COLLECT Nederland Winter 2025

COLLECT

€ 8,95 / WINTER 2025–2026 / N° 9

Keramiekfascinatie

Motor voor makers

Naarden the Art fair

Winteren in schoonheid

Aldo van Eyck

Once in a lifetime veiling

ROB MICHIELS

Auct

IO

YEARS

ns

ASIAN, EUROPEAN && ISLAMIC ARTS

16 16 DECEMBER 2025

ONLINE TIMED SALE

ENDS ON ON 17 17 DECEMBER 2025

Exclusively on on Drouot

RM-AUCTIONS.COM

Winterveilingen 2025

9 December | Luxury Edition: Exclusive Jewellery, Watches & Handbags

10 December | Arts of the East

11 December | Home & Interiors including Fine Silver

12 December | Tribale kunst, Etnografica & Indonesische kunstnijverheid

Kijkdagen: donderdag 4 t/m zondag 7 december

Nobelstraat 5, 2513BC Den Haag

Dagelijks van 10.00 tot 17.00 uur

www.venduehuis.com

MARIA ROOSEN*

Schrobben Harken Gieten Vegen

Maria Roosen, NEST, 2025, glas en sofa, courtesy Maria Roosen, foto Koen Kievits

Maria Roosen, NEST, 2025, glas en sofa, courtesy Maria Roosen, foto Koen Kievits

Stedelijk Stedelijk Museum Museum Schiedam Schiedam eert Maria eert Maria Roosen Roosen (1957) (1957) met een met solotentoonstelling een die haar die ruim haar veertigjarige ruim veertigjarige kunstenaarschap belicht. belicht.

Haar oeuvre, Haar oeuvre, geworteld geworteld in waarneming, waarneming, intuïtie intuïtie en lichamelijkheid, en strekt strekt zich uit zich van uit aquarellen van aquarellen en tekeningen en tekeningen tot sculpturen tot sculpturen in glas, in textiel glas, textiel en en

hout. Roosen hout. Roosen onder onder zoekt zoekt thema’s thema’s als leven, als leven, vergankelijkheid en vrouwelijke en vrouwelijke energie. energie. De ‘kan’ De –‘kan’ symbool – symbool van geven van geven en ontvangen ontvangen – loopt – als loopt als

poëtisch poëtisch motief motief door haar door werk. haar werk. Naast Naast haar iconische haar iconische glazen glazen sculpturen sculpturen zijn nieuw zijn nieuw en niet en eerder niet eerder getoonde getoonde werken werken te zien, te waaronder zien, waaronder een een

ontwapenende tekening tekening van een van geweer een geweer in zachtroze in zachtroze aquarel. aquarel. Een ode Een aan ode verbeelding, aan verbeelding, kwetsbaarheid en kracht. en kracht.

22 22 nov nov 2025 2025 t/m t/m 3 mei 3 mei 2026 2026

stedelijkmuseumschiedam.nl

COLLECT

N°9 – 30e Jaargang

Edito

Hoofdredacteur

Els Bracke

Redactie

Christophe Dosogne

Trice Hofkens

Lay-out

Renaldo Candreva

Ellis De Vuyst

Eindredactie

Annemiek van Grondel

Het ultieme cadeau ligt

in jouw handen.

Redactiesecretariaat

tel. +32 (0)468 51 15 39

collect@ips.be

Verantwoordelijke uitgever

Patrick Snoeck

Begijnhoflaan 464G/Gent

Medewerkers aan dit nummer

Gilles Bechet

Mariska Doesburg

Gwennaëlle Gribaumont

Elien Haentjens

Anne Hustache

Julia de Jong

Ewoud Mijnlieff

Robert-Jan van Ravensteijn

Anton Vos

Koos de Wilt

Website

www.collectkaj.nl

Adverteren in COLLECT

Joris van Glabbeek

tel. +32 (0)12 26 37 11

collect.net@ips.be

Abonnementen

negen nummers:

Nederland: € 47

België: € 47

Europa: € 90

Opgave en vragen over

abonnementen

Abonnementenland

Postbus 20

1910 AA Uitgeest

Tel. 0251-257924

klantenservice@aboland.nl

€ 0,10 per minuut

www.bladenbox.nl voor

abonneren of www.aboland.nl

voor adreswijzigingen

en opzeggingen.

Cover

Georges Braque, Trois Oiseaux, 1955,

lithografie gedrukt in het beroemde

Atelier Mourlot. Te zien bij KloppArt

tijdens NAARDEN the Art Fair.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

fotokopie, of op welke andere wijze ook zonder toestemming

van de uitgever. meningen, feiten, weergegeven

in ondertekende artikelen of bijdragen

aan dit blad vallen onder de verantwoordelijkheid

van de betreffende auteur. redactie en uitgever

zijn hiervoor niet aansprakelijk. COLLECT is niet

verantwoordelijk voor de inhoud van de geplaatste

advertenties. Enkel de adverteerder kan hiervoor

aansprakelijk worden gesteld.

De Hannie en Aldo

van Eyck-verzameling

groeide in vijf millennia

als een ademend

organisme.

Wat hebben wij een plezier beleefd

aan dit laatste nummer. Ken je

dat? Nog één keer alles geven

wanneer de eindstreep al in zicht

komt. Dit winternummer voelde precies zo:

zorgvuldig samengesteld om jou interessante

verhalen en bijzondere beelden te laten ontdekken.

We gingen tot het uiterste voor de juiste

verhalen en beelden en vooral voor het vinden

van de mensen achter die verhalen.

Uitkijken doen we allereerst naar de uitzonderlijke

veiling van de collectie van Aldo en Hannie

van Eyck bij Veilinggebouw de Zwaan in

Amsterdam. Een droomcollectie, samengesteld

door een van de belangrijkste architecten van

de 20e eeuw en zijn vrouw, beiden levenslange

verzamelaars die hun huis vulden met werk van

Cobra-kunstenaars, met Afrikaanse en Oceanische

objecten, fotografie van Brancusi en Brassaï,

en talloze stukken waarin culturen, tijdperken en

disciplines elkaar raken.

Het is een collectie die vijf millennia overbrugt:

een verzameling die als een ademend organisme

groeide, resoneerde en telkens opnieuw werd herschikt,

zoals Aldo van Eyck dat deed, neuriënd als

een componist die zijn eigen partituur herschrijft.

Dat deze verzameling nu voor één keer nog als geheel

te zien is, maakt dit dossier voor ons en voor

u zo waardevol. In een uitgebreid artikel nemen

we u mee door de geschiedenis van de familie, de

visie van de specialisten van Veilinggebouw de

Zwaan en de wonderbaarlijke rijkdom van deze

‘single owner sale’.

Maar het Van Eyck-dossier is niet het enige

waar we vol vuur aan werkten. Ook de kunstvorm

die de laatste jaren met onweerstaanbare

kracht opkomt, keramiek, krijgt een prominente

plaats. Voor veel kunstenaars is keramiek

een laboratorium: materiaal dat fluistert, barst,

glanst, zich hervormt, en telkens opnieuw uitdaagt

tot experiment. Met de derde editie van

Ceramics Brussels in zicht wilden we begrijpen

hoe makers dit oeroude medium blijven heruitvinden,

en waarom het zoveel hedendaagse

verzamelaars aanspreekt.

Voor dit winternummer wilden we schitteren.

We doken in de geschiedenis van de kerstbal,

bewonderden de royale dieren van Fabergé en

lieten ons betoveren door het duizelingwekkende

raffinement van micromozaïek. Ooit

de stille magie van besloten ateliers, nu een

kunstvorm die opnieuw wordt heruitgevonden

door ontwerpers, verzamelaars en kunstenaars

die weigeren mee te gaan in de snelheid en

standaardisatie van vandaag.

Neem ten slotte ook even de tijd voor onze

boekenselectie: kleine covertjes, korte tekstjes,

maar allemaal het bewaren én schenken

waard. Wat is er mooier dan iets te delen waar

je zelf warm van wordt met iemand anders of,

waarom niet, iets aan jezelf te geven?

Zoek je het ultieme cadeau? Schenk een abonnement

op COLLECT. Jij blijft onze beste

ambassadeur. En te weten dat je maandelijks

uitkijkt naar ons blad, dat is ons grootste plezier.

Els Bracke

els.bracke@ips.be

16 40 50

Fabergés

gebeeldhouwde

dierencollectie

Hoe de kerstbal

de wereld

veroverde

Sensationele veiling bij

Veilinggebouw De Zwaan

34

Ceramic Brussels: ‘Keramiek

raakt aan onze menselijke kern’

28

Highlights in het nieuwe jaar

Deze musea schrijven

het komend jaar

kunstgeschiedenis. Wie, wat,

waar en wanneer?

6

88

Naarden kleurt verrassend

Inhoud

Winter 2025–2026

Artikelen

Rubrieken

46

Micromozaïek: rebellie

op de vierkante millimeter

16 Sensationele veiling bij

Veilinggebouw De Zwaan

20 Gesamtkunstwerk Aldo en

Hannie van Eyck onder de

hamer

24 Hoe te overleven in

een veranderende

kunstmarkt?

28 Highlights in

het nieuwe jaar

30 Zilverkoorts slaat toe:

edelsmeedkunst bij

Puiforcat

34 Ceramic Brussels:

‘Keramiek raakt aan onze

menselijke kern’

40 Fabergés gebeeldhouwde

dierencollectie

46 Micromozaïek: rebellie op

de vierkante millimeter

50 Hoe de kerstbal de wereld

veroverde

54 Topografische atlassen:

toen de wereld nog van

papier was

58 Binnenkijken bij Minne

Kersten

68 De wandeling: Nanda

van den Berg van Huis

Marseille

88 Naarden kleurt

verrassend

10 Up to date

14 Kopstukken

64 Hollands Glorie:

winkeltekens

66 In de kantlijn van de

kunstmarkt: de verbeelding

rond gestolen kunst

72 Boeken

78 Musea

84 Galeries

108 Adressen & websites

109 Zoekertjes

Agenda

82 Museumagenda

86 Galerieagenda

106 Veilingagenda

107 Beursagenda

Op de hoogte blijven

van alle nieuwtjes?

Meld je nu aan voor onze

maandelijkse nieuwsbrief via

onze website.

Veilingen

VOLG ONS OP INSTAGRAM

@ARTMAGAZINECOLLECT

92 Veilingen wereldwijd

96 Veilingen Nederland

www.collectkaj.nl

7

Op zoek

naar een cadeau

op maat van

een kunstfanaat?

Geef een

proefabonnement

op COLLECT

€ 25

4 nummers

Gebruik de losse kaart in dit nummer of

abonneer online www.collectkaj.nl

• Actie enkel geldig tot en met 15/01/2026 en enkel voor nieuwe abonnees op een proefabonnement in Nederland.

• Proefabonnement: 4 nummers (print + digitaal) vanaf 01/02/2026

• Cadeau-abonnementen lopen automatisch af.

