2025 10 31 - 11-01 Sjostakovitsj Special - Muziek tegen de verdrukking in

Vr 31 okt - Za 1 nov 2025
Grote Zaal
Special
Sjostakovitsj Special
Muziek tegen de
verdrukking in
Het gratis beschikbaar stellen van dit digitale
programmaboekje is een extra service
ter voorbereiding op het concert. Het is
uitdrukkelijk niet de bedoeling deze versie
tijdens het concert te raadplegen via je mobiele
telefoon. Dit is namelijk zeer storend voor de
andere concertbezoekers.
Bij voorbaat dank.

Sjostakovitsj Special
Vr 31 okt - Za 1 nov 2025
Muziek tegen de verdrukking in
Het Muziekgebouw gedenkt het vijftigste sterfjaar van Dmitri Sjostakovitsj in een special met
Quatuor Danel en pianist Alexander Melnikov. De culturele repressie onder Stalin tekende
het leven van Sjostakovitsj en in zijn muziek probeerde hij zich daaraan te ontworstelen. Zijn
indrukwekkende oeuvre weerspiegelt zijn innerlijke strijd, zijn angsten en de kracht die hij in
zijn muziek vond.
Vr 31 okt
19.30 – 22.20 uur / Grote Zaal
Preludes en fuga’s van Sjostakovitsj
Alexander Melnikov
Za 1 nov
15.00 – 16.35 uur / Grote Zaal
Drie strijkkwartetten van Sjostakovitsj
Quatuor Danel
20.15 – 22.00 uur
Pianokwintetten van Sjostakovitsj en Weinberg
Quatuor Danel + Alexander Melnikov
2

Hoe de muziek van Dmitri Sjostakovitsj zijn
tragische biografie overstijgt
Door Roeland Hazendonk
Dmitri Sjostakovitsj werd de personificatie van de onderdrukte Sovjet-componist: een
kunstenaar die niet mocht maken wat hij wilde in een dictatuur die onder leiding van Jozef
Stalin bepaalde wat de Sovjetburger mooi vond – of mooi moest vinden. Net als de nazi’s
met hun doctrine van Entartete Kunst eerder en Donald Trumps huidige bestrijding van
alles wat hij en zijn geloofsgenoten woke noemen, vond ook Stalin dat kunst onderworpen
moest zijn aan zijn politieke ideologie. Kunst die niet voldeed aan de opvatting van
de staatsideologie had een verderfelijke invloed op de burger en de nationalistische
opvatting van diens vaderland.
Volgens het partijbureau, dat bepaalde
wat muzikaal door de beugel kon, wilden
Sovjetburgers Russische melodieën
horen en snakten zij naar eenvoudige
vormen met een duidelijke kop en staart,
zonder afschrikwekkende harmonische
experimenten. Muziek mocht nooit te
veel puur muziek worden, moest meteen
begrijpelijk een nationalistisch onderwerp
uitbeelden en aan 19e-eeuwse beeldende
muzikale waarden refereren. Muziek die
niet aan die voorwaarden voldeed, werd
beschouwd als ‘formalistisch’ of te wel
onnatuurlijk complex gestructureerd.
Sjostakovitsj leefde tot 1975, ruim twintig
jaar na de dood van Stalin, en werd behalve
een in het Westen steeds populairdere
Sovjetcomponist ook een man met het
imago van een martelaar. Onder druk van
de Sovjetmuziekbureaucratie gaf hij zijn
werken officiële programma’s mee die
aan de heersende ideologie voldeden.
Maar tegelijkertijd zijn er ook alternatieve
programma’s voor veel van zijn stukken
in omloop die tegengesteld zijn aan de
Sovjetversies. De muziek blijft hetzelfde en
is lang niet altijd aangepast aan wat er werd
gevraagd.
De repressie die Sjostakovitsj tussen
1934 en het midden van de jaren 50 trof,
brak hem bijna. Hij leefde in verschillende
perioden van zijn leven in grote angst en
werd geteisterd door paranoia. Het regime
was onvoorspelbaar en begreep zijn muziek
dikwijls verkeerd, opmerkelijk veelvuldig in
een voor hem positief opzicht, die inhield dat
de Sovjetvriendelijke uitleg die hij aan zijn
muziek gaf, werd geloofd, terwijl de muzikaal
onderlegde bazen van de muziekpolitie
ongetwijfeld hoorden dat die uitleg echt niet
strookte met wat er in de muziek speelde.
Sjostakovitsj leefde een
groot deel van zijn leven in
angst en werd geteisterd
door paranoia.
De muziek van Sjostakovitsj mag zich dan
wel vaak ontworstelen aan de inperkingen
die hem werden opgelegd, dat geldt niet
voor hemzelf. Naarmate zijn leven vorderde
zag hij er steeds meer verfrommeld uit: de
innerlijke strijd tussen zijn muzikale waarheid
en zijn demonen wordt in zijn muziek nooit
3

Hoe de muziek van Dmitri Sjostakovitsj zijn tragische biografie overstijgt
verbloemd, ondanks de daarmee bijna
vloekende vitale kracht die er van zijn werk
uitgaat. Componeren was voor Sjostakovitsj
geen daad van openlijk verzet. Zijn protest
bleef eerder heimelijk, wat het tragisch en
verdrietig maakt. Dat hij toch bleef doorgaan,
was vooral een pijnlijke noodzaak: een
mahleriaanse mengeling van rauwe emotie
en het puur muzikale componistengeluk –
het geluk dat de narigheid overstijgt, en dat
hij vond in steeds succesvol uitdrukking te
geven aan dat wat in hem aan muziek leefde.
Wat Sjostakovitsj componeerde, is altijd
als onvervreemdbaar door hem bedacht te
herkennen. Net als bij alle componisten die
iets maakten of maken dat hun tijdsgewricht
overstijgt – inclusief opvattingen over
stijl en betekenis van muziek. Je hoort
altijd een noodzaak, en ook als de muziek
onbekommerd is – niet zo vaak – is er
gedrevenheid. Er is altijd een verhaal, vaak
emotioneel geladen en gekleurd door dat
ongrijpbare, maar door velen herkende
Russische pathos. Soms is de muziek
abstracter, zoals de 24 Preludes en fuga’s, en
zelfs in die minder met een buitenmuzikale
betekenis geladen muziek gloeit het. Het
is modern vierkant en even tegendraads
als Sergej Prokofjevs muziek, vooral in
het meedogenloze contrapunt (de manier
waarop verschillende stemmen tegen elkaar
in gaan), maar het blijft tonale muziek,
geworteld in de romantische Russische
traditie, waarin ook de oude Slavische
kerktoonsoorten en Russische volksmuziek
sporen hebben nagelaten. Het is muziek vol
harde contrasten en met een hang naar het
groteske, die verwant is aan wat er te horen
is in de symfonieën van Gustav Mahler, die
net als Johann Sebastian Bach en Ludwig
van Beethoven een constante invloed is in
Sjostakovitsj’ oeuvre.
Sjostakovitsj’ muziek raakt
aan het leven van hem en
van zijn luisteraars.
In langzamere tempo’s wordt het nogal
eens inkervend tragisch en melancholiek
als de ontzagwekkend koude steppen van
Siberië. Als het tempo omhoog gaat wordt
het meestal niet heel veel vrolijker. Het
klinkt dan eerder sarcastisch, al kan dat
ook vervrolijken in de vitale ironie, waarin
Beethoven zo goed was. Een constante is
de persoonlijke toon van de muziek, alsof de
componist zich exclusief richt tot degene
die naar zijn werk luistert. Het is die toon die
Sjostakovitsj’ muziek die rakende, menselijke
kwaliteit geeft; die aan het leven raakt – van
hem en van zijn luisteraars.
4

