11347 Klankschaal 78

Een uitgave van Stichting Leven in Aandacht Herfst 2025 • Jaargang 31 • nummer 78
Thema:
Ziek zijn en helen
• Hoe geweldig mogen we
leven voordat we sterven!
• Grenzen schilderen
• Soetra over de lessen voor
de zieke
Dharmalezing
De troost van het ultieme
Leermoment
Helende stappen
Uit de sangha
Ruimte in de sangha
maak je samen
Terugkeer van de Plum
Village kloosterlingen
Geëngageerd
Boeddhisme:
45 jaar Lien Doi
Een plek om te bloeien:
Centrum Tam Binh
in Vietnam
Kinderklank
Liefde voor de pijn
Liefdesbrieven
aan Moeder Aarde
‘Kind van de Aarde’
Muziek om te delen
‘Je kunt de dharma zingen’

Een uitgave van Stichting Leven in Aandacht Herfst 2025 • Jaargang 31 • nummer 78
INHOUD
Thema Ziek zijn en Helen
‘Hoe geweldig mogen we leven voordat
we sterven!’ 4
Grenzen schilderen 6
Soetra over de lessen voor de zieke 8
Voor jezelf zorgen met compassie 11
Dharmalezing
De troost van het ultieme 12
Uit de sangha
Ruimte in de sangha maak je samen 14
Geëngageerd Boeddhisme
45 jaar Lien Doi 15
Een plek om te bloeien: Centrum Tam Binh 16
In Memoriam: Joanna Macy 17
Uit het bestuur
De modder en de lotus van de LiA penningen 19
Uit de redactie
De redactie op pad 20
Kinderklank
Liefde voor de pijn 21
Muziek om te delen
Je kunt de dharma zingen 22
Canon 23
Leermoment
Helende stappen 24
Media 25
Liefdesbrief aan moeder aarde
‘Kind van de Aarde’, interview met Ojas de Ronde 26
Uit de Sangha
Terugkeer van de Plum Village kloosterlingen 28
Stilte in het Praethuys 29
Colofon 30
Ware Leegte 30
Verdiepingsprogramma 31
Sluitingsdata kopij en verschijningsdata
• Klankschaal nr 79: 30 november 2025/maart 2026
Thema: Geluk voeden in turbulente tijden
• Klankschaal nr 80: 31 maart 2026/juli 2026
Thema: Ware liefde
Thema:
Ziek zijn en helen
• Hoe geweldig mogen we
leven voordat we sterven!
• Grenzen schilderen
• Soetra over de lessen voor
de zieke
Dharmalezing
De troost van het ultieme
Leermoment
Helende stappen
Uit de sangha
Ruimte in de sangha
maak je samen
Terugkeer van de Plum
Village kloosterlingen
Geëngageerd
Boeddhisme:
45 jaar Lien Doi
Een plek om te bloeien:
Centrum Tam Binh
in Vietnam
Kinderklank
Liefde voor de pijn
Liefdesbrieven
aan Moeder Aarde
‘Kind van de Aarde’
Muziek om te delen
‘Je kunt de dharma zingen’
Foto cover: Rob Wicks Unsplash
Foto cover achter: Françoise
Pottier.
De redactie probeert zoveel
mogelijk de maker van een foto
te vermelden. Soms is die maker
echter niet bekend en dan blijft
een vermelding achterwege.
6 8
12
4
22
21
17
30
Lieve vrienden
Dit nummer van de Klankschaal heeft als
thema ‘Ziek zijn en helen’. De Boeddha heeft
gezegd dat niemand aan ziekte of dood kan
ontkomen. Denk maar aan ‘De Vijf Overdenkingen’
van Thay die je, vertaald door Cilia Galesloot,
op de website van Leven in Aandacht kunt vinden.
Maar, beste lezer, misschien vraag je je af of de naam
van het thema niet zou moeten zijn ‘Ziek zijn en
genezen”? Ik denk dat helen toch iets anders is dan
genezen. Genezen duidt op fysiek genezen, maar
helen duidt op iets veel diepers.
Thich Nhat Hanh heeft veel gesproken over heling.
Als je dat terugleest zie je dat iemand ziek kan zijn en
toch geheeld is. Laatst vertoonden we in de Rotterdamse
sangha het prachtige filmpje ‘How to be fresh as a
flower’. Het trof me daarbij
dat Thay zei dat als je je
lichaam niet accepteert
zoals het werkelijk is,
je niet echt thuis bent.
Je hoeft niet iemand
anders te zijn, je bent al
mooi zoals je bent.
Wijze woorden.
In de Kinderklank vind je
een mooi stukje over
‘Liefde voor de pijn’. Een
zeer persoonlijk verhaal
komt van Shelley Anderson
in haar artikel ‘Hoe
geweldig mogen we leven
voordat we sterven!’.
Carla Schoenmakers heeft,
volgend op de ‘Soetra over
de Lessen voor de Zieke’,
een mooi artikel geschreven: ‘De troost van het ultieme:
‘Ik ben niet dit lichaam, dit lichaam is niet ik’.’ Ook Dave
Hoppema bespreekt het thema in zijn artikel met gedicht
‘Grenzen schilderen’. Maar ook buiten het thema om is er
veel moois in dit nummer te vinden. Ik wens jullie veel
leesplezier!
Op deze plaats een dankwoord voor Jan Zandijk. Sinds
2019 heeft hij de redactie bijgestaan door de eindcontrole
te verrichten van de kopij, alvorens het nummer naar
de drukker ging. Hij stopt nu met deze activiteit.
Hartelijk dank voor je uitstekende inzet, Jan!
Wim Erdle, Juiste Pad van het Hart
De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 3

THEMA: ZIEK ZIJN EN HELEN
Hoe geweldig
mogen we leven
voordat we sterven!
Door Shelley Anderson, Ware Grote Harmonie
Ik heb geluk gehad en niet veel fysieke pijn ervaren.
De ergste pijn die ik ooit heb meegemaakt was psychisch
lijden, tijdens een episode van klinische depressie.
ik het recept zag. Naarmate ik bozer en bozer werd,
werd mijn lichaam nog meer gespannen en gestrest.
Mijn reactie zorgde voor meer lijden voor mezelf, naast
de aanvankelijke fysieke pijn. Ik schoot mezelf neer
met een tweede pijl.
Ik herinnerde me deze ervaring toen ik voor het eerst
werd gediagnosticeerd met nierkanker. Ik wilde niet
nog meer leed voor mezelf creëren. Ik wilde mijn
lichaam niet de schuld geven of straffen of denken dat
het me op de een of andere manier had verraden.
Ik probeerde vriendelijk naar de kankercellen te kijken.
Ze wilden alleen maar leven, maar begrepen niet dat
hun onbeperkte groei mij en ook hen zou doden.
Het waren net weerbarstige tieners die met van alles
willen experimenteren en die nog niet beseften dat
er grenzen zijn aan het gedrag; grenzen die iedereen
beschermen.
Werken aan het transformeren van
ons lijden is helend. Leven met kanker
is een mindfulness-bel. Het maakt me
bewust van mijn sterfelijkheid. Dit
besef van vergankelijkheid is niet ziekelijk;
het zorgt er eerder voor dat ik
het leven dat ik heb, en de mensen om
me heen, nog meer waardeer.
Enkele jaren nadat ik hersteld was van de
depressie, werd bij mij nierkanker vastgesteld.
Twee jaar na een operatie waarbij een halve
nier werd verwijderd, keerde de kanker terug.
De fysieke pijn die ik nu ervaar komt niet door de kanker
zelf, maar door de bijwerkingen van de medicijnen die ik
krijg voorgeschreven. Bijwerkingen zoals misselijkheid,
diarree en vermoeidheid zijn niet prettig, maar ze zijn
ook niet ondraaglijk. Ze hoeven mijn geluk niet al te
veel te verstoren.
Maar mentale angst is moeilijker. De angst voor de dood,
de toenemende kwetsbaarheid van mijn lichaam en het
besef dat mijn wereld kleiner en beperkter wordt, zijn
oorzaken van lijden.
Ik denk niet dat dit mentale lijden uniek is voor kanker.
Het lijkt mij dat iedereen die een lichaam heeft, iedereen
die ouder wordt, met deze problemen worstelt. Het is
voor mij onmogelijk om onderscheid te maken tussen de
effecten van de kanker en de effecten van ouder worden.
Beide lijken te resulteren in een gevoel van verlies:
een verlies van controle, van onafhankelijkheid, van
autonomie.
Ik heb veel geleerd van mijn ervaringen met depressie
en met kanker. Ik wou dat ik datgene wat ik geleerd heb,
had kunnen leren zonder zulke angstaanjagende ziekten
door te hoeven maken. Maar kan genezing bestaan
zonder ziekte?
De Boeddha wordt de Grote Geneesheer genoemd.
Zijn leringen zijn een medicijn; In tegenstelling tot de
medicijnen die mijn oncoloog voorschrijft, hebben deze
leringen geen onaangename bijwerkingen. Integendeel:
deze leringen helpen me mijn angst en gevoel van
verlies te verminderen, en maken zo ruimte voor andere
gevoelens, zoals gemoedsrust en dankbaarheid.
De eerste lering die me helpt, is die van de tweede
pijl. De metafoor die hier wordt gebruikt is die van
een persoon, alleen in een bos, die door een pijl wordt
neergeschoten. Die eerste pijl resulteert in shock en pijn.
Maar er is een tweede pijl: hoe de geest reageert op
pijn. Deze tweede pijl is net zo gevaarlijk als de eerste,
echte, pijl. Hij is zelf-toegebracht. Ik kan erg bang
worden dat de wond geïnfecteerd raakt en nog meer pijn
veroorzaakt. Ik zou geobsedeerd kunnen raken door het
idee dat ik zal sterven, alleen in het bos, weg van familie
en vrienden. Ik zou mezelf de schuld kunnen geven: hoe
kon ik zo dom zijn om neergeschoten te worden? Of ik
kan heel boos worden op degene die in de eerste plaats
pijlen schiet.
De tweede pijl kan evenveel leed veroorzaken als de
eerste pijl. Dit lijden wordt veroorzaakt door de manier
waarop onze geest reageert op pijn. Hoewel ik weinig
controle heb over neergeschoten worden en de pijn
ervan, heb ik wel enige controle over mijn mentale
reactie op de pijn.
Ik had een keer een zeer pijnlijke zwelling op mijn
lichaam. Ik belde mijn huisarts voor een pijnstiller. Ik
legde uit dat ik al een gewone pijnstiller had geprobeerd
en dat het niet had gewerkt, dus dat ik graag iets anders
zou willen.
Hij stuurde me een recept voor de pijnstiller die niet had
gewerkt. Ik was woedend. Ik begon te schreeuwen toen
Ik wilde ook de kostbare tijd die ik nog had, niet
verspillen met klagen: ‘Waarom ik? Waarom overkomt
mij zoiets vreselijks?’ Het enige antwoord daarop is:
“Waarom ik niet? Waarom zou ik vrijgesteld zijn van
menselijk lijden? Ieder mens moet sterven, en dit is
gewoon de weg die ik zal gaan. De Vijf Herinneringen,
die ik elke avond voor het slapen gaan reciteer,
bevestigen opnieuw de leer dat pijn onvermijdelijk is,
maar lijden optioneel.
Ik lag gedurende negen dagen na de operatie in het
ziekenhuis. Er was geen acute pijn, maar ik voelde
me ongemakkelijk. Telkens als er pijn opkwam,
probeerde ik deze met nieuwsgierigheid te observeren,
te onderzoeken. Hoe zou ik deze pijn beschrijven aan
een wezen dat het nog nooit had ervaren, bijvoorbeeld
aan een marsmannetje?
Aandacht besteden aan mijn ademhaling hielp. Er leek
een dal te zijn waar de pijn afnam, tijdens een pauze
tussen mijn inademing en uitademing, en vervolgens
weer opkwam. Maar ik gebruikte ook morfine, en
deze observatie had misschien meer te maken met dat
medicijn dan met bewuste ademhaling.
Werken aan het transformeren van ons lijden is helend.
Leven met kanker is een mindfulness-bel. Het maakt
me bewust van mijn sterfelijkheid. Dit besef van
vergankelijkheid is niet ziekelijk; het zorgt er eerder
voor dat ik het leven dat ik heb, en de mensen om me
heen, nog meer waardeer. Mezelf een vraag stellen als:
‘Gebruik ik mijn tijd verstandig?’ Het helpt me ook om
me te concentreren op mijn waarden en prioriteiten.
Ik ben vervuld van een gevoel van verwondering over
hoe kwetsbaar, vergankelijk en betekenisvol al onze
levens zijn.
De zevenjarige dochter van een vriendin zei ooit:
‘Wat mogen we geweldig leven voordat we sterven’!’
Ik kan het alleen maar met haar eens zijn en ik voel
dankbaarheid dat ik leef.
Shelley Anderson (Chan Dai Hoa - Ware Grote Harmonie)
trad in 1994 toe tot de Orde van Interbeing. Ze ontving
de lamp van zuster Chan Duc in juni 2022
in Plum Village.
4 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 5