Up to date

->

Hannah van Bart, The Man, The Trees, The Light,

2013, olieverf op doek. © Chabot Museum.

->

Lou Loeber, Slapenden, 1925, zeefdruk, 65 x 65 cm. Drukker Rolf Henderson, 1974,

collectie Stedelijk Museum Schiedam. © Stedelijk Museum Schiedam.

Verzamelde verhalen

Wie wil weten wat Museum Flehite de

afgelopen 25 jaar zoal verzameld heeft in

zijn collectie, gaat naar de tentoonstelling

Verzamelverhalen: 2000-2025. Conservator

Onno Maurer selecteerde zijn favoriete

schilderijen, beelden en andere kunstwerken

uit de aanwinsten van het museum

sinds 2000. Aan de hand van acht thema’s

wordt een verhaal verteld over Amersfoort

en zijn kunstenaars, met beroemde namen

als Mathias Withoos, Caspar van Wittel en

Engelbert L’Hoëst. Stillevens, het thema

bomen en het werk van schilder/predikant

Jakob Nieweg komen eveneens uitgebreid

aan bod, maar ook hedendaagse kunst.

Nog t/m 25-01. www.museumflehite.nl S

Wat het Chabot Museum herkent en deelt

in de hedendaagse kunstcollectie van psychotherapeuten

Annelies en Bob van Eerd,

is het humanistische mensbeeld. Geraakt

worden door kunst en door de fascinatie en

gevoelens die het oproept, ervaren zij als

een inspirerende dimensie in het leven die

ze graag willen delen. De expositie When

I Was You, over schoonheid, ontmoeting en

troost in Chabot Museum, van 02-12 t/m 29-

03, presenteert een selectie uit de kunstcollectie

met werken waarin de menselijke existentie

en aandacht voor de medemens een

bijzondere rol spelen. De titel is een warm

pleidooi voor inspirerende ontmoetingen

en dialogen. www.chabotmuseum.nl S Het

Veluwse landschap is voor veel kunstenaars

een inspiratiebron geweest. In het kleine

dorp Oosterbeek, ten zuiden van de Veluwezoom,

is de eerste Nederlandse kunstenaarskolonie

opgericht door Johannes Warnardus

Bilders. En kunstenaarscollectief Pictura

Veluvensis (1902-1935) zorgde voor een

nieuwe artistieke aanwas en een jaarlijkse

tentoonstelling. Helaas dreigt de waardevolle

collectie van de oudste kunstenaarskolonie

in Museum Veluwezoom te verdwijnen als

het museum geen nieuwe locatie vindt. Kijk

alvast in het Noord-Veluws Museum naar

een selectie van deze collectie, in combinatie

met werk van hedendaagse landschapsschilders

zoals Marthe Zeevenhooven, Gerbrand

Burger, Iris Duchateau en Jan Pieter Foppen.

Pleidooi voor het landschap, van 13-12 t/m

21-06, is zo ook een pleidooi voor het behoud

van een museum aan de zuidkant van

de Veluwe. www.noord-veluws-museum.

nl S Stedelijk Museum Schiedam is op

zoek naar werk van Lou Loeber (1894-1983)

voor de eerste museale tentoonstelling in

Nederland in mei in het museum. Loeber

behoorde in haar tijd tot de avant-garde van

de moderne kunst, met tijdgenoten als Piet

Mondriaan en Theo van Doesburg. Ze was

een sociaal gedreven kunstenaar en maakte

tekeningen, schilderijen en zeefdrukken.

Haar ideaal was om kunst voor zoveel

mogelijk mensen toegankelijk te maken,

waardoor veel van haar werken in particuliere

verzamelingen zijn terechtgekomen.

Heb je een Loeber aan de muur hangen,

of ken je iemand met een Loeber in huis,

neem dan contact op met het museum

en help zo met de inventarisatie van haar

oeuvre en het delen van haar werk met het

publiek. www.stedelijkmuseumschiedam.

nl S Museum Møhlmann in Appingedam

toont sinds november een laatmiddeleeuws

wandtapijt uit Oudenaarde, met een

paradijselijke jachtscène en muzikale paren

op de voorgrond. Het fraaie 15e-eeuwse

tapijt heeft een bescheiden formaat (170

bij 190 cm) en toont twee op fluit en luit

musicerende echtparen met een kasteel en

een jachttafereel op de achtergrond. www.

museummohlmann.nl

10

UP TO DATE

Art Antwerp straalt internationaal

Voor de vijfde editie van Art Antwerp,

van 11 t/m 14-12, zet de organisatie in op

betekenisvolle relaties en internationale

uitstraling. Deze boetiekbeurs voor

hedendaagse kunst, waarbij handelaren

uitgenodigd worden door een selectiecomité,

kent een groeiend succes. Dit jaar

presenteren 76 galeries, voornamelijk uit

België, Nederland en Frankrijk maar ook

uit onder meer Denemarken, Finland,

Litouwen, Duitsland en Luxemburg, een

levendige mix van gevestigde en beloftevolle

kunstenaars. Bij de nieuwkomers uit

Nederland namen als Galerie Ramakers,

Ellen de Bruijne Projects en Galerie Caroline

O’Breen. Deelnemers onderscheiden

zich door speciale standpresentaties

of bieden een diepgaande blik op het

oeuvre van een kunstenaar in een soloof

duopresentatie, zoals bij Upstream

Gallery uit Amsterdam, bij Dürst Britt &

Mayhew uit Den Haag en Galerie Mieke

van Schaijk uit ‘s-Hertogenbosch. Nieuw

dit jaar is Art Advisory Desk, een service

die bezoekers en verzamelaars helpt

om in contact te komen met galeries en

persoonlijk advies geeft, wat een beursbezoek

toegankelijk en persoonlijk maakt.

Ook wordt Art Antwerp Acquisition Prize

gelanceerd, waarbij een jury een kunst-

werk selecteert met een waarde tot

€ 10.000 dat geschonken wordt aan

het KMSKA. Met dit initiatief wordt het

museum niet alleen een collectiestuk

rijker, maar wordt ook de droom van vele

kunstenaars om opgenomen te worden

in een museumcollectie waargemaakt.

Eveneens opvallend is het initiatief van

valerie_traan gallery uit Antwerpen. Met

‘Wall of Shame’ brengt ze kunstenaars

samen die zich blijven inzetten voor de

kracht van het beeld, waarbij de scheppingsdaad

zelf een oproep tot actie in

zich houdt en zo een stem geeft aan het

streven naar gerechtigheid en vrede in

Gaza en wereldwijd. De galerie schenkt bij

verkoop van het werk haar deel aan een

door de kunstenaar gekozen organisatie

met een maatschappelijk doel. Genoeg

redenen dus om deze sfeervolle beurs

te bezoeken! www.art-antwerp.com S In

Mechelen kunnen boekenliefhebbers en

verzamelaars weer hun hart ophalen en

prachtige literaire schatten ontdekken.

Van 05 t/m 07-12 verzamelen handelaren

van oude, antiquarische en bibliofiele

boeken, prenten en gravures zich in het

Cultuurcentrum Mechelen voor de Internationale

Antiquarenbeurs. Deelnemers

komen niet alleen uit België en Nederland

->

Miles Fischler, Untitled, te zien bij valerie_

traan gallery. © de kunstenaar. Met toestemming

van valerie_traan gallery.

maar ook uit Duitsland, Frankrijk en het

Verenigd Koninkrijk. Enkele topstukken

zijn onder andere CIRKUS van Elisabeth

Ivanovsky (€ 9.500), het manuscript The

Isabella Breviary (€ 7.700), Kunstformen

der Natur van prof. dr. Ernst Haeckel

(€ 5.000) en een pornografisch cahier

van Hugo Claus met een suite van negen

originele tekeningen/collages (€ 6.500).

Vereniging Antwerpse Bibliofielen en

Nederlands Genootschap van Bibliofielen

organiseren tijdens dit evenement

samen twee kleine exposities. Een eerste

is gewijd aan de literaire groepering Pink

Poets, naar aanleiding van de tachtigste

verjaardag van medeoprichter Patrick

Conrad. In een tweede expositie demonstreren

cursisten van Instituut voor Kunst

en Ambacht diverse boekbindtechnieken.

www.antiquarenbeurs-mechelen.com

->

Werk van Gijs Milius, te zien op Art Antwerp bij Galerie Mieke van Schaijk. © de kunstenaar. Met

toestemming van Galerie Mieke van Schaijk.

11

UP TO DATE

Hollandse nieuwe op BRAFA

kunst. Een van de troeven van BRAFA, de

oude kunst, krijgt eveneens nieuw bloed:

Arte-Fact Fine Art (Antwerpen), gespecialiseerd

in schilderkunst uit de 16e tot 18e

eeuw, Carlucci Gallery (Rome), Hartford

Fine Art – Lampronti Gallery (Monaco),

Cédric Pelgrims de Bigard, promotor van

de Vlaamse schilderkunst en vorig jaar

nog te zien op TEFAF, en de Britten van

Vagabond Antiques. Opvallend is ook de

komst van de Franse Galerie La Ménagerie,

gespecialiseerd in dierkunst uit de

periode 1850-1950, een segment dat sterk

in de lift zit. The old Treasury uit Kerkrade,

bekend om zijn collectie vintage juwelen,

neemt ook voor het eerst deel, naast VKD

Jewels uit Amsterdam. Stone Gallery,

gespecialiseerd in mineralen, meteorieten,

versteend hout en fossielen, is voor

de tweede keer van de partij. Tot slot

debuteert op BRAFA ook de prestigieuze

Franse uitgeverij Citadelles & Mazenod,

beroemd om luxueuze kunstboeken. Wat

BRAFA zo bijzonder maakt? De beurs gaat

verder dan de uitzonderlijke kwaliteit en

diversiteit van de kunst en antiek die er te

zien en te koop zijn. Het echte ontmoeten

en verbinden, dat is waar handelaren,

verzamelaars, liefhebbers en experts naar

uitkijken. www.brafa.art

->

Henri Fantin-Latour (1836-1904), Vaas met pioenen, 1902, olieverf op doek, 41 x 37 cm.

© Douwes Fine Art.

De 71e editie van de BRAFA Art Fair, van

25-01 t/m 01-02, vindt opnieuw plaats

in Brussels Expo, met als eregast de

Koning Boudewijnstichting, die dit jaar

het 50-jarig jubileum viert. Met een

ruimer standontwerp toont de stichting

er zowel recente aanwinsten als topstukken

die in bruikleen zijn bij Belgische

musea en privécollecties. Naast enkele

organisatorische vernieuwingen binnen

de organisatie, breidt de beurs ook de

expositieruimte fors uit: 140 exposanten

verdeeld over drie paleizen. BRAFA 2026

verwelkomt maar liefst 24 nieuwe galeries

en ziet bovendien een tiental vertrouwde

namen terugkeren. Zoals steeds speelt

België een hoofdrol met zijn rijke aanbod

aan talent in zowel oude en moderne

kunst als hedendaagse kunst en design.

