OM2508

Verhef het volk
Ordinaire arbeiders moesten
modelburgers worden
MUITERIJ
Opstanden op zee, van de
Batavia tot de Zeven Provinciën
HANNIBAL
Wie was deze
aartsvijand
van Rome?
AFZENDER
ONBEKEND
Kunstschatten van
anonieme makers
PRUIKENTIJD
Een beetje man
wilde lange lokken
in de 18de eeuw

FOTOCREDIT
In de loop van de negentiende
eeuw ontstonden op talloze plekken
krottenwijken, zoals hier in Amsterdam.
STADSARCHIEF AMSTERDAM

NATIONAAL ARCHIEF
Een tikje hypocriet was het wel, want
het was niet alsof de rijkelui zelf een
nuchter bestaan leidden. “Ze deden
alsof zij slechts af en toe een glaasje
dronken, maar dat was natuurlijk niet
zo. Ook daar waren alcoholisten.”
Het grote verschil was alleen dat deze
drankorgels zich in de herensociëteit of
in hun kapitale villa bevonden, niet op
straat. Hun alcoholinname bleef daardoor
onzichtbaar voor de buitenwereld.
Smit: “Daardoor hadden ze een vrijbrief.
Er golden op deze manier verschillende
standaarden voor de klassen.” Ook voor
de seksen, overigens. Want een vrouw
die dronk, werd al helemaal met de nek
aangekeken.
Zet een plant neer
Om te voorkomen dat de arbeider
dronken op straat waggelde, werd er
een groot beroep gedaan op de vrouw
des huizes. “Het werd vrouwen weleens
verweten als hun man in de kroeg
hing. Dan hadden zij het thuis blijkbaar
niet gezellig gemaakt”, vertelt Smit. In
brochures stonden daarom allemaal
huiselijke tips, bijvoorbeeld voor het
naaien van gordijntjes, het schoonhouden
van het huis en het op tafel
zetten van een voedzame maaltijd.
Een volkstuin onderhouden werd
ook aangemoedigd. Dan kon de man
lekker buffelen en had je ook nog extra
groenten. Er ontstond zelfs een vereniging
die arbeiders voor een zacht prijsje
een stekje van een kamerplant meegaf,
en op tentoonstellingen een prijs uitreikte
aan de persoon die de mooiste
plant had opgekweekt. “Bloemen en
planten brachten schoonheid, dus
als je die op tafel zette, wilde je man
misschien wél graag thuis zijn”, vertelt
Smit. “Maar planten waren ook een
directe link met de natuur, en natuur
betekende gezondheid.”
Kinderen konden om dezelfde reden
lid worden van uitvliegersclubjes,
waarmee ze naar het platteland trokken,
of naar zee. Maar ook in buurthuizen
was van alles te doen. Meisjes
kregen er bijvoorbeeld strijklessen,
Brave burgers probeerden armelui van de
drank af te helpen door koffiehuizen te
openen als alternatief.
zodat ze dienstmeid konden worden.
Zelfontwikkeling werd volgens Smit
vanaf het eind van de negentiende
eeuw steeds belangrijker, ook voor
de arbeider, die zo zijn positie hoopte
te verbeteren. De lijst met verenigingen
en initiatieven die de gegoede burgerij
startte om zelfontplooiing te stimuleren,
is vrijwel eindeloos. Privébibliotheekjes,
zangkoren, de al genoemde
mondharmonicaclub, zwemverenigingen,
kunsttentoonstellingen in het
buurthuis, excursies naar de gasfabriek
of een uitje naar Valkenburg, het kon
niet op. En dat allemaal (grotendeels)
op kosten van de volksverheffers,
fabrikanten en buurthuizen. Rationeel
en beschaafd verpozen en jezelf
ontwikkelen, daar draaide het om.
Het klinkt allemaal uiterst idealistisch,
8
GESCHIEDENIS 8 . 2025

SCHEEPVAART
Vijf memorabele muiterijen:
van de Batavia tot de ‘gekkenlogger’
STATE LIBRARY OF NSW
14
GESCHIEDENIS 8 . 2025