THEMA: ZIEK ZIJN EN HELEN
Grenzen
schilderen
Door Dave Hoppema, Radiating Confidence of the Heart
‘Neem tijd om te rusten; je lichaam
en geest zullen je dankbaar zijn.’
Thich Nhat Hanh
Vorig jaar kreeg ik ogenschijnlijk uit het niets
de diagnose colitis ulcerosa. ‘Colitis wat…?’
vroeg ik verbaasd aan de arts. Opgelucht dat
het geen tumor was, drong de impact van een
chronische darmziekte nog niet tot me door. Tot een
jaar later, toen ik een tweede heftige opvlamming had
en mijn klachten zo ernstig waren dat zelfs een trapje
op gaan me al te veel energie kostte. Ik besefte: ik moet
mijn leven echt anders gaan leven.
Grenzen schilderen
Ik schilder een rood vierkant
als surrealistisch schilderij
een symbool voor mijn bewegingsvrijheid
binnen de averij
mijn penseel manoeuvreert ongemakkelijk
binnen de doorgetrokken lijn.
Alles in mij zegt:
dit voelt helemaal niet fijn
ik wil de grens over schetsen
zoals ik steevast deed,
grenzeloos kladderen,
terwijl ik mijn gevoel vermeed
buiten de lijntjes spetteren
zoals ik het altijd oploste,
tot mijn lijf me van
die illusie verloste
In mijn sangha tipte iemand het boeddhistische boek ‘De
kunst van het ziek zijn’ van Toni Bernhard. Toni zegt:
‘Leven met een chronische ziekte betekent niet alleen
omgaan met beperkingen, maar ook dat je jezelf en je
grenzen opnieuw moet definiëren.’
Maar och, wat vind ik dat lastig. Voor iemand die
altijd de grens opzocht en er regelmatig overheen ging,
voelt stilstand onnatuurlijk. Echt leven ging toch over
avontuur, over dóórgaan? Ik hoorde de signalen van
mijn lijf wel, maar luisteren deed ik niet. Fixen en dóen,
dat was mijn modus.
Nu ik een chronische ziekte heb, ontdek ik iets nieuws.
Mijn vertrouwde hulpmiddelen: sporten, een duik in de
zee, meditatie, dansen of zelfs een fietstochtje naar het
strand, geven niet altijd verlichting. Soms verergeren ze
mijn klachten juist. Ik moet opnieuw leren voelen: wat
helpt mij echt? Wanneer voed ik mezelf, en wanneer ga
ik weer te ver?
Zoals Thay zegt: ‘Neem tijd om te rusten; je lichaam en
geest zullen je dankbaar zijn.’
Misschien schuilt het echte avontuur niet in het
opzoeken van grenzen, maar in het leven binnen mijn
grenzen. Daar vind ik rust. Mezelf. En soms zelfs geluk,
in het klein.
nu moet ik stoppen met kliederen,
aanvoelen wat kan of niet.
Nee zeggen,
rondlopen met verdriet
Ik schilder een groen vierkant
als realistisch schilderij,
een tentoonstelling
van de averij en mij
ik mág binnen de lijntjes kleuren,
verder niet.
De kwast zijn werk laten doen,
verwonderd van wat mijn oog ziet
ik mág vrij penselen,
maar dit keer binnen de lijn,
in slow motion,
het omarmen van de pijn
ik mág genieten van een vlinder op mijn canvas,
een spontane verflik.
Steeds dichter bij mezelf komen,
mijn diepere ik
Dave, voormalig redactielid van de
Klankschaal, woont in Den Haag met zijn
gezin en heeft een passie voor de zee,
meditatie en voetbal, waarbij zijn liefde
voor Feyenoord een oefening op zich is.
Hij onderhoudt een blog met teksten en
gedichten op daveyhoppema.nl/blog.
6 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025
De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 7

THEMA: ZIEK ZIJN EN HELEN
Soetra over de Lessen
voor de Zieke
Door Wim Erdle, Juiste Pad van het Hart
Aldus heb ik gehoord van de Boeddha in de tijd dat de Heer verbleef in het
klooster in het Jeta Woud in het park van Anathapindika, bij Shravasti. In die tijd
was de zakenman Anathapindika ernstig ziek. Toen de Eerwaarde Shariputra dit
hoorde, ging hij onmiddellijk naar Ananda en zei: ‘Broeder Ananda, laten we de
leek Anathapindika gaan bezoeken.’ De Eerwaarde Ananda antwoordde: ‘Ja, laten
we meteen gaan.’
Vervolg nu je meditatie op de
Zes Objectenvan de Zintuigen:
Ik ben niet deze vormen.
Ik ben niet gevangen in deze vormen.
Ik ben niet deze geluiden.
Ik ben niet gevangen in deze geluiden.
Ik ben niet deze geuren.
Ik ben niet gevangen in deze geuren.
Ik ben niet deze smaken.
Ik ben niet gevangen in deze smaken.
Ik ben niet deze aanrakingen van het lichaam.
Ik ben niet gevangen in deze aanrakingen van
het lichaam.
Ik ben niet deze gedachten.
Ik ben niet gevangen in deze gedachten.’
De Eerwaarde Ananda trok zijn monnikspij aan,
nam zijn eetkom en ging met de Eerwaarde
Shariputra naar de stad Shravasti om de
aalmoezenronde te maken. Ananda liep
achter Shariputra aan; ze stopten bij elk huis totdat
ze bij het huis van de leek Anathapindika kwamen en
ze naar binnen gingen om hem te bezoeken. Nadat de
Eerwaarde Shariputra was gaan zitten, vroeg hij de
leek Anathapindika: ‘Hoe is het met je ziekte? Gaat het
beter of slechter? Wordt de pijn in je lichaam minder of
wordt hij juist heviger?’ De zakenman Anathapindika
antwoordde: ‘Eerwaarde monniken, het lijkt niet beter
te worden. De pijn wordt niet minder. Hij wordt alsmaar
heviger.’ Shariputra zei: ‘Vriend Anathapindika, het
is nu tijd voor de meditatie op de Drie Juwelen: de
Boeddha, de Dharma en de Sangha.
‘De Boeddha is naar Zo-zijn gegaan, is volledig en
waarachtig ontwaakt, heeft volmaakt inzicht en
handelen, heeft het ware geluk bereikt, begrijpt de
natuur van de wereld, is ongeëvenaard in zijn wijsheid
heeft de menselijke kwellingen overwonnen, is een
leraar van goden en mensen, en is de Ontwaakte, degene
die de wereld bevrijdt.’
‘De Dharma is de leer van liefde en begrip die de
Tathagata uiteengezet heeft. Hij is diepgaand en
prachtig, het hoogste respect waard en zeer kostbaar.
Het is een leer die niet vergeleken kan worden met
alledaagse leringen. Het is een pad van beoefening voor
de Edele wezens.’
‘De Sangha is de gemeenschap van beoefenaars, die door
de leer van de Ontwaakte geleid wordt. De gemeenschap
leeft in harmonie en alle aspecten van de beoefening
kunnen bij haar verwezenlijkt worden. De gemeenschap
wordt gerespecteerd en is kostbaar. Zij beoefent de
leefregels en verwezenlijkt concentratie, inzicht en
bevrijding. Geschenken aan de Sangha zijn bijzonder
heilzaam.’
‘Vriend Anathapindika, als je op deze manier mediteert
op de Boeddha, de Dharma en de Sangha, dan zijn de
heilzame effecten zonder weerga. Als je op deze manier
mediteert, kun je de obstakels van slechte daden en
kwellingen uit de weg ruimen. Je kunt vruchten oogsten
zo vers en zoet als de balsem van mededogen. Een vrouw
of man die een oprechte levenswijze beoefent en weet
hoe te mediteren op de Drie Juwelen, loopt geen enkel
gevaar om terug te vallen in de drie lagere rijken, maar
zal herboren worden als een mens of god.’
Vriend Anathapindika, nu is het tijd
om de meditatie op de Zes Grondslagen
voor de zintuigen te oefenen:
Ik ben niet deze ogen.
Ik ben niet gevangen in deze ogen.
Ik ben niet deze oren.
Ik ben niet gevangen in deze oren.
Ik ben niet deze neus.
Ik ben niet gevangen in deze neus.
Ik ben niet deze tong.
Ik ben niet gevangen in deze tong.
Ik ben niet dit lichaam.
Ik ben niet gevangen in dit lichaam.
Ik ben niet deze geest.
Ik ben niet gevangen in deze geest.’
Vervolg nu je meditatie op de
Zes soorten Bewustzijn van de Zintuigen:
Ik ben niet het zicht.
Ik ben niet gevangen in het zicht.
Ik ben niet het gehoor.
Ik ben niet gevangen in het gehoor.
Ik ben niet het bewustzijn van mijn neus.
Ik ben niet gevangen in het bewustzijn van mijn neus.
Ik ben niet het bewustzijn van mijn tong.
Ik ben niet gevangen in het bewustzijn van mijn tong.
Ik ben niet het bewustzijn van mijn lichaam.
Ik ben niet gevangen in het bewustzijn van mijn lichaam.
Ik ben niet het bewustzijn van mijn geest.
Ik ben niet gevangen in het bewustzijn van mijn geest.
Vervolg nu je meditatie op de
Zes Elementen:
Ik ben niet het element aarde.
Ik ben niet gevangen in het element aarde.
Ik ben niet het element water.
Ik ben niet gevangen in het element water.
Ik ben niet het element vuur.
Ik ben niet gevangen in het element vuur.
Ik ben niet het element lucht.
Ik ben niet gevangen in het element lucht.
Ik ben niet het element ruimte.
Ik ben niet gevangen in het element ruimte.
Ik ben niet het element bewustzijn.
Ik ben niet gevangen in het element bewustzijn.’
8 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 9