Dmitri Sjostakovitsj (1960)
5

Programma
Sjostakovitsj
Special
Serie Piano
Preludes en fuga’s van
Sjostakovitsj
Alexander Melnikov
Vr 31 okt 2025
Grote Zaal
19.30 - 22.20 uur
ca. 65 minuten voor de pauze
ca. 85 minuten na de pauze
Alexander Melnikov piano
Staat je mobiele telefoon al uit?
Dank je wel.
6

Programma
Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
24 Preludes en fuga’s op. 87 (1950/1951)
Prelude en fuga nr. 1 in C
Prelude en fuga nr. 2 in a
Prelude en fuga nr. 3 in G
Prelude en fuga nr. 4 in e
Prelude en fuga nr. 5 in D
Prelude en fuga nr. 6 in b
Prelude en fuga nr. 7 in A
Prelude en fuga nr. 8 in fis
Prelude en fuga nr. 9 in E
Prelude en fuga nr. 10 in cis
Prelude en fuga nr. 11 in B
Prelude en fuga nr. 12 in gis
Pauze
Prelude en fuga nr. 13 in Fis
Prelude en fuga nr. 14 in es
Prelude en fuga nr. 15 in Des
Prelude en fuga nr. 16 in bes
Prelude en fuga nr. 17 in As
Prelude en fuga nr. 18 in f
Prelude en fuga nr. 19 in Es
Prelude en fuga nr. 20 in c
Prelude en fuga nr. 21 in Bes
Prelude en fuga nr. 22 in g
Prelude en fuga nr. 23 in F
Prelude en fuga nr. 24 in d
7

Toelichting
Dmitri Sjostakovitsj componeerde zijn 24 Preludes en fuga’s nadat hij in 1950 de
jonge pianiste Tatiana Nikolajeva Das wohltemperierte Klavier hoorde spelen op een
Bach-festival in Dresden. Sjostakovitsj was lid van de jury van een door dat festival
georganiseerde pianocompetitie, en hij werd zo geraakt door Nikolajeva’s interpretatie van
Bachs vierentwintig preludes en fuga’s én door Bachs compositie, dat hij besloot een eigen
Wohltemperiertes Klavier voor haar te componeren.
Sjostakovitsj’ Preludes en fuga’s zijn
compromisloze, abstracte stukken, die meer
over het handwerk van het componeren
gaan dan over de uitdrukking van de
sombere Sovjetwereld, die de componist in
1950 omringde. Dat het muziek is die in de
eerste plaats over muziek gaat, betekent
niet dat er geen emotie in te horen is.
Integendeel: Sjostakovitsj’ meesterwerk
is getekend door een karakteristieke
geladenheid, soms wringend, soms tragisch
en soms onthecht. Wellicht door de
abstractie hebben de noten meer dan anders
een ongebroken kwaliteit. Bij momenten
krijgt dat iets uitbundigs, waarin deze door
muzikale wetmatigheden gedreven muziek
in zijn betekenisloosheid triomfeert over wat
er door de Sovjetstaat van de componist
verwacht werd.
Sjostakovitsj refereert aan Johann Sebastian
Bach, maar hij gaat vooral ook zijn eigen
weg. De tonaliteit van Bach krijgt in de
Eerste prelude in C al binnen een halve
minuut een fikse klap te verwerken in een
dissonante wending waar Bach flink van had
opgekeken. De Preludes zwerven regelmatig
door toonsoorten heen – soms is er niet echt
meer een toonsoort in de zin van Bach – en
slaan regelmatig om van majeur naar mineur
en omgekeerd. De Eerste prelude gaat net
zo veel over klank als over het contrapunt
en de harmonie waarmee Bach zulke
wondermooie dingen deed.
Sjostakovitsj refereert aan
Bach, maar gaat vooral zijn
eigen weg.
Alle Preludes en Fuga’s zijn voor zichzelf
sprekende muzikale persoonlijkheidjes met
prettig uiteenlopende karkatertrekken.
De gevierde oude contrapunttechnieken
van Bach komen allemaal voorbij, van
een eenvoudig tweestemmige fuga (de
Negende fuga in E) tot een gecompliceerde
dubbelfuga (de Vierde fuga in e) waarin
twee fugathema’s door elkaar heen lopen
en zich toenemend complex ontwikkelen.
De sfeer kan heftiger omslaan dan bij
Bach, zowel binnen een prelude of fuga als
tussen de elkaar opvolgende stukken. Zo
contrasteert de als een wals gecomponeerde
Vijftiende prelude hevig met de dissonante,
atonale fuga die erop volgt. Behalve al dat
oude contrapunt zijn er ook referenties aan
hele andere muziek. De Vijfde prelude in D is
een gracieuze wals die aan Pjotr Tsjaikovski
doet denken, in de Achtse prelude en
fuga zijn elementen uit joodse traditionele
8