Het verhaal van de Batavia werd in 1648
voor het eerst beschreven, onder de welluidende
titel Ongeluckige voyagie, van ’t
schip Batavia, nae de Oost-Indien. Op deze
afbeelding uit die publicatie is de slachtpartij
na de schipbreuk te zien.
Lange reizen, wrede
behandeling, bedorven
eten, slechte beloning,
godsdienstwaanzin en
hebzucht: het kan allemaal
voedingsbodem
zijn voor de ergste
nachtmerrie van iedere
kapitein, een muiterij.
Die op de Bounty kent
(bijna) iedereen, maar
het kwam veel vaker
voor. Vijf gewelddadige
muiterijen uit de annalen
van de zeevaart.
TEKST: TEAKE ZUIDEMA
Opstand
aan boord
Terreurbewind
van een mislukte apotheker
Batavia (1629)
Het is de ochtend van 4 juni 1629, voor
de kust van West-Australië. Het gloednieuwe
VOC-schip Batavia knalt met
322 opvarenden op een koraalrif. Veertig
mensen verdrinken, de overlevenden
bereiken het onbewoonde Beaconeiland.
Opperkoopman François Pelsaert besluit
samen met schipper Adriaen Jakobszoon
en nog een paar zeelui in een sloep
de lange tocht naar Nederlands-Indië te
ondernemen om hulp te halen. Onderkoopman
Jeronimus Corneliszoon krijgt
het bevel over de achterblijvers.
Wat Pelsaert niet weet: Jakobszoon en
Corneliszoon hadden voor de ramp al
plannen gesmeed de macht op de Batavia
te grijpen. Jakobszoon háát Pelsaert,
die hem op een eerdere reis heeft vernederd.
Corneliszoon op zijn beurt is
een failliete apotheker uit Haarlem. De
twee muiters hebben het gemunt op
GESCHIEDENIS 8 . 2025 15

OUDHEID
HERITAGE IMAGES/GETTY IMAGES
20
GESCHIEDENIS 8 . 2025

Dát het Carthaagse leger
van Hannibal Barkas met
tienduizenden soldaten en
tientallen olifanten in 218 v.Chr.
de Alpen overstak, op weg naar
Rome, wordt niet betwist. Maar
waar en hoe, daarover wordt al
eeuwen gespeculeerd.
Wat we wel en níet
moeten weten over
Hannibal Barkas,
de grote tegenstander
van Rome
Het geval
Hannibal
Hannibal Barkas is
bij het grote publiek
vooral bekend als
de Carthaagse
veldheer die met
olifanten de Alpen
overstak. Maar
behalve generaal
was hij ook politicus
– en die kant van
Hannibal is volgens
wetenschappers
veel interessanter
dan zijn Alpenreis.
TEKST: GILLIS KERSTING
GESCHIEDENIS 8 . 2025 21

TECHNIEK
PHOTO 12/GETTY IMAGES
Rugzakbelletje
In 1940 sloot Motorola (destijds Galvin Manufacturing
Company) een contract met het Amerikaanse ministerie
voor Oorlog voor de ontwikkeling van een draagbare radio
die zowel kon ontvangen als zenden. Het apparaat moest
werken op batterijen, en infanterie-eenheden in het veld
moesten hem kunnen gebruiken. Het resultaat was de
SCR-300, een relatief grote rugzakradio die als eerste de
bijnaam walkietalkie kreeg. Motorola produceerde er in
de loop van de Tweede Wereldoorlog bijna 50.000 van.
28 GESCHIEDENIS 8 . 2025

Zes apparaten die de afgelopen
eeuw gigantisch zijn gekrompen
Vroeger
was alles
beter groter
Bijschrift xxxxx xx xxx xx xxxxxx
Elektronica wordt steeds kleiner,
apparaten als smartphones en
computers krimpen voortdurend.
Deze zes voorbeelden uit het
verleden laten het verschil
goed zien.
TEKST: TIM TOMASSEN
FOTOCREDIT
GESCHIEDENIS X 8 . 2025
29

Aloha Wanderwell
met dochter Valri
op het jacht waarop
haar man, Walter,
zou worden
vermoord.
BETTMANN/GETTY IMAGES
GESCHIEDENIS 8 . 2025
41

