Gallery in New York. Samen met

Andy Warhol en Roy Lichtenstein behoorde

Wesselmann tot de iconen van een beweging

die de massacultuur tot kunst verhief

en de symbolen van zijn tijd, zoals de sigaret,

Marilyn Monroe en reclameobjecten, centraal

stelde. Met zijn reeks ‘Great American Nude’

gaf hij een gedurfde, bijna theatrale herinterpretatie

van het vrouwelijk naakt, met felle

kleurvlakken en een uitgesproken sensualiteit.

Zijn werk kreeg dit jaar nog een grote retrospectieve

in de Fondation Louis Vuitton. Het

reliëfschilderij, een unicum uit een Belgische

privécollectie, werd aanvankelijk geschat op

200.000 tot 300.000 euro, maar overtrof alle

verwachtingen. Na een hevig biedduel tussen

drie en uiteindelijk twee telefoonbieders klom

de prijs tot een record van 680.000 euro, meer

bepaald 850.000 euro, inclusief kosten.

Tom Wesselmann (1931-2004), Great American

Nude #84, 1966, olieverf op voorgevormd plastic,

114 x 137 x 10 cm. © Damien Voglaire.

94

Veiling resultaten

België

08 t/m 09-09 Wolfers danst bij Horta

€ 35.000

Philippe Wolfers (1858-1929, Belgische School),

Farandole, bronzen sculptuur met donkere

patina, stempel van de smelterij Montagutelli

Bruxelles, verloren-wastechniek, genummerd

164, hoogte: 17,5 cm (zonder sokkel). Richtprijs:

€ 6.000-8.000. © Horta.

€ 11.000

George Morren (1868-1941, Belgische

School), Vijver in de zomer, 1903,

olieverf op doek, 50 x 60 cm. Richtprijs:

€ 5.000-6.000. © Horta.

€ 9.300

Camille Barthélemy (1890-1961,

Belgische School), Village d’Ardenne

sous la neige, 1942, olieverf op paneel,

40 x 50 cm. Richtprijs: € 7.000-9.000.

© Horta.

€ 8.000

Charles Catteau (1880-1966), vaas

in mat geëmailleerde faience, versierd

met ijsberen, stempel Boch

Frères Keramis, decoratienummer

D1063, vormnummer 1142, hoogte:

36,5 cm. Richtprijs: € 8.000-10.000.

© Horta.

09 t/m 10-09 Zicht op Istanboel bij Vanderkindere

€ 34.000

Ibrahim Safi (1898-1983, Azerbeidjaanse

School), Uitzicht over de

Galatabrug en de nieuwe moskee in

Istanboel, olieverf op doek, 60 x 110

cm. Richtprijs: € 2.000-3.000.

© Vanderkindere.

€ 24.000

Emile Anthony en de gebr. Wolfers,

zeldzaam halssnoer in 18-karaats

geelgoud en zilver, bezet met

oudgeslepen diamanten voor een

totaal van ca. 12 karaat en fijne parels,

Antwerpen, 19e-eeuws, in oorspronkelijke

etui, totaalgewicht: ca. 30 gr.

Richtprijs: € 5.000-8.000.

© Vanderkindere.

€ 12.000

Offerschaal in gedreven zilver, versierd

met heiligen, de Heilige Geest

en vruchten, bedoeld voor religieus

gebruik, Antwerps werk, 18e eeuw,

gewicht: ca. 635 gr. Richtprijs: € 1.000-

1.500. © Vanderkindere.

€ 9.200

Theekan in régencestijl, met zoömorfe

tuit, Bergens werk, eerste

helft 18e eeuw, met de keurmerken

van Bergen (Mons) en edelsmid IM

met kroon, niet-geïdentificeerd, gewicht:

ca. 710 gr. Richtprijs: € 1.500-

2.000. © Vanderkindere.

09 t/m 10-09 Theca verrast bij Flanders Auctions

€ 8.500

Léon Spilliaert (1881-1946) The Village

at the End of the Road behind the

Wall, 1931. Richtprijs: € 6.000-8.000. ©

Flanders Auctions.

€ 7.500

Christofle, Talisman, 161-delig bestek.

Richtprijs: € 4.000-6.000. © Flanders

Auctions.

€ 4.500

Uitzonderlijk grote piëta, hoogte:

333 cm. Richtprijs: € 4.000-6.000.

© Flanders Auctions.

Flanders Auctions heeft het

nieuwe veilingseizoen succesvol

afgetrapt. Vooral de religieuze

kunst wist het publiek te bekoren.

Een bijzonder lot was een gesealde

theca met een fragment

van het Heilige Kruis van Jezus

Christus, die € 2.200 opleverde.

Ook een monumentale piëta,

met een indrukwekkende hoogte

van meer dan drie meter, wist de

aandacht te trekken en vond een

nieuwe eigenaar voor € 4.500. De

volgende veiling staat voor 4 en 5

november op de planning.

95

Veiling resultaten

België

16, 20 en 23-09 Juwelen scoren bij Berg van Barmhartigheid

€ 4.100

Van Cleef & Arpels, Anemone, broche

in 18-karaats geel- en witgoud,

gewicht: 23,2 gr. Richtprijs: € 2.200-

4.100. © Berg van Barmhartigheid,

20-09.

€ 2.500

Broche in 18-karaats witgoud, bezet

met 1 briljant ca. 0,90 karaat, gewicht:

24,5 gr. Richtprijs: € 1.450-2.500.

© Berg van Barmhartigheid, 20-09.

€ 1.700

Louis Vuitton, Métis, handtas in canvas,

18 x 24 cm. Richtprijs: € 420.

© Berg van Barmhartigheid, 23-09.

€ 400

Ebel, Sportwave, dameskwartshorloge

in staal en goud, lengte: 13,5 cm.

Richtprijs: € 60. © Berg van Barmhartigheid,

16-09.

20-09 Franse schrijvers bij Morel de Westgaver

€ 5.500

Atlas Homanianus. Richtprijs: € 3.000-

4.000. © Morel de Westgaver.

€ 2.500

Album met 646 porseleinkaarten.

Richtprijs: € 1.500-2.000. © Morel de

Westgaver.

€ 2.200

Markies de Sade (1740-1814), Justine,

ou les Malheurs de la Vertu. Richtprijs:

€ 500-700. © Morel de Westgaver.

€ 1.200

Ludovic Halévy (1834-1908), La Famille

Cardinal, met aquarel van Draner.

Richtprijs: € 600-800. © Morel de

Westgaver.

20 t/m 21-09 Record voor Gevaert bij Maison Jules

€ 6.000

Laurie Lipton, potloodtekening. Richtprijs:

€ 500-1.000. © Maison Jules.

€ 5.000

Roger Wittevrongel, Rika

3, 2014, olieverf op paneel.

Richtprijs: € 5.000-6.000.

© Maison Jules.

€ 3.000

Edgard Gevaert (1891-1965),

7 spechten, olieverf op

doek. Richtprijs: € 499-600.

© Maison Jules.

In de septemberveiling bij Maison Jules trok

Roger Wittevrongel zoals verwacht de nodige

aandacht. Zijn naakt Rika 3, een klein olieverf

op paneel, werd afgehamerd op € 5.000. De

Amerikaanse Laurie Lipton scoorde met een

behoorlijk bizarre potloodtekening een fikse

€ 6.000. Het kleine oliewerk 7 spechten van

Edgard Gevaert werd afgeklopt op € 3.000,

een ‘all time’ record voor deze soms ondergewaardeerde

kunstenaar. Alice Frey blijft haar

hoge scores ook bevestigen. Dit keer haalde

een klein olieverf op doek, Spelende kinderen

in het park, € 4.000 euro. Twee grote Bredense

dekselpotten waren € 250-350 geschat, maar

klokten vlot af op € 2.600.

96

Veiling resultaten

België

27 t/m 28-09

Italiaans doek bij DVC Antwerpen

28-09

Colombiaanse koffer bij Haynault

€ 6.000

Italiaans olieverf op doek met

thema in renaissancestijl,

Madonna, met waszegel en vervaagde

tekst op de verso op het

spieraam, 34 x 27 cm. Richtprijs:

€ 100-200. © DVC Antwerpen.