Toelichting
muziek geleend en in de Elfde fuga wervelt
de virtuoze Slavische hopakdans door het
contrapunt.
In de manier waarop Sjostakovitsj zich
op het compositorische handwerk richt,
schuilt een verwantschap met Bach,
maar in de compromisloosheid van deze
muziek met al die harde contrasten,
karakteristiek grimmige stemvoeringen en
gepassioneerd drama is het allemaal heel
erg Sjostakovitsj en 20e-eeuws modern. Het
is fascinerende, abstracte muziek én heftig
geladen muziek. Dat die lading voortkomt
uit de zware inperkingen die de componist
ervaarde, is wel zeker, maar al in zijn jonge
jaren – voordat de Stalinstaat tot volle
wasdom was gekomen – zit dat hoekige, de
constructivistische moderniteit én al die in
muziek gevangen passie al in veel van wat
Sjostakovitsj maakte.
Voordat Tatiana Nikolajeva de Preludes
en fuga’s in première bracht, moest
Sjostakovitsj ze ter goedkeuring aan
de muziekcommissie, die hem zo had
aangepakt, voorspelen. Die oordeelde dat
het allemaal veel te dissonant was en dat
de muziek een typisch voorbeeld was van
abstract formalisme. De première ging
overigens gewoon door, in Leningrad op 23
oktober 1952.
9

Programma
Drie strijkkwartetten van
Sjostakovitsj
Quatuor Danel
Sjostakovitsj
Special
Serie
Strijkkwartetten
Za 1 nov 2025
Grote Zaal
15.00 - 16.35 uur
ca. 35 minuten voor de pauze
ca. 40 minuten na de pauze
Quatuor Danel:
Marc Danel viool
Gilles Millet viool
Vlad Bogdanas altviool
Yovan Markovitch cello
10

Programma
Dmitri Sjostakovitsj (1906 - 1975)
Strijkkwartet nr. 1 in C op. 49 (1938)
Moderato
Moderato
Allegro molto
Allegro
Strijkkwartet nr. 8 in c op. 110 (1960)
Largo (attacca)
Allegro molto (attacca)
Allegretto (attacca)
Largo (attacca)
Largo
Pauze
Strijkkwartet nr. 15 in es op. 144 (1974)
Elegie – Adagio (attacca)
Serenade – Adagio (attacca)
Intermezzo – Adagio (attacca)
Nocturne – Adagio (attacca)
Treurmars – Adagio molto (attacca)
Epiloog – Adagio
11

Toelichting
Net als de 24 Preludes en fuga’s zijn ook de vijftien strijkkwartetten van Dmiti Sjostakovitsj
muziek waarin zijn ideeën over het wezen van zijn kunst een belangrijk gegeven zijn. Maar
de kwartetten zijn naast puur abstracte, betekenisloze muziek veel meer dan de Preludes
en fuga’s ook een persoonlijk statement over Sjostakovitsj’ emoties; over hoe hij het leven
ervaarde en werd geteisterd door de Sovjetwereld waar hij in leefde.
De kwartetten zitten vol verborgen
mededelingen, die meer zeggen dan alleen
de noten. Er zijn voortdurend citaten van
volksmuziek, liederen en fragmenten
uit operettes en opera’s te horen, die
in de originele versie tekst hebben en
dus ook naar de betekenis van die tekst
verwijzen. Daarnaast wemelt het van
betekenisvolle muzikale geheimschrijverij
in de vorm van getalsstructuren en
bepaalde opeenvolgingen van noten die
een buitenmuzikale betekenis hebben.
Vele componisten – van Bach tot Alban
Berg – gingen Sjostakovitsj daarin voor.
Bach vertaalde zijn achternaam in de
muzieknoten B (een bes in het Duitse
notensysteem), A, C en H (een b in het
Duitse notensysteem). Sjostakovitsj
vertaalde zijn naam in de noten D (Dmitri),
Es (de eerste letter van zijn achternaam)
C en H, wat een muzikaal motiefje oplevert
dat sterk aan het naammotief van zijn
bewonderde Duitse voorganger doet
denken. Tijdens zijn leven was Sjostakovitsj
niet erg open over wat hij aan persoonlijke
gedachten in zijn muziek verweefde,
maar met de publicatie van een postume
semiautobiografie van Solomon Volkov
in 1979 kwam er meer naar buiten. Of wat
Volkov schreef allemaal waar is, wordt
betwist, maar het is ongetwijfeld ook niet
allemaal onwaar.
Je kunt naar het Achtste en Vijftiende
strijkkwartet luisteren als puur muziek, maar
het is onvermijdelijk dat je er de hartenkreten
van een bittere man in hoort – en dat heeft
die man vast zo bedoeld.
Strijkkwartet nr. 1
Sjostakovitsj begon aan zijn Eerste
Strijkkwartet in 1938, twee jaar nadat het
Stalinregime zijn met succes in première
gegane opera Lady Macbeth van Mtsensk
had aangemerkt als meer lawaai dan
muziek, waarmee de repressie van de
componist begon.
Het Eerste strijkkwartet ontworstelt zich
aan de beperkingen van het regime door
de modernistische dwarse trekken te
vermijden die de muziek tot dan toe had.
Het kwartet is bovendien veel meer gericht
op het muzikale handwerk; de abstractie
zonder buitenmuzikale betekenis. Dat is
waarschijnlijk geen bewuste keuze geweest.
Sjostakovitsj begon aan zijn kwartet om te
zien hoever hij in het genre komen kon. Hij
had niet de intentie om het af te maken, maar
werd gegrepen door een haydnesk plezier
in schuiven met de noten. Dat leverde een
nieuwe muzikale weg op, waarvan de stijl en
de lading zich vrij kon ontwikkelen. Het is
muziek waarin de muzikale persoonlijkheid
12