De Wanderwells voor de
Brandenburger Tor, tijdens
een bezoek aan Berlijn.
SÜDDEUTSCHE ZEITUNG PHOTO/ANP
Cold case: de moord op Walter Wanderwell
Op 5 december 1932 lag het jacht
van Walter en Aloha Wanderwell aangemeerd
in de haven van Long Beach,
Californië. Die avond bevonden zich
behalve Walter vier volwassenen op
het vaartuig: de Engelse ingenieur
Cuthbert Wills, cameraman Edmund
Zarenski, Mary Parks en Marian Smith.
De vier zaten in de hut, toen een onbekende
man verscheen bij een patrijspoort.
Hij vroeg naar “de kajuit van de
kapitein” en verdween vervolgens
zonder uitleg uit het zicht. Kort daarna
klonk een doffe knal over het dek.
Wanderwell, op slag dood, werd gevonden
in zijn privévertrek, ineengezakt
met een schotwond tussen zijn schouderbladen.
Zijn hoofd leunde tegen de
houten wand. De moordenaar was
spoorloos verdwenen. Er was geen
teken van inbraak, geen beroving. De
kinderen van de Wanderwells, ook op
de boot, sliepen overal doorheen.
De politie startte een grootschalig
onderzoek, de pers smulde mee. Al snel
viel de verdenking op William James
Guy, een oud-medewerker van Wanderwell.
Hij had eerder aan expedities meegedaan,
maar hun samenwerking eindigde
in geruzie. Er gingen geruchten
rond over geldproblemen en jaloezie.
Guy werd gearresteerd, maar later
bleek het bewijs tegen hem zwak te
zijn. Hij had een geloofwaardig alibi en
er was niemand die hem als de man
bij de patrijspoort kon aanwijzen.
Een jury sprak hem hierop vrij. Andere
verdachten werden kort onderzocht,
zelfs Aloha Wanderwell werd gehoord
door de politie – ook al omdat ze weinig
emotie toonde na het verlies van haar
man. Maar ook zij had een alibi. Er
volgden geen nieuwe arrestaties, de
moord op Walter Wanderwell zou altijd
onopgelost blijven.
44 GESCHIEDENIS 8 . 2025

TOEN EN NU
Beeldbepalende bouwwerken die
uit onze steden verdwenen zijn.
RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED
52 GESCHIEDENIS 8 . 2025

Slechte mop
Ken je die mop van de nieuwe weg, waarvoor
het oude stadhuis van Eindhoven moest
worden gesloopt?
Het Eindhovense gemeentebestuur had na de
Tweede Wereldoorlog plannen om hun stad
grootser dan ooit weer op te bouwen. Daarvoor
was onder meer een nieuwe weg voorzien tussen
de Markt en de Mecklenburgstraat, een ontsluitingsweg
voor het centrum. Maar daarbij stond
het stadhuis in de weg. Dat gebouw stamde uit
1869 en was een van de oudste niet-kerkelijke
neogotische gebouwen van Nederland, al had
het wel een kerkachtig torentje. De sloopplannen
waren nog niet bekendgemaakt, of de Eindhovenaren
kwamen al in verzet: ze waren
nogal gehecht aan het pand van voormalig
stadsarchitect Johannes van Dijck. Toch volgde,
na jarenlang soebatten, in 1967 de sloophamer.
Dat vinden veel inwoners nog altijd moeilijk te
verteren. Sinds begin jaren tachtig duikt om de
zoveel jaar een plan op voor herbouw. Op dit
moment loopt er een heuse petitie om dit voor
elkaar te krijgen. “Wij, inwoners van Eindhoven
en liefhebbers van cultuur en geschiedenis,
constateren dat (…) de afwezigheid van het
oude stadhuis tot op de dag van vandaag door
vele Eindhovenaren als een groot verlies wordt
beschouwd”, schrijven de initiatiefnemers op
herbouwstadhuis.petities.nl. Zij verzoeken het
huidige gemeentebestuur “actief mee te denken
over de herbouw van het exterieur van het oude
stadhuis” en “een haalbaarheidsonderzoek uit
te laten voeren naar reconstructie”. Of die herbouw
er ooit komt is de vraag, al hopen veel
inwoners van wel. In een peiling van het Eindhovens
Dagblad noemt 70 procent van de
mensen herbouw een ‘prima idee’.
O, en die weg? Die kwam er niet. In plaats daarvan
verrees op de plek van Van Dijcks paleisje
een anoniem winkelpand.
GOOGLE
GESCHIEDENIS 8 . 2025
53

KUNST
We lezen, kijken en luisteren wat af,
en meestal weten we wie we voor die
ervaring moeten bedanken of wie een
nijdige één-ster-recensie verdient.
Maar er zijn verrassend veel makers
van boeken, kunst en muziek die –
soms al eeuwen – anoniem zijn.
We zetten er zeven op een rij.
TEKST: MARGOT REESINK
Afzender
onbekend
Van ‘Meester I.S.’ tot ‘Willem die Madocke
makete’: zeven anonieme kunstenaars
58
GESCHIEDENIS 8 . 2025