€ 3.600

Dirk De Bruycker (1955-2015), Small

Topography II, 2001, gemengde

techniek (olie, teer en gesso) op

doek, 183 x 152 cm. Richtprijs:

€ 1.800-2.200. © DVC Antwerpen.

€ 37.000

Zeldzaam koffertje, Colombia, 17e eeuw

(Spaanse koloniale periode), rond 1650,

in hout met vernis van het type ‘Barniz

de Pasto’, zilveren handgrepen, slot en

hoekversterkingen, rijkelijk versierd met

vogels in takken, chimaera’s, bloemen

en een draak, klauwen rond een bol

bij wijze van voet, slot versierd met

een engel, 19 x 28 x 12,5 cm. Richtprijs:

€ 3.000-4.000. © Haynault.

€ 4.700

Juwelenkistje of -koffertje, Wenen, 19e

eeuw, in gezwart hout, geëmailleerde

platen met galante taferelen, bronzen

nimfen en musicerende saters met een

putto boven op een leeuw, 30 x 22 x 20

cm. Richtprijs: € 600-800. © Haynault.

28-09 Verrassende bustes bij MJV Soudant

€ 10.000

Alfred Boucher (1850-1934),

buste van Diana van voren

gezien, haut-reliëf in marmer,

hoogte: 39 cm. Richtprijs:

€ 10.000-12.000.

© MJV Soudant.

€ 10.000

Papiergewicht in biscuit en wit email

uit China met koppel boeddhistische

leeuwen, Qing-dynastie, 3 x 4,5 x 4,5

cm. Richtprijs: € 800-1.000. © MJV

Soudant.

€ 10.000

Anthony Redmile (1940-2016), spectaculaire

Neptunus-buste , ca. 1970, hars,

schelpen, bergkristal, agaat, edelstenen

waaronder amethist en turkoois, bovenop

kom in verzilverd metaal met merk ‘Sheffield

Club’ erin geponst, hoogte: 115 cm.

Richtprijs: € 4.000-6.000. © MJV Soudant.

€ 10.000

Pierre Travaux (1822-1869)/atelier van de

kunstenaar, L’hiver ou La frileuse, postuum

gedateerd werk, 1873, marmeren sculptuur,

een identiek exemplaar bevindt

zich in de collecties van Musée Fabre

(Montpellier), hoogte: 119 cm. Richtprijs:

€ 10.000-12.000. © MJV Soudant.

01-10 Chinees theeservies bij Vanderkindere

€ 19.000

Zilveren theeservies (vier theekannen,

melkpot en schaal), decoratie

van personages in landschappen,

China, 19e eeuw, gewicht: 8950 gr.

Richtprijs: € 3.000-4.000.

© Vanderkindere.

€ 12.500

Rituele beker in gesculpteerde

hoorn van

neushoorn met bloemendecoratie

en gestileerde

draak, China, 17e eeuw, later

op gesculpteerde houten

sokkel geplaatst, hoogte: 9


© Vanderkindere.

€ 10.000

Porseleinen vaas met bloemendecoratie

en polychroom

email op turkooizen achtergrond,

als lamp gemonteerd,

China, 19e eeuw, hoogte: 24


© Vanderkindere.

€ 10.000

Porseleinen schotel met

witblauwe decoratie van

draken, China, diameter:

ca. 25 cm. Richtprijs:

€ 10.000-15.000. © Vanderkindere.

€ 7.500

Zeldzaam paar olifanten, vaas

in grijsblauw geëmailleerd

steengoed met lotusbloemen,

China, Qianlong-periode (1736-

1795), op gesculpteerde houten

sokkels, hoogte: 21,5 cm zonder

sokkel. Richtprijs: € 5.000-7.000.

© Vanderkindere.

98

STANLEY’S AUCTION

TAXATIE EN VEILINGEN

Neem contact met ons op voor de waardering

van uw kunstwerken op de internationale markt

SPECIALITEITEN :

Afrikaanse schilderijen en sculpturen, vintage horloges,

antieke wapens, moderne Belgische kunst, camera's, zilverwerk

Discrete expertises op afspraak

in onze verschillende kantoren of bij u thuis

Stanley's auction, een familiebedrijf omringd door internationale experts

VERKOCHT

141.950€

VERKOCHT

19.712€

VERKOCHT

30.720€

INFO@STANLEYSAUCTION.COM

VERKOCHT

2.100€

VERKOCHT

33.280€

WWW.STANLEYSAUCTION.COM

+ 32 477 62 12 74 QUENTIN & VIRGINIE DE BROUWER + 32 478 38 66 96

VERKOCHT

32.000€

Komende veilingen

België

04 t/m 06-11 Operadiva bij Flanders Auctions

RICHTPRIJS:

€ 10.000-12.000

Portret van legendarische operadiva

Maria Malibran (1808-1836). ©

Flanders Auctions.

RICHTPRIJS:

€ 3.000-5.000

Modest Huys (1874-1932), De Zilverachtige Leie,

olieverf op doek. © Flanders Auctions.

RICHTPRIJS:

€ 2.000-3.000

Imposante Italiaanse spiegel

in neorenaissancestijl,

hoogte: 430 cm. © Flanders

Auctions.

De komende veiling bij Flanders

Auctions belooft opnieuw een

bijzonder gevarieerde selectie,

met zowel antiek als opmerkelijke

kunstwerken. Onder de aangeboden

stukken bevinden zich werken

van Jean-Bosco Kamba, Christian

Silvain en Christofle. Enkele

topstukken springen meteen in

het oog: een imposante Italiaanse

spiegel van maar liefst 430 cm

hoog in neorenaissancestijl, een

zeldzaam portret van de legendarische

operadiva Maria Malibran

(1808-1836) en De Zilverachtige

Leie van Modest Huys, een doek

waarop de Leiestreek haar volle,

verdiende glans krijgt. Deze veiling

belooft zowel verzamelaars als

liefhebbers te verleiden.

06 t/m 08-11 Uitzonderlijke solidus bij Elsen

De volgende numismatiekveiling

bij Elsen begint op 6 november

met antieke Griekse, Keltische,

Romeinse, Byzantijnse en middeleeuwse

munten, waaronder

een uitzonderlijke solidus van

Lodewijk de Vrome. De gravure

is duidelijk geïnspireerd op de

Romeinse stijl, waarbij de portretafbeelding

even goed is als de

beste afbeeldingen op deniers

met de bustes van Karel de Grote

en Lodewijk de Vrome. De locatie

van de muntplaats is omstreden:

gezien het uitgesproken ceremoniële

en keizerlijke karakter van de

munt is het zeer waarschijnlijk dat

het de muntplaats van het paleis

in Aken betreft. Analyse van het

gehalte door middel van specifieke

weging leverde een resultaat

van 98% puur goud op. Er zijn

slechts vier exemplaren bekend

(geschatte waarde € 50.000).

Op 7 november is het de beurt

aan de munten van de Zuidelijke

Nederlanden en België, een selectie

van scheepswrakmunten en

het eerste deel van de moderne

munten. De veiling eindigt op 8

november met het tweede deel

van de moderne munten, de oos-

terse munten, een verzameling

oude Chinese en Oost-Aziatische

munten, penningen, medailles en

onderscheidingen. Deze veiling

presenteert ook een verzameling

munten met een maritiem thema

uit alle periodes.

RICHTPRIJS:

€ 50.000

Lodewijk de Vrome, AV Solidus, Aken(?),

ca. 816, goud. © Jean Elsen et ses fils.

08 t/m 09-11 Intrede Karel de Stoute bij DVC Gent

RICHTPRIJS:

€ 40.000-70.000

Intocht van Karel de Stoute in Nancy, tempera op paneel,

historisch belangrijk paneel met een ceremoniële optocht van

Karel de Stoute richting Nancy. © DVC Gent.

RICHTPRIJS:

€ 8.000-12.000

Evgeny Alexandrovich Lanceray (1848-

1886), Slede getrokken door twee paarden,

1870, sculptuur in brons, gegoten

door Felix Chopin (St. Petersburg).

© DVC Gent.