Maar ook gerenommeerde namen uit

Nederland zoals Douwes Fine Art, Heutink

Ikonen en Floris van Wanroij Fine Art

zijn opnieuw aanwezig. Het onderdeel

modern en hedendaags design wordt

uitgebreid met nieuwkomer Mass Modern

Design uit Roosendaal met een selectie

modern Braziliaans design, Italiaanse

verlichting en decoratieve kunst. Ook

unforget XXth Century Decorative Arts,

nu gevestigd in Ukkel (BE) en bekend

van de PAD-beurzen in Londen en Parijs,

de Gentenaar Laurent Schaubroeck, het

Brusselse duo Haesaerts-le Grelle, Galerie

Watteeu uit de Zavel en Maisonjaune Studio

(Parijs) maken deel uit van het gezelschap.

Binnen de Aziatische kunst wordt

de line-up verder versterkt met Van Pruissen

Asian Art, experts in Oost-Aziatische

->

Fulvio Bianconi voor Venini, 'Pezzato'-vaas

(‘Arlecchino’-variant), ca. 1950, mondgeblazen

Muranoglas, hoogte: 34,5 cm, gemerkt, model

nr. 4319. © unforget Decorative Arts.

12

UP TO DATE

Digitaal in Miami, antiek in Luxemburg

->

Lyra-secretaire in biedermeierstijl, Tsjechië, ca. 1900,

rozenhout en palissander, rijkelijk versierd met esdoorninlegwerk

met kopstuk, handgepolitoerd, 169

x 104 x 39 cm. Te zien bij Eibel Antik Art op Antiques

& Art Fair Luxembourg. © Eibel Antik Art.

->

Bony Ramirez, The Center of The Universe, 2025. Te zien bij Bradley Ertaskiran tijdens Art Basel

Miami Beach. © de kunstenaar. Met toestemming van Bradley Ertaskiran.

Miami is van 02 t/m 07-12 de place to be

tijdens Miami Art Week. Dan vinden

opnieuw gelijktijdig gevestigde kunstbeurzen

plaats voor moderne en hedendaagse

kunst. Om te beginnen met Art Miami, de

langstlopende hedendaagse kunstbeurs

en toonaangevende bestemming voor

verzamelaars. Enige Belgische deelnemer

is L.E. Gallery. Uit Nederland neemt

Priveekollektie voor de elfde keer deel.

www.artmiami.com S Scope Art Show

Miami focust al meer dan twintig jaar op

de meest dynamische opkomende galeries

en kunstenaars in een multidisciplinair en

immersief programma. www.scope-art.

com S De derde editie van Alcova Miami

vindt opnieuw plaats in de Miami River

Inn, het oudste en pittoreske hotel in het

South River Drive Historic District of East

Little Havana, een tropische oase van rust

tussen de palmbomen. In deze sfeervolle

setting wordt een selectie van vooruitstrevend

en visionair design gepresenteerd. In

samenwerking met Patricia Urquiola wordt

de ovale binnenplaats getransformeerd

tot een uitnodigende ontmoetingsplaats.

www.alcova.xyz S Vanaf 05-12 start ook Art

Basel Miami Beach, de Amerikaanse editie

van Art Basel en beurs voor moderne en

hedendaagse kunst en nieuwe beloftes.

Belgische deelnemers zijn onder meer Tim

Van Laere Gallery, Rodolphe Janssen en

Xavier Hufkens. Op deze editie wordt een

nieuw gecureerd platform, volledig gewijd

aan digitale kunst, gelanceerd onder de

naam Zero 10, een verwijzing naar de historische

tentoonstelling 0,10 van Malevich

in Petrograd in 1915, een mijlpaal in de

avant-garde. Art Basel bevestigt hiermee de

digitale kunst als hoeksteen van de markt.

Een ander hoogtepunt is Meridians, de sectie

voor grootschalige kunstinstallaties, waar

ook Harlan Levey Projects en Maruani Mercier

uit Brussel te vinden zijn. www.artbasel.

com/miami-beach S We kijken ook al uit

naar eind januari. In Luxemburg gaat van

28-01 t/m 01-02 de 51e editie van Antiques

& Art Fair door in LuxExpo The Box. Deze

jaarlijkse bijeenkomst van zo’n honderd

internationale galeries en antiekhandelaren

bekoort zowel liefhebbers als professionele

verzamelaars. Met een brede selectie,

gaande van antiek, moderne en hedendaagse

kunst, schilderijen en meubels

tot juwelen en luxe accessoires, is er voor

iedereen wat wils. www.antiquaires.lu S Na

een succesvolle vierde editie van FAB Paris,

heeft de organisatie aangekondigd om in

2026 verder te gaan onder de nieuwe naam

Fine Arts Paris, en met een nieuwe voorzitter.

Xavier Eeckhout, Parijse galerist, volgt

Louis de Bayser op en heeft de ambitie om

de beurs verder internationaal op de kaart

te zetten als seizoensopener in Parijs. De

volgende editie is opnieuw in Grand Palais

van 19 t/m 23-09, met als eregast Musée du

Grand Siècle. www.finearts-paris.com

13

Kopstukken

Bas Hesselink

Boekenexpert en antiquaar Bas Hesselink

(1944-2025) is op 3 september

op 81-jarige leeftijd overleden.

Hij was ruim twintig jaar de vaste

boekenexpert van Tussen Kunst

en Kitsch en een bekend gezicht

voor liefhebbers van oude drukken.

Hesselink richtte in 1970 Antiquariaat

Forum op, dat wereldwijd

naam maakte met zeldzame boeken,

handschriften en kaarten. Zijn

passie bracht hij ook over via zijn

bijdragen aan COLLECT, waarin hij

jarenlang schreef over boekgeschiedenis

en verzamelcultuur. Hesselink

stond bekend om zijn kennis, liefde

voor het vak en vermogen om het

verhaal achter elk boek tot leven te

brengen.

© R.V.

Louwrien Wijers

Het Fries Museum presenteert t/m

29-03 de eerste museale solotentoonstelling

van Louwrien Wijers

(°1941, Aalten). Wijers ontvangt dit

jaar de GERRIT BENNERprijs voor

haar belangrijke bijdrage aan de

beeldende kunst in Fryslân. Haar

werk, waarin taal, luisteren en dialoog

centraal staan, wordt geprezen

als een krachtig tegenwicht voor de

snelle beeldcultuur. De tentoonstelling

We live in language toont een

overzicht van haar oeuvre, inclusief

nooit eerder getoond werk, en biedt

bezoekers de kans om haar ‘mentale

sculpturen’ van dichtbij te ervaren.

© Thomas Grin

Chris Stolwijk

Op 16 oktober overleed prof. dr.

Chris Stolwijk (1966-2025), kunsthistoricus

en voormalig directeur van

het RKD – Nederlands Instituut voor

Kunstgeschiedenis. Hij was een leidende

stem in het onderzoek naar

Vincent van Gogh en 19e-eeuwse

Nederlandse kunst. Na studies

politicologie en kunstgeschiedenis

in Amsterdam en Utrecht promoveerde

hij in 1997 op een invloedrijk

onderzoek naar de positie van kunstenaars

tussen 1850 en 1900. Bij Van

Gogh Museum leidde hij onder meer

het Van Gogh-brievenproject en Van

Goghs atelierpraktijk. Als directeur

van het RKD (2012-2025) en hoogleraar

aan de Universiteit Utrecht

zette hij zich in voor samenwerking,

digitalisering en internationale

kennisuitwisseling. Zijn betrokkenheid,

intellectuele generositeit en

visie op open kunstgeschiedschrijving

blijven een bron van inspiratie

voor velen.

© R.K.D.

Kevin Osepa

Momenteel loopt in Stedelijk Museum

Amsterdam de tentoonstelling

Prix de Rome Beeldende Kunst 2025,

met nieuw werk van de vier genomineerden:

Kevin Osepa, Fiona Lutjenhuis,

Thierry Oussou en Buhlebezwe

Siwani. De prestigieuze prijs, georganiseerd

door het Mondriaan Fonds,

bekroont talentvolle kunstenaars uit

Nederland en het Caribisch deel van

het Koninkrijk. Osepa, die geboren

is op Curaçao, onderzoekt in zijn

werk Afro-Caribische spiritualiteit,

identiteit en rituelen. Voor de Prix

de Rome richt hij zich op het verdwijnende

rouwritueel ‘ocho dia’, dat

hij vertaalt in een poëtische installatie

over verlies, herinnering en

gemeenschap. De winnaar van de

Prix de Rome 2025 wordt op 17-12

bekendgemaakt in Stedelijk Museum

Amsterdam.

© Ron Mandos.

14

Raquel van Haver

Marianne Hoet

Per februari 2026 wordt Marianne

Hoet President voor Modern

en Contemporary Art in Europa

bij Phillips, het internationale veilinghuis

met vestigingen in Londen,

New York, Genève en Hong Kong.

Hoet, dochter van kunstexpert Jan

Hoet, bouwde een carrière op die

haar via Christie’s en Bonhams in

contact bracht met topverzamelaars

en musea. Tegelijkertijd wordt

India Phillips benoemd tot Managing

Director voor Europa. Met deze

interne promoties, waaronder ook

Olivia Thornton en Matt Langton,

versterkt Phillips haar leidinggevende

team in de wereld van 20e- en

21e-eeuwse kunst.

© R.V.

Op 30 oktober is Raquel van

Haver, docent aan de Gerrit Rietveld

Academie, benoemd tot Ridder

in de Orde van de Nederlandse

Leeuw. Van Haver maakt als beeldend

kunstenaar kunstwerken die

maatschappelijke thema’s aansnijden

en bewustwording stimuleren.

De onderscheiding werd in Amsterdam

Museum uitgereikt door burgemeester

Femke Halsema. Van

Havers werk, variërend van schilderijen

tot installaties en sculpturen,

valt op door innovatieve materialen

en technieken en de verwerking van

honderden persoonlijke verhalen. Ze

exposeerde in binnen- en buitenland

en ontving diverse prijzen voor haar

bijdrage aan de kunst.

Foto: R.V.

Bart De Baere

Karim Crippa

Vanaf 1 november is Karim Crippa

directeur van Art Basel Paris,

na het vertrek van Clément Delépine

in september. Crippa werkt

sinds 2022 bij Art Basel, waar hij de

communicatiedienst leidt en senior

editor is van de redactionele afdeling.

Eerder bekleedde hij functies

bij Haus der Kunst in München en

Thyssen-Bornemisza Art Contemporary

in Madrid. Hij wil Art Basel

Paris verder versterken en optreden

als pleitbezorger voor de stad,

de exposanten en het internationale

netwerk van de beurs, die dit jaar

de vierde editie beleefde.