THEMA: ZIEK ZIJN EN HELEN
Vervolg nu je meditatie op de
Vijf samenstellingen:
Ik ben niet vorm.
Ik word niet beperkt door de samenstelling vorm.
Ik ben niet gevoelens.
Ik word niet beperkt door de samenstelling gevoelens.
Ik ben niet waarnemingen.
Ik word niet beperkt door de samenstelling
waarnemingen.
Ik ben niet mentale formaties.
Ik word niet beperkt door de samenstelling van mentale
formaties.
Ik ben niet bewustzijn.
Ik word niet beperkt door de samenstelling bewustzijn,’
Vervolg nu je meditatie op de Drie Tijden:
Ik ben niet het verleden.
Ik word niet beperkt door het verleden.
Ik ben niet het heden.
Ik word niet beperkt door het heden.
Ik ben niet de toekomst.
Ik word niet berperkt door de toekomst.’
‘Vriend Anathapindika, alles wat ontstaat is te danken
aan oorzaken en omstandigheden. Alles wat is, heeft de
aard van geen-geboorte en geen-dood, niet aan te komen
en niet weg te gaan. Als ogen ontstaan, dan ontstaan ze,
maar ze komen nergens vandaan. Als ogen ophouden te
bestaan, dan houden ze op te bestaan, maar ze gaan
nergens heen. Ogen zijn niet niet-bestaand voordat ze
ontstaan, noch bestaan ze nadat ze zijn ontstaan. Alles
wat is, is ontstaan uit een samenspel van oorzaken en
omstandigheden. Als er voldoende oorzaken en omstandigheden
zijn, dan ontstaan er ogen. Als er onvoldoende
oorzaken en omstandigheden zijn, dan ontstaan er geen
ogen. Hetzelfde geldt voor oren, neus, tong, lichaam en
geest; vorm, geluid, geur, smaak, aanraking en gedachte;
zicht, gehoor, en de soorten bewustzijn die horen bij
neus, tong, lichaam en geest; de Zes Elementen, de Vijf
Samenstellingen en de Drie Tijden.’
‘In de Vijf Samenstellingen is niets te vinden dat
we ‘ik’, een ‘persoon’ of een ‘ziel’ kunnen noemen.
Onwetendheid is het onvermogen om deze waarheid
te zien. Omdat er onwetendheid is, zijn er verkeerde
impulsen. Omdat er verkeerde impulsen zijn, is er
verkeerd bewustzijn. Omdat er verkeerd bewustzijn is,
is er een onderscheid tussen de waarnemer en datgene
wat waargenomen wordt. Omdat er een onderscheid
is tussen de waarnemer en datgene wat waargenomen
wordt, is er onderscheid tussen de zes zintuigorganen en
de zes objecten van de zintuigen. Omdat er onderscheid
is tussen de zes zintuigorganen en de zes objecten van
de zintuigen, is er contact. Omdat er contact is, is er
gevoel. Omdat er gevoel is, is er dorst. Omdat er dorst is,
is er grijpen. Omdat er grijpen is, is er wording. Omdat er
wording is, is er geboorte en dood en de daarbij horende
pijn en verdriet.’
‘Vriend Anathapindika, in je meditatie heb je kunnen
zien dat alles wat ontstaat een gevolg is van een
samenspel van oorzaken en omstandigheden en geen
afgescheiden zelf bezit. Dit noemen we ‘meditatie
over de leegte.’ Het is de hoogste en meest diepzinnige
meditatie.’
Toen de leek Anathapindika tot dit punt had geoefend,
begon hij te huilen. De Eerwaarde Ananda vroeg hem:
‘Vriend, waarom huil je? Is je meditatie niet geslaagd?
Heb je ergens spijt van?’ De leek Anathapindika
antwoordde: ‘Eerwaarde Ananda, ik heb nergens spijt
van. De meditatie was zeer geslaagd. Ik huil omdat ik zo
diep geraakt ben. Ik heb het geluk gehad de Boeddha en
zijn gemeenschap gedurende vele jaren te mogen dienen,
toch heb ik nooit zo’n prachtige en waardevolle lering
gehoord als vandaag van de Eerwaarde Shariputra.’
Toen zei de Eerwaarde Ananda tegen de leek
Anathapindika: ‘Vriend, weet je niet dat de Boeddha
deze lering vaak aan de monniken en nonnen
onderwijst?’ Anathapindika zei: ‘Eerwaarde Ananda, zeg
alsjeblieft tegen de Boeddha dat er ook leken zijn die in
staat zijn naar deze diepzinnige en prachtige leringen te
luisteren, ze te begrijpen en in de praktijk te brengen.’
Na het horen en opvolgen van de door Shariputra
geleide meditatie, voelde Anathapindika zich vrij en
ontspannen. De Eerwaarden Shariputra en Ananda
namen afscheid van hem en gingen terug naar het
klooster, en Anathapindika ging heen en werd geboren
in de drie-en-dertigste hemel.
Ekottara Agama LI, 8 (met raadpleging van Majjhima
Nikaya 143 en Madhyama Agama 26)
Deze soetra en andere zijn te vinden op de website van
Leven in Aandacht, aandacht.net.
NB. Om Thay zelf te horen over deze soetra:
You Tube, The story of Anathapindika.
https://www.youtube.com/watch?v=q5D_NpgeR0Q
Om Thay te horen over oefenen met ziek zijn:
You Tube, How can Buddhism help with serious illness.
https://www.youtube.com/watch?v=ApUmadGBTDw
Deze oefening kun jij jezelf bieden als goede
zelfzorg.
Je wordt gevraagd om je aandacht te richten
op je ademhaling. Volg je in- en uitademing
gedurende de hele ademtocht. De inademing kan helpen
om met mededogen je pijn onder ogen te zien en met de
uitademing kun je ontspanning, ruimte en erkenning
creëren.
Deze geleide meditatie komt uit Thay’s boek ‘Adem is
bewustzijn’, gebaseerd op Boeddha’s Anapanasanisoetra.
Er worden daarin zestien paar zinnen aangeboden, ieder
met twee sleutelwoorden, verdeeld in vier aandachtsgebieden:
het lichaam, de geest, de emotionele en de
spirituele gebieden van onszelf. Wij beperken ons nu tot
de eerste twee gebieden.
Bij het lezen van de eerste zin onderzoek je je inademing
en de ruimte in het lichaam. Wat is er gaande in jou?
Wat valt je op? Waar ervaar je een prikkeling? Pijn?
Moeheid?
Bij het lezen van de tweede zin onderzoek je de uitademing.
Die geeft je ruimte of ontspanning of
aandacht voor de plek die je aandacht trekt.
Daarna lees je de sleutelwoorden en neem je enkele
minuten de tijd om die in jezelf te herhalen.
Zo kun je alle zinnen beoefenen. De oefening is zeer
heilzaam en naarmate je ze uitvoert, word je meer
ontspannen en kun je heelheid ervaren
Bewustzijn van het Lichaam
Ik adem in en weet dat ik inadem
Ik adem uit en weet dat ik uitadem
(Sleutelwoorden:) In / Uit
Voor jezelf zorgen
met Compassie
Ik adem in en ben me bewust van mijn lichaam
Ik adem uit en ontspan mijn lichaam
In, bewust van lichaam / Uit, bewust van ontspanning
in lichaam
Ik adem in en ben me bewust van ongemak in mijn
lichaam (pijn, spanning, jeuk...)
Rochelle Griffin
Ik adem uit en bied aandacht en ruimte aan deze plek
In, ongemak in lichaam / Uit, aandacht en ruimte sturen
Ik adem in en ben me bewust dat ik mij moeilijk me kan
identificeren met het ongemak (pijn, spanning, jeuk)
Ik adem uit en stuur liefdevolle aandacht naar de
plaats van het ongemak
In, moeilijk het ongemak te voelen(pijn, spanning, jeuk)
/ Uit, sturen van liefdevolle aandacht
Ik adem in en ben me bewust dat ik mijn lichaam kan
ontspannen
Ik adem uit en ben me bewust dat mijn energie vrij
zal zijn
In, bewust dat ik mijn lichaam kan ontspannen / Uit,
energie van vrijheid
Bewustzijn van de Geest
Ik adem in en ben me bewust van mijn geest
Ik adem uit en kalmeer mijn geest
(bewust van geest, / kalmeer geest)
Ik adem in en ben ik me bewust van veel gedachten
Ik adem uit en weet dat ik deze gedachten kan loslaten
(veel gedachten / gedachten loslaten)
Ik adem in en ben me bewust dat ik teleurgesteld ben
Ik adem uit en richt me op het smelten van mijn
teleurstelling
(teleurstelling / smelten)
Ik adem in en ben me bewust van mijn verwarring
Ik adem uit en weet dat ik me kan focussen op mijn
concentratie
(verwarring / concentratie)
Ik adem in en ben me bewust dat mijn geest gesloten
voelt
Ik adem uit en weet dat openheid ook aanwezig is
(geest gesloten / geest open)
Bewerkt en ingekort naar een artikel door
Rochelle Griffin dat eerder geplaatst werd in
Klankschaal nummer 49 (lente 2016)
10 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 11

DHARMALEZING
De troost van het ultieme:
‘Ik ben niet dit lichaam,
dit lichaam is niet ik.’
Door Carla Schoenmakers, True Harmonious Mountain
Sinds vele jaren oefent Carla op tijden dat ze er nood aan heeft met de soetra
over de lessen voor de zieke. Deze soetra helpt haar het lijden te dragen dat ze
ten gevolge van twee chronische kwalen met hun bijbehorende beperkingen
kan ervaren.
Als ik de soetra
lees, voel ik
steeds weer een
gevoel van
ontspanning als ik aankom
bij het stukje waarin Shariputra
aan de doodzieke
Anathapindika voorstelt
samen te mediteren
Carla
op de zes zintuigorganen,
de zes zintuigobjecten en
zes zintuigbewustzijnen, die -zoals de boeddhistische
psychologie ons leert- samen onze waarneming vormen.
Anathapindika, leerling van Boeddha en groot
weldoener, was ziek in een tijd ver vóór de pijnstilling
van nu en zijn pijn moet enorm geweest zijn, stel ik me
voor. Door hem uit te nodigen samen te mediteren
helpt Shariputra Anathapindika ten diepste. Hij herinnert
Anathapindika namelijk aan het feit dat hij niet
beperkt is tot de relatieve, historische dimensie waarin
lichaam en geest lijden. En het mooie is dat Anathapindika
het zich herinnert. En vele eeuwen later herinner ik
het me ook, als ik de aan Shariputra toegeschreven
woorden lees en ze dit diepe weten in mij aanraken.
Niet gevangen
Lang niet altijd heb ik de energie of zin om de hele soetra
te lezen. Dan herhaal ik in mezelf alleen de volgende
zinnen, als een compacte samenvatting van dit deel van
de soetra: ‘Dit lichaam is niet ik. Ik ben niet dit lichaam.
Ik ben niet de gevangene van dit lichaam’. En als ik deze
zinnen aandachtig in mezelf herhaal, als een mantra,
terwijl ik me bewust ben van mijn ademhaling, kan ik in
een andere wereld terechtkomen. Een wereld waarin de
geest - voor even - vrij is. Vrij van zijn focus op het
lijden van dit lichaam, verbonden met iets dat veel
uitgestrekter is.
En ofschoon er niets lijkt te veranderen aan het fysieke
ongemak, aan het weer op bed liggen en naar het plafond
kijken, aan de lange uren van wakker zijn ’s nachts,
samen met mijn spoken van dat moment, wordt ook mijn
lijf rustiger. En leert mijn ervaring dat het inderdaad zo
is. ‘Dit lichaam is niet ik, ik ben niet dit lichaam. Ik ben
niet de gevangene van dit lichaam’.
Meer dan lichaam alleen
Mijn conceptuele geest kan deze woorden als een paradox
ervaren en in tijden van boosheid en verzet noem ik
het een ontkenning: ‘Hoezo ben ik niet mijn lichaam?’
‘Dit lichaam is niet ik, ik ben niet dit lichaam’ betekent
echter niet dat ons lichaam niet bestaat. Het boeddhisme
leert ons dat vorm een van de vijf samenstellende bewegingen
(skandha’s) van ons mensen is. En dat de notie
‘lichaam’ zeer bruikbaar is in de conventionele, historisch
dimensie, de dimensie waarin er sprake is van
onderscheid en afscheiding. Het boeddhisme leert ons
echter ook dat dit niet het hele verhaal is. Op momenten
van lijden en ontkenning denk ik dat ik slechts dit
lijdende lichaam ben en ben ik vergeten dat het hele
universum samenkomt in mijn lichaam. Dat mijn
lichaam samengesteld is uit alleen maar niet-lichaam
elementen en dat het altijd verandert en in beweging is.
Ons lichaam is geen aparte, vaste entiteit.
Geen afgescheiden zelf
Door de meditatie op de achttien werelden van elementen
en nog explicieter in de meditatie op de leegte,
herinnert Shariputra Anathapindika er niet alleen aan
dat hij niet beperkt is tot deze historische dimensie
waarin lichaam en geest lijden, maar ook dat lichaam,
ziekte en beperkingen leeg zijn van een afgescheiden
zelf. Dat - vrij naar de Hartsoetra - onze ware natuur die
van geen afgescheiden zijn, geen niet afgescheiden zijn
en geen niet niet-afgescheiden zijn is.
Oefenen
Op de momenten waarop ik kan ervaren dat deze meditatie
ook mij rust geeft, ik niet meer zo in de greep van
mijn lijden ben en ik me dat realiseer, ervaar ik vaak
opluchting, blijdschap of tevredenheid dat ik daar
terecht kwam (‘goed bezig!’) en wil ik graag nog een
tijdje op die plek blijven. Maar vaak is de focus van
mijn aandacht dan al verschoven naar die opluchting
en ben ik in de val van een nieuw grijpen
terechtgekomen.
Dan moet ik weer terug, terug naar
het intentieloos aanwezig zijn bij de
zinnen: ‘Ik ben niet mijn lichaam,
mijn lichaam is niet ik. Ik ben niet
de gevangene van dit lichaam’.
Soms lukt dat en soms lukt dat
helemaal niet en dan kan ik
verdrietig worden, omdat ik het
zo graag anders wil. Ik probeer
dan mijn verdriet te omarmen.
En als ik niet te moe ben en
mijn bewustzijn en
concentratie nog sterk
zijn, oefen ik: ‘Ik
adem in en weet
dat ik verdrietig
ben, ik adem uit
en weet dat ik
verdrietig ben’,
net zo lang tot
het moment er
is waarop ik kan
zeggen ‘Ik adem
in en ik weet dat
ik verdrietig ben,
ik adem uit en ik
glimlach naar mijn
verdriet’. Al is die
glimlach soms heel
broos.
Louter observeren
En voor de keren dat ik wel te moe ben of mijn aandacht,
concentratie en bewustzijn helemaal opgeslokt
worden door een hevige intensiteit van gevoelens en
emoties, gaf iemand mij ooit de tip me te beperken tot
louter observeren, tot het weet hebben van: ‘Dit is het
soort pijn of vermoeidheid of paniek (net wat er op dat
moment speelt) die al mijn kracht vraagt om te dragen.
Deze pijn, vermoeidheid, paniek of ... is niet ik. Ik ben
niet deze pijn, paniek of vermoeidheid. Ik word niet
gevangen door deze pijn, vermoeidheid of paniek.’ De
meditatie met het diepe inzicht van deze soetra samen
met de bewuste ademhaling is voor mij geweldig helpend.
Zoals Shariputra Anathapindika hielp, kunnen wij
wellicht ook anderen in nood helpen met deze
meditaties en door samen aanwezig
te zijn bij de pijn, het fysieke en
mentale lijden. Te weten dat we
daar niet mee samen hoeven te
vallen en dat we dat kunnen
oefenen door bewust te ademen
en te observeren wat er met en
in ons gebeurt. Dat observeren
schept al een eerste kleine
afstand, een barstje in onze
vereenzelviging met wat
er aan de hand is. En
door dat barstje
schijnt het licht
van de ultieme
dimensie, altijd
aanwezig en
bereikbaar in
de historische
dimensie.
Carla woont
in Nijmegen
en is fan van
de uitspraak
van de 5e
patriarch:
‘Alleen zij die
willen kunnen
kiezen, lijden’.
12 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025
De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 13