Op 8 en 9 november organiseert DVC

Gent een veelzijdige veiling die een

breed publiek zal bekoren. Onder de

hamer komen diverse collecties, met

onder meer een historisch belangrijk

werk in tempera op paneel met de

voorstelling van de intrede van Karel de

Stoute in Nancy. Ook de Gravin Zoubov-collectie

met Russische kunst en

sierkunsten uit Brussel en een verfijnde

Oost-Vlaamse verzameling met

antieke meubels, ivoor, wandelstokken,

zilverwerk en kunstobjecten komen

aan bod. Verder wordt een collectie

met originele Cobra-werken van Anton

Rooskens, Corneille, Eugène Brands en

Mogens Balle geveild.

100

Fine Jewels

Watches

Works of Art

& Art Nouveau

Fine Art

Sale: 19 –21 Nov. 2025

Preview:

14 –17 Nov. 2025

LARGE UNIQUE VASE

WITH COCKATOOS

Copenhagen | Bing & Groendahl

1900 | Effie Hegermann-Lindencrone

Estimate: € 9,000 – 12,000

Free Catalogues | Online Catalogues

Dates: www.van-ham.com

Representative Netherlands /Belgium

Dr. Petra Versteegh-Kühner | Sterrenlaan 6 | B-3621 Rekem

Tel. +32 89 7160 04 | Mobile +31 620 402187

p.versteegh@van-ham.com

Komende veilingen

België

10 t/m 11-11 Ceylon-saffier bij Horta

RICHTPRIJS:

€ 40.000-45.000

Broche (draagbaar als

hanger), platina op

geelgoud, versierd met

gele Ceylon-saffier van

ca. 44,62 karaat en oudgeslepen

diamanten van

ca. 5 karaat, IGI-certificaat

vermeldt natuurlijke,

onverwarmde saffier in

‘deep orangy yellow’,

transparant. © Horta.

RICHTPRIJS:

€ 9.500-

10.000

Broche, platina

en goud, versierd

met marquiseen

baguettegeslepen

diamanten

van in totaal

ca. 8 karaat.

© Horta.

RICHTPRIJS:

€ 10.000-12.000

Mauboussin, armband,

geelgoud

versierd met briljantgeslepen

diamanten

van ca. 1,40 karaat,

saffieren van ca. 12 karaat,

robijnen van ca. 5

karaat en smaragden

van ca. 3,40 karaat, gesigneerd

en geponst.

© Horta.

12-11 Levensgroot naakt bij Zouave Auction

RICHTPRIJS:

€ 4.000-6.000

Léon Devos (1897-1974), Naakt, olieverf

op doek. © Zouave Auction.

RICHTPRIJS:

€ 6.000-8.000

Jean Boghossian, Bewaarboek, 2022. © Zouave Auction.

Op 12 november biedt Zouave Auction

een kleine selectie Belgische werken

aan. Schilderijen zoals een drieluik van

Léon Frédéric (1856-1940) dat een landschap

van Vlaanderen voorstelt (richtprijs:

€ 5.000-7.000), of een naakt, bijna

op ware grootte, van de Henegouwse

schilder Léon Devos (richtprijs: € 4.000-

6.000). Maar ook beeldhouwwerken,

zoals een proefstuk van Olivier Strebelle,

getiteld Flight in mind, een verkleinde

versie van het werk dat in de luchthaven

van Zaventem staat (richtprijs: € 7.000-

10.000). Ook Jean Boghossian wordt

in de bloemetjes gezet met een van

zijn ‘bewaarboeken’ uit 2022 (richtprijs:

€ 6.000-8.000).

17-11 Tien kaarsjes voor Haynault

Om zijn tienjarig bestaan te

vieren organiseert Haynault een

veiling met een selectie beeldende

en decoratieve kunst. In

de categorie antieke schilderijen

valt vooral een zeer groot portret

van Marie Leszczyńska op van

een 18e-eeuwse Franse school, in

een prachtige lijst. Op het gebied

van decoratieve kunst zullen

verschillende partijen zilverwerk

uit het begin van de 20e eeuw

waarschijnlijk hoge biedingen

opleveren, zoals een tafelstuk

met nimfen van Wolfers en een

prachtige set van het mythische

Gioconda-model. Wat uurwerken

betreft, is er een kraanvogelklok

speciaal ontworpen voor Jeanne

Toussaint, mode- en juwelenontwerper

en artistiek directeur van

Cartier tussen 1933 en 1970, heel

aantrekkelijk voor instellingen

en verzamelaars. Oorspronkelijk

vormde deze kraanvogel samen

met twee andere exemplaren de

drie steunen van een wierookbrander,

een transformatie die

waarschijnlijk werd uitgevoerd

door de Cartier-ateliers. Een vaas

van Niki de Saint Phalle zal dan

weer liefhebbers van hedendaagse

kunst bekoren.

RICHTPRIJS:

€ 40.000-80.000

Cartier voor Jeanne Toussaint,

kraanvogelklok, China, 19e eeuw,

ca. 1942, brons en email, 31 x 25 cm.

© Haynault.

RICHTPRIJS:

€ 10.000-15.000

Niki de Saint Phalle (1930-2002), Dog,

2012, hars en acryl. © Haynault.

102

Bavikhoofsestraat 74, 8530 Harelbeke

056/711 580 | info@debaveye.be

OPENBARE VEILING

18 en 19 november om 18u30

ONTDEK ONZE CATALOGUS

www.debaveye.be

Ketting in 18 karaats witgoud bezet met een diamant

van +/- 1,80 karaat. 2.500/3.500 euro

Kunst en antiekveiling:

19 & 20 november vanaf 13.30u

Tentoonstelling: zaterdag 15, zondag 16

& maandag 17 november van 14.00u tot 18.00u

“Suffolk Punch-hengst: Sudbourne

Premier” in verguld brons.

Gesigneerd Herbert Haseltine.

20.000/30.000 euro.

“Poteau” in geverfd metaal.

Gesigneerd Jo Delahaut.

2.200/2.800 euro.

VEILING XLVI

ANTIEK EN KUNST - 400 KAVELS

VAN DE MIDDELEEUWEN TOT MODERNE KUNST

Zondag 23 november om 13h00

Olieverf op doek “Déjeuner sur l’herbe”.

Gesigneerd Frans van Holder. 3.000/4.000 euro.

Charles Catteau

Klassieke oudheid en

Aziatische kunst

KIJKDAGEN

14, 15 en 16 november

van 10 tot 18u

Focus: Zeldzame vazen van Charles Catteau

Salle de vente Gerpinnes : 52 rue de Bertransart

Bureau de Woluwe Saint Pierre : 177 rue au bois

Bureau de Waterloo : 12 rue Libert

HOTEL DE VENTES VANDERKINDERE S.A.

Chaussée d'Alsemberg 685-687, 1180 Brussel,

Tel. 02 344 54 46 | info@vanderkindere.com | Privé parking

www.vanderkindere.com

Tel. +32 71 50 59 95 | +32 495 25 16 20 | info@mjvsoudant.be

www.mjvsoudant.be

Een porseleinen bord, China,

Kangxi periode (1662-1722)

Met het wapen van De Pinto voor

de Portugese markt, ca. 1690.

Carel Willink (1900-1983)

Portret van

mr. J.Th. Stakenburg, 1942.

Bieden vanaf 17 oktober | Kijkdagen 7, 8 & 9 november

KUNST- & ANTIEKVEILING 11&12 NOVEMBER

Kunst-, Antiek-

& Juwelenveiling

15 december

IEDERE

DINSDAG

GRATIS

TAXATIEDAG

Wilt u ook

iets laten

veilen?