© Art Basel.

Op 3 november stelde Bart De Baere

zijn mandaat als algemeen en artistiek

directeur van het M HKA in Antwerpen

ter beschikking van de raad

van bestuur. Hij stopt als operationeel

directeur, maar blijft tot zijn

pensioen eind volgend jaar waar-

schijnlijk als adviseur aan het museum

verbonden. Zijn ontslag volgt op

dat van voorzitter Herman De Bode

en valt samen met veranderingen in

het beleid rond hedendaagse kunst

in Vlaanderen.

© David Van Turnhout.

15

Een grote

Van Eyck-veiling

Babette van den Brink, gecertificeerd algemeen taxateur en veilinghouder, is ook directeur/eigenaar van Veilinggebouw de Zwaan.

16

Het is een drukke en spannende

tijd bij Veilinggebouw de Zwaan

in Amsterdam. Het veilinghuis

maakt zich op voor de sensationele

veiling van de collectie van Aldo

en Hannie van Eyck, met een schat

aan waardevolle kunstobjecten.

TEKST & FOTO’S: KOOS DE WILT

Naar het enorme Veilinggebouw

de Zwaan aan de Keizersgracht

komen verzamelaars die direct

naar hun afdeling wandelen

en daar alles betasten, en handelaren die

gericht naar een paar bijzondere objecten

komen kijken die ze online al hebben

gezien. Maar vooral ook zijn er belangstellenden

die het leuk vinden om wat rond

te snuffelen en te kijken of er misschien

iets leuks is om op te bieden. Er is dan ook

van alles te koop. Bij de ingang vallen wat

lots op die in december bij de veiling van

de collectie van Aldo en Hannie van Eyck

onder de hamer komen. Overal zie je schilderijen,

foto’s, art-decospullen, juwelen,

horloges, moderne kunst, design, glaswerk,

iconen, zilverwerk, etnografica, beelden,

aziatica, Chinees porselein en aardewerk.

Daarnaast zijn er bijzondere flessen wijn,

oud speelgoed, serviesgoed, Perzische

tapijten en meubelen.

Algemeen taxateur en veilinghouder

Babette van den Brink (°1972) is ook

directeur/eigenaar van Veilinggebouw

de Zwaan. Ze ontvangt ons tussen de

bedrijven door op de eerste kijkdag van de

Kunst- en Antiekveiling eind oktober. De

sfeer van het ruime grachtenpand uit 1675

is nog overal te voelen, dankzij de grote

raampartijen met kruiskozijnen, hoge

plafonds, krakende trappen en vloeren

bekleed met Perzische tapijten. Het is

druk en alles staat op de vijf verdiepingen

keurig gerubriceerd uitgestald. “Alleen

tijdens de veilingdagen staat alles zo netjes

opgesteld”, zegt Van den Brink lachend.

“Een groot deel van het jaar zijn deze zalen

vooral opslagplekken, waar eigenlijk alleen

de medewerkers van het veilinghuis nog

de weg tussen kunnen vinden. Het is ook

voor ons heerlijk om tijdens de kijkdagen

alles zo te zien, alsof het een grote winkel

is met heel veel soorten snoep.”

Elke keer zijn er bij deze veiling zo’n vier- à vijfduizend lots en de omzet is ook steeds min of meer hetzelfde.

DE WAARDE VAN JUWELEN

Babette van den Brink is de dochter van

oud-directeur en veilingmeester Gerard

van den Brink. Als meisje van vier jaar oud

zat zij al bij haar vader op de veilingtafel.

“Het was eigenlijk nooit mijn bedoeling

om het veilingwezen in te gaan, maar toen

mijn vader ouder werd, ben ik hem wat

gaan helpen”, vertelt ze. “En toen ook dat

niet meer ging, stopte ik met mijn rechtenstudie.

Op een gegeven moment ben ik op

het podium gaan staan om zelf de veiling

te leiden. Ik heb nog een jaar kunstgeschiedenis

gestudeerd en volgde stukje

bij beetje opleidingen als taxateur en

veilinghouder. Vanaf de jaren 90 ben ik ook

steeds meer gegroeid in de internettijd.

Want het meeste wordt tegenwoordig online

geveild, en daarop zijn we nu volledig

‘Tijdens de

kijkdagen is het

veilinghuis één

grote snoepwinkel’

BABETTE VAN DEN BRINK

toegerust. Zelf ben ik geen verzamelaar,

ik hoef het zelf allemaal niet te hebben.

Ik vind het heerlijk dat al die spullen door

mijn handen gaan en kan er vaak ook echt

van genieten, maar ben altijd blij als we

het allemaal hebben verkocht. Dan begint

de spanning opnieuw over hoe ik weer allemaal

nieuwe spullen krijg. Maar dat lukt

tot nu toe prima.”

17

essentieel het om even op zich te dragen.

Maar voor veel handelaren voldoen vaak

de foto’s, de uitgebreide beschrijving en het

conditierapport: ze bieden online, zonder

langs te komen. Aan mij de taak om van

alle objecten die mensen hier aanbieden

de pareltjes eruit te halen. Er is heel veel en

het vereist veel kennis om alles tot in detail

te onderzoeken. Dat geldt bijvoorbeeld ook

voor het deelgebied van vintage horloges.

Dit 18-karaats gouden polshorloge van Cartier

uit de jaren 70, bijvoorbeeld. Mensen

kunnen zelf op internet zoeken maar wij

maken een betrouwbare voorselectie, zodat

ze echt weten waar ze op bieden.”

Sophie van Gulik werkte lange tijd bij Lyppens Juweliers en is inmiddels alweer een paar jaar specialist

juwelen bij het veilinghuis.

‘Juwelen betekenen

meer voor mensen

dan de goudprijs of

diamantprijs van

kettingen, ringen of

oorbellen’

SOPHIE VAN GULIK

Ze wandelt naar de eerste verdieping, tussen

vitrines glas, zilver en art deco, naar de

toonbank van de juwelen. Daar staat Sophie

van Gulik een paar geïnteresseerden uitleg

te geven over de juwelen en sieraden die

achter het glas liggen. Van den Brink: “Sophie

kwam hier twintig jaar geleden werken

als kunstgeschiedenisstudent, was daarna

lange tijd bij Lyppens Juweliers en is inmiddels

alweer een paar jaar juwelenspecialist

bij ons veilinghuis.” Van Gulik schuift aan:

“Ik houd van kunst en vooral van juwelen,

maar ook van alle mensen die je tegenkomt

in dit vak. Juwelen betekenen meer voor

mensen dan de goudprijs of diamantprijs

van kettingen, ringen of oorbellen. Juwelen

moet je in je handen hebben en met

een loep bestuderen om ze echt te kunnen

beoordelen. Voor de koper is het vaak ook

BOEDELS EN VERZAMELINGEN

“Het meeste wat hier binnenkomt komt

nog steeds uit boedels”, vertelt Van den

Brink. “Mijn vader zei in de jaren 90 al dat

de boedels aan het opdrogen waren, maar

nog steeds komen hier veel mooie spullen

binnen. Elke keer zijn er bij deze veiling zo’n

vier- à vijfduizend lots en de omzet is ook

steeds min of meer hetzelfde. En natuurlijk,

er zijn niet veel meer van die panden in

Amsterdam-Zuid of op de gracht die van

boven tot beneden vol liggen met kunst

en antiek, maar het verbaast mij elke keer

opnieuw hoeveel verzamelaars er nog zijn

met enorme en interessante boedels. Kijk

bijvoorbeeld eens naar deze verzameling

van honderden Sung-borden uit de 11e

eeuw. Ze hebben duizend jaar op de bodem

van de zee gelegen. In de jaren 90 werden

ze door een verzamelaar aangeschaft. Die

borden komen nu dus onder de hamer.”

Wat veilt de Zwaan wel en wat niet? Van

den Brink: “Er zit in boedels en verzamelingen

van alles en daar zitten soms

topstukken tussen, maar ook veel waarmee

je niks kan. Wij hebben hier zes zeer

gespecialiseerde specialisten in vaste

dienst, die hier vaak al decennialang

werken. Door het internet is de markt zo

transparant geworden dat je niet naar een

gespecialiseerd veilinghuis hoeft uit te wijken.

Wij staan zelf op diverse gespecialiseerde

platforms, zoals Invaluable, Drouot

en Lot-Tissimo/The Saleroom, waardoor

mensen ons vanzelf vinden. En zo belanden

de spullen uiteindelijk over de hele

wereld. Meer dan de helft van de objecten

die mensen op onze veiling kopen, wordt

online aangeschaft. De kopers ervan zijn

vaak helemaal niet op kijkdagen geweest.

Het versturen van die spullen de komende

tijd, naar kopers over de hele wereld, is een

behoorlijke klus.”

18

‘De collectie omvat schilderijen uit de vroege

Cobra-periode, fotografie van Brancusi

en Brassaï, grafisch werk van Paul Klee en

Picasso, beelden van Carel Visser en veel

Afrikaanse, Oceanische en Zuid-Amerikaanse

beeldhouwwerken’

MICHIEL BOERMA

COLLECTIE HANNIE EN ALDO

VAN EYCK

Een andere zeer ervaren specialist die we

op een van de verdiepingen tegenkomen

is Michiel Boerma. Hij werkt hier al dertig

jaar sinds zijn afstuderen in de moleculaire

biologie en parasitologie. Bij het veilinghuis

is hij onder meer verantwoordelijk

voor de etnografica. Ook heeft hij de

komende veiling van de collectie van Hannie

en Aldo van Eyck georganiseerd. “Bij

deze Van Eyck-collectie komt alles samen”,

vertelt hij. “De objecten zijn zeer gevarieerd

en stuk voor stuk heel interessant, net

als de verzamelaars dat waren. Eerst werd

daarom de wens van de familie onderzocht

om een museum te maken rondom

de collectie, maar dat lukte niet. Gedurende

het proces heeft de familie ervoor gekozen

om de collectie bij ons ter veiling aan

te bieden. Dat hebben ze gedaan omdat

wij met de hele collectie nog een keer een

mooie expositie wilden maken, inclusief

een goede catalogus. Een papieren catalogus

zie je eigenlijk niet meer. Dat die er nu

is, is heel bijzonder. De meeste spullen die

geveild gaan worden, zijn ooit ook hier in

de buurt van ons veilinghuis door Aldo en

Hannie aangeschaft bij de verschillende

galeries die er toen waren. Dat geheel wilden

we niet opknippen.”

Er zit van alles in de collectie, van bamboekokertjes

die 150-250 euro waard zijn

tot een ceremoniële ketting uit Hawaii die

Boerma en zijn team inschatten op 20 à 40

duizend euro. “Er zijn kostbare schilderijen

uit de vroege Cobra-periode van Anton

Corneille, Constant, Karel Appel en Theo

Wolvecamp, er is fotografie van Brancusi

en Brassaï, grafisch werk van Paul Klee en

Picasso en er zijn beelden van Carel Visser

en veel Afrikaanse, Oceanische en Zuid-

Amerikaanse beelden”, vertelt de expert.