Toelichting
van de componist in elke maat aanwezig is,
maar ook muziek waarin die componist zich
niets van zijn eigen signatuur aan lijkt te
trekken, en dat is een unicum in Sjostakovitsj’
oeuvre.
Strijkkwartet nr. 8
Het Achtste Strijkkwartet wordt van
alle vijftien het meest uitgevoerd. Dat
is opmerkelijk, want het is een van
Sjostakovitsj’ meest sombere werken. Dat
het toch zo populair is, komt doordat het
zulke enorm inkervende, beeldende muziek
is. Het is muziek die meteen raakt en
beknopt in vijf aaneengesloten delen erin
hakt. Het hele werk duurt maar ongeveer
twintig minuten en ook dat is een pré inzake
de populariteit ervan.
Wat ook mee helpt, is dat het vierde deel
– een onheilszwanger Largo – bijna beter
dan een film het bombardement verbeeldt,
waarmee de geallieerden in de Tweede
Wereldoorlog de binnenstad van Dresden
verwoestten. Sjostakovitsj bezocht Dresden
in 1960, toen de stad nog achter het IJzeren
Gordijn lag waarachter hij zelf bijna verdween.
Vijftien jaar na het einde van de oorlog was
Dresden nog lang niet het Venetië aan de
Elbe dat het voordien was – en inmiddels
weer geworden is. Sjostakovitsj kwam er
om te werken aan de filmmuziek voor de
Sovjetfilm Vijf dagen – Vijf nachten die tegen
de achtergrond van het verwoeste Dresden
speelt. Hij schreef het kwartet in drie dagen in
juli 1960 tussen zijn werk voor de film door.
Alle vijf delen staan in mineur toonsoorten
met c klein in de hoofdrol in het eerste
en laatste deel. Die toonsoort had voor
Sjostakovitsj dezelfde tragisch-heroïsche
connotatie als voor Beethoven (diens
Vijfde symfonie). Hij droeg het werk op
‘aan de nagedachtenis van de slachtoffers
van het fascisme en oorlog’. Dat beviel de
muziekcommissie, die hem in de gaten hield,
net als de toegankelijkheid en de filmische
kracht van de bij hen nationalistische
gedachten oproepende muziek.
Het Achtste strijkkwartet
is geen aanklacht tegen het
fascisme in het algemeen,
maar een autobiografisch
werk.
In de biografie van Volkov is te lezen dat
Sjostakovitsj hem vertelde dat het kwartet
helemaal geen aanklacht tegen het fascisme
in algemene zin is, maar een autobiografisch
werk dat over hemzelf als slachtoffer van
het fascisme van de Sovjetstaat gaat. Het
kwartet wemelt van het D-Es-C-H-motief
en citeert zijn Eerste en Vijfde symfonie, die
als metafoor is op te vatten voor de aanval
op het vrije individu door het Stalinregime.
Die metafoor, die volgens de componist voor
de muziekpolitie zonneklaar had kunnen
zijn, werd gemist en dat geldt evenzeer voor
de autobiografische verwijzingen in zijn
strijkkwartet.
13

Toelichting
In het vierde deel illustreert in de opening een
dreigend lang aangehouden lage noot in de
eerste viool het angstwekkend aanzwellen
van naderende bommenwerpers. Voor wie
dat niet duidelijk genoeg is, laten de overige
instrumenten de bommen los in beukende
lage akkoorden. Ook wordt het revolutionaire
lied Uitgeput door gevangenschap geciteerd,
dat op Lenins begrafenis werd gezongen.
Om duidelijk te maken wat het verband met
Sjostakovitsj zelf is, weefde hij daar een citaat
uit zijn gecensureerde opera Lady Macbeth
van Mtsensk doorheen. Het D-Es-C-H-motief
gaat vooraf aan alle citaten – het zijn er nog
veel meer –, maar gek genoeg niet aan het
citaat uit de omstreden opera.
Strijkkwartet nr. 15
Het Vijftiende Strijkkwartet is wederom
geen vrolijk stuk en het gaat behalve
over de noten ook weer nadrukkelijk over
Sjostakovitsj zelf. Je kunt de aangesloten
Adagio’s horen als een requiem voor de
componist, die het werk in 1974 in een
ziekenhuis in Moskou voltooide, en wist
dat hij na een eerste hartaanval en een
uitgevallen arm niet heel lang meer te leven
had.
rondwaart, is weinig meer over. Deze muziek
is tragisch melancholiek en blikt in een sfeer
van berusting terug. Er zijn weer citaten – de
opera De Neus naar Gogols gelijknamige
novelle komt ontdaan van het sarcasme
van het origineel voorbij – en die typerende
tragisch-Russische gekleurde melodieën zijn
er ook nog altijd. Al is er nog wel iets van het
harde modernistische randje van weleer te
horen, het blijft meer dan eerder in wezen
romantische bekentenismuziek in de traditie
van Tsjaikovski.
‘Speel het eerste deel zodat de vliegen in
hun vlucht dood neervallen en het publiek
uit verveling de zaal verlaat’, meldde de
componist karakteristiek zwartgallig en
ironisch aan het Borodin Kwartet dat de
première speelde. Dat het publiek de zaal uit
zou lopen, was natuurlijk niet de bedoeling,
maar in de Elegie waarmee het kwartet
begint, heerst onder de oppervlakte van de
toch best beweeglijk fuga een griezelige
stilstand, die merkwaardig dubbelhartig
ook een verzoenende vredigheid met de
eindigheid heeft. In die eindigheid dooft de
muziek in het laatste Adagio in aangrijpende
stilte uit.
In alle delen zitten solo’s die een grote
eenzaamheid uitstralen en de donkere, een
beetje chopinachtige, toonsoort van es klein
geeft eigenlijk alle delen de mysterieuze
lading die in de titel van het vierde deel
(Nocturne) besloten is. Van de vitaliteit,
het sarcasme en de soms ongebreidelde
grimmige agressie die in Sjostakovitsj’ oeuvre
14

Dmitri Sjostakovitsj
15

Programma
Pianokwintetten van
Sjostakovitsj en Weinberg
Quatuor Danel
+ Alexander Melnikov
Sjostakovitsj
Special
Serie
Kamermuziek
internationaal
Za 1 nov 2025
Grote Zaal
20.15 - 22.00 uur
ca. 40 minuten voor de pauze
ca. 45 minuten na de pauze
Quatuor Danel:
Marc Danel viool
Gilles Millet viool
Vlad Bogdanas altviool
Yovan Markovitch cello
Alexander Melnikov piano
16

Programma
Dmitri Sjostakovitsj (1906 - 1975)
Pianokwintet in g op. 57 (1940)
Prelude: Lento - Poco più mosso - Lento
Fuga: Adagio
Scherzo: Allegretto
Intermezzo: Lento
Finale: Allegretto
Pauze
Mieczysław Weinberg (1919 - 1996)
Pianokwintet in f op. 18 (1944)
Moderato con moto
Allegretto
Presto
Largo
Allegro agitato
17