NATIONALMUSEUM STOCKHOLM
1
Rembrandts
mysterieuze tijdgenoot
Museum De Lakenhal in Leiden wijdt nu een tentoonstelling
aan hem: meester I.S., de zeventiende-eeuwse portretschilder
die zo’n dertig werken heeft nagelaten en van wie we alleen
het monogram – de kunstig ineengestrengelde initialen –
kennen. De meeste kunstenaars uit die tijd moesten van
hun werk leven en wilden er dus graag mee geïdentificeerd
worden. Hij niet, hij is al bijna vierhonderd jaar een raadsel.
Op al zijn portretten beeldt hij één enkel persoon af. Daar
zijn ‘tronies’ bij (van dichtbij geschilderde, karakteristieke
gezichten), maar ook mensen met wat meer omgeving. Hij
schildert ze met aandacht voor detail: de student die met
ontbloot bovenlijf in een rommelige kamer boven de boeken
zit, de man met het gezwel op zijn neus (boven), de oudere
vrouw met het gerimpelde gezicht. Dat laatste schilderij,
links, wordt als zijn meesterwerk beschouwd.
Experts hebben uit zijn schilderstijl afgeleid dat I.S. rond
1630 in aanraking is gekomen met toen nog jonge Leidse
kunstenaars als Jan Lievens, Rembrandt van Rijn en Gerrit
Dou. Misschien heeft hij in de toen al internationale universiteitsstad
Leiden gewoond en gewerkt, misschien studeerde
hij er en deed hij het schilderen ‘erbij’. Je ziet op
zijn werken in ieder geval geregeld wetenschappers, boeken
en lezende mensen. Maar de kleding van de geportretteerden
bevat ook elementen die aan het gebied rond de Oostzee
doen denken. Is hij daarvandaan naar Leiden gekomen,
of van hier naar daar gereisd?
Met de tentoonstelling wil De Lakenhal de meester en zijn
werk weer onder de aandacht brengen. En wie weet meldt
zich iemand die nog een compleet gesigneerd schilderij van
I.M. op zolder heeft staan…
Het oeuvre van Meester I.M. bestaat grotendeels uit tronies:
‘Rauw realistische gezichten’, aldus museum De Lakenhal.
KUNSTHISTORISCHES MUSEUM
GESCHIEDENIS 8 . 2025 59