UIT DE SANGHA
GEËNGAGEERD BOEDDHISME
Ruimte in de sangha
maak je samen
Door Joost Vriens, Oplettende Berg van het Hart
Door Wim Erdle, Juiste Pad van het Hart
In de middag was er buiten het
geluid van regen, wind en een
enkele donderklap. Aan de
andere kant van het raam, in
de zendo van de Van Hahn
Pagode in Almere was er stilte.
Die stilte werd gecreëerd door een
met volle aandacht uitgevoerde
loopmeditatie rond de cirkel van
kussens, stoelen en de bel door 40
mensen uit 25 verschillende sangha’s
in het Nederlandse taalgebied; van
Groningen tot Gent.
In de ochtend van deze tweede landelijke sanghadag
was er in kleine groepen gedeeld over ervaringen in de
diverse sangha’s op basis van verschillende thema’s. Wat
inspireert je tijdens sangha-bijeenkomsten? Hoe oefen je
in ruimte geven aan een sangha-lid dat anders denkt en
doet? Hoe kun je verdieping organiseren? Wat is de
kracht van ‘buddy’s’? Wat is de invloed van de ruimte
waarin de sangha een thuis vindt?
Dit samen oefenen en ontmoeten gebeurde onder het
‘toeziend oog’ van de drie gouden Boeddhabeelden. Te
gast in een zendo met een andere vorm maar met
dezelfde wortels. Een foto van Thay op het altaar en het
bootvluchtelingenmonument buiten zorgden ervoor dat
ik me thuis voelde. De dag had een stevig fundament in
een tot in de puntjes voorbereidde organisatie waardoor
er echt ruimte voor ontmoeting was.
Toen iedereen, na de loopmeditatie, weer zat werden er
vragen uit de bel gehaald. Vooraf konden deelnemers
namelijk een vraag opschrijven en het briefje in de bel
leggen. Voor de sangha gebruiken we wel eens het beeld
van de rivier. Welke kant gaat die rivier op? Hoe zorgen
we voor verbinding met jongeren, aanwas, hoe stoppen
we het verouderen? ‘Zorg dat het leuk is’ deelde een
jongere deelnemer. ‘Organiseer een picknick, heb plezier
en leer elkaar kennen.’ Iemand anders deelde: ‘Zolang
we met een open hart oefenen en delen, zijn we een plek
waar mensen terecht kunnen’. ‘Ga de stad in’, opperde
een jonge vrouw, ‘doe op de markt een loopmeditatie.’
‘Wees aanwezig op plekken waar
jongeren zijn. Vergroot je zichtbaarheid
en je eigentijdsheid.’
De stem: ‘Het gaat eigenlijk best
goed, er is beweging en groei’
klonk in de cirkel.
Op de terugweg kwam steeds de
zin: ‘Niet het vlot, maar de oever’
in mij op. We zitten midden in een
tijd van intense verandering. Er is
dan behoefte aan houvast en ook
behoefte aan een andere vorm. Hoe zou
het zijn als we de vormen van geleide
meditatie, loopmeditatie en dharma-delen loslieten
en een ontmoeting aan tafel zouden hebben? Wat zou
de loopmeditatie aan kracht winnen als we dat op een
openbare plek zouden doen?
Aan het begin van de loopmeditatie stond er een jonge
vrouw bij de trap. Ze had ons zien oefenen en vroeg of
ze mee mocht doen. Ze heeft meegedaan en was daar
heel blij mee. Ik vond het een prachtig beeld van het
hart van sangha-beoefening: een open groep zijn.
De laatste vraag in de bel was: Wat kun je als sangha
doen als een lid van de sangha overlijdt? Een paar
minuten diepe stilte. In de ervaringen die toen gedeeld
werden kwam een kernwaarde - wat mij betreft - van
sangha-zijn aan het licht: je bent samen een familie.
De overledene hoort erbij, de nabestaanden horen erbij
en daar kun je vorm aan geven. Er zijn voor elkaar.
Dankbaar zijn voor zo’n plek van ‘thuis’;
vertrouwen dat je elkaar kunt ondersteunen.
Bij de poort staat het monument voor de
bootvluchtelingen. De boot is belangrijk
om te voorkomen dat je verdrinkt. Maar
het samen in de boot zijn, elkaar ondersteunen
en misschien afwisselend kalmte
bewaren en een richting voor de toekomst
wijzen, is de kern. De ontmoeting in de
tempel was die boot en iedereen neemt
daar wat van mee. Tot de volgende sanghadag.
Joost
45 jaar Lien Doi
In het herfstnummer van vorig jaar (Klankschaal 75)
schreef ik over de Stichting Lien Doi, die kleinschalige
projecten in Vietnam heeft opgezet. De Stichting
werd op 17 oktober 1980 opgericht en bestaat
nu dus 45 jaar. Een mooi moment voor een nadere
kennismaking.
De Natuurtuin Sangha in Rijswijk ondersteunt Lien Doi
met maandelijkse donaties van de deelnemers. In juli
van dit jaar brachten Hung Nguyen en zijn vrouw Nga,
oprichters van de Natuurtuin Sangha, een bezoek aan
hun geboorteland Vietnam om een aantal projecten van
Lien Doi te zien. Voor dit artikel heb ik gesproken met
Hung en Nga, alsmede met de voorzitter van Lien Doi,
Roy Kraaijenoord.
Ik vroeg Hung wat op hem de meeste indruk had
gemaakt. Hij antwoordde dat hij gezien heeft hoe
belangrijk het is als microkredieten worden verstrekt.
Microkredieten zijn leningen die uiteindelijk weer
worden terugbetaald. Zo zijn bijvoorbeeld microkredieten
verstrekt aan etnische minderheden in
achtergebleven gebieden, zodat ze producten voor
hun landbouw kunnen kopen. Daarnaast worden microkredieten,
c.q. leningen verstrekt aan jongeren uit de
armste groepen van de bevolking zodat zij kunnen
studeren. Na te zijn afgestudeerd en wanneer zij een
baan hebben kunnen ze de lening terugbetalen, waarna
het geld weer gebruikt kan worden bij het verstrekken
van nieuwe leningen voor anderen.
Daarnaast is schoon water een belangrijk item.
Bij gebrek aan schoon drinkwater maken veel mensen
in afgelegen gebieden van Vietnam gebruik van oppervlaktewater.
Dat is vaak sterk verontreinigd, zelfs nog
door resten van napalm uit de Vietnamese oorlog.
Dit leidt zelfs tot sterfte onder kinderen. De kindersterfte
tot de leeftijd van 5 jaar is in Vietnam zo’n 5 keer hoger
Door Wim Erdle, Juiste Pad van het Hart
dan in Nederland. Dit volgens cijfers van Unicef. Lien
Doi helpt bij het slaan van waterputten. Het grondwater
is doorgaans schoon en bevordert uiteraard de gezondheid
van de gebruikers. Ook draagt men bij aan de
installatie van waterfiltersystemen.
Tijdens hun recente verblijf in Vietnam zijn Hung en
Nga ook geconfronteerd met een situatie rond bestrating.
In bergachtige gebieden is de infrastructuur doorgaans
slecht. In een afgelegen dorp dat zij bezochten waren
geen bestrate wegen of paden. Dit betekende dat
vrouwen die op het land werkten hun producten in het
regenseizoen via modderige wegen naar het dorp
moesten brengen. Door Lien Doi zijn paden van cement
aangebracht, waardoor het vervoer aanzienlijk is
verbeterd. Voor ons lijkt dit misschien geen belangrijke
kwestie, maar de dorpsbewoners waren zeer opgetogen.
Roy Kraaijenoord, de voorzitter van Lien Doi, vertelde
me dat de stichting financieel in staat is vele projecten
te bekostigen, maar dat er onder de donateurs toch een
zekere mate van ‘vergrijzing’ is. Ook is de beeldvorming
over Vietnam aan het kantelen. Veel Nederlanders
denken dat Vietnam nu wel een redelijk modern land is
dat geen hulp meer nodig heeft. Er is zeker veel verbeterd,
maar dat geldt niet voor afgelegen gebieden en voor
met name de etnische minderheden die daar wonen.
Er zijn meer dan vijftig etnische groepen. In de gebieden
waar de armste bevolkingsgroepen wonen, geven kerken
en boeddhistische kloosters vaak hulp. Lien Doi werkt
samen met die groeperingen, op voorwaarde dat de hulp
toekomt aan alle betrokkenen van een dorp, ongeacht
hun eigen religie. In dit kader wil Lien Doi ook graag
samenwerken met Leven in Aandacht.
De Stichting Lien Doi heeft uiteraard een ANBI-status.
Voor meer informatie verwijs ik naar de website:
www.liendoi.nl. Voor contact: info@liendoi.nl
14 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 15