“Ook commercieel is het verstandig alles

bij elkaar te houden, want een ‘single

owner sale’, zeker van dit niveau en dit

type, is uniek. Aldo van Eyck was een groot

intellectueel, een ware ‘homo universalis’.

Niet voor niets dat de Cobra-oprichters

graag bij hem langskwamen, want hij had

een geweldige bibliotheek en werk van

internationale grootheden aan de muur.

Daarnaast was hij bevriend met kunstenaars

zoals Brancusi en Shinkichi Tajiri,

en zijn vrouw met Ferdi en Carel Visser.

Hij was een grote inspiratiebron voor de

kunstenaars en nog steeds voor iedereen

die van kunst houdt. Voor ons is dit de

mooiste collectie die wij ooit hebben mogen

aanbieden, een droomcollectie.”

BEZOEKEN

Michiel Boerma is bij het veilinghuis onder andere al heel lang verantwoordelijk voor de etnografica en heeft

nu ook de veiling van de collectie van Hannie en Aldo van Eyck georganiseerd.

Veiling collectie Hannie en Aldo van Eyck

Kijkdagen: 04 t/m 07-12; veiling: 10 en 11-12

Veilinggebouw de Zwaan

Amsterdam

www.dezwaan.nl

19

Veilinghuis voor

even een museum

Jarenlang verkocht Aldo van Eyck moderne kunst om zo niet-westerse kunst te kunnen kopen. Als er een nieuw item het huis in kwam, schikte en herschikte hij de

planken, composities van Bach neuriënd. Alsof hij zelf een nieuw stuk aan het componeren was.

Dat hun kunstcollectie een museum

zou worden, was een langgekoesterde

wens van de familie van Aldo en

Hannie van Eyck. Maar de verzameling

van het architectenechtpaar komt nu

onder de hamer bij Veilinggebouw de

Zwaan in Amsterdam. Nog één keer is

het gesamtkunstwerk dat de inrichting

van hun huis was in circa 600 lots

tijdens de kijkdagen in zijn totaliteit te

bewonderen.

TEKST: JULIA DE JONG

Aldo van Eyck (1918-1999) is een

van de meest toonaangevende

Nederlandse architecten van na

de Tweede Wereldoorlog. Bekend

werd hij vooral door zijn bedrieglijk

eenvoudig ontwerp van het Burgerweeshuis

in Amsterdam en het Sonsbeekpaviljoen

in het Kröller-Müller Museum. Hele

generaties kinderen hebben gespeeld in

door hem ontworpen speeltuinen. Eenvoudige

speeltoestellen stelden de verbeelding

van het kind centraal door hun elementaire

vormen en op de omgeving aangepaste

vormgeving (klim-iglo’s, getrapte betonnen

klimbulten en rekken om aan te buitelen;

drie van zijn speeltoestellen zijn te vinden

in de tuin van het Rijksmuseum).

De eerste achttien jaar van zijn leven

woonde Van Eyck in Londen. Zijn vader,

dichter Pieter van Eyck (1887-1954), was

daar aangesteld als correspondent voor

NRC en onderhield in hun huis nabij

Hampstead Heath een warm huishouden

vol bezoekende schrijvers, kunstenaars

en professoren. Niet alleen het ouderlijk

huis, voorzien van een moderne Nederlandse

inrichting met meubels van Berlage

en beelden van John Raedecker en Hildo

20

Corneille, Constant en Karel Appel waren

kind aan huis bij de familie Van Eyck en

tekenden aan de keukentafel samen met

de kinderen van het echtpaar.

Krop, vormde het intellect van Aldo van

Eyk, maar ook de progressief-idealistische

kostscholen die hij bezocht. De nadruk op

het belang van kunst en zelfontplooiing

bleef hem de rest van zijn leven bij.

In 1935 vestigde het gezin zich weer in

Nederland, waar Aldo de middelbare

technische school in Den Haag bezocht.

Op aanraden van zijn vader vervolgde hij

zijn studie in Zürich. Het bleek een cruciaal

moment in zijn leven. Hier koos hij niet

alleen definitief voor de architectuur, maar

ontmoette ook medestudent Hannie van

Roojen, met wie hij in 1943 trouwde. Bovendien

kwam hij terecht in de kringen van

de Duits-Zwitserse kunsthistoricus Carola

Giedion-Welcker, die met haar kunstopvattingen

en -geschriften van grote invloed

was op de artistieke taal van het architectenechtpaar.

Tijdens ontmoetingen bij

haar thuis met kunstenaars als Paul Klee,

Max Ernst, Piet Mondriaan en Constantin

Brancusi werd gesproken over kunst en

architectuur. Daarin is een veronderstelde

hiërarchie niet meer aanwezig: alles heeft

een gelijke waarde. Er is geen dominant

centrum en alle elementen van een schilderij

of een gebouw gaan daardoor continu

nieuwe onderlinge relaties aan.

EERSTE COBRA-EXPOSITIE

Een anekdote die niet onvermeld mag

blijven is het eerste bezoek van Aldo van

Eyck aan het atelier van de beeldhouwer

Constantin Brancusi in Parijs. Na de bevrijding

van Frankrijk in 1944 stuurde Carola

Giedion-Welcker hem naar Parijs met

koffers vol koffie, tabak, cognac en brieven

voor daar wonende bevriende kunstenaars,

zoals Nelly van Doesburg, Hans Arp,

Fernand Léger, Braque en Brancusi. Bij

binnenkomst van Brancusi’s atelier struikelde

Van Eyck, en de koffer vloog open.

Zittend tussen de inhoud van de koffers

bekeek hij het atelier en zag de ‘gleaming

bird and fish, unveiling the timeless mystery

and splendour of heaven and ocean’,

in zijn eigen woorden. Brancusi’s onderzoek

naar de oorsprong van de wereld, zijn

opvatting dat sokkels een onderdeel zijn

van het kunstwerk en de compromisloze

zoektocht naar elementaire vormen waren

voor Van Eyck een eyeopener.

In het eerste huis van Aldo & Hannie van

Eyck, aan de Binnenkant in Amsterdam,

lieten zich vlak na de oorlog al snel kunstenaars

zien, met name van de Experimentele

Groep, later opgegaan in de

internationale Cobra-beweging. Corneille,

Constant en Karel Appel waren kind aan

huis en tekenden aan de keukentafel

samen met de kinderen van het echtpaar.

Dochter Tess van Eyck-Wickham vertelt

in het voorwoord van de veilingcatalogus

hoe het voor haar en haar broer Quinten

was om op te groeien in een huishouden

vol kunstenaars. Die catalogus bevat ook

bijdragen van Arnold Wentholt (tribale

kunst), Jurjen Creman (Rietveldstoel) en

Esther Schreuders (Cobra).

In 1949 vond in het Stedelijk Museum onder

leiding van Willem Sandberg de eerste

grote Cobra-tentoonstelling plaats. Constant

vroeg Van Eyck de tentoonstelling te

ontwerpen. De architect deed dit intuïtief,

creëerde op de grond vlakken en plateaus,

geïnspireerd door Piet Mondriaan en De

Stijl. Hij verzocht sommige kunstenaars

zelfs om grotere werken te maken: hij had

immers zeven zalen met hoge muren te

vullen. De opening was een eclatant succes,

ondanks of liever dankzij een relletje

en een kleine vechtpartij. Cobra als nieuwe,

onconventionele kunstenaarsgroep

brak hierna definitief door.

UNIEKE COLLECTIE

Van Eycks zoektocht naar een elementaire

vormentaal die kunstdisciplines, culturen,

volkeren, landen en religies overstijgt, resulteerde

in een unieke kunstverzameling

die vijf millennia omspant. Vanaf het begin

van hun gezamenlijk leven kochten hij en

zijn vrouw werk aan van de vele kunstenaars

die ze ontmoetten. Even belangrijk

achtten zij objecten uit niet-westerse

samenlevingen. In 1944 leerde Van Eyck

in Parijs dadaïst en surrealist Tristan

Een van de topstukken is Karel Appels schilderij

uit 1949 van een olifant, vogel en vis (schatting

€ 70.000-90.000). Het hing in de slaapkamer van

dochter Tess van Eyck-Wickham. De persoonlijke

band tussen de kunstenaar en de familie Van

Eyck wordt benadrukt door de opdracht op de

achterzijde: ‘Voor Tess. Van Karel’.

Tzara (1896-1963) kennen, dé expert op

het gebied van Afrikaanse en Oceanische

kunst. Via hem kwam hij in aanraking

met objecten die hij bestudeerde op elementaire

oplossingen voor symmetrie/

asymmetrie, open/gesloten vormen en

geometrische ten opzichte van niet-geometrische

vormen. De rest van hun leven

zouden Aldo en Hannie van Eyck zich met

zeer uiteenlopende voorwerpen uit diverse

windstreken omringen. Zij namen deze

mee van hun vele reizen of kochten ze bij

gerenommeerde handelaren in Amsterdam

en Parijs.

De collectie in Veilinggebouw de Zwaan

omvat de eerste Cobra-werken en kunst

van onder anderen Hans Arp, Constantin

Brancusi, Carel Visser en Shinkichi Tajiri tot

expressieve rituele objecten van bevolkingsgroepen

als de Dogon en de Maya,

naast kunst uit het Sepik-gebied en Oceanië

en kleine intieme snijwerken van de Inuit.

Voor één keer krijgt de liefhebber de kans

het resultaat van de zoektocht naar ‘affiniteiten’

(uitdrukking van Aldo en Hannie van

Eyck) tussen de verschillende objecten te

bekijken. In Veilinggebouw de Zwaan is de

verzameling in zijn geheel te zien. De grote

zaal is voor deze gelegenheid omgebouwd

tot een heus museum, voor vier dagen.

21

DE

NIEUWE

ZALEN

Europese

sierkunsten van

de 19de eeuw

Belgische

art nouveau

en art deco

Mysterieuze sfinx

Charles Van der Stappen

1897

JUBELPARK - BRUSSEL

Regie der Gebouwen

Régie des Bâtiments

BRUSSELS EXPO | 25 JAN – 1 FEB 2026

GUEST OF HONOUR: THE KING BAUDOUIN FOUNDATION

www.brafa.art

Hoe te overleven

in een veranderende

kunstmarkt?

De crisis die de kunstmarkt

doormaakt, is in de eerste plaats

een crisis van herbezinning en

modelverandering, waarbij de

verschillende spelers zich moeten

aanpassen en mogelijk hun

prioriteiten bijstellen.

TEKST: GILLES BECHET

Pablo Picasso, Buste de femme au chapeau à fleurs (Dora Maar), 1943, olieverf op doek, 81 x 60 cm.

Lucien Paris, 24-10. © Succession Picasso, 2025. Prijs: € 32.000.000.