Toelichting
Dmitri Sjostakovitsj en Mieczysław Weinberg leerden elkaar kennen tijdens de Tweede
Wereldoorlog toen de joodse Weinberg vanuit zijn geboorteland Polen op de vlucht voor
de nazi’s naar Moskou trok. Weinbergs familie was van oorsprong Russisch en in Polen
terechtkomen op de vlucht voor het Russische antisemitisme. In 1958 vestigde Weinberg
zich definitief in de Sovjet-Unie waar het antisemitisme, dat een constante in zijn
leefomgeving was, wederom flink om zich heen greep.
Weinberg was dertien jaar jonger dan
Sjostakovitsj en er groeide een hechte
vriendschap tussen beide componisten, die
zichzelf alle twee zagen als humanistische
musici die menselijke emotie in muziek
vingen. Net als Sjostakovitsj was Weinberg
in wezen een romantisch componist. Zijn
muziek is milder dan die van zijn geteisterde
Russische collega, maar ook in Weinbergs
muziek zit dat voor het Oost-Europese
componeren van de vorige eeuw zo
karakteristieke Slavische lijden. Zijn noten
zijn bovendien doorspekt met tragische
gekleurde joodse melodieën – Sjostakovitsj
was ook niet ongevoelig voor het joodse
muzikale erfgoed. Zeker de latere werken van
Weinberg liggen in veel opzichten dicht bij
de muziek van Sjostakovitsj. Het hielp hem
niet. Weinbergs muziek dreigde vergeten te
worden, maar is dankzij de inspanningen van
Quator Danel weer meer in de belangstelling
komen te staan
Dmitri Sjostakovitsj
Pianokwintet
Het toegankelijke karakter van
Sjostakovitsj’ Pianokwintet in g leverde hem
in 1940 zowaar de prestigieuze jaarlijkse
Stalinprijs op. Dat ging niet helemaal van
harte, maar het gebeurde, en de ironie ervan
past eigenlijk wel mooi bij het sarcasme
waarin de componist in zijn muziek en als
persoon grossierde.
Vooruitlopend op de 24 Preludes en fuga’s die
Sjostakovitsj tien jaar later zou componeren,
is dit kwintet getekend door een nieuwe
neo-barokke kleur die iets neutraals heeft. De
houding van de gemiddelde barokcomponist
is nou eenmaal eerder die van een vakman
dan van een individu, dat persoonlijke
emoties en gedachten in zijn werk wil
laten uitkomen. Bach maakte diep rakende
muziek, maar het niet zo persoonsgebonden
karakter daarvan staat veraf van dat van een
psychologiserende componist als Gustav
Mahler, die Sjostakovitsj erg bewonderde.
De Prelude waarmee het kwintet opent,
begint ouderwets romantisch met een groots
gebaar voor de piano, waarna de strijkers
zich in enigszins wringende samenklanken
erbij voegen. Daarna vervolgt de muziek in
een gemakkelijk lopende gestage beweging,
als van een draaiend spinnenwiel, zoals
veel barokke preludes. Eenzelfde mengen
van romantische gebaren en muziek die
stevig naar Bach verwijst, volgt in de het
tweede deel: een fuga die vooruitloopt op
18

Toelichting
de Preludes en fuga’s. Die fuga heeft dat
onderkoelde, kaal uitgebeende karakter dat
de muziek van Sjostakovitsj die genadeloze
kleur geeft die ze zo vaak krijgt, maar echt
inkervend wordt het in dit geval niet. Het
is wel enigszins geladen, maar dit is geen
muziek die de gedachte doet opkomen dat
ze meer betekent dan de noten, dat er een
urgente buitenmuzikale betekenis in zou
schuilen.
De sfeer wordt lichter in het Scherzo, dat op
die typische Sjostakovitsj manier machinaal
gestaag en schijnbaar vlak ronddraait,
maar ook iets prikkelend grotesks heeft.
De befaamde Nachtmusiken uit Mahlers
symfonieën hebben sporen nagelaten in deze
uiteindelijk toch wel luchthartige muziek die
eerder vrolijk kermisachtig is dan duister
geheimzinnig rondspookt als bij Mahler. Het
langzame Intermezzo dat volgt, heeft, zoals
zo vaak in Sjostakovitsj’ oeuvre, een eenzame
viool die boven een gestaag doorstappende
pizzicato cello zweeft. Het is muziek waarin
iets ijzigs zit, maar zonder dat de kou gaat
bijten, zoals meestal in Sjostakovitsj’ oeuvre..
Buiten is het winter, maar je mag wel lekker
warm binnen bij de kachel zitten.
De lichte toets van het Scherzo is er ook in
de Finale die na een mysterieus verstilde
opening in mistig zwevende noten van de
piano iets onbekommerds voortspinnends
krijgt, dat opnieuw naar de barokmuziek
verwijst. In de coda die dit Allegretto besluit,
buigt de sfeer weer terug naar het mysterie
van de eerste maten. Ineens sluipt die
wonderlijk geresigneerde kleur in de noten
waar Sjostakovitsj een patent op had, en dat
veel beter te horen is dan dat het zich laat
omschrijven.
Mieczysław Weinberg
Pianokwintet
Weinbergs Pianokwintet lijkt te zijn
gecomponeerd naar het model van het
Pianokwintet dat Sjostakovitsj vier jaar
eerder maakte. Net als Sjostakovitsj koos
Weinberg voor een traditionele tonale
structuur. Beide werken hebben een
symfonische allure en beide hebben vijf
delen.
De twee kwintetten hebben in hun melodiek
en in de harmonie die typerende Oost-
Europese kleur, waarin de toonladders, de
kleur en de harmonie van oude Slavische
kerk- en volksmuziek met de klassiekromantische
tonaliteit versmelten. Weinbergs
kwintet is flink verwant aan dat van
Sjostakovitsj, maar geen kopie.
Weinbergs Pianokwintet
kan in kwaliteit wedijveren
met dat van Sjostakovitsj.
Weinberg had een sterke eigen muzikale
persoonlijkheid en zijn kwintet kan in kwaliteit
wedijveren met dat van Sjostakovitsj. Het
wordt nooit zo genadeloos als zijn vriend en
zijn componeren is nooit zo compromisloos
19