GEËNGAGEERD BOEDDHISME
Een plek om op te bloeien
Centrum Tam Binh
in Vietnam
In memoriam
Joanna Macy
(1929 – 2025)
Door Marthe Tromp, voorzitter Stichting Tam Binh
Door Look Hulshoff Pol, True Ocean of Commitment
Op een rustige plek in centraal Vietnam, net buiten de stad Hué, ligt Centrum
Tam Binh. Slechts een kilometer verwijderd van de Tu Hieu Pagoda – de root
pagode van Thich Nhat Hanh – is dit centrum een bijzondere plek waar jongeren
met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking dagelijks samenkomen.
Hier krijgen ze niet alleen onderwijs, maar ook de zorg en aandacht die ze vaak
jarenlang hebben moeten missen.
Tam Binh is een dagbestedingscentrum dat
volledig wordt gerund door de lokale bevolking,
met mindfulness als leidraad. De jongeren leren
basisvaardigheden zoals taal, rekenen en sociale
omgang, en doen mee aan gezamenlijke activiteiten zoals
tuinieren, koken en schoonmaken. Alles met als doel: hen
helpen om op termijn zelfstandig(er) te kunnen leven en
deel te nemen aan de samenleving.
Veel van deze jongeren komen uit arme gezinnen, waar
beide ouders fulltime moeten werken om rond te kunnen
komen. Dat maakt het thuis bieden van zorg vaak onmogelijk.
Het heeft dus niks te maken met onwil. Wanneer
een jongere bij Tam Binh arriveert, is dat vaak de eerste
keer dat hij of zij écht gezien wordt. En dat doet iets met
hem of haar. Je ziet de jongeren opbloeien: ze maken
contact, leren, lachen en krijgen meer levenslust. In
zekere zin helen ze – niet door medicijnen, maar door
aandacht, structuur en verbondenheid.
Stichting Tam Binh zet zich al jarenlang in om deze plek
draaiende te houden, samen met lokale professionals en
vrijwilligers. Alles wat de stichting ontvangt, gaat
rechtstreeks naar het centrum. Ook stichting Leven in
Aandacht steunt Tam Binh al vele jaren, en daar zijn we
ontzettend dankbaar voor.
Namens de jongeren, een warme dankjewel aan iedereen
die Tam Binh een warm hart toedraagt. Jullie maken
heling mogelijk – elke dag opnieuw.
Warme groet,
Marthe
Op 19 juli is Joanna Macy op 96-jarige
leeftijd overleden in haar woonplaats
Berkeley in de Verenigde Staten. Zij was
boeddhist en een zeer gerespecteerde
stem in de beweging voor vrede, rechtvaardigheid
en het behoud van biodiversiteit op aarde. Zij
kwam in contact met boeddhisme in 1965 in
Noord-India waar zij meewerkte aan de opvang van
vluchtelingen uit Tibet. De dharma beoefende zij in de
Tibetaanse Vajrayäna traditie en in het Theravadaboeddhisme.
Zij schreef twaalf boeken, waarvan er
twee in het Nederlands zijn vertaald (Actieve hoop en
Terugkeer naar het leven). Joanna raakte vele mensen
door haar wijsheid en grote liefde voor het leven.
Thay was een dierbare leraar voor haar. In episode
12 van de podcast serie ‘The way out is in’ van Plum
Village werd Joanna geïnterviewd door Brother Phap
Huu en journalist Joe Confino. Zij vertelde daar over
de onuitwisbare indruk die Thay op haar had gemaakt
tijdens een VN-vredesconferentie in New York in 1982.
Hij was uitgenodigd om daar een toespraak te houden.
In plaats van de toespraak haalde hij echter een stuk
papier tevoorschijn met daarop een gedicht dat hij net
geschreven had en begon dat voor te lezen. Het was zijn
bekende gedicht Please call me by my true names.
Joanna Macy had de gave van het woord. Het belang
van de oefening van leven in aandacht om de uitdagingen
van deze tijd tegemoet te kunnen treden, kon zij
kernachtig benoemen met de woorden ‘show up’ (wees
aanwezig). Ook als het nodig is om daarbij heftige
gevoelens over de onzekere toekomst van het leven op
aarde in de ogen te durven kijken.
Voor Joanna was, net als voor Thay, het verlies van het
besef dat we een onlosmakelijk deel zijn van de aarde,
de oorzaak van de vele crises van deze tijd. Interzijn was
essentieel voor haar en zij beschreef het zo: ‘You are not
a separate being. You belong to the living body of Earth.
Foto: Adam Loften
You are the Earth, looking up at the stars. You are the
Earth becoming conscious of itself’ [Jij bent geen
afgescheiden wezen. Jij hoort bij het levende lichaam
van de aarde. Je bent de aarde die naar de sterren kijkt.
Jij bent de aarde die zich bewust wordt van zichzelf[.
De bekende calligrafie van Thay ‘Present moment,
wonderful moment’ werd door Joanna diep doorleefd.
Zij heeft dat prachtig uitgedrukt: ‘To be alive in this
beautiful, self-organizing universe – to participate in
the dance of life with senses to perceive it, lungs to
breathe it, organs that draw nourishment from it – is a
wonder beyond words.’ [Te leven in dit prachtige zichzelf
organiserende universum – deel te nemen aan de dans
van het leven, met zintuigen om het waar te nemen,
longen om het in en uit te ademen, organen om erdoor
te worden gevoed – is een wonder waar geen woorden
voor zijn].
Joanna Macy is vooral bekend geworden door ‘The work
that reconnects’ [‘Het werk dat weer verbindt’]. Dit is een
interactief groepsproces, dat zij samen met collega’s
heeft ontwikkeld. Het is een krachtig en effectief proces
van heling, dat mensen helpt hun verbondenheid met
elkaar en de voedende krachten van het levensweb te
herontdekken en te doorvoelen. Dit kan helpen om
16 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 17

GEËNGAGEERD BOEDDHISME
UIT HET BESTUUR
gevoelens als wanhoop, verdriet, rouw, angst en boosheid
als gevolg van onze onzekerheid over de toekomst,
te transformeren en zo de weg vrijer te maken naar
geëngageerde, gezamenlijke actie voor het helen van het
leven op Moeder Aarde.
Voor wie wil luisteren naar de stem van Joanna Macy:
vorig jaar is Joanna uitgebreid geïnterviewd door
haar vriendin Jessica Serrante. Dit waren heel intieme
gesprekken waarin Joanna terugkijkt op haar leven.
Deze zijn als podcasts te vinden op de website van
Sounds True (https://resources.soundstrue.com/weare-the-great-turning-podcast/).
De indringende oefeningen van ‘Het werk dat weer
verbindt’ zijn te beleven van 11 – 14 december tijdens
de retraite ‘Samen thuiskomen in tijden van onzekerheid’
in het ITC in Naarden. (https://aandacht.net/agenda/
liaprogramma/earth-holders-retraite-80544)
Deze retraite wordt georganiseerd door de Earth Holders
Sangha Nederland samen met Manon Danker (coach van
‘Het werk dat weer verbindt’).
Look
Look Hulshoff Pol kreeg in
2010 de Lamp en werd
dharmaleraar. Hij is lid
van de Nederlandse Earth
Holder Community en
houdt zich vooral bezig
met de vraag hoe onze
oefening ons kan steunen
bij het tegemoet treden van
onze onzekere toekomst
als gevolg van klimaatverandering,
gewapende
conflicten, uitputting van
grondstoffen en verlies
aan biodiversiteit.
Dit alles geeft veel
bloeiende lotussen!
De modder en de lotus
van de LiA-penningen
Door Joy Boelens, Liefdevolle Ontdekking van het Hart
Wie wil zich de komende jaren inwerken om penningmeester Eric Eliel,
Diepe Vriendelijkheid van het Hart, van de Stichting Leven in Aandacht,
te zijner tijd op te volgen?
N
iet dat hij plannen heeft om binnenkort te
stoppen, daarvoor is deze taak, of liever
gezegd deze gelegenheid tot toewijding aan de
sangha, veel te boeiend en ook bloeiend!
Maar omdat het een hele klus is om het landschap van
begrotingen, beleidsplannen, jaarrekeningen, btwafdracht
en donaties te overzien - en dat te midden
van enthousiaste en toegewijde vrijwilligers die niet
altijd oog hebben voor wettelijke kaders zoals de
ANBI-regeling, statuten en juridische gevolgen - kan
het handig zijn om er langzaam in te groeien, mét
voldoende inwerkbegeleiding.
Die noodzaak heeft Eric destijds zelf onderschat. Hij
werd in 2021 gewezen op de vacature, en aangezien hij
bezig was zijn werkzame leven als universitair bestuurder
af te bouwen, leek het hem wel een aardige klus.
Omdat hij al tien jaar bezig was met de beoefening,
gevoed door retraites in Plum Village en het EIAB, zag
hij hierin een gelegenheid zijn vrijgevigheid (de tweede
Aandachtsoefening) uit te diepen. Omdat hij al veel
bestuurlijke ervaring had, leek het hem wel te doen,
ook al had hij niet echt een financiële achtergrond.
De financiële administratie van de Stichting lag toen al
in handen van MEO, een dienstverlenende organisatie
waar veel mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt
werken. Het was zo ingericht dat MEO de penningmeester
wekelijks zogenaamde betaaladvieslijsten
stuurde van te betalen rekeningen. Wat waren dat voor
rekeningen? Waarom had LIA daar een dienst afgenomen?
Eric moest meteen aan de bak. Al heel snel stond
hij met zijn voeten diep in de financieel-administratieve
modder. Gelukkig voelde hij zich bijgestaan door een
administrateur van MEO die verstand had van dit soort
en andere bestuurlijke aandachtspunten
zaken en een stichtingsbestuur dat meedacht over de
grotere te nemen besluiten, maar toch. Hoe is dit alles
georganiseerd en waarom op deze manier? Als natuurkundige
en onderzoeker was Eric wel gewend om te gaan
met dit soort vragen, al was dat dan op een iets ander
vlak. Het geeft hem nog steeds veel voldoening om
processen en procedures te doorgronden en waar nodig
te verbeteren. Bijvoorbeeld, het regelen van een QR-code
voor dana of het ondersteunen van donaties voor de
Plum Village-bouwprojecten door een ‘winstverdubbelaar’
te creëren, en het opzetten van ‘sjablonen’ zodat
jaarlijks terugkerende verplichtingen zoals het schrijven
van een jaarverslag of beleidsplan beter gestroomlijnd
en makkelijker invulbaar worden.
Wat maakt het penningmeesterschap voor Eric zo
waardevol? Als eerste noemt hij de mogelijkheid om
met vooral de tweede en de vierde Aandachtsoefening -
vrijgevigheid en liefdevol spreken en aandachtig
luisteren - in een sangha-omgeving bezig te zijn en
te oefenen. Niet alleen om daar zelf als beoefenaar in
te groeien, maar ook om met andere beoefenaren de
uitdagingen hierin te kunnen delen. En ook om te
ervaren dat je daadwerkelijk een impact kunt hebben.
De Stichting Leven in Aandacht is dé contactpersoon
tussen Plum Village en het EIAB en de Nederlands-Vlaamse
sangha. In nauwe verbondenheid met
de Verdiepingsgroep en de Orde van Interzijn, het
Webteam en de Klankschaal-redactie faciliteert de
stichting de bezoeken van de monastics aan Nederland
en ook de informatievoorziening voor lokale sangha’s en
haar leden. Al deze activiteiten behelzen financiële
aspecten, en daardoor is de penningmeester vaak een
centrale figuur die contacten heeft met veel mensen.
Dit alles geeft veel bloeiende lotussen!
18 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 19