De signalen die de kunstmarkt

afgeeft, zijn alarmerend maar

misleidend. Het laatste rapport

van UBS over Art Basel noteerde

een algemene daling van 12% en volgens

Deloitte bedroeg die terugloop zelfs 26,2%.

Bij nader inzien betreft deze malaise

vooral de grote galeries en de top van de

veilingmarkt. Tellen we daar de sluiting

van talrijke galeries bij op, dan is er echt

wel reden tot bezorgdheid.

Maar we zien ook dat de markt veerkrachtig

is en dat werken van prima kwaliteit

nog steeds goed verkopen, zowel op

veilingen als in galeries, zoals blijkt uit de

bemoedigende resultaten van de Parijse

veilingweek en de beurs Art Basel/Paris in

oktober 2025. “De kunstmarkt moet ook

rekening houden met de ontwikkeling van

nieuwe aankooppraktijken en een jonge

generatie hyperverbonden, zeer autonome

en veel eclectischere verzamelaars, die

24

‘Vanaf het moment

dat hun werk op de

markt komt, halen

nieuwe opkomende

talenten al snel

hoge prijzen, die

voor de meeste

verzamelaars

onbetaalbaar zijn’

JOOST VANHAERENTS

Vanhaerents Art Collection

© Bonhams.

evenveel interesse hebben in luxegoederen

en verzamelobjecten als in kunstwerken”,

aldus Christine Mostert, Head of Art Advisory

Services bij Degroof Petercam.

Kijken we evenwel naar een ander marktsegment,

dan zien we dat veel middelgrote

en kleine galeries geen reden tot klagen

hebben. Julien Delagrange, kunsthistoricus,

kunstenaar en directeur van CAI en

CAI Gallery, ziet dit in de eerste plaats als

het einde van een op een hype gebaseerd

model, waarbij een tiental ‘megagaleries’

met een aanzienlijke financiële slagkracht

de markt sturen door een beperkt

aantal kunstenaars onder elkaar te verdelen

en de prijzen op te drijven om hun

exploitatiekosten te dekken. Een model

dat volgens sommige kopers de geloofwaardigheid

van de hedendaagse kunst,

meer onderhevig aan prijsschommelingen,

ondermijnt: “Het systeem dreigt in te

storten wanneer steeds meer liefhebbers

‘Het is meer een crisis in volume dan een

crisis in prijs. Wat verkocht wordt, blijft

goed verkopen en de prijzen zijn stabiel’

ARNAUD CORNETTE DE SAINT CYR

proberen een deel te veroveren van een

taart die niet groter is geworden.”

Verzamelaar Joost Vanhaerents spreekt hem

niet tegen: “Vanaf het moment dat hun werk

op de markt komt, halen nieuwe opkomende

talenten al snel hoge prijzen, die voor de

meeste verzamelaars onbetaalbaar zijn. Dit

maakt het vrijwel onmogelijk een uitgebreide

collectie werken van een bepaalde

kunstenaar op te bouwen, verspreid over

meerdere jaren van zijn carrière.”

VERTROUWENSCRISIS

Het is niet altijd even makkelijk een onderscheid

te maken tussen een crisis op

de financiële markten en een crisis op

de kunstmarkt. Zoals Arnaud Cornette

de Saint Cyr opmerkt: “De kunstmarkt is

microscopisch klein in vergelijking met de

financiële markten. Op jaarbasis vertegenwoordigt

deze markt slechts drie of vier

uur handel op Wall Street.” Hoe dan ook,

het jaar 2024, waarop het rapport betrek-

25

‘De kunstmarkt moet

rekening houden

met de ontwikkeling

van nieuwe

aankooppraktijken en

een jonge generatie

hyperverbonden,

zeer autonome en

veel eclectischere

verzamelaars’

CHRISTINE MOSTERT

Degroof Petercam

Piet Mondriaan, Composition with Large Red Plane, Bluish Gray, Yellow, Black and Blue, 1922, olieverf op

doek, 54 x 53,3 cm. Christie’s, New York, 12-05. © Christie’s Images Ltd. Prijs: $ 47.560.000.

king heeft, was geen bijster goed jaar. Sinds

de jaren negentig heeft de kunstmarkt

aan zichtbaarheid gewonnen. Deze is, in

beperkte mate, een speelterrein geworden

voor enkele speculanten. Delagrange

merkt evenwel op: “In de afgelopen twintig

jaar is er géén stijgende trend geweest in

de totale waarde van de kunstmarkt, terwijl

we op de markt van luxegoederen een

voortdurende groei hebben gezien.”

De crisis die we nu doormaken is niet de

eerste, maar wel een andere. Het is geen

financiële crisis, want de beurs doet het

niet zo slecht. De geglobaliseerde wereld

verandert, de handel moet rekening houden

met nieuwe barrières en dat geldt

ook voor de kunstmarkt. Maar dat is nog

niet alles. “Wat we sinds twee jaar zien,

gaat iets dieper”, zegt Cornette de Saint

Cyr. “Ik denk dat er sprake is van een algemene

vertrouwenscrisis, een angst voor

verandering. Dat er een oorlog in Europa

zou kunnen uitbreken, is iets wat drie of

vier jaar geleden niemand voor mogelijk

had gehouden.”

Het eerste gevolg van deze onzekerheid

is dat veel verzamelaars hun aankopen

opschorten en hun geld elders investeren.

Voor Vincent Matthu, oprichter van adviesbureau

Ars Belga, is de situatie zeker

niet rampzalig: “Crises hebben invloed

op de markt, maar dat is telkens weer anders.

Wanneer de markt vertraagt, is dat

niet noodzakelijkerwijs meteen zichtbaar

in de prijzen. Het publiek heeft tijd nodig

om een daling van de markt te verwerken.

Er zitten altijd zes maanden tussen

een neerwaartse trend op de financiële

markten en een daling van de prijzen op

de kunstmarkt.”

De situatie is weliswaar niet rooskleurig,

maar blijft stabiel. Cornette de Saint Cyr:

“Het koperspubliek is nog steeds geïnteresseerd.

Het is meer een crisis in volume

dan een crisis in prijs. Wat verkocht

wordt, blijft goed verkopen en de prijzen

zijn stabiel.” Er wordt nog steeds gestreden

om lots, maar er zijn minder kopers.

26

EMOTIES OPWEKKEN

Sir Winston Churchill zou ooit hebben

gezegd: “Never let a good crisis go to waste.”

Dat geldt ook voor de kunstmarkt. Voor wie

de mogelijkheid heeft, is dit het moment

om te kopen, maar dan wel werken die betekenis

hebben. “Wanneer je een collectie

samenstelt, en dat geldt in het algemeen,

moet je je echt afvragen of de bewuste

kunstenaar belangrijk is, of hij iets heeft

veranderd, of hij een blijvende plaats zal

innemen in de kunstgeschiedenis, en of hij

niet de vierde of vijfde is die hetzelfde doet”,

waarschuwt Cornette de Saint Cyr.

Om het vertrouwen van de kopers terug

te winnen, hebben galeriehouders en

handelaars ook een rol te spelen. “Je moet

goede dingen laten zien, zonder compromissen,

tegen betaalbare prijzen die niet

overdreven zijn”, meent Matthu. “Je moet

de markt weer enthousiast maken en

mensen zin geven te kopen. Je moet weer

emoties opwekken.”

‘Wees niet bang je

manier van werken

te herzien. Ik ken

handelaars die hun

kosten hebben willen

verlagen door hun

winkel te sluiten en

hun stukken alleen

nog op beurzen te

presenteren’

GIJS VAN KERKHOFF

Van Kerkhoff Art

In de veranderende kunstmarkt zie je het

zwaartepunt verschuiven. Megagaleries

zullen niet verdwijnen, maar verschillende

analyses wijzen op een verschuiving van

aankopen naar de lagere marktsegmenten,

die ongetwijfeld minder zichtbaarheid

genieten. Net zoals middelgrote en

kleine galeries groeien, zullen we ook een

toename zien in het aantal gemiddelde of

meer bescheiden verzamelaars. We zien

ook dat veel meer vrouwen kunst hebben

aangekocht. “In deze veranderende markt

zullen degenen die zich het best aanpassen

aan een nieuwe clientèle en nieuwe

consumptiepatronen overleven en zelfs

floreren”, aldus Delagrange.

ANDERE MANIER VAN WERKEN

Met een galerie in Amsterdam, gespecialiseerd

in naoorlogse kunst en naoorlogs

design, en meer bepaald Scandinavisch

design, richt Gijs van Kerkhoff zich op

een nichemarkt. Voor hem gaan de zaken

vrij goed. “De crisis treft vooral de top van

de markt”, bevestigt hij. “Ik heb het geluk

dat ik al enkele jaren een gestage groei

ken. Hoewel dat om andere redenen is,

heb ik een daling gezien in de aankopen

van klanten uit de Verenigde Staten en

Groot-Brittannië.”

Voor hem is het zoeken naar nieuwe

klanten altijd een prioriteit geweest. En

om nieuwe klanten te vinden, moet je hen

zoeken waar ze zitten, bijvoorbeeld door

te communiceren via sociale media. Van

Kerkhoff: “Wees niet bang om je manier

van werken te herzien. Ik ken handelaars

die hun kosten hebben willen verlagen

door bijvoorbeeld hun winkel te sluiten en

hun stukken alleen nog op beurzen te presenteren.

Dat is iets wat ik niet wil doen,

omdat het bij designobjecten en -meubelen

beter is een etalage te behouden, maar

je mag nooit bang zijn voor verandering.”

In een samenleving die steeds sneller verandert,

beseft de kunstmarkt dat men zich

moet aanpassen.

SURFEN

theartmarket.artbasel.com

‘Het publiek heeft

tijd nodig om een

daling van de markt

te verwerken. Er

zitten altijd zes

maanden tussen een

neerwaartse trend op

de financiële markten

en een daling van

de prijzen op de

kunstmarkt’

VINCENT MATTHU

Ars Belga

27

Highlights

in het nieuwe jaar

Deze musea schrijven het komend jaar

kunstgeschiedenis. Wie, wat, waar en wanneer?

Noteer het nu al in de nieuwe agenda: deze

exposities zullen van zich laten horen.

Nieuw licht

op Renoir

Twee grote tentoonstellingen werpen

nieuw licht op Pierre-Auguste Renoir, buiten

zijn reputatie als impressionistisch colorist.

Renoir dessinateur onthult de kracht

van zijn lijn: meer dan honderd tekeningen,

studies en waterverven tonen hoe het

tekenen de kern vormde van zijn verbeelding,

van vroege studentenoefeningen tot

de verfijnde experimenten van zijn laatste

jaren. In Renoir et l’amour staat de mens

centraal: de relaties tussen mannen en

vrouwen, teder en modern, badend in licht

en kleur. Samen schetsen deze tentoonstellingen

een vernieuwd beeld van Renoir

als visionair van zowel vorm als gevoel –

een schilder van het leven zelf.