Inbreng is

mogelijk tot

26 november

010 - 411 85 44

VENDUROTTERDAM.NL

veilingmaastricht.nl | Bredestraat 23 - 23A | 043 321 30 95

Exclusive Items - Aziatica

Collectie W.O.J. Nieuwenkamp

11-12 november

Reimond Kimpe (1885-1970)

Herbert Zangs (1924-2003)

Rudolf Bonnet (1895-1978)

M.C. Escher (1898-1972)

Jan Toorop (1858-1928)

Kijkdagen:

Vrijdag 7 november 11 - 15 uur

Zaterdag 8 november 11 - 15 uur

Maandag 10 november 11 - 15 uur

Dinsdag 11 november 10 - 12 uur

W.O.J. Nieuwenkamp (1874-1950)

middelburg info@zeeuwsveilinghuis.nl tel. +31(0) 118 - 650 680 www.zeeuwsveilinghuis.nl

VEILING ONLINE : www.liveauctioneers.com

www.drouot.com - www.invaluable.com

www.lot-tissimo.com - www.auction.fr

ZATERDAG DE 29 NOVEMBER 2025 - 14 UUR

MODERNE EN HEDENDAAGSE KUNST- JUWELEN

OPENBARE VERKOOP – BRUSSEL

PAAR OORKNOPPEN

Frantisek KUPKA (1871-1957)

Salvador DALI (1904-1989)

Joris GHILINI (1978)

Gudmundur ERRO (Geboren in

1932)

Albert WILLEM (Geboren in

1979)

ONLINE CATALOGUS:

www.louizaauktion.com

KOPERSKOSTEN : 29% ttc

(31% online)

Robert COMBAS (Geboren in

1957)


LOUIZA AUKTION & Associés


Komende veilingen

België

18-11 Octave Landuyt-juwelen bij Loeckx

Op 18 november vindt bij Loeckx een Europese en Aziatische kunstveiling

plaats. Bij de schilderkunst is er onder andere een verzameling

antieke portretten uit de 17e en 18e eeuw, twee modernistische composities

op email van Kurt Lewy en twee portretten van Anne-Mie Van

Kerckhoven uit 1987-1990. Verder een zeldzaam vierdelig zilveren servies

‘model Paris’ ontworpen door Gustav Beran en een collectie juwelen

van Octave Landuyt. Ook de sierkunsten komen aan bod met onder

meer meubilair, bronzen beelden, Sèvres-vazen en klokken uit de 18e

en 19e eeuw. In de categorie Aziatische kunst wordt een grote selectie

beeldhouwwerken uit Tibet, Nepal, China en Japan aangeboden.

Enkele blikvangers uit het aanbod van de Europese en Aziatische kunstveiling.

© Loeckx.

18-11 Diplomatieke erfenis bij Arts Talents Enchères

Naar aanleiding van de nalatenschap van een diplomaat zal

Arts Talents Enchères Bruxelles een collectie van meer dan

driehonderd kavels van 17e- en 18e-eeuws Chinees porselein

en email veilen, waaronder een keizerlijk zegel uit de Kangxiperiode,

afkomstig uit de keizerlijke ovens van Jingdezhen.

Een soortgelijk zegel uit dezelfde periode, in porselein, wordt

bewaard in het Guimet-museum in Parijs en is afkomstig

uit de Grandidier-collectie (richtprijs: € 200.000-400.000).

Ook wordt een uitzonderlijke porseleinen schaal uit Kanton

aangeboden, uit de Guangxu-periode, van binnen en buiten

voorzien van levendige paleisscènes met talrijke personages,

architecturale uitzichten, vlinders, vogels, bloemen en planten

(richtprijs: € 4.000-8.000).

RICHTPRIJS: € 200.000-400.000

Keizerlijke zegel van Jingdezhen-porselein,

China, Qing-dynastie, Kangxi-periode (1662-

1722), met sporen van rode inkt uit die periode,

9,8 x 13 x 10,5 cm. © Arts Talents Enchères.

Selectie uit de privécollectie.

© Arts Talents Enchères Bruxelles.

19 t/m 20-11 Brons van Mercié bij Debaveye

RICHTPRIJS:

€ 8.000-

12.000

Antonin Mercié

(1845-1916), Gloria

Victis, bronzen

sculptuur,

hoogte: 129 cm.

© Debaveye.

RICHTPRIJS:

€ 1.500-2.500

Schilderij van

Gustave Léonard de

Jonghe (1829-1893)

uit 1864.

© Debaveye.

In de kunsten antiekveiling bij Debaveye

komt een divers aanbod onder de hamer.

Topstuk bij de sculpturen is een grote

bronzen sculptuur van Antonin Mercié,

Gloria Victis, met een hoogte van 129

cm, geschat tussen € 8.000-12.000. Bij de

schilderkunst valt een schilderij van Gustave

de Jonghe uit 1864 op naast werken

uit de school van Frans Snijders, Jan van

Delft, Gustave de Jonghe, Antoon De

Clerck, Octave Landuyt en vele anderen.

Verder nog een Napoleon III-vitrine en

-klok, grote porseleinen Sax-groepen en

Sevres-porselein, handtassen van Louis

Vuitton en Delvaux, zilveren munten, een

grote 18e-eeuwse zilveren ciborie, Christofle-bestek,

glaswerk en een uitgebreide

verzameling porseleinen poppen.

106

Egon Schiele, Gekromde rug, 1917, Gouache en zwart krijt op papier, 29,5 x 45 cm, € 1.800.000 – 2.500.000, veiling 18 novembre 2025

Moderne kunst

Hedendaagse kunst

Prenten en edities

Juwelen, horloges

Prestige veilingen

in Wenen

18 nov. – 3 dec.

Bruxelles, Honorine d’Ursel

+32-2-514 00 34

honorine.dursel@dorotheum.be

dorotheum.com

Komende veilingen

België

23-11

Fraaie Catteau-vazen bij Soudant

29-11

Luikse landschapsschilders bij Lhomme

Charles Catteau

(1880-1966) voor Boch

Keramis, prototype vaas

van het model met octopussen

in keramiek.

© MJV Soudant.

Diverse mooie vazen van Charles Catteau (1880-1966). © MJV Soudant.

Liefhebbers van 20e-eeuwse Belgische

kunst kunnen op deze veiling

werken ontdekken van Gaston

Bogaert, Georges Collignon,

Fernand Flausch, Jacques Lizène,

Roger Somville, Mady Andrien en

Floris Jespers, die getuigen van

de vitaliteit en het experimentele

karakter van de moderne Belgische

kunst. Een belangrijk deel is gewijd

aan de Luikse landschapsschilderschool,

met talrijke werken van

Richard Heintz, Auguste Donnay,

Armand Jamar, Élysée Fabry, Albert

Raty en François Maréchal. Deze

werken worden gepresenteerd

naast die van de intimistische

kunstenaars Emmanuel Meuris

en Paul Schmitz uit Verviers. De

catalogus bevat ook verschillende

Een schilderij van

Auguste Mambour.

© Lhomme.

uitzonderlijke schilderijen van Auguste

Mambour, een uitgebreide

collectie schilderijen en tekeningen

van Luc Lafnet, plus door hem

geïllustreerde boeken met talrijke

aquarellen en originele tekeningen.

Verder zijn er werken van Edgar

Scauflaire, Armand Rassenfosse,

Martin Aubée, een mooie kleine

collectie sculpturen, waaronder een

bronzen dierenbeeld van Raymond

de Meester, en, op het gebied van

hedendaagse kunst, een opmerkelijk

‘Autodafé’ van Antonio Saura.

Ten slotte kunnen bibliofielen een

mooie collectie van Jules Verne

ontdekken, uitgegeven door Hetzel,

evenals een prachtig exemplaar

van Délices du Païs de Liège.

29 t/m 30-11 Mercedes-trofee bij Maison Jules

RICHTPRIJS:

€ 8.000-12.000

100 jaar oude Mercedes-trofee van

een Formule 1-wedstrijd in Duitsland

in 1926. © Maison Jules.

RICHTPRIJS: € 5.000-10.000

Sadji (Sha Qi, 1914-2005), dubbelzijdig

werk op Japans papier, aquarel met

potloodtekeningen op de achterkant.

© Maison Jules.

Maison Jules sluit een drieluik

van maandelijkse veilingen af op

29 en 30 november. In deze editie

trekken twee absolute topstukken

de aandacht. Er is het dubbelzijdige

werk op Japans papier van

de Chinees-Franse kunstenaar

Sadji (Sha Qi, 1914-2005). De

aquarel toont een jonge dame

in een Chinees interieur na het

baden en op de achterzijde hiervan

zien we potloodschetsen en

studies van vrouwelijk naakt. Het

dubbele werk kreeg een schatting

van € 5.000-10.000. Een heel

andere blikvanger wordt zonder

twijfel een honderd jaar oude

trofee uit de Mercedes-geschiedenis.