UIT HET BESTUUR
UIT DE REDACTIE
KINDERKLANK
Maar de samenwerking is ook weleens lastig. Soms
worden enthousiaste plannen ‘teruggefloten’ omdat er
onvoldoende financiële dekking is of omdat er geen
rekening is gehouden met een bepaalde financiële of
fiscale kwestie. Ook leven er in de sangha verschillende
zienswijzen over wat handig, wenselijk of overzichtelijk
is bij het organiseren en uitvoerbaar houden van activiteiten.
Hoe kom je in het bestuur tot een beleid dat
werkelijk gedragen wordt door de hele sangha?
Het bestuur bevindt zich midden in dit ‘gewoel’ en zet
zich ervoor in om de sangha of betrokken sangha-deelnemers
bij de vraagstukken te betrekken. Als lid van het
bestuur speelt de penningmeester ook hierin een belangrijke
rol.
De redactie
op pad
Door Françoise Pottier, True Abode of Peace
Liefde voor de pijn
Door Janneke Wattel, Bewuste Beslissing van de Bron en Esther Sluiter, Ware Verzoening
Janneke en Esther vinden het leuk
elkaar verhalen van Thich Nhat Hanh
te vertellen. Esther en Janneke zijn
moeder en dochter en ze helpen allebei
soms bij het kinderprogramma in Plum
Village en in het EIAB. Misschien ken je
ze daar wel van.
Eric is er eerlijk over: het penningmeesterschap is niet
altijd feest. Het gevoel dat overheerst is dankbaarheid;
dankbaarheid om dit te kunnen doen voor de sangha in
Nederland en Vlaanderen en de kloostergemeenschappen.
Hij voelt zich enorm gesteund door de andere leden
van de bestuurs-sangha, ook als hij hen een complexe
financiële uitdaging probeert uit te leggen. De glimlach
overheerst!
Voel je je aangesproken om mee te doen, als mogelijk
toekomstige penningmeester of met een andere taak in
het bestuur of een werkgroep, neem vooral contact op:
bestuur@aandacht.net.
Eric
Sinds nummer 56 (zomer 2018)
wordt De Klankschaal gedrukt.
Dat organiseert MEO, een
sociale onderneming die
ruim tien jaar geleden van start ging
in Alkmaar. Het doel van MEO is,
kort samengevat, om mensen met
afstand tot de arbeidsmarkt te helpen
hun weg te vinden naar goede banen.
Bij MEO combineren ze ‘creativiteit met inclusiviteit:
de helft van het team bestaat uit ongezien talent dat
hier de kans krijgt om te schitteren’, aldus hun website
wijzijnmeo.nl. Dat sprak het bestuur van Leven in
Aandacht wel aan en het besloot om met MEO te werken.
Van links naar rechts:
Josefina Hermans,
Françoise Pottier, Elly de
León, Margriet Naber
Op 19 september gingen de redactie en bestuurslid
Elly de León op bezoek bij MEO, om kennis te maken
met Steven die onze nieuwe contactpersoon is en met
enkele van zijn collega’s. Het was belangrijk om elkaar
te ontmoeten (en voor de redactie om even een keer
buiten Zoom om met elkaar te praten). We hebben de
verschillende kantoren kunnen zien en een indruk
krijgen hoe er wordt gewerkt.
Helaas konden Ellen, onze nieuwe vormgeefster, en
Wim Erdle er niet bij zijn (de griep begon te heersen…)
en zij werden gemist. MEO heeft ook de adresadministratie
van Stichting Leven in Aandacht in beheer en
zorgt dat De Klankschaal gedrukt en verzonden wordt.
De redactie en het bestuur zijn blij met deze samenwerking
en kijken uit naar de voortzetting ervan.
Janneke was pasgeleden nog in Plum Village met
vrienden uit alle landen van de wereld. Zij hebben
samen veel plezier gehad en veel geleerd van de
monniken en nonnen. Janneke hoorde dit verhaal
van de monnik Thay Phap Huu:
“Een van Thich Nhat Hanh’s favoriete bezigheden was
het maken van kalligrafieën. Misschien heb je ze wel
eens zien hangen. Van die teksten met zwierige letters
en grote bogen. En er zit altijd een rode stempel op, dat
is een soort handtekening. Thay heeft in zijn leven heel
veel van dat soort kalligrafieën gemaakt.
Toen Thay 88 jaar oud was kreeg hij een beroerte,
waardoor de rechterhelft van zijn lichaam verlamd
raakte. Er kwamen dokters en geneeskundigen vanuit
heel de wereld en voor een lange tijd werd er van alles
geprobeerd om hem beter te maken.
Doordat de rechterhelft van zijn mond verlamd was,
was het voor Thay heel erg lastig om te praten. Om te
snappen wat hij bedoelde vroegen de monniken hem
‘ja en nee’- vragen.
Na vele dokters, ziekenhuizen en behandelingen wees
Thay op een dag naar zijn koffers die in de hoek van de
ziekenhuiskamer stonden. Een van de monniken raapte
zijn moed bij elkaar en vroeg: “Wil je naar huis?” Thay
knikte van ja. De monnik vroeg: “Wil je dat de onderzoeken
stoppen?”. Thay knikte weer van ja. Ze moesten
accepteren dat de rechterhelft van zijn lichaam het niet
meer zou gaan doen. Hierdoor moest Thay met heel veel
beperkingen leven.
Wat misschien nog wel het moeilijkste voor hem was,
was dat hij zijn rechterhand niet meer kon gebruiken.
Dit was de hand waarmee hij al zijn boeken en brieven
schreef en waarmee hij zijn kalligrafieën maakten.
In het begin probeerde hij vaak zijn rechterhand en
arm wakker te maken door er met zijn linkerhand op te
kloppen. Of hij spande zich enorm in om te proberen iets
in zijn hand te kunnen bewegen. Ook al wist hij al dat
dit niet meer zou gaan lukken.
Op een dag zat Thay in zijn hut lange tijd te kijken naar
zijn handen die in zijn schoot lagen. Tot hij op een
gegeven moment met zijn linkerhand zijn rechterhand
heel liefdevol oppakte. Hij bracht zijn rechterhand
omhoog en legde hem tegen zijn linkerwang, waar nog
wel gevoel in zat. Zo zat hij een tijd lang.
Ook al kon zijn rechterhand niet meer wat hij vroeger
kon, het was nog steeds zijn rechterhand en hij hield nog
altijd net zo veel van die hand”.
Illustratie: Esther Sluiters
20 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 21

MUZIEK OM TE DELEN
‘Je kunt de dharma zingen’
Door Josefina Hermans
Zingend de dharma brengen, daarop
heeft Dharmaleraar Joriek Rijsenbilt
zich toegelegd sinds haar pensioen en
nadat zij bij Jan Kortie van 2015 tot
2017 de opleiding tot Stembevrijder
gevolgd had.
Dharmaleraar
Joriek ontving in 2005, bij de aanname van de Vijf
Aandachtsoefeningen, de dharmanaam ‘Diepe Vrijheid
van het Hart’ en in 2011, bij die van de Veertien Aandachtsoefeningen,
de dharmanaam ‘True Auspicious
Arising’. Sinds 2022 is zij dharmaleraar. De lamptransmissie
van die gelegenheid vond plaats in Plum Village.
Joriek: “Na afloop van de ceremonie heb ik toen gezongen
met een grote groep internationale Dharmaleraren:
‘You are the light…, I am the light en We are the light.’
Stembevrijder
Sinds 2013, tijdens het voortraject van de opleiding tot
stembevrijder, combineert Joriek de beoefening van
Plum Village met stembevrijdings-oefeningen. Deze
oefeningen geven een extra dimensie aan de vertrouwde
Plum Village-iedjes. Ze schreef ook nieuwe mantra’s, die
zich lenen voor langdurig meditatief zingen.
De eerste jaren vonden, samen met Ellen Starmans op
piano, weekend-retraites en zangdagen plaats in het
boeddhistisch Vriendenhuis in Tricht. Later waren er
diverse Zangdagen in Aandacht in Naarden en Zing-
Sangha-middagen in de Bergkapel in Amersfoort.
De volgende ZingSangha middag zal waarschijnlijk in
november 2026 plaatsvinden Op 31 mei 2026 is er weer
een Zangdag in Aandacht in Naarden gepland. Joriek
en Miranda van Schadewijk zorgen voor de liedjes en
Hilde Fescharek begeleidt op de accordeon.
Verbinding
‘Zingen opent, geeft vreugde, vrede, troost en emoties
komen boven. Het denken stopt even en je bent helemaal
in het moment. Samen met anderen zingen zorgt voor
verbinding met jezelf, met elkaar, met het grote geheel,
het is interzijn; alle dharma’s, manifestatievormen van
de werkelijkheid resoneren. Voorafgaand aan het zingen
doen we wat lichamelijke oefeningen om onze klankkast
te prepareren. Ik nodig mensen uit met volle aandacht te
zingen, het lied en hun stem te worden en te voelen wat
ze zingen.’
Helend
Muziek is helend, heeft Joriek al haar hele leven
ervaren. ‘Als kind lag ik enige tijd met geelzucht in bed.
Met zingen bracht ik mijn koortsige lijf tot rust. Thuis
werd op zondagmiddag klassieke muziek gedraaid; een
zoete herinnering. Op school met de klas bij de piano
zingen, leidde even af van de lastige sommen. En als
het kerkkoor zong smolt ik.’ Later heeft zij enkele keren
ervaren hoe lange tijd samen zingen een gespannen
sfeer tijdens een retraite kon verzachten.
‘Als ik het even moeilijk heb, neem ik tijd voor mezelf. Ik
laat mijn stem de vrije loop en zing. Door met m’n stem
naar binnen te gaan, te zingen met wat er is, kan ik
dicht bij m’n gevoelens zijn en kunnen ze verzachten en
helen: dan maakt zich iets vrij. Eigenlijk is het een vorm
van diep kijken.’
Je hart bevrijden
‘Er is schoonheid in het samen durven spelen met je
stem en daarvan genieten’, aldus Joriek. ‘Met zingen kun
je je hart bevrijden; kun je je vreugde en je pijn en alles
wat daar tussenin zit, naar buiten brengen. Samen
zingend help je elkaar over je gêne heen. Het maakt niet
uit HOE je zingt. Je laat je stem er zijn zoals hij is,
piepend of krakend… het hoeft niet mooi te zijn. Contact
maken met wat vanbinnen leeft gaat zingend vanzelf.
Ze is blijven zingen én leerde diverse instrumenten
bespelen waaronder de gitaar en de luit. Nu ze ouder is
en last heeft van artrose wordt dat moeilijker. ‘Maar
gelukkig, ik kan zingen. Voor zingen heb ik mijn handen
niet nodig’, aldus Joriek.
In de natuur
Joriek maakt ook zelf teksten voor liedjes. Ze ontstaan
vaak wandelend in de natuur, zoals Af en aan (aan zee)
en Hier ademt de aarde (op het Wad). Soms maakt ze
mantra’s van een kalligrafie of van een uitspraak van
Thay: ‘Adem je leeft…. You’re free where you are’.
Zij wil iedereen van harte uitnodigen om zo vaak
mogelijk te zingen, hoe het ook klinkt en waar je ook
bent. En vergeet niet op 18 mei in Naarden naar een
dag zingen in aandacht en stembevrijding te komen!
Noot: de cursieve teksten zijn liedteksten die Joriek
gemaakt heeft.
Canon
Af en aan, Af en aan.
Loop ermee, zit ermee,
loop er mee, zit ermee
Bang boos blij
bedroefd (aan zee).
Lied
Hier ademt de aarde
Ik adem haar zij ademt mij
Hier ademt de aarde
Ik geef haar mijn schoonheid,
zij ademt mij vrij, ja vrij,
ja vrij (op het Wad)
Mantra van een kalligrafie van Thay (Canon)
Adem je leeft 6 x
Mantra van een uitspraak van Thay
You’re free where you are
You are free, where you are
You are free you are free,
You’re free where you are
22 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 23