Toelichting
als dat het in Sjostakovitsj’ muziek nogal al
eens wordt. Wat er eigen is aan Weinberg,
is zijn gave voor breed uitwaaierende
melodieën, de rijkdom aan invallen en de
manier waarop hij die weet in te bedden in
een structuur die niet ontspoort door al die
ideeën.
In het Allegretto, het tweede deel, ontwikkelt
zich na een kort preluderen van de strijkers,
dat niet prijsgeeft waar het heen gaat, vanuit
een plotseling opdoemende reeks trillers
tot een groot bouwwerk vol verrassende
wendingen. Soms zijn er tamelijk harde
overgangen en de trillers spelen een
opmerkelijke structurele rol als motor om
de muziek steeds in iets nieuw op gang te
zetten. Het daaropvolgende Presto opent
spookachtig, met repeterende nootjes a là
Sjostakovitsj, maar vervolgt ook weer in grote
gestes in een strak opgebouwde doorgaande
lijn. Weinbergs meesterstuk is de finale. Ook
die begint met repeterende nootjes – deze
keer hebben die iets raadselachtigs dat
ze iets griezeligs meegeeft – waarna het
losbarst in een onverwacht wilde dodendans
die joodse wortels heeft. Net als in de muziek
van Sjostakovitsj voel je in deze finale dat de
noten voor Weinberg meer betekenis hadden
dan een puur muzikale. Wie dat wil, kan er
een doldraaiende oorlogsmachine in horen,
die alles dreigt te vernietigen.
20

Mieczysław Weinberg
21

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
25 september: Dmitri Sjostakovitsj
geboren te Petersburg (Petrograd,
Leningrad).
Eerste pianolessen van zijn moeder.
Pianolessen van Aleksandra Rozanova.
Begint zijn studie aan het conservatorium
in Petrograd, heeft pianoles van Leonid
Nikolajev en compositie van Maximilian
Steinberg.
1906
1915
1918
1919
Scherzo in fis op. 1 voor orkest, niet
uitgegeven
1920
Acht Preludes op. 2 voor piano, niet
uitgegeven
Op 24 februari overlijdt Sjostakovitsj’
vader.
Dmitri verdient als bioscooppianist de
kost voor het gezin.
1922
Twee Fabels op. 4 op tekst van Krylov;
Drie Fantastische Dansen op. 5
Suite in fis voor twee piano’s (opgedragen
ter nagedachtenis aan zijn vader)
Behaalt zijn pianodiploma.
Verblijft vanwege tuberculose en
bronchitis in een sanatorium op de Krim.
1923
Pianotrio op. 8
Treedt toe tot de vakbond van
kunstenaars. Behaalt zijn diploma
compositie.
Voert op 20 maart in Moskou eigen
pianowerken uit.
1925
Voltooit zijn Eerste symfonie op. 10
Leningrad, 12 mei: première Eerste
symfonie onder leiding van Nicolai Malko.
1926
Eerste Pianosonate op. 12
22

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
Behaalt een eervolle vermelding op het
Chopin-Concours in Warschau.
Ontmoet Sollertinski en Nina Vasilyevna
Varzar, zijn eerste echtgenote.
1927
Aforismen op. 13
Tweede symfonie op. 14
Werkt als muziekdramaturg en pianist in
het theater van Meyerhold.
1928
Opera De Neus op 15
Filmmuziek Het Nieuwe Babylon op. 18
1929
De Wandluis op.19
Derde symfonie op. 20
18 januari: première opera De Neus; het
werk wordt fel bediscussieerd.
1930
Ballet Het Gouden Tijdperk op. 22
1931
Ballet De Bout op. 27
13 mei: huwelijk met Nina Vasiljevna
Varzar.
1932
Opera Lady MacBeth uit het district
Mtsensk op. 29
1933
24 Preludes op. 34 voor piano
Eerste pianoconcert op. 35
22 januari: eerste uitvoering van de opera
Lady Macbeth in Leningrad. Twee dagen
later volgt de première in Moskou. Het
succes is enorm.
26 december: Stalin bezoekt een
voorstelling van Lady Macbeth.
1934
1935
Cellosonate op. 40
23

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
28 januari: In de Pravda verschijnt het
artikel ‘Chaos in plaats van muziek’, een
vernietigende kritiek op Lady Macbeth.
De voorstelling wordt uit het repertoire
gehaald.
April: Sjostakovitsj trekt wellicht onder
druk zijn Vierde Symfonie terug.
30 mei: dochter Galja geboren.
1936
Vierde symfonie op. 43
Sjostakovitsj wordt compositie-docent
aan het conservatorium van Leningrad.
21 november: première van zijn Vijfde
Symfonie, die met gejuich wordt
ontvangen.
1937
Vijfde symfonie op. 47
10 mei: zoon Maxim geboren.
1938
Eerste strijkkwartet op. 49
1939
Zesde symfonie op. 54
Ontvangt Stalin Prijs voor zijn
Pianokwintet.
In het belegerde Leningrad begint
Sjostakovitsj aan zijn Zevende Symfonie.
Later vertrekt hij naar Koejbysjev.
1940
1941
Pianokwintet op. 57
5 maart: eerste uitvoering van de Zevende
Symfonie onder leidig van S. Samossoed
in Koejbysjev.
Op 9 augustus wordt het werk onder
leiding van Karl Eliasberg uitgevoerd in
het belegerde Leningrad.
1942
Zevende symfonie ‘Leningrad’ op. 60
24

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
1943
Achtste symfonie op. 65
11 februari: Sjostakovitsj’ vriend
Sollertinski overlijdt.
1944
Pianotrio op. 67
Tweede strijkkwartet op. 68
Mieczysław Weinberg (1919-1996) -
Pianokwintet op. 18
Sjostakovitsj verhuist naar Moskou.
1945
Negende symfonie op. 70
1946
Derde strijkkwartet op. 73
Sjostakovitsj wordt geridderd met de
Lenin-orde en gekozen tot voorzitter van
de Leningradse Componistenbond.
1947
10 februari: in een partijbesluit worden
Sjostakovitsj en anderen (waaronder
Sergei Prokofjev en Aram Chatsjatoerjan)
beschuldigd van ‘formalisme’.
1948
Voltooit het Eerste vioolconcert op. 77
en de liederencyclus Uit de joodse
volkspoëzie op. 79. Beide werken worden
(voorlopig) niet uitgevoerd.
1949
Oratorium Het Lied van de Wouden op. 81
Vierde strijkkwartet op. 83 (wordt pas in
1953 uitgevoerd)
1951
24 Preludes en Fuga’s op. 87
1952
Vijfde strijkkwartet op. 92
25