Racepiloot Rudi Caracciola

won op het Avus-circuit in Berlijn

op 11 juli 1926 de allereerste Formule

1-wedstrijd in Duitsland. Dit

uniek en historisch object kreeg

een schatting van € 8.000-12.000.

Op kunstgebied wordt het weer

smullen van namen als Joseph

Willaert, Edmond De Maertelaere,

Alfred Seifert, George

Minne en Emiel Poetou, van wie

diverse abstracte gipsen worden

verkocht. Van de gecontesteerde

Roemeens-Franse kunstenaar

Irina Ionesco gaan dan weer

meerdere zwart-witfoto’s onder

de hamer.

108

Salle de ventes du Béguinage

s.v.b@hotmail.be www.svbeguinage.com +32 475 53 02 60

Veiling november 2025 500 loten met een collectie van Pierre Culot, China

antieke juwelen, schilderijen, meubels en afrikaanse kunst

Komende veilingen

België

02-12 Oriëntaalse schone bij Campo & Campo

RICHTPRIJS: € 10.000-15.000

Emile Claus (1849-1924), Oriëntaalse

schone, 1881, olieverf op doek, 52,5 x

43 cm. © Campo & Campo.

RICHTPRIJS: € 5.000-7.000

Jan-Frans Eliaerts (1761-1848), Stilleven

met bloemen, vlinders en

insecten, olieverf op doek, 83 x 69

cm. © Campo & Campo.

De klassieke kunstveiling bij

Campo & Campo op 2 december

omvat een mooie verzameling

19e-eeuwse en oudere kunstvoorwerpen

en schilderijen.

Opvallend is een Christus aan het

kruis op de Calvarieberg. Deze

fijn uitgewerkte terracotta wordt

toegeschreven aan de 18e-eeuwse

beeldhouwer Walter Pompe.

Op deze veiling zijn 19e-eeuwse

kunstenaars goed vertegenwoordigd.

Enkele blikvangers zijn twee

prachtige bloemstillevens van de

Antwerpse kunstenaar Jan-Frans

Eliaerts met respectievelijke

schattingen van € 5.000-7.000 en

€ 3.000-5.000. Nog bijzonder is

de prachtige Oriëntaalse schone,

geschilderd door Emile Claus in

1881 (richtprijs: € 10.000-15.000).

Qua sculptuur valt vooral een

smeedijzeren gevederde draak

van Lodewijk Van Boeckel op

(richtprijs: € 5.000-7.000). Andere

kunstenaars in dit rijtje zijn Constant

Cap, Jef Lambeaux, Edward

Portielje, Jan Van Beers, Eugène

Verboeckhoven, Petrus Kremer en

Ferdinand de Braekeleer.

Ook wordt een grote collectie

gravures uit de 16e en 17e eeuw

aangeboden, evenals een verzameling

muziekinstrumenten

die gebouwd werden volgens de

plannen van historische museumstukken.

Zoals steeds wordt

deze veiling vervolledigd met

een bijzondere collectie glas- en

zilverwerk, oosterse tapijten,

meubelen, juwelen en andere

varia.

02 t/m 04-12 Jubileumeditie bij Bernaerts

Ter ere van het 50-jarig jubileum

van Bernaerts, opgericht in 1974, is

het in deze eclectische catalogus

volop ‘jeu de l’amour et du

hasard’. Een vieringsveiling dus

van het Antwerpse familiebedrijf,

dat ook wel gekend staat als

‘specialist in verscheidenheid’. In

de veiling Bernaerts 50! op 02-12

worden werken, afkomstig uit

diverse privécollecties, bij elkaar

geplaatst om deze voor zichzelf

te laten spreken. Een aluminium

kast met transparant gekleurd

plexiglas van Liam Gillick staat zo

gecatalogeerd naast een indrukwekkende

Triomf van Jupiter en

Cupido van Pieter Van Lint uit ca.

1640. Een grote kleurenhoutsnede

van Gert & Uwe Tobias en een

even indrukwekkende prent van

Tom Wesselmann resoneren met

de bronzen sculptuur Song van

Peter Rogiers, terwijl een Alfred

Stevens uit het fin de siècle en

een oriëntalistische Charles Verlat

contrasteren met een gouache

van Auguste Herbin, of nog,

Composition 2 van Jozef Peeters,

zijn laatste zelfportret, uit 1960. De

bejubelde Rinus Van de Velde is

ook van de partij met meerdere

van zijn typisch grote houtskooltekeningen.

Op 03-12 presenteert

Bernaerts in de veiling Classic vs.

Modern kwaliteitsvolle kunstvoorwerpen

uit verschillende tijdsvakken

en continenten. Zo wordt de

aandacht getrokken door een

uitzonderlijke private verzameling

antieke wapens, is het in de

afdeling art deco uitkijken naar

mooie bronzen van onder anderen

Marius Mars-Valle en verfijnd

Franck-meubilair en wordt naast

schilderijen van 19e-eeuwse

pleinairisten een verzameling

oude juwelen aangeboden. Tot

slot wordt op donderdag 04-12

een uitzonderlijke Antwerpse

bibliotheek Vlaamse literatuur,

getiteld ‘Van Conscience tot

Claus’ geveild. Deze collectie is

het resultaat van ruim een halve

eeuw zorgvuldig verzamelen op

het allerhoogste niveau. Talrijke

opdrachtexemplaren, manuscripten,

brieven en edities op ‘grand

papier’ van Hendrik Conscience,

Guido Gezelle, Paul van Ostaijen,

Felix Timmermans, Karel van de

Woestijne, Willem Elsschot, Maurice

Gilliams en Hugo Claus zullen

hun opwachting maken.

RICHTPRIJS: € 20.000-30.000

Victor Vasarely (1906-1997), Roja, 1971,

gouache. © Bernaerts.

RICHTPRIJS: € 20.000-25.000

Jozef Peeters (1895-1960), Compositie

2 (Zelfportret), 1960, olieverf op doek.

© Bernaerts.

110

Sha Qi (Sadji)