LEERMOMENT
HELENDE STAPPEN
Door Joost Vriens, Oplettende Berg van het Hart
Foto: Gré Hellingman
MEDIA
Door Wim Erdle, Juiste Pad van het Hart
Woensdagavond 4 augustus. De avondzon
brengt zacht licht in de meditatiehal van
Healing Spring Monastery in de buurt van
Parijs waar een internationale groep
deelneemt aan de ‘educators’ retraite. Drie ervaren
docenten gaan hun ervaring delen. De bel brengt rust.
Ik kijk naar deze jonge, energieke mensen bij wie de
vermoeidheid van de reis plaats gemaakt heeft voor het
krachtige besef dat ze leren voor zichzelf te zorgen. Ik
denk aan de cijfers van burn-out in deze leeftijdsgroep,
het aantal mensen dat juist vanwege hun idealisme -
alleen door een nieuwe generatie mee te vormen kun je
verandering teweegbrengen - na een paar jaar iets
anders gaat doen omdat het onderwijs heel traag verandert
en misschien wel ziek is. Het ingewikkelde verschijnsel
dat betrokkenheid kan uitputten.
Broeder Bao Tang heeft drie mooie vragen bedacht. Hoe
komt het dat je nog steeds in het onderwijs zit? Welke
beoefening hoort echt bij jou en hoe help je mee een
community te vormen als ondersteuning?
De dag daarvoor waren ze in groepen bij elkaar gezet:
hoe is het met jou op school? Steeds andere woorden,
verschillende omstandigheden met dezelfde boodschap:
verandering in het onderwijs is nodig maar gaat niet
vanzelf. De erkenning is er. Ze voelen zich gesteund
door de kernboodschap van een dharmalezing: herken je
uitdaging, omarm het en transformeer, stap voor stap.
Terwijl ik naar hun vragen en het delen van mijn collega’s
luister, verandert mijn blik. Hier zitten de helers van
het onderwijs van morgen. Zij zijn open, leergierig en
realistisch. Het perspectief van ‘Call me by my true
names’ zit in de professionaliteit van deze mensen.
Gemeenschappen, sangha’s zijn belangrijk, om elkaar te
herinneren aan de inzichten en de voornemens. Als je
dit leest is het november. Kun je je nog verbinden met de
energie van een retraite, een weekend, een goede ontmoeting
waardoor je licht en inspiratie in jezelf voelde?
Kun je je leerlingen, of je zoon of dochter, herinneren
aan het voornemen bij de start van het schooljaar?
Zorg voor een balans tussen actief zijn en spirituele
beoefening, tussen goed voor jezelf zorgen en goed
voor de ander. Misschien ontstaat ‘ziek zijn’ wel als je
dat ‘even’ vergeet. Er is een wisselwerking tussen je
intentie en de dagelijkse praktijk.
Ik ga één deelnemer in het bijzonder niet vergeten.
Hij had net zijn eerste jaar erop zitten en deelde openlijk
zijn twijfel of hij ‘het’ wel kon. Ik vond dat een helende
oefening. Op de dag van vertrek pakte hij met licht in
zijn ogen zijn rugzak, groette iedereen en
stapte stevig de poort uit. Als hij al een
dokter ontmoet had deze week, dan
was het de groep die hem in contact
had gebracht met zijn talenten en zijn
potentie.
Of je nu ouder bent, leerkracht, student
of een andere rol hebt: ga even zitten,
herinner je intenties, schrijf ze opnieuw
op en ga fris aan de slag. De ochtendzon
kan een goede herinnering zijn.
Joost
Het team achter de film
‘Walk With Me’, Speakit
Productions, is nu bezig
met een nieuwe film over
Thich Nhat Hanh die de
naam ‘Interbeing’ (Interzijn)
zal krijgen. Het wordt een
biografische film die naar
verwachting in het najaar
van 2026 zal uitkomen.
De makers vragen iedereen
in de Plum Village-gemeenschap
die materiaal
heeft dat in de film gebruikt zou kunnen worden om dat
toe te sturen. Je dient dan een kort formulier in te vullen
dat je vindt op https://bit.ly/TNHfootage. Overigens
heb ik ontdekt dat je, bijvoorbeeld op YouTube, nog
andere films vindt met de naam ‘Interbeing’.
Als abonnee van De Correspondent was ik aangenaam
verrast dat ik daar een interview kon beluisteren met
Kees Klomp. Deze man, ook bekend als ‘Karma Kees’,
beoefent het boeddhisme in onze traditie, maar heeft een
achtergrond in de reclamewereld en als lector Betekeniseconomie
aan de Hogeschool Rotterdam. De titel van het
interview is ‘Je moet de wereld niet willen verbeteren,
zegt deze boeddhist en reclamemaker. We moeten juist
opnieuw beginnen’. Dit jaar verscheen het nieuwste boek
van Kees Klomp getiteld ‘Ecoliberalisme’. De ondertitel
luidt: ‘Een nieuw verhaal over betekenisvol samenleven’.
Hij heeft mooie ideeën over hoe het anders moet, maar
wijst er ook op dat veel goede initiatieven nu al gaande
zijn.
Het thema van deze Klankschaal is ‘Ziek
zijn en helen’ en in dat kader wil ik de
boeken van de Canadese arts Gabor Maté
noemen. Ik heb zijn boeken ‘Wanneer je
lichaam nee zegt’ en ‘De mythe van
normaal’ gelezen. Zijn visie is dat veel
ziekten mede veroorzaakt worden door
stress en dan met name stress die voortvloeit
uit (jeugd-)trauma’s. Dit tast het
immuunsysteem aan. Hij ondersteunt zijn
visie uitgebreid met veel wetenschappelijk
bewijs. Maar daarnaast citeert hij ook
vaak Boeddha en Thich Nhat Hanh. Een van zijn adviezen
voor heling (dat niet hetzelfde is als genezing) is het
beoefenen van boeddhistische meditatie en mindfulness.
Op internet vind je onder meer een gesprek tussen hem
en de bekende boeddhistische leraar, psycholoog en
mindfulness-trainer Tara Brach. Zie hiervoor: www.
youtube.com/watch?v=x2Z00vGRpjY. Thich Nhat
Hanh komt ook ter sprake in dit gesprek.
Naar aanleiding van het artikel ‘De Troost van het
Ultieme‘ in dit nummer kun je op YouTube horen wat
Thay zegt over de ‘soetra over de lessen voor de zieke:
www.youtube.com/watch?v=q5D_NpgeR0Q&t=520s.
En over oefenen met ziek zijn: www.youtube.com/
watch?v=ApUmadGBTDw.
Heb je tips voor deze mediarubriek dan kun je deze
zenden aan de redactie via: redactie@aandacht.net.
24 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 25

LIEFDESBRIEF AAN MOEDER AARDE
De weg van Ojas de
Ronde, Kind van de Aarde
‘Thich Nhat Hanh heeft dat uitgebreid en
een nieuwe basis gegeven met het besef
van ‘interbeing’
Door Josefina Hermans
Ojas de Ronde is sinds 2023 lid van de
Amsterdamse sangha Joy en van de
Earth Holder Community. Deze laatste
stap in zijn lange leven (Ojas is 88 jaar)
voelt als thuiskomen.
Zijn spirituele reis begon in de jaren ’50 als
Franciscaner monnik. Na zijn uittreden kwam
hij in de jaren ’70 in de ashram van Osho
terecht en ontdekte hij in 2023 de sangha Joy
en de Earth Holder Community. In deze omgeving voelt
hij zich thuis omdat hier lichaam, geest en aarde in
verbinding zijn met elkaar.
‘Hink-stap-sprong’ noemt hij zijn weg, waarbij de laatste
sprong - naar de boeddhistische weg zoals Thich Nhat
Hanh die ontwikkeld heeft - leidde tot de realisatie van
een doorvoelde lichaam-geest-aardeverbinding. ‘Alles
viel op zijn plaats. Dat klinkt misschien abstract maar
het was voor mij echt thuiskomen’, aldus Ojas.
Osho
Goed doen voor de aarde en haar bewoners (in alle
hoedanigheden) is altijd de focus op het leven geweest
van Ojas de Ronde. Daar wilde hij zijn leven aan wijden.
Als jongeman koos hij daarom voor een leven als Franciscaner
monnik. Bevrijding uit het aardse lichaam om
zo nader tot God te komen. In de 70’er jaren lukte het
hem niet meer om de dogmatiek van de katholieke kerk
te aanvaarden en trad hij uit. Hij vertrok naar India en
ging in 1977 leven in de ashram van Osho. Ojas: ‘Het
lichaam is de basis’, zei Osho. ‘Let altijd goed op wat er
in je lichaam gebeurt.’ Daar leerde ik Vipassana-meditatie.
Zonder oordeel alles waarnemen. Lichaam en geest
raakten op deze manier onlosmakelijk met elkaar verbonden.’
Krijger
Na zijn vertrek uit de ashram raakte Ojas betrokken bij
de milieubeweging. ‘Mijn reacties waren resoluut, als die
van een Krijger. Ik schafte mijn auto af, werd vegetariër,
werkte mee aan de bouw van Ecodorpen en werd
wijkwethouder van De Groenen in Amsterdam.’
Hierbij was Ojas – dankzij de opgedane ervaringen bij
Osho – ook een Meditator. ‘Bij hoofdpijn-dossiers even
stilstaan, op mijn ademhaling letten, aandachtsvol zitten
of lopen. Dat hielp om in mijn hoofd weer wat ruimte te
creëren en mijn focus te hervinden.’
Volgende stap
Vanwege zijn leeftijd vergden de fysieke acties – zoals
over een hek klimmen bij Schiphol om duidelijk te
maken dat al die privé-jets een ramp vormen voor het
milieu - langzamerhand te veel van hem. Maar om op
het groene spoor te blijven en dit meer diepgang te
geven ging Ojas op zoek naar groepen waarin ecospiritualiteit
een belangrijke rol speelde.
Het was tijd voor een volgende stap. Hij kreeg het boek
‘Zen and the Art of Saving the Planet’ in handen en
las over Thay’s aanpak van ‘action-by-non-action’.
‘Het voelde als thuiskomen’, aldus Ojas. ‘Lichaam en
geest in verbinding met de Aarde, dat was wat ik zocht.’
Via Google ontdekte hij de sangha Joy en de Earth
Holder Community. Daar sloot hij zich bij aan. ‘Een
unieke, inspirerende en spiritueel-rebelse groep van
gelijkgestemden. Dat was pas echt thuiskomen.’ Gezien
zijn leeftijd heeft Ojas ‘action’ ingeruild voor ‘actionby-non-action’.
‘Doen door niet te doen, dat was mijn
redding. Zo kon ik ondanks mijn leeftijd toch blijven
meewerken aan een betere wereld. Als ikzelf verander,
verandert ook de wereld.’
Embodied mindfulness
Het thema van dit nummer van De Klankschaal is
‘ziek zijn en helen’. Ouderdom is geen ziekte, maar
gaat vaak wel gepaard met ziektes.
‘Mindfully embracing the pain’ en ‘embodied mindfulness’
zijn hierbij sleutelwoorden. Ojas: ‘Om gezond oud
te worden heb je veerkracht nodig. Je moet je kunnen
aanpassen aan ziekte, tegenslagen en stress.
‘Embodied mindfulness’ helpt hier heel goed bij. Je kunt
dan je emoties erkennen en doorvoelen en dat is altijd
een belangrijke stap in het helingsproces.
Zelfsturing is ook belangrijk. Als je zelf nog je leven
kunt regelen, geeft dat veel zelfvertrouwen.
Heb je ondanks alles toch veel pijn dan is
‘mindfully embracing the pain’ in mijn
ogen dé manier om daar op een helende
manier mee om te gaan.’
Verbinding ervaren
Sociale contacten zijn belangrijk om
gezond te kunnen leven. Ojas: ‘Thich
Nhat Hanh heeft dat uitgebreid en
een nieuwe basis gegeven met het
besef van ‘interbeing’. Niemand of
niets staat op zichzelf. We zijn deel
van een groter, onderling verbonden
geheel. Als je bijvoorbeeld
‘mindful wandelen’ gaat, dan kun
je de helende kracht ervaren van de
natuur; dan ben je – bij wat je ook
overkomt – altijd verbonden met
alles wat leeft op Moeder Aarde.
Bij het ‘zijn met de natuur’ valt het
denken weg. Laat je verrassen!’
Van Krijger naar Kunstenaar
Nu de leeftijd het fysieke actievoeren
moeilijk maakt, gebruikt Ojas de Ronde
kunst als actievorm. De gebeurtenissen
van de dag – blijdschap maar ook pijn,
chaos enzovoorts – vertaalt hij op papier
in kleine schetsen en korte teksten.
Enkele hiervan hebben al in voorafgaande
nummers van De Klankschaal gestaan.
De schetsen zijn gemaakt op een
boeddhistische manier van schilderen die
sumi-e genoemd wordt.
De meditatieve schets van hiernaast is daarvan
een prachtig voorbeeld.
26 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 27