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
5 maart: Stalin overlijdt.
1953
Tiende symfonie op. 93
Overlijden echtgenote Nina.
1954
Feestouverture op. 96
Zijn moeder overlijdt.
1955
Filmmuziek De Horzel op. 97
Trouwt met Margarita Andrejevna
Kajnova.
1956
Zesde strijkkwartet op. 101
Wordt secretaris van de
componistenbond.
1957
Tweede pianoconcert op. 102
Elfde symfonie ‘Het jaar 1905’ op. 103
Echtscheiding van Margarita.
Het partijbesluit van 1948 over
‘formalisme’ wordt gedeeltelijk herroepen.
Ontvangt Lenin prijs voor zijn Elfde
symfonie.
1958
Sjostakovitsj krijgt problemen met zijn
rechterhand. Deze blijken chronisch te
zijn.
1959
Eerste celloconcert op. 107
1960
Zevende strijkkwartet op. 108
Achtste strijkkwartet op. 110
September: Sjostakovitsj wordt lid van de
communistische partij.
1961
Twaalfde symfonie ‘Het jaar 1917’ op. 112
26

Tijdlijn Dmitri Sjostakovitsj
Sjostakovitsj wordt gekozen tot lid van de
Opperste Sovjet.
Derde huwelijk met Irina Antonovna
Supinskaya.
1962
Dertiende symfonie ‘Baby Yar’ op. 113
1964
Negende strijkkwartet op. 117
Tiende strijkkwartet op. 118
Eind mei: krijgt eerste hartinfarct.
1966
Elfde strijkkwartet op. 122
Tweede celloconcert op. 126
1967
Tweede vioolconcert op. 129
1968
1969
Twaalfde strijkkwartet op. 133
Vioolsonate op. 134
Veertiende symfonie op. 135
Ligt dit jaar veel in het ziekenhuis.
1970
Dertiende strijkkwartet op. 138
September: tweede hartinfarct.
1971
Vijftiende symfonie op. 141
1974
Vijftiende strijkkwartet op. 144
9 augustus: Sjostakovitsj overlijdt te
Moskou.
Sjostakovitsj wordt op 14 augustus
begraven in het Novodjevitsji-klooster te
Moskou.
1975
Altvioolsonate op. 147
Met dank aan tijdlijn Edwin Neeleman
sjostakovitsj.hilwin.nl
27

Biografieën
Componisten
Dmitri Sjostakovitsj
Dmitri Sjostakovitsj (1906 -
1975) werd in Leningrad
(Sint-Petersburg) geboren
als zoon van muzikaal zeer
begaafde ouders. Al op
elfjarige leeftijd begon hij
met componeren.
Zijn Eerste Symfonie (1926)
bracht hem veel aanzien,
en in de jaren dertig leek
het hem erg voor de wind
te gaan. Tijdens het regime
van Stalin kwam daar van
de een op de andere dag
verandering in: Sjostakovitsj’
muziek was ‘formalistisch’.
Zijn werk werd afgekeurd
omdat het geen herkenbare
en toegankelijke muziek
was en daardoor ongeschikt
voor de massa. Sjostakovitsj
werd openlijk uitgeroepen
tot ‘Vijand des Volks’,
wat meestal de dood of
strafkamp tot gevolg had.
Maar Stalin bepaalde ook
dat de componist niet
gearresteerd mocht worden.
Nog verschillende keren
heeft Sjostakovitsj zich
tijdens zijn leven bedreigd
28
gevoeld door de overheid,
toch werd hij steeds
gerehabiliteerd en kreeg hij
bovendien talrijke officiële
onderscheidingen. Ondanks
alle moeilijkheden heeft
Sjostakovitsj een groot
oeuvre nagelaten met onder
meer vijftien symfonieën,
vijftien strijkkwartetten en
muziek voor toneel en film.

Biografieën
Mieczysław
Weinberg
Het leven van de Poolse
componist Mieczysław
Weinberg (1919 - 1996)
wordt getekend door zijn
joodse achtergrond. Rond
de Tweede Wereldoorlog
verloor hij veel familieleden
en ook in Rusland waar hij
in 1939 naar toe vluchtte
was hij niet veilig.
De dood van Stalin in 1953
bevrijdde hem van een
wisse dood. Daar kon ook
zijn Russische leermeester,
vriend en mentor Dmitri
Sjostakovitsj niet zo veel
aan doen, al was het een
factor van betekenis dat
hij vaak in de bres sprong
voor Weinberg en diens
werk. Weinberg begon zijn
pianostudie in Warschau
aan de Chopin Academie en
studeerde later compositie in
Rusland. Toen Sjostakovitsj
in 1943 Weinbergs Eerste
symfonie hoorde haalde
hij de componist naar
Moskou. Daar schreef
Weinberg het grootste deel
van zijn 26 symfonieën, 17
strijkkwartetten en vele
andere werken. Het is pas
sinds de laatste jaren dat
zijn werk meer op de West-
Europese concertpodia tot
klinken komt.
29

Biografieën
Uitvoerenden
Alexander Melnikov
Piano
De Russische pianist
Alexander Melnikov
(1973) studeerde af aan
het Conservatorium van
Moskou onder Lev Naumov.
De legendarische pianist
Svjatoslav Richter nodigde
hem uit voor prestigieuze
muziekfestivals in Rusland
en Frankrijk.
Melnikov groeide uit tot
een veelgevraagd solist en
trad op met orkesten als
het Gewandhausorchester
Leipzig, BBC Philharmonic
en Orchestre des Champs
Élysées. Zijn interesse
voor de historische
uitvoeringspraktijk komt
tot uiting in optredens
met historische ensembles
als Musica Aeterna en
Akademie für Alte Musik
Berlin. Kamermuziek maakt
hij onder anderen met
bariton Georg Nigl, cellist
Jean-Guihen Queyras en
violiste Isabelle Faust.
Met laatstgenoemde
30
ontving hij in 2010 een
Gramophone Award voor
de complete opname van
de Beethovensonates
voor viool en piano. Zijn
veelgeprezen opname van
24 Preludes en fuga’s van
foto: Harold de Smet
Sjostakovitsj kreeg onder
andere de BBC Music
Magazine Award toegekend
en is door BBC Music
Magazine opgenomen in
het overzicht ‘50 Greatest
Recordings of All Time’.