Alfred Seifert

Jean Henri De Coene

Veilingdagen

Zaterdag 29 november 11u00

Zondag 30 november 11u00

Kijkdagen

21 tot 28 november

Info & Contact

0475 45 86 23 | 0478 84 30 58

www.maisonjules.be

KUNST- EN

ANTIEKVEILING

dinsdag 18 november 2025

LOECKX.BE

Auction calendar november—december 2025

Belgium

NOVEMBER

02 Stanley's Auctions

Tribal art, Modern art,

Africanist art

ZAVENTEM

03 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

03 Antenor Auction

Design now BRUXELLES

03 Salle des Ventes Uccle

Saint-Job

Verrerie ONLINE

04 Berg van Barmhartigheid

Wijnen, geestrijke dranken,

muziekinstrumenten,

stripverhalen en juwelen

BRUSSEL

04 Antenor Auction

Tableaux modernes et

contemporains BRUXELLES

04-06 Flanders Auctions

Kunst, antiek en design

ROESELARE

06-08 Jean Elsen et ses fils

Numismatique BRUXELLES

07 Maison des Huissiers de

Justice

Vente aux enchères judiciaire

BRUXELLES

07-17 AZ Auction

Numismatique, bijoux,

montres et gemmes ONLINE

08 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

08-09 DVC Gent

Kunst, antiek en design,

collectie Zouboff GENT

08-16 AZ Auction

Bandes dessinées ONLINE

10 Amberes


10 Antenor Auction

Haute époque BRUXELLES


Saint-Job

Art et antiquités ONLINE

10-11 Horta

Art et antiquités BRUXELLES

12 Antenor Auction

Un pied à terre dans le Marais

FOREST

12 Zouave Auction

Art belge BRUXELLES

12 CR-Art Auctions

Kunst en antiek HARELBEKE


Justice


BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

16 Galérie La Régence

Art et antiquités CHARLEROI


Dessins anciens, gravures,

cartes, atlas et livres anciens

ZAVENTEM

17 Amberes


17 Haynault



Schilderijen,

beeldhouwwerken en juwelen

BRUSSEL

18 Loeckx

Europese en Oosterse kunsten

antiekveiling GENT

18 Arts Talents Enchères

Bruxelles

Arts d'Asie - Collection d'un

grand collectionneur du XIXe

siècle Chine BRUXELLES

18-19 Vanderkindere


19-20 Debaveye Auctions

Kunst en antiek HARELBEKE


Justice


BRUXELLES

21-22 Damien Voglaire

Livres et peintures BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

23 MJV Soudant

Vente cataloguée GERPINNES


Saint-Job

Art et design BRUXELLES


Juwelen, sieraden en

numismatiek BRUSSEL

25 Antenor Auction

Bijoux, perles fines et

montres BRUXELLES

25 Vanderkindere

Vente bourgeoise BRUXELLES

25-26 Jordaens

Kunst en antiek MORTSEL


Justice


BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

29 Lhomme

Livres, gravures, dessins et

peintures LIÈGE

29 Louiza Auktion

Tableaux et sculptures

modernes et comtemporaines

BRUXELLES

29-30 Maison Jules

Kunst, antiek en vintage GENT

30 AZ Auction

Bandes dessinées BRUXELLES


Modern et contemporary

Congo art ZAVENTEM

DECEMBER

01-07 Salle de Ventes Rops

Art et antiquités ONLINE


Fietsen, meubilair,

verzamelobjecten en juwelen

BRUSSEL

02 Campo & Campo

Klassieke kunstveiling

ANTWERPEN

02 Arts Talents Enchères

Bruxelles

Intérieurs - Collections et

successions

BRUXELLES

02 Native Auctions

Vente spéciale, collection Ann

Demeulemeester

BRUXELLES

02-03 Galerie Athena

Kunst en antiek BRUSSEL

02-04 Bernaerts

Bernaerts

50 ANTWERPEN

04-06 Sylvie's Wine Auctions

Kerstveiling ANTWERPEN

05 Maison des

Huissiers de Justice


BRUXELLES

06 Cnock

Juwelen KNOKKE


Deurwaarderstukken

MECHELEN

06-07 DVC Antwerpen

Aziatica en Aziatische

archeologie, etnische

kunst, juwelen en horloges

ANTWERPEN

07 Cnock

Kunst en antiek

KNOKKE

07 MonsAntic

Art et antiquités MONS

08-09 Horta

Art et antiquités

BRUXELLES


Juwelen, sieraden en

numismatiek BRUSSEL

09 Old Master Print

Auction XVII

IZEGEM

09 AZ Auction

Tableaux et objets d'art

BRUXELLES

10 AZ Auction

Joaillerie et horlogerie

BRUXELLES

10 Zouave Auction

Maroquinerie, bijoux et

accessoires de luxe

BRUXELLES

12-13 Arenberg Auctions

BRUSSEL


Uitzonderlijke stukken

BRUSSEL

The Netherlands

OCTOBER

22-05/11 Veilinggebouw De

Zwaan

Kunst- en antiekveiling

ONLINE

27-04/11 Venduehuis Den

Haag

Vendue Next Door Part I +

II ONLINE


Haag

Old masters, 19th century &

early modern art ONLINE

NOVEMBER

03 Veilinghuis Bouwman

Vintage toys & automobilia

ONLINE

07-24 Vendu Rotterdam

Juwelen en horloges ONLINE

09-10 Oprechte Veiling

Haarlem

Kunst en antiek HAARLEM

10-15 Heritage Auctions

Europe

Coins, currency and medals

IJSSELSTEIN

11 Zeeuws Veilinghuis

Exclusive items MIDDELBURG


Kunst en antiek ONLINE


Haarlem


12 Zeeuws Veilinghuis

Aziatica and Indonesian art

ONLINE

17-21 Derksen Veilingbedrijf

Kunst en antiek ARNHEM

17-21 Korst van der Hoeff

Kunst en antiek

S-HERTOGENBOSCH

18-19 Venduehuis Den Haag

Old Masters, 19th century and

early Modern art DEN HAAG

18-19 Burgersdijk & Niermans

Boeken, prenten en

tekeningen LEIDEN

22 Derksen Veilingbedrijf


22 Hessink's Fine Art

Auctioneers

From Antiquity to Modernity

BEEK

22-07/12 Moart Veilinghuis

Kunst en antiek ZOETERMEER

24 Zuydwal Veilingen

Kunstveiling HUIZEN


Haag

Exclusive jewellery, watches

and handbags ONLINE


Haag

Arts of the East ONLINE


Haag

Home and interiors, fine silver

ONLINE


Haag

Tribal Art ONLINE

25-28 Bubb Kuyper

Boeken, prenten, tekeningen

en schilderijen HAARLEM

27-28 Goudwisselkantoor

Veilingen

Juwelen, luxe accessoires,

diamanten en horloges

KLAASWAAL

28-12/12 Vendu Rotterdam

Muntenveiling ONLINE

29 Hessink's Fine Art

Auctioneers

Boeken, prenten, grafiek en

kunst AMSTERDAM

29 Van Sabben Auctions

Afficheveiling HOORN

30 Veilinghuis Peerdeman

Kunst, antiek en design

ONLINE

DECEMBER

01 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst AMSTERDAM

01-03 Veilinghuis Klinkhamer

Kunst en antiek GRONINGEN

01-05 Zwiggelaar Auctions

Boeken, stripverhalen,

prenten en tekeningen etc.

AMSTERDAM

02 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst, sieraden, tassen en

zilver ONLINE

02-04 Veilinghuis De Jager

Kunst, antiek, juwelen en

aziatica GOES

05-15 Venduehuis Dickhaut

Kunst, antiek en juwelen

ONLINE

08-11 Van Spengen


08-15 Veilinghuis Korendijk


09-10 Veilinghuis Omnia

Kunst en antiek KOLHAM/

HOOGEZAND


Haarlem

Kunst en antiek HAARLEM


Algemene veiling ONLINE

Luxembourg

NOVEMBER

01 Goldfield Auction

Luxembourg

Trésors d'automne

WEISWAMPACH

08 Lux Auction Luxembourg

Joaillerie, montres de

collection et maroquinerie

STADTBREDIMUS

08 Lux Auction Luxembourg

Post war and contemporary

art STADTBREDIMUS

114

Fair calendar november—december 2025

Belgium

NOVEMBER

Germany

NOVEMBER

Luxembourg

NOVEMBER

The Netherlands

NOVEMBER

United Emirate

States

02 The Collectors Fair

ANTWERP

08-16 Antica Namur Fine Art

Fair

NAMUR

27-30 Les Nocturnes du

Sablon

BRUSSELS

28-30 GANDA:

Ghent Antiques Design Art -

Kunstroute

GENT

28-30 Brussels Ass Book Fair

BRUSSELS

DECEMBER

06-07 GANDA:

Ghent Antiques Design Art -

Kunstroute

GENT

05-07 Internationale

Antiquarenbeurs

MECHELEN

11-14 Art Antwerp

ANTWERPEN

07-09 Discovery Art Fair

Frankfurt

FRANKFURT

07-09 Art Cologne

KOLN

Italy

NOVEMBER

t/m 02

France

NOVEMBER

Artissima

TURIN

12-16 Art Montpellier

MONTPELLIER

13-16 Paris Photo

PARIS

28-30 Animal Art Paris

PARIS

20-23 Biennale De Mains De

Maîtres Luxembourg

LUXEMBOURG

21-23 Luxembourg Art Week

2025

LUXEMBOURG

Portugal

NOVEMBER

06-09 Lisbon Art Weekend

LISBON

Spain

NOVEMBER

18-20 LOOP Barcelona

BARCELONA

Switzerland

NOVEMBER

till 02 art3f Lausanne Art Fair

LAUSANNE

01-02 Zutphen Glass Expo

ZUTPHEN

01-02 Kunstlijn Haarlem

HAARLEM

02-09 PAN Amsterdam

AMSTERDAM

08-09 Kunstlijn Haarlem

HAARLEM

08-15 GLOW Festival

EINDHOVEN

08-16 Nationale Kunst Week

DIVERSE LOCATIES

15-16 Nationale Kunstdagen

GORINCHEM

15-16 VerzamelJaarbeurs

UTRECHT

29-30 The Winter Salon

DEN HAAG

Turkey

DECEMBER

04-07 Istanbul Art & Antique

Fair

ISTANBUL

NOVEMBER

20-22 NOMAD

ABU DHABI

United kingdom

NOVEMBER

till 02/11

Frieze Sculpture

LONDON

till 06/11 Asian Art in London

LONDON

United States

DECEMBER

02-07 Art Miami

MIAMI

02-07 SCOPE Art Show Miami

MIAMI

05-07 Art Basel Miami Beach

MIAMI

Grotesteenweg

Anno 1897

Klassieke veiling 2.12.2025 14u

oa oude meesters - 19de eeuwse kunst - zilver - porselein - juwelen - varia

Catalogus online vanaf 18.11: www.campocampo.be

kijkdagen 27-30.11.2025

Grotesteenweg 19-21 - 2600 Antwerpen-Berchem - Tel 03 218 47 77 - guy@campocampo.be

115

Collect 95x132mm.indd 1 14/10/2025 15:54

Koninklijke Belgisch – Luxemburgse

kamer van veilingzalen

Veilingmeesters-Taxateurs, Makelaars en Deskundigen V.z.w. Opgericht In 1936

Louizalaan 500, 1000 Brussel

Tel. 0475-62 71 85

Fax 02-741 60 70

www.auctions-in-belgium.be

info@auctions-in-belgium.be

Uittreksel ledenlijst (Volledige lijst gratis verkrijgbaar op secretariaat hierboven)

ANTWERPEN

AMBERES BV

(Dir. Rik Dupain - Marc Royer)

Terninckstraat 6-8-10,

2000 Antwerpen

T. 03/226.99.69

T. 0475/70.87.82

info@amberes.be

www.amberes.be.

Gecatalogeerde kunstveilingen,

schattingen voor nalatenschappen

en verzekering.

Geïllustreerde catalogus.

Wekelijkse burgerveilingen.

Meer dan 35.000 loten toegewezen

per jaar.

Bernaerts Kunstveilingen

(Dir. Ch. & P. Bernaerts)

Verlatstraat 16-22,

2000 Antwerpen

T. 03/248.19.21

info@bernaerts.be

www.bernaerts.be

Oude, romantische &

moderne meesters. Antiek,

toegepaste kunsten, design,

werk op papier. Live & online

Expertises voor verdeling en

verzekering.

Campo & Campo

(Dir. Guy Campo)

Grote Steenweg 19-21,

2600 Berchem

T.03/218.47.77

F.03/218.53.63

guy@campocampo.be

www.campocampo.be

Vijf gecatalogeerde kunsten

antiekveilingen, schilderijen,

grafiek, beeldhouwwerken,

kunst, meubelen, porselein,

zilverwerk, tapij-ten, wijn e.a.

DVC

(Dir. D. Van Cappel)

Ellermanstraat 36-38,

2060 Antwerpen

T.03/232.36.64

F.03/234.22.14

dvc@dvc.be

www.dvc.be

Gecatalogiseerde kunsten

antiekveilingen schattingen

en expertises van nalatenschappen

en verzekeringen.

Jordaens N.V.

(Dir. Rik Martens)

Drabstraat 74, 2640 Mortsel

T.03/449.44.30

info@jordaens.eu

www.jordaens.eu

Openbare verkopingen van

kunst, antiek, juwelen, wijn,

collecties en inboedels.

Taxatie voor verdeling en

verzekering.

BRUSSEL

Arenberg Auctions

(Dir. Henri Godts)

Wolstraat 19 bus 2,

1000 Brussel

T. 02-5441055

info@arenbergauctions.com

www.arenbergauctions.com

Veilingen van zeldzame

atlassen, boeken, prenten

en tekeningen. Ook gehele

bibliotheken, archieven en

zeldzame manuscripten.

AZ Auction

Dir. Arnaud de Partz

Kazernenlaan, 39B

1040 Etterbeek

02/218.00.18

www.azauction.be

info@azauction.be

Verkoop van schilderkunst en

kunstobjecten, Aziatische kunst,

juwelen en stripverhalen.

Berg van Barmhartigheid

St-Gisleinsstraat 21

1000 Brussel

T. 02/512.13.85

schatters@bergvanbarmhartigheid.be

bergvanbarmhartigheid.be

Veilingen van juwelen, lederwaren,

zilverwerk, wijnen,

schilderijen, beeldhouwwerken,

keramiek, stripverhalen,

collectiestukken, enz.

Gratis schattingen zonder

afspraak van maandag tot

vrijdag van 8u30 tot 15u30,

behalve op dinsdag tot 18u.

Haynault Kunstveilingen

(Dir. Rodolphe de

Maleingreau d’Hembise)

Stallestraat 9, 1180 Ukkel

T.02/842.42.43

info@haynault.be

www.haynault.be

Negen gespecialiseerde veilingen

per jaar: juwelen, goud

en zilverwerk (3x); munten

penningen, verzamelingen

en historische souvenirs (2x);

schilderijen, kunstwerken uit

Europa en Azië (4x).

Lempertz 1798

(Dir. Hélène Robbe)

Grote Hertstraat 6,

1000 Brussel

T.02/514.05.86

brussel@lempertz.com

www.lempertz.com

Schattingen en expertises

van maandag tot vrijdag

van 9:00 – 13:00 uur en van

14:00 uur -17:00 uur.

Hôtel de Ventes Horta

(Dir. Dominique de Villegas)

Roodebeeklaan 70/74,

1030 Schaarbeek

T.02/741.60.60 – F.02/741.60.70

info@horta.be

www.horta.be

Maandelijkse gecatalogiseerde

verkoop van antiek, kunst,

juwelen en wijn.

HENEGOUWEN

Monsantic

(Dir. Daniel Otten)

Rue Grande 193b, 7020 Mons

T.065/73.94.00 – F.065/73.94.09

otten@monsantic.com

www.monsantic.com

Openbare gecatalogiseerde

verkoop. Taxaties op woensdag

en donderdag, afspraak

op dinsdag en donderdag..

Gratis vervoer bij u thuis.

LUIK

Hôtel des Ventes Elysée

(Dir. José & Ch. Fairon)

Boulevard Cuivre et Zinc 28,

4000 Luik

T. 04/221.09.09 – F. 04/221.15.05

info@ventes-elysee.be

www.ventes-elysee.be

Maandelijkse openbare verkoop

van antiek en kunstvoorwerpen,

vintage, lederwaren,

juwelen. Taxaties en ontvangst

van maandag tot vrijdag van 9

tot 12 uur en van 13 tot 17 uur.

Gesloten op woensdag.

Légia Auction

Rue de Cras-Avernas 12,

4280 Hannut

T. 019/63.55.59

0495/87.99.01 (Bruno de

Wasseige) - 0475/27.73.87

(Vincent de Lange)

contact@legia-auction.com

www.legia-auction.com

Openbare verkoop van kunst

en antiek, tapijten, meubels,

juwelen, schilderijen,

Aziatische kunst.

Gratis taxaties op afspraak.

Librairie LHomme

(Dir. David Lhomme)

Rue des Carmes 9, 4000 Luik

T.04/223.24.63

librairie@michel-lhomme.com

www.michel-lhomme.com

Internationale live- en

onlineveilingen, kunstgalerie,

expertise. Oude en moderne

schilderijen, tekeningen,

gravures, sculpturen, oude

en moderne boeken, manuscripten,

oude wapens, stripboeken,

wetenschappelijke

voorwerpen.

Hôtel des Ventes Legros

(Dir. Benoît Legros)

Rue Peltzer de Clermont 41,

4800 Verviers

T. 087/33.01.00 – F.087.30.19.00

info@venteslegros.com

www.venteslegros.com

Regelmatige verkoop van

antiek en kunstwerken.