Stilte in ’t Praethuys
Mediteren met kankerpatiënten
Door Pieter Loogman, Volledig Pad van het Hart
Dit artikel werd eerder geplaatst in
Klankschaal 29 (voorjaar 2009).
Vanwege het verband met Ziek zijn
en helen, herhalen we het.
Terugkeer van de
Plum Villagekloosterlingen
In iets wat op een tweejaarlijkse traditie begint te
lijken, worden er sinds afgelopen voorjaar plannen
gesmeed om in 2026 opnieuw een kloosterlingentrektocht
door de lage landen te laten plaatsvinden.
Het begon allemaal in Plum Village, tijdens de Nederlandstalige
retraite, gedurende een aantal gesprekken
met broeder Pham Hanh. Kort daarop is een stuurgroep
opgericht om de verzameling ideeën om te zetten in
uitvoerbare plannen. De stuurgroep bestaat uit Anita
Schrey, Floris Dercksen, Karin Coolsaet, Marten Buis
en Eric Eliel. Anita en Marten brengen de ervaring van
en verbinding met de werkgroep verdiepingsprogramma
in, Floris en Eric de verbinding met het bestuur van de
Stichting Leven in Aandacht, en Karin borgt de Vlaamse
inbreng.
De stuurgroep gaat niet zelf de verschillende onderdelen
van de trektocht organiseren maar het geheel coördineren,
het contact met de kloosterlingen verzorgen en de
formele uitnodiging aan de kloosterlingen de deur
uitdoen. Gebleken is dat het lang kan duren voordat
de kloostergemeenschap zich formeel aan de trektocht
committeert en besluit welke kloosterlingen naar de lage
landen zullen afreizen. De kloosterlingen hebben nu
eenmaal niet een managementbureau waar je afspraken
mee kunt maken zoals b.v. Taylor Swift of de Berliner
Philharmoniker.
De stuurgroep kan daar niet op wachten en moet allerlei
verplichtingen aangaan om de trektocht uiteindelijk te
kunnen realiseren. Op het moment van schrijven (eerste
week september) zijn de volgende plannen concreet:
Een vierdaagse retraite in de Beukenhof (Biezenmortel)
van 2 t/m 6 april 2026 (lang paasweekend) voor
ongeveer 200 personen
Een Dag van Aandacht in Antwerpen voor ongeveer
200 personen
Een Dag van Aandacht in Almere, gericht op de
Vietnamese gemeenschap, maar toegankelijk voor
allen (Engelse vertaling)
Een Dag van Aandacht in de driehoek Groningen/
Leeuwarden/Meppel
Elke activiteit zal een eigen organisatieteam hebben
dat o.a. zorg draagt voor contact met de stuurgroep.
Voor additionele activiteiten moeten de steigers nog
worden neergezet.
De komende weken zal de stuurgroep verplichtingen
aangaan t.a.v. de activiteiten 2 t/m 5; over de data zal
dan ook helderheid zijn bij het verschijnen van dit
nummer van de Klankschaal. De definitieve data zullen
dan te lezen zijn in de nieuwsbrief van Stichting Leven
in Aandacht of op de website, www.aandacht.net.
Als de kloosterlingen akkoord gaan met onze plannen
zullen zij in de maand april ongeveer drie weken in de
lage landen verkeren. Daarmee bieden zij de sangha van
de lage landen een heel mooi en bijzonder kostbaar
cadeau aan. Laten wij die monastieke vrijgevigheid
beantwoorden met liefdevolle aandacht, energie,
enthousiasme en ook grote financiële vrijgevigheid.
Namens de stuurgroep,
Eric Eliel
In het kader van de bewustwording van hun soms kwetsende taalgebruik,
bezocht Pieter Loogman vorig jaar met een groep vmbo-leerlingen ’t Praethuys’
in Alkmaar, een inloophuis voor kankerpatiënten, hun familie en nabestaanden.
Dit bezoek had meerdere gevolgen.
Om de leerlingen bewuster te maken van hun
taalgebruik bezochten we verschillende
instellingen, waaronder het COC, de Bond
tegen het Vloeken, Stichting Syndroom van
Down en ’t Praethuys, een inloophuis voor kankerpatiënten,
hun familie en nabestaanden. Dit waren veelal
indrukwekkende confrontaties, voor zowel leerlingen als
docenten.
In ’t Praethuys kregen de leerlingen eerst een inleiding
door de coördinator van het huis, psycholoog en auteur
Nel Kleverlaan. Nel vertelde over ’t Praethuys en liet
duidelijk zien hoe dichtbij deze ziekte ook bij de leerlingen
staat. Iedereen bleek wel iemand in de familie
of omgeving te hebben met kanker. Na haar inleiding
kregen de leerlingen een dvd te zien waarin leeftijdgenoten
vertelden over hun leven met een vader of
moeder die kanker heeft. Daarna was er een vrijwilligster/patiënte
die over haar ervaringen en die van haar
kinderen vertelde. De leerlingen werden steeds stiller…
Onder de indruk van dit bezoek reed ik daarna op de
fiets naar huis. Wat een leed en wat veel levens overhoop
door zo’n ziekte. Ik wilde eigenlijk wel iets doen voor
deze mensen, maar wat? Ik wilde iets met ze delen, waar
ze iets aan hebben en waar ik zelf ook veel profijt van
ondervind. Zo kwam ik uit bij meditatie, want als er iets
is waar deze mensen behoefte aan hebben, zo bedacht
ik me, dan is dat wel rust, rust in het hoofd. Even geen
gepieker, geen angst, geen verdriet. Even geen toekomst,
geen verleden en alle emotie die daar ongetwijfeld bij
komt kijken. De volgende dag belde ik Nel Kleverlaan op
met mijn aanbod om een meditatie-uur te gaan geven bij
’t Praethuys.
Nel was meteen enthousiast en het bleek ook heel mooi
in het aanbod van ’t Praethuys te passen. We maakten
een afspraak en kwamen al gauw tot een plan: om de
twee weken zou ik een uur ‘mindfulness’ gaan doen.
Tijdens het gesprek met Nel kwam al naar voren dat je
niet ‘zomaar’ alles kunt doen wat je met een ‘normale’
meditatiegroep wel kunt doen. Zo is een lichaamsscan
absoluut af te raden; stel dat je tijdens een geleide
meditatie zegt ‘Ga met je aandacht naar je buik’ en één
van de deelnemers wordt behandeld voor maag- of
darmkanker, dan is dat op dat moment heel confronterend
en bereik je het tegendeel van wat je beoogt.
Ik houd het dus heel klein. Ik heb het over de adem als
meditatie-object en oefen daarmee, dat is de hoofdmoot.
Verder gebruik ik ter afwisseling enkele mindful movements,
loopmeditatie en de belmeditatie van Thây. Ik
wijs de deelnemers op de mogelijkheden om gedurende
de dag alles te gebruiken om terug te komen in het hier
en nu: van autogetoeter tot de regen op het dakraam,
een wandeling in het bos of naar de winkel of alleen
maar de trap oplopen. Ook heb ik een paar keer visualisaties
gedaan: ‘Naar je eigen eiland’ en ‘Aan het strand’.
Het verloop blijkt erg groot te zijn. Nel had me daar al
voor gewaarschuwd. Mensen hebben vaak de energie
niet om te komen, of zijn net in behandeling. Het kan
dus gebeuren dat ik de ene keer met zeven mensen zit en
twee weken daarna met acht mensen waarvan weer zes
nieuwe gezichten. In het begin dacht ik wel ‘Doe ik iets
niet goed? Vinden de mensen het niets?’ Nu vind ik het
geen probleem. Hoe meer mensen kennis maken met
deze beoefening, hoe beter.
Ik vind het geweldig dat ik dit kan doen. Het is zo
wezenlijk en zo letterlijk het verlichten van het lijden
zoals beschreven in de Tweede Aandachtsoefening.
Als dan bij navraag een deelneemster zegt dat ze er zo
veel baat bij heeft en weer af en toe de rust vind, dan
geeft mij dat veel voldoening en voel ik me gelukkig.
Geëngageerd boeddhisme tot en met…
28 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025 De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 29

COLOFON
Redactie: Wim Erdle, Margriet Naber, Ellen Lennartz,
Françoise Pottier, Josefina Hermans.
Redactieadres:
redactie@aandacht.net
Adres administratie:
p/a MEO, Postbus 418, 2000 AK Haarlem, Nederland
administratie@aandacht.net
We zijn altijd op zoek naar inspirerende stukken over
de thema’s en over jouw beoefening in het dagelijkse
leven. Wil je met ons je ervaring delen?
Graag ontvangen we je stuk, foto’s of tekeningen op
redactie@aandacht.net.
Aanleveren van kopij, foto’s en illustraties
Bijdragen liefst per e-mail sturen in een Wordbestand,
zonder opmaak. Graag foto’s of illustraties
niet in de tekst plaatsen maar apart leveren, liefst
digitaal (JPEG- of TIFF-formaat en minimaal 1 MB)
per e-mail onder vermelding van de naam van de
fotograaf. We zijn ook blij met gedrukte foto’s of
tekeningen op papier of met de hand geschreven tekst.
Niet alle bijdragen kunnen altijd worden geplaatst.
De redactie overlegt zo mogelijk met auteurs over
eventuele aanpassing van teksten. Uitgebreidere
aanwijzingen voor aanlevering van kopij, foto’s en
illustraties zijn via de redactie te verkrijgen.
Word donateur en ontvang De Klankschaal
De Klankschaal verschijnt driemaal per jaar.
Het tijdschrift wordt gratis toegezonden aan de
donateurs van Stichting Leven in Aandacht en aan
alle sangha’s in Nederland en Vlaanderen.
Donateur word je door een machtiging af te geven
van tenminste 20 euro per jaar. Dat kan online via
de webpagina: www.aandacht.net/over-ons/doneren
Als donateur ondersteun je de activiteiten van de
stichting, zoals het organiseren van verdiepingsdagen
en retraites. Ook kun je een deel van je donatie
bestemmen voor de Vietnamprojecten.
Voor meer informatie over de activiteiten van de
stichting zie de website www.aandacht.net
Boeken bestellen bij Stichting ‘Vrede Leven’
Wil je boeken bestellen van Thich Nhat Hanh of andere
boeken van de website? Dat kan door te mailen
naar boeken@aandacht.net. Wij nemen dan contact
met je op voor de verdere afhandeling en betaling.
De boeken worden thuisgestuurd. Het netto resultaat
komt dan helemaal ten goede van de stichting en als je
op deze manier bestelt, draag je bij aan het verspreiden
van het gedachtegoed van Thich Nhat Hanh, en aan
sangha-opbouwprojecten.
Ware Leegte
Door Margriet Naber
In het zomernummer van vorig jaar
schreef ik dat ik een uitgeverij zocht
voor de autobiografie van zuster Chan
Khong, Learning True Love, die ik in het
Nederlands aan het vertalen was. Het
is gelukt!
Uitgeverij Maitreya heeft het manuscript aangenomen
en het boek zal nog voor de Kerst
gepubliceerd worden. De Nederlandse titel
wordt Ware Leegte: mijn levensweg van
liefde in actie.
Houd de november nieuwsbrief van Leven in Aandacht
in de gaten voor details!
Wil je dit boek niet mislopen en als eerste ontvangen?
Bestel dan nu alvast jouw exemplaar in de voorverkoop
op BoeddhaBoeken.nl.
VERDIEPINGSPROGRAMMA
VERDIEPINGS
PROGRAMMA
december 2025 - mei 2026
Team Verdiepingsprogramma
Het Verdiepingsprogramma van
Stichting Leven in Aandacht blijft
veel deelnemers trekken. Dagen
en weekends raken regelmatig
volgeboekt. Dharma-onderricht
door kloosterlingen trekt echter de
meeste belangstelling. Daarom durft
de stichting het aan in 2026 opnieuw
een Monastic Tour met grote events
te organiseren met monniken en
nonnen van Plum Village.
2025
Samen thuiskomen in tijden van onzekerheid
Retraite van de Earth Holders met ‘The Work that reconnects’
Data: 12 – 14 december 2025
Locatie: ITC Naarden
Begeleiding door Look Hulshoff Pol en Manon Danker.
2026
Monastic Tour 2026 (zie artikel op pagina 28)
Dit wordt een tour met een retraite en dagen van aandacht
op verschillende plekken in Nederland en Vlaanderen.
Op dit moment staan de volgende onderdelen in
de steigers:
Grote retraite in de Beukenhof van 2-6 april
(Pasen). Save the date!
Dag van Aandacht in Antwerpen
Dag van Aandacht in de Vietnamese tempel in Almere.
Deze dag is gericht op de Vietnamese gemeenschap in
Nederland, maar toegankelijk voor iedereen die zich
daarmee verbonden voelt.
Jaartraining
Ook in 2026 organiseren we een year-long training met
dharmateacher Bettina Romhardt uit Berlijn. Het betreft
4 weekends in één jaar, met tussendoor oefeningen en
een wekelijks buddy contact. De training is volgeboekt,
maar je kunt je nog aanmelden voor de wachtlijst
(liaprogramma@aandacht.net).
Verdiepingsdagen
Zowel in Naarden als in Nijmegen organiseren we
drie verdiepingsdagen met als thema ‘Ware Vrede’
(n.a.v. het gelijknamige boek van Thich Nhat Hanh).
De begeleiding wordt verzorgd door leden van de
Orde van Interzijn
Data ITC Naarden: 25 januari, 22 februari,
22 maart en 26 april
Data De Refter, Ubbergen: 18 januari, 15 februari
en 15 maart
Meer informatie volgt spoedig op de website.
Zangdag
Zondag 31 mei 2026 Naarden
Begeleider: Joriek Rijsenbilt
Ga voor meer informatie naar www.aandacht.net/
agenda/liaprogramma
30 • De Klankschaal 78 • Herfst 2025
De Klankschaal 78 • Herfst 2025 • 31

Nieuw adres en verhuizing graag doorgeven aan:
Stichting Leven in Aandacht
p/a MEO, Postbus 418, 2000 AK Haarlem, Nederland / Pays-Bas
administratie@aandacht.net
Wil je De Klankschaal thuis ontvangen?
Kijk in het colofon op pagina 30