Biografieën
Quatuor Danel
Het Quatuor Danel werd in
1991 opgericht door Marc
Danel en bestaat in de
huidige samenstelling sinds
cellist Yovan Markovitch in
2014 bij de groep kwam. De
bomvolle concertagenda
brengt hen langs alle
belangrijke concertpodia
wereldwijd en de afgelopen
30 jaar hebben ze een
rij grensverleggende
cdopnames gemaakt.
Tot hun muzikale partners
behoren grote artiesten
als Leif Ove Andsnes,
Alexander Melnikov, Clemens
Hagen, Adrien La Marca,
het Van Kuijk Quartet en
Jean-Efflam Bavouzet. De
groep staat bekend om
hun gedurfde interpretatie
van de strijkkwartetcycli
van Beethoven, Schubert,
Sjostakovitsj en Weinberg.
Hun levendige en frisse
visie op het traditionele
kwartetrepertoire leverde
hen vervolgens lovende
kritieken op. Ze namen
de volledige cyclus
strijkkwartetten van
Sjostakovitsj op en Quatuor
Danel was het eerste kwartet
foto: Marco Borggreve
dat de 17 kwartetten van
Mieczysław Weinberg
uitvoerde en opnam. De
nieuwste cd-uitgave van
het kwartet bevatte het
pianokwintet en strijkkwartet
van Caesar Franck en een
Tsjaikovski-uitgave met
alle drie de kwartetten en
het sextet Souvenir the
Florence. In maart van dit
jaar komt de liveopname van
de complete Sjostakovitsj
strijkkwartetten, opgenomen
in het Gewandhaus Leipzig.
Quatuor Danel is als kwartet
in residence verbonden
aan de University van
Manchester, Groot Brittannië.
31

Colofon
Inleiding en concerttoelichtingen:
Roeland Hazendonk
Redactie:
Nicole van Lint
Opmaak:
Evert De Cock
32

Koop nu je
kaarten
SQBA.NL
24 t/m 31 jan’26
Muziekgebouw & Bimhuis
SQBA 2026 - A5 advertentie.indd 1 09-10-2025 13:20
33

Verwacht
November
Kijk Muziek
zo 2 nov
13.30 uur
Zoemmm (4+)
Oorkaan + Aires Tropicales
13.30 + 15.30 uur /
Kleine Zaal
Fa sol la ti doos (2,5+)
Cie Selderie
zo 2 nov / 20.15 uur
A tribute to Warda
Amsterdams Andalusisch
Orkest + Carla Ramia
wo 5 nov / 12.30 uur
Ensemble Triptyque
Lunchconcert i.s.m. Het
Muziekinstrumentenfonds
wo 5 nov / 20.15 uur
Venus
B’Rock + Jeanine De Bique
do 6 nov / 20.15 uur
Ophelia’s next appearance
Het Muziek + Katrien Baerts
vr 7 nov / 20.15 uur
Liederen van de hemel en
aarde
Barbara Hannigan +
Bertrand Chamayou
za 8 + zo 9 nov / 09.30,
11.00 + 12.30 uur /
Kleine Zaal
Umi (6-18 maanden)
Wonderland Collectief
UITVERKOCHT
za 8 nov / 20.15 uur
Allerzielen
Nederlandse Bachvereniging
zo 9 nov / 20.15 uur
In the beginning
Lyyra
wo 12 nov / 20.30 uur
Orchestra Baobab
do 13 nov / 16.30 uur
Openbare repetitie nieuw
werk Alex Paxton
Ensemble Modern
do 13 nov / 20.15 uur
Paxton en Poppe
Ensemble Modern
vr 14 nov / 20.15 uur
Nai
Amsterdam Sinfonietta +
Nai Barghouti
SoundLAB Workshop
Maak je eigen muziek met de
wonderlijkste instrumenten.
Voor kinderen (7+) met
volwassenen in de Atriumzaal
om 13.00 uur op verschillende
zondagen.
muziekgebouw.nl/soundlab
WannaSwing
Op de kade voor het
Muziekgebouw staat de
interactieve muziekinstallatie
WannaSwing van theatermaakster
Caecilia Thunissen
en scenograaf Jan Boiten. Acht
schommels sturen composities
aan van hedendaagse
componisten als Joey Roukens,
Mayke Nas en Rob Zuidam.
muziekgebouw.nl/wannaswing
Huil van de Wolff
Elke 22e van de maand
klinkt om 20.00 uur het
geluidsmonument Huil van de
Wolff van Martijn Padding ter
herinnering aan oprichter van
het Muziekgebouw Jan Wolff
(1941 - 2012).
muziekgebouw.nl/
huilvandewolff
Muziekgebouw 20!
Selectie van concerten
die klinkt als een
prachtige staalkaart.
muziekgebouw.nl/concerten20
34

Foto: Erik van Gurp
Op de hoogte blijven?
Mis geen enkel concert en schrijf je
in voor onze nieuwsbrief! Scan de
QR-code of ga naar muziekgebouw.
nl/nieuwsbrief. Of volg ons via
Facebook, LinkedIn of Instagram.
Dudok aan ‘t IJ
Kom voor of na het concert eten
in Dudok aan ‘t IJ. Reserveren:
020 788 2090 of dudokaanhetij.nl.
Rondom het concert
- Na aanvang van het concert heb je
geen toegang meer tot de zaal.
- Zet je mobiele telefoon uit voor
aanvang van het concert.
- Het maken van beeld- of
geluidsopnamen in de zaal alleen
met schriftelijke toestemming.
- Algemene Bezoekersvoorwaarden
zijn na te lezen op muziekgebouw.nl.
Bij de prijs inbegrepen
Reserveringskosten zijn bij de
kaartprijs inbegrepen.
Ook een drankje, tenzij anders
vermeld op je concertkaartje.
Word Vriend
Inkomsten uit kaartverkoop dekken
ten dele onze kosten.
Word vriend: met jouw steun
kunnen we concerten op het
hoogste niveau blijven organiseren.
Meer informatie:
muziekgebouw.nl/wordvriend.
Dank!
Wij kunnen niet zonder de steun van
onze vaste subsidiënten en Vrienden
van het Muziekgebouw. Wij zijn hen
daarvoor zeer erkentelijk.
Druk binnenwerk
druk & printservice
35