OOST-VLAANDEREN

Coronari

(Dir. Tim De Doncker)

Steenweg 144/A, 9810 Nazareth

T. 09/3123240

info@coronariauctions.com

www.coronariauctions.com

Coronari Auctions organiseert

vier internationale kunsten

antiekveilingen per jaar.

Gespecialiseerd in Europese,

Aziatische en Islamitische kunst,

met bijzondere aandacht voor

Chinees porselein, oude meesters

en schilderijen uit de 19e en

20e eeuw. Grote internationale

uitstraling. Wetenschappelijke

expertise. Schattingen, onderzoek,

advies.

DVC

(Dir. D. Van Cappel)

Zandlopersstraat 10, 9030

Mariakerke

Ook in Antwerpen

T.09/224.14.40

dvc@dvc.be

www.dvc.be

Gecatalogiseerde kunsten

antiekveilingen. Schattingen

en expertises voor nalatenschappen

en verzekeringen.

Galerie en Veilingzaal

Pictura b.v.b.a.

Brusselsesteenweg 656,

9050 Gentbrugge

T.0475/74.49.25

henk.vervondel@telenet.be

www.pictura.be

Loeckx auctioneers

(Dir. Cécile La Pipe,

Peter en Natan Loeckx)

Ingelandgat 4, 9000 Gent

T.09/223.37.93 – F.09/233.76.71

info@loeckx.be

www.loeckx.be

International art & antiques

auctions. Expertises.

De Vuyst

(Dir. Guy De Vuyst &

Pascale Philips)

Kerkstraat 22-54, 9160 Lokeren

T.09/348.54.40 – F.09/348.92.18

www.de-vuyst.com

info@de-vuyst.com

Internationale veilingen en

tentoonstellingen van 17e

eeuw tot hedendaagse kunst.

Schattingen en expertises van

nalatenschappen en verzekeringen.

WAALS-BRABANT

Salle de Ventes du

Beguinage s.p.r.l.

(David Libotte - Samy Greif)

Avenue Vésale 11, 1300 Wavre

T.02/218.17.42 – T.01/0454944

info@svbeguinage.com

www.salledeventesdubeguinage.be

Online via Drouot digital.

WEST-VLAANDEREN

Carlo Bonte Auctions

Kardinaal Mercierstraat 20,

Brugge

Carlo Bonte Gallery

Zeedijk-Het Zoute 796

Knokke

Trusted partner for global

art deals

@carlobonte.be

T. 050 33 23 55

Van de Wiele Auctions

Groeninge 34, 8000 Brugge

T.050 49 07 69

auctions.vandewiele@proximus.be

www.vdw-auctions.com

Zeldzame drukken en handschriften,

oude kaarten, atlassen,

grafiek en schilderijen.

Schattingen voor verzekeringen

en nalatenschap.

116

Aanbevolen adressen

Art Handling

Boeken

Juwelen

Restauratie

ART ON THE MOVE

Gespecialiseerde en inclusieve

dienstverlening: voor, gedurende en

na het transport. Ophangen/hangen,

bescherming & verpakking, beveiligde

opslag, verzekering, nationaal &

internationaal transport/verzending,

douaneformaliteiten, enz...

Henri-Joseph Genessestraat 1,

1070 Brussel

T:+32(0)2 333 2411 of +32 (0)477 253 839

georges.merz@art-onthemove.be &

joel.delville@art-onthemove.be

www.art-onthemove.be

KUNSTOPSLAG

Beveiligde en geklimatiseerde opslagruimte

op 10 minuten van het centrum

van Brussel. Modulaire en afgesloten

ruimtes, van 1 tot 100 m².

Ophalen en leveren mogelijk.

Studies, offertes en uitvoering van transport,

verpakking en groupage

over de hele wereld.

T: +32(0)2 333 2411 of +32 (0)477 253 839

georges.merz@art-onthemove.be

joel.delville@art-onthemove.be

ERIK TONEN BOOKS ANTWERPEN

Kwalitatieve geïllustreerde kunstboeken

over beeldende kunst en toegepaste

kunst. Uitgebreid assortiment voor

kunsthistorici, musea, professionele

antiquairs, galeries en verzamelaars.

Nieuwe of tweedehandse kunstboeken,

bibliofiele uitgaven of antieke boeken.

Bezoek onze website voor een overzicht

van ons aanbod of stuur ons een

e-mail met uw specifieke wensen:

www.erik-tonen-books.com

Design

QUATTRO BENELUX

Altenaken 11, 3320 Hoegaarden

Tel. 016 765400

Design en interieur

www.quattro-benelux.com

FRISCHDIAMOND

Wij zijn gespecialiseerd in de aankoop

van oude juwelen met diamanten.

Daarnaast bieden wij u graag onze

expertise aan voor een betrouwbare

waardebepaling en het herslijpen van

diamanten met oog voor perfectie.

U vindt ons in het hart van de

Antwerpse diamantsector.

serge@frischdiamond.com

oldcut@frischdiamond.com

www.frischdiamond.com

Museum

MEM – MUSEUM VAN EROTIEK

EN MYTHOLOGIE

Dit museum in een mooi huis van de

Zavel geeft een historisch overzicht van de

erotische kunst in de loop der tijden sinds

de oudheid tot hedendaags. Deze private

collectie, toont zeldzame voorwerpen van

allerlei aard : ivoren, schilderijen, skulpturen,

griekse en romeinse antikwiteiten,

japanse etsen, tekeningen , litho’s, werken

van Belgische artiesten en andere curiosa.

Sint-Annastraat, 32 (Zavel) Brussel

T: +32(0)2/514.03.53

E-Mail : info@m-e-m.be

www.m-e-m.be

RESTAURATIEATELIER TEMPERA

Tempera bvba, Aalst

Aäron Uytterhaegen

Restauratie van schilderijen op doek en

paneel en gepolychromeerde beelden.

Voor vrijblijvende deskundige beoordeling:

tempera@telenet.be of 0494 47

60 32

www.temperarestauratie.be

Verzekeringen

INVICTA ART INSURANCE

Verzekeren ten dienste van de kunst

Eeckman Jean-Pierre

& Eeckman Isabelle

67-69 Bd. Reyerslaan

1030 Brussel

Tel : 02/735 55 92

info@invicta-insurance.be

Musea – Privé collecties –

Tentoonstellingen – Particuliere en

beroepsstichtingen –

verblijven – Transport

www.invicta-art.com

ATELIER BART VERBEKE COMMV

RESTAURATIE VAN KUNSTWERKEN

44 jaar professionele passie

Detail tijdens reiniging’ duiven voederen op balkon’

olieverf op paneel, gesign.Jan Verhas - 1834 -1896

Adolf Lootensstraat 2, 9031 Drongen, België

tel. 09/223 49 54 - 0477/48 66 79

atelier.bart.verbeke@telenet.be

www.atelierbartverbeke.be

Sinds 1975 heeft

Deulin Antiques,

gevestigd in het fraaie

Château Deulin, een

reputatie opgebouwd

in het verhandelen

van eerste-klas

Scandinavisch

meubilair van de 17de

tot en met de 19de

eeuw

ANTICA NAMUR STAND H25 - 27

www.deulinantiques.com

117

The fine art

of printing

Sinds 1928 staat ons familiebedrijf voor vakmanschap, met trots doorgegeven van generatie op generatie.

Met 650 toegewijde vakmensen zetten wij een rijke traditie verder, gecombineerd met innovatieve

technische expertise en een passie voor drukwerk van de hoogste kwaliteit. Dankzij onze volledige

verticale integratie – van fotogravure tot boekbinderij – houden we elk detail stevig in eigen hand,

wat garant staat voor een perfect afgewerkt eindproduct. Het resultaat? Tijdloze boeken die de essentie

en ziel van uw werk blijvend bewaren.

Graphius, uw drukpartner voor boeken, catalogi en magazines.

Fotogravure – Drukkerij – Boekbinderij

GENT • ANTWERPEN • BRUSSEL • CHARLEROI • BREDA • PARIJS • LONDEN • NEW YORK

Graphius Group

Traktaatweg 8, B-9041 Gent

T +32 9 218 08 41

info@graphiusgroup.com

www.graphiusgroup.com

COLLECT België November 2025

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?