Renoir dessinateur

17-03 t/m 05-07

Renoir et l’amour

17-03 t/m 19-07

Musée d’Orsay

Parijs

www.musee-orsay.fr

Tracey Emin:

A Second Life

Auguste Renoir, Nu féminin assis, s’essuyant le pied gauche, 1890, ’trois crayons’, 56 x 46 cm.

Collection Musée d’Orsay. Foto: RMN-Grand Palais (Musée d’Orsay)/ Gérard Blot.

Tracey Emin: A Second Life presenteert de

grootste overzichtstentoonstelling van een

van de meest invloedrijke hedendaagse

kunstenaars van haar generatie. Meer dan

negentig werken, van het iconische My

Bed tot nooit eerder vertoonde sculpturen,

video’s, textielwerken en neoninstallaties,

laten zien hoe Emin haar persoonlijke ervaringen

transformeert in compromisloze

kunst. Centraal staat de periode na haar

herstel van blaaskanker en de operaties

die volgden, inclusief leven met een stoma.

28

Gloednieuw

en nog beter

Op 7 februari verhuist het Nederlands

Fotomuseum naar het monumentale pakhuis

Santos aan de Rotterdamse Rijnhaven,

een volledig vernieuwd onderkomen

voor de nationale collectie van meer dan

6,5 miljoen fotografische objecten. Het

negen verdiepingen tellende gebouw biedt

een eigentijdse museale presentatie, open

depots en ateliers, en wordt een internationale

ontmoetingsplek voor fotografie.

www.nederlandsfotomuseum.nl

Tracey Emin, My Bed, 1998. © de kunstenaar. Foto: The Saatchi Gallery, London/ Prudence Cuming Associates Ltd.

Deze ervaringen beïnvloeden haar recente

sculpturen, bronzen en installaties, waarin

ze het lichaam onderzoekt, kwetsbaarheid

toont en de spanning tussen pijn, herstel en

zelfexpressie voelbaar maakt. De tentoonstelling

volgt haar traject van de rauwe en

provocerende installaties uit de jaren 90 tot

het directe en onomwonden werk van de

afgelopen jaren. Emin laat zien hoe intieme

ervaringen, trauma en lichamelijke beperkingen

een bron van kracht en artistieke

scherpte kunnen worden.

26-02 t/m 31-08

Tate Modern

Londen

www.tate.org.uk

Antony Gormley.

Geestgrond

Geestgrond verkent de kern van Antony

Gormleys oeuvre en plaatst zijn sculpturen

in dialoog met de stedelijke ruimte, het

museumgebouw en de permanente collectie.

Gormleys poreuze lichamen circuleren

door zalen, daken en straten, tussen historische

schilderijen en objecten, en worden

zo onderdeel van hun omgeving. De titel

verwijst naar zowel geologische landvormen

als innerlijke ruimte: een vruchtbare

bodem waarin aanwezigheid, tijd en

emotie samensmelten. De tentoonstelling

onthult beeldhouwkunst als veld van

waarneming en ervaring, waarbij materie,

ruimte en menselijk lichaam voortdurend

met elkaar resoneren.

23-05 t/m 20-09

KMSKA

Antwerpen

www.kmska.be

Gestel & De Smet

Gestel – De Smet belicht de unieke

vriendschap tussen Gustave De Smet

(1877-1943), meester van het Vlaams expressionisme,

en Leo Gestel (1881-1941),

pionier van het Nederlandse modernisme.

Tijdens WO I beïnvloedde Gestel De Smets

stijl: van naturalistische invloeden naar

expressieve kleuren en vereenvoudigde

vormen, geïnspireerd door de Bergense

School. Toen Gestel later in Vlaanderen

verbleef (1925-1927), nam hij op zijn beurt

thematiek en stijlkenmerken van De Smet

over. De tentoonstelling toont sleutelwerken

van hun samenwerking en wederzijdse

inspiratie, en onthult hoe persoonlijke

vriendschap en artistieke uitwisseling hun

moderne expressieve taal vormgaven.

24-04 t/m 13-09

Stedelijk Museum Alkmaar

Alkmaar

www.stedelijkmuseumalkmaar.nl

Op 8 mei volgt in Brugge de opening van

de nieuwe kunsthal BRUSK. Met steun van

EventFlanders presenteert de stad deze

opening in een driedaagse evenement als

een belangrijke culturele mijlpaal. BRUSK

richt zich op een breed publiek, inclusief

jonge en diverse bezoekers, en wil de stad

positioneren als internationale bestemming

voor hedendaagse kunst.

www.bruskbrugge.be

Design Museum Gent sluit het jaar af met

de heropening van zijn nieuwe vleugel

DING op 3 oktober. De inkomsthal, het

café, de binnentuin en de shop zijn vrij

toegankelijk, terwijl de tentoonstellingen

ticketplichtig blijven. Het museum biedt

zo extra ruimte voor lezingen, workshops

en events, en combineert publiekstrekkers

met educatieve functies.

www.designmuseumgent.be

Gustave De Smet, Aan het venster, 1931, olieverf en

vetkrijt op papier, 63,5 x 49 cm. © The Phoebus Foundation,

Antwerpen.

29

Zilverkoorts

slaat toe

De samenwerking tussen Puiforcat

en Rachel Whiteread illustreert

de opkomst van een resoluut

eigentijdse edelsmeedkunst, de

trotse erfgenaam van het aloude

vakmanschap. Net nu zilverwerk

zich bevrijdt en de clichés achter

zich laat, bereikt de zilverprijs

historische hoogten. Geeft deze

prijsstijging meteen ook een

nieuwe wending aan de markt?

TEKST: GWENNAËLLE GRIBAUMONT

‘Klanten die

edelsmeedkunst als

iets heel klassieks,

soms ouderwets

beschouwden, zijn

verrast door deze

nieuwe ontwerpen’

YANN JAEGLER, PUIFORCAT

Puiforcat, opgericht in 1820, is al

twee eeuwen lang een van de

grootste namen in de Franse

edelsmeedkunst, waarbij ambachtelijke

perfectie, esthetische durf en

het gebruik van edele materialen hand in

hand gaan. Het huis, dat sinds 1993 deel

uitmaakt van de Hermès-groep, cultiveert

een vruchtbare dialoog tussen traditie

en avant-garde, en nodigt hedendaagse

kunstenaars uit nieuwe vormen te bedenken.

Algemeen directeur Yann Jaegler

benadrukt het belang van deze samenwerkingen,

de creatieve motor van de innovatiestrategie

van het merk: “Het is onze

ambitie minstens één nieuwe samenwerking

per jaar aan te gaan, in combinatie

met de heruitgave van een selectie stukken

uit ons archief en de promotie van enkele

van onze meest veelbelovende lijnen.”

Dit jaar ging Puiforcat een samenwerking

aan met de Britse Rachel Whiteread, de

eerste vrouwelijke kunstenaar die in 1993

de Turner Prize won. Jaegler: “Deze keuze

sluit aan bij de creatieve visie van Puiforcat,

die nu wordt gedragen door onze

artistiek directeuren Charlotte Macaux

Perelman en Alexis Fabry. Ze waardeerden

met name de nauwe band die ze heeft met

architectuur, haar interpretatie van volumes,

gevoel voor materialen en verkenning

van werelden met technische uitdagingen,

waar functionaliteit vooropstaat. Daarin

herkennen we meteen kernbegrippen uit

de wereld van Puiforcat: functie, de unieke

eigenschappen van zilver en het ambachtelijke

vakmanschap. Daarnaast kozen we

haar ook uit oprechte bewondering voor

de kracht en finesse van haar werk."

IMPERFECTIE OMARMEN

In Silver Set 2025 gebruikt Rachel Whiteread

een eenvoudig materiaal, golfkarton,

dat ze vouwt, oprolt en vormgeeft om een

kan, bekers, een dienblad en servetringen

te creëren. Ze keert de functie van karton,

bedoeld om te beschermen en vervolgens

te verdwijnen, om en maakt er een mal

voor duurzame objecten van. “De plasticiteit

en soepelheid van karton leken het

tegenovergestelde van de stevigheid van

massief zilver”, vertelt Whiteread. “Wat uit

deze tegenstelling kon voortkomen, was

dus interessant.”

30

Rachel Whiteread en haar collectie Silver Set, 2025, ontworpen voor het huis Puiforcat. Foto: Quentin Bertoux.

31

De vaklui van het huis reproduceren elke

ribbel, elke scheur, elke onvolkomenheid.

Niets wordt gladgestreken of geïdealiseerd:

onregelmatigheden, gebroken randen en

sporen van menselijk ingrijpen vormen

de unieke kenmerken van het object. “Ik

vond het belangrijk dat mijn ‘handafdruk’

zichtbaar was en dat de objecten er niet te

industrieel uitzagen”, benadrukt Whiteread,

die aanwezig was bij elke stap van

dit experiment, dat ze beschouwt als een

technische dialoog. Via deze collectie van

de kunstenaar komt Puiforcat meteen in

het middelpunt te staan van de hedendaagse

discussie over objecten als dragers

van herinneringen, de waarde van materiaal

en het menselijk handelen in een geïndustrialiseerde

wereld. Whitereads reeks

vertelt een verhaal van metamorfose: van

kwetsbaar naar eeuwig, van gewoon naar

buitengewoon. Het gebruiksvoorwerp

wordt een object van contemplatie. En

net daar, in deze samenwerkingen, speelt

zich de toekomst van de edelsmeedkunst

af, waarover de directeur zich al verheugt.

Jaegler: "Onze hedendaagse collecties hebben

nieuwe kopers aangetrokken. Klanten

die edelsmeedkunst als iets heel klassieks,

soms ouderwets beschouwden, en die

verrast zijn door deze nieuwe ontwerpen.

Ze herontdekken de edelsmeedkunst door

deze uitgesproken eigentijdse collecties,

die uitmuntend vakmanschap weer in de

mode brengen.”

Puiforcat x Rachel Whiteread, Silver Set, 2025, massief zilver. Foto: Eric Poitevin.

‘Ik vond het

belangrijk dat

mijn “handafdruk”

zichtbaar was en dat

de objecten er niet te

industrieel uitzagen’

RACHEL WHITEREAD

GOUDEN TIJDEN VOOR ZILVER

In een context waarin luxe een nieuwe invulling

krijgt door het menselijke ingrijpen

en het materiaal, vertoont de markt voor

zilverwerk een opmerkelijke dynamiek. We

namen de secundaire markt onder de loep

aan de hand van de resultaten die Artprice.

com heeft geregistreerd voor stukken van

Jean-Emile Puiforcat (1897-1945). En de

laatste resultaten zijn spectaculair: 2025

laat nu al een stijging van 29,7% zien, met

een omzet van 696.942 euro voor 45 lots.