Editie 1/2 van 2026 verschijnt op 28 januari
TWEEDE WERELDOORLOG
De Dakota en de verdwenen diamanten
Een vliegtuig met vluchtende Nederlanders wordt tijdens de Tweede Wereldoorlog voor
de Noord-Australische kust neergeschoten door de Japanners. Het resultaat: vier doden,
maar ook een mysterie rond duizenden verdwenen diamanten.
INDONESIË
De vergeten genocide
In de jaren zestig vond in Indonesië een
van de heftigste massamoorden uit de
twintigste eeuw plaats, die minstens een
half miljoen mensen het leven kostte.
De gebeurtenissen van toen werpen
nog steeds hun schaduw over het reusachtige
Aziatische land.
NATIONAAL ARCHIEF
LIMBURG
BETTMANN/GETTY IMAGES
MONGOLIË
EXTRA DIK
NUMMER
Khans andere kant
Vraag honderd mensen wie volgens hen
de wreedste tiran aller tijden was, en de
kans is groot dat de naam van Dzjengis
Khan meerdere malen valt. Maar of het
bloeddorstige imago van deze Mongoolse
veldheer terecht is, is maar zeer de vraag,
aldus moderne historici.
Ze sluiten
de mijnen!
Zestig jaar geleden, vlak
voor Kerstmis 1965, werd
besloten dat de Steenkoolmijn
van Zwartberg moest
sluiten. Het leidde in januari
1966 tot een mijnwerkersstaking
die met harde hand
werd neergeslagen en
waarbij twee arbeiders
werden gedood. Hoe kon
het zo uit de hand lopen?
BROOME HISTORICAL SOCIETY
HULTON FINE ART/GETTY IMAGES
Klantenservice: +31 (0)20–8945666
Redactieadres: KIJK Geschiedenis,
Postbus 22693, 1100 DD Amsterdam,
+31 (0)20–2105350, redactie@kijkgeschiedenis.nl
Hoofdredacteur: André Kesseler
Coördinatie/eindredactie: Berry Overvelde/overmedia
Artdirection/vormgeving: Arnold Ritter/Studio Naft
Redactie-assistent: Lysette Dammers
Redactie KIJK: Tim Tomassen, Naomi Vreeburg
Aan dit nummer werkten mee: Roeliene Bos,
Gillis Kersting, Leo Polak, Margot Reesink, Paul
Serail, Mark Traa, Almar Uilenbroek, Teake Zuidema
Marketing: Arjan van Rijn
Uitgever: Pim Osterhaus
Druk: Roularta Printing
Sales: advertising@roularta.nl, of bel
+31 (0)657949117 (let op: alleen salesgerelateerde
vragen)
Distributie losse verkoop: Aldipress B.V. (NL),
AMP (B)
Leesportefeuille: zonder schriftelijke toestemming
van de uitgever is het niet geoorloofd KIJK
Geschiedenis op te nemen in - of ter beschikking
te stellen aan een leesportefeuille.
KIJK Geschiedenis is een uitgave van
Roularta Media Group.
Onder voorbehoud van alle rechten. Niets uit
deze uitgave mag geheel of gedeeltelijk worden
verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd
gegevensbestand of openbaar worden gemaakt op
welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming
van de uitgever. De uitgever sluit iedere
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van druk- en
zetfouten uit.
Service en informatie
Nieuwe abonnementen: ga voor actuele aanbiedingen naar
www.kijkgeschiedenis.nl.
Klantenservice Nederland: Roularta Media Nederland,
Postbus 44, 3740AA Baarn, bel 035 – 692 52 10, of e-mail
klantenservice@kijkgeschiedenis.nl.
Beëindiging van het abonnement kan schriftelijk, per e-mail of
telefonisch met vermelding van naam en adres tot 6 weken voor afloop
van abonnementsperiode, anders volgt automatische verlenging.
Klantenservice Vlaanderen: Abonnementendienst, Postbus 360,
8800 Roeselare, bel 078 35 33 13 (zonaal tarief), fax 078 35 33 14, of
e-mail info@abonnementen.be.
Beëindiging van het abonnement alleen schriftelijk tot 6 weken voor
afloop van abonnementsperiode, anders volgt automatische verlenging.
Abonnementsprijzen voor Nederland en België:
De prijs van een jaarabonnement bedraagt per 2025 € 52,50 bij betaling
per automatische incasso (voor andere betaalwijzen wordt € 2,60
administratiekosten gerekend). Bij een jaarabonnement ontvang je 8x
KIJK Geschiedenis (inclusief 2 dubbelnummers). Als abonnee kun je ook
meer dan 25 andere tijdschriften lezen via Mijn Magazines. Bovendien is
deze digitale toegang te delen met 2 personen. Abonnementen buiten
Nederland en België zijn op aanvraag; mail hiervoor naar
klantenservice@kijkmagazine.nl. De actietarieven van KIJK Geschiedenis
gelden alleen voor nieuwe abonnees die de afgelopen 6 maanden geen
abonnementen hebben gehad. Heb je recent nog een abonnement
gehad? Neem dan contact op met de klantenservice.
Betalingsvoorwaarden: een abonnement geldt voor de opgegeven
periode en wordt nadien – behoudens opzegging – automatisch omgezet
in een abonnement voor onbepaalde tijd. Het abonnements geld dient
vooruit te worden voldaan. Een andere betaaltermijn of -wijze is
mogelijk; neem hiervoor contact op met onze klantenservice. Bij niet
tijdige betaling worden er herinneringskosten in rekening gebracht.
Prijswijzigingen voorbehouden.
Leveringsvoorwaarden: levering van tijdschriften, en levering en
verkoop van premies en handelsartikelen geschiedt volgens de
Leveringsvoorwaarden Roularta Media Group. Kijk voor deze
voorwaarden op roularta.nl/voorwaarden. U kunt deze voorwaarden ook
schriftelijk opvragen bij Roularta Media Group, Postbus 23620, 1100 EC
Amsterdam. Voor bezorgadressen buiten Nederland en België mail naar
klantenservice@kijkmagazine.nl.
Handelsartikelen: voor alle premies, aanbiedingen en acties in Nederland
en België geldt: zolang de voorraad strekt. Helaas is het bestellen van
handelsartikelen vanuit landen buiten Nederland en België niet mogelijk.
Privacy: Roularta Media, de uitgever van KIJK Geschiedenis, legt van
haar abonnees en klanten in het kader van haar dienstverlening
gegevens vast. Deze persoonsgegevens worden verwerkt in
overeenstemming met de toepasselijke wet- en regelgeving, waaronder
de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Kijk voor het
privacybeleid van Roularta Media op roularta.nl/privacyvoorwaarden.
Via privacy@roularta.nl en/of via Roularta Media., ter attentie van
Afdeling Klantenservice Privacy, Postbus 23620, 1100 EC Amsterdam,
kunt u altijd contact opnemen met vragen over dit privacybeleid.
66 GESCHIEDENIS 8 . 2025