Opvallend is een vaas, model 8461 (ca. 1930,

richtprijs: 7.000-10.000 euro), die in mei 2025

bij Sotheby’s liefst 225.000 euro opbracht.

Ook andere resultaten overtroffen ruimschoots

de verwachtingen. Zo werd in

september, tijdens de veiling Pauline

Karpidas: The London Collection, georganiseerd

door Sotheby’s in Londen, 55.066

euro geboden voor een Service Deauville

(richtprijs: 4.500-6.800 euro). Niet minder

opvallend is de opbrengst van een bestek

uit Cannes (1928), toegewezen voor 36.710

euro, en een doos (ca. 1930), die 28.680

euro in het laatje bracht. De markt wordt

opgestuwd door complete serviezen en

art-decostukken.

Tegelijkertijd stijgt de zilverprijs tot bijna

50 euro per ounce. Deze stijging is het

gevolg van de sterke vraag naar nieuwe

groene en elektronische technologieën,

maar ook van investeringen in edelmetalen

als veilige haven, terwijl het aanbod

afneemt en het recyclen van zilver traag en

duur is. Beïnvloedt deze conjunctuur, al is

het maar indirect, de creatieve keuzes van

Puiforcat? Jaegler bevestigt dit, ondubbelzinnig:

“De zilverprijs is in twee jaar

tijd bijna verdubbeld. De sector van de

32

‘Het is onze ambitie

minstens één nieuwe

samenwerking per

jaar aan te gaan, in

combinatie met de

heruitgave van een

selectie stukken uit

ons archief ’

YANN JAEGLER

Puiforcat

Puiforcat x Donald Judd, Dinner Service Collection, dessertbord, 2023 (ontworpen door de kunstenaar in

1989), massief zilver, 27,5 x 3,25 cm. Foto: Eric Poitevin.

edelsmeedkunst, en met name die van de

haute joaillerie, wordt uiteraard beïnvloed

door deze stijging, maar een en ander

moet je relativeren, rekening houdend met

het aandeel van de ambachtelijke werktijd

in de kosten van de objecten die we vervaardigen.

(...) De stijging van de zilverprijs

heeft dus geen invloed op ons DNA of onze

strategie.”

Op de vraag of deze prijsstijging de investeringsdimensie

van het metaal zou kunnen

versterken, antwoordt de directeur

optimistisch maar voorzichtig: “Zilverwerk

is ongetwijfeld nog geen veilige haven

zoals gouden sieraden dat kunnen zijn,

maar misschien wordt het dat nog wel?”

SURFEN

Puiforcat x Barber & Osgerby, Pilotis Collection, 2024, kandelaars, massief zilver, variabele afmetingen.

Foto: Maxime Tetard.

www.puiforcat.com

33

Voor eerste deelname presenteert Rademakers Gallery een soloshow van de Nederlandse kunstenaar Chris Rijk. Foto: Samuel Nagtegaal.

34

‘Keramiek raakt

aan onze

menselijke kern’

Met een derde editie bewijst de

nichebeurs Ceramic Brussels een

blijver te zijn. Wat keramiek als

medium zo fascinerend maakt,

is dat het zich als een kameleon

steeds transformeert in nieuwe

vormen, texturen en kleuren.

Een introductie in hoe keramiek

artistieke expressie stimuleert.

TEKST: ELIEN HAENTJENS

Ceramic Brussels heeft er mede

voor gezorgd dat keramiek als

medium niet langer het vijfde wiel

aan de kunstwagen is, maar als

volwaardige discipline binnen de beeldende

kunsten wordt gezien. “Vooral de laatste vijf

à tien jaar hebben steeds meer kunstenaars

keramiek als medium omarmd”, vertelt

Jean-Marc Dimanche, medeoprichter en

curator van de nichebeurs. “Het is veel meer

geworden dan louter een materiaal voor de

creatie van utilitaire objecten. Met Ceramic

Brussels willen Gilles Parmentier en ikzelf

die diversiteit en artistieke kwaliteit op één

plek tonen, en keramiek zo het podium bieden

dat het verdient. Net zoals Paris Photo

fotografie als medium op de kaart heeft

gezet, doen wij dat met keramiek.”

Hoewel kunstenaars als Pablo Picasso de

banden met keramiek aanhaalden, kwam

de echte omarming pas veel later. “Picasso

beschilderde bestaande modellen,

waarvoor hij na de Tweede Wereldoorlog

samenwerkte met de keramisten van het

Zuid-Franse Vallauris. Hij ging niet aan de

slag met de klei zelf. Iemand als Auguste

Rodin werkte wel met klei, maar louter in

functie van zijn finale bronzen sculpturen”,

vertelt Dimanche. “Pas rond 1995 pionierden

kunstenaars zoals de Belg Johan Creten

of de Duitsers Thomas Schütte en Rosemarie

Trockel door de klei zelf als sculpturaal

materiaal in te zetten. Ook de Oostenrijker

Elmar Trenkwalder, die dit jaar onze eregast

is, heeft keramiek de voorbije 25 jaar mede

‘Vooral de laatste

vijf à tien jaar

hebben steeds

meer kunstenaars

keramiek als

medium omarmd’

JEAN-MARC DIMANCHE

op de kaart gezet. Terwijl een keramiekatelier

als dat van La Cambre twintig jaar

geleden bijna moest sluiten omdat studenten

meer voor videokunst, conceptuele of

digitale kunst opteerden, kan atelierverantwoordelijke

Caroline Andrin de vraag nu

amper bijhouden.”

DIVERSITEIT

Ceramic Brussels vormt een uitnodiging

voor het publiek om het oog te trainen, en

de artistieke kwaliteit en diversiteit van keramiek

als medium te leren lezen. “Al blijft

wat iemand goed vindt deels een subjectieve

keuze, net zoals bij andere kunstvormen.

Een goed getraind oog is één ding, maar het

hart en de emoties spelen mee”, zegt Dimanche.

“Persoonlijk kies ik niet per se voor

innovatie in stukken, maar wel voor werk

dat de rijkdom van het materiaal via uitgekiende

en perfect uitgebalanceerde vormen

35

Chris Rijk, Freud en ik, 2025, geglazuurd aardewerk,

50 x 20 x 20 cm, vijf segmenten, Rademakers Gallery.

Prijs: € 3.000.

Réjéan Peytavin, Sunrise, 2025, geëmailleerd en gedecoreerd porselein, 35 x 21 x 17 cm. © de kunstenaar.

Met toestemming van La peau de l’ours.

‘Ik geef de truttige,

ouderwetse

landschapjes van

het originele Delfts

blauw meer pit’

CHRIS RIJK

en kleuren in de verf zet. Een mooi voorbeeld

zijn de creaties van de 85-jarige Claudine

Monchaussée, die momenteel tentoonstelt

in La Verrière van Hermès. Ondanks hun

kleine formaat stralen de stukken een sterke

sculpturaliteit uit. Hoewel ze op het eerste

gezicht dezelfde vormentaal hanteren, zijn

ze zeer verschillend en juist. Haar werk

vormt een opmerkelijk voorbeeld van de traditie

die in het Franse La Borne al decennialang

beoefend wordt en gekenmerkt wordt

door het gebruik van brute materie, sobere

kleuren en een evenwichtige vormentaal. Ze

werkt al zestig jaar, maar haar creaties zijn

verrassend hedendaags.”

VLEZIG EN KNEEDBAAR

Een jong talent dat met zijn opvallende

keramiek voortbouwt op de Nederlandse

traditie is Chris Rijk (°1995). “Op school had

niemand interesse in keramiek, waardoor de

draaischijf me een soort vrijplaats bood. Een

residentie bij het Europees Keramisch Werkcentrum

deed me definitief voor keramiek

kiezen”, vertelt de kunstenaar. “Het is tastbaar

en laat toe om intuïtief te maken. Tegelijk

vereist het een sterk technische kennis

en veel tijd. Veel mensen onderschatten dat

nog steeds. Keramiek wordt gelinkt aan onschuld,

liefelijkheid en vrouwelijke huisvlijt,

of aan de feministische pottenbakkersclubjes

van de jaren 70. Al trekt net dat aspect me

aan. Het past bij een van de thematische lijnen

in mijn werk, namelijk de zoektocht naar

wat mannelijkheid vandaag betekent.”

Daarom integreert hij bijvoorbeeld vaak

logo’s van Louis Vuitton of, recent, Gucci in

zijn werk. “Zij staan voor een nieuw soort

heftige, koopbare mannelijkheid. Of er zijn

de beelden van dickpics, die ik van het internet

pluk. Ze refereren aan het soort man

dat we moeten zijn, maar ik niet ben. Ook de

consumptiemaatschappij, seksualiteit en het

lichaam zijn steeds terugkerende thema’s.

Dat klei vlezig en kneedbaar is, en je er ruimtelijke

objecten mee kan maken waartoe je

lichaam zich moet verhouden, ondersteunt

die artistieke visie.”

36

‘Dankzij grotere

ovens kon de

traditie evolueren,

tot vandaag

vertegenwoordigt

deze onze identiteit

en cultuur’

JULIA ISÍDREZ

Julia Isídrez, Lagarto canon sin cola, 2025, handgebouwd keramiek, 40 x 30 x 48 cm. © de kunstenaar.

Met toestemming van Sorry We’re Closed. Prijs: € 9.500.

Elif Uras, Production Line, 2023, onderglazuur, glazuur en bladgoud op steengoed, doorsnede: 26,5 cm.

© de kunstenaar. Met toestemming van Galerist. Foto: Zeynep Firat.

Op Ceramic Brussels brengt Rademakers

Gallery (Amsterdam/Weesp) een soloshow

met zijn werk. Rijk: “Het pronkstuk wordt

een anderhalve meter hoge tulpenvaas met

tien verdiepingen. Die vertegenwoordigt

zowat het summum van de Nederlandse

keramiek. Wat betreft bepaalde vormen en

patronen schrijf ik me in de Nederlandse,

maar ook Italiaanse of Chinese keramiektraditie

in. Dat biedt me een handig kader, en

vergroot de herkenbaarheid. Tegelijk zet ik

mensen zo op het verkeerde been: pas als ze

beter kijken, ontdekken ze mijn beeldtaal,

waarvoor ik inspiratie put uit de hedendaagse

beeldcultuur. Zo geef ik de truttige, ouderwetse

landschapjes van het originele Delfts

blauw meer pit. Al kwam ik oorspronkelijk

bij Delfts blauw uit omwille van de gebruikte

schilderstechniek. De traditionele vormen en

hedendaags geïnspireerde decoratie vallen

als puzzelstukjes ineen. De dualiteit tussen

het ambacht van keramiek en onze steeds

sterker digitale wereld vormt een thema,

maar ook een innerlijke drijfveer. Ik wil mens

blijven, en geen robot worden. Dat gevoel

maakt keramiek vandaag zo omnipresent.

Als mijn zogenaamd naïeve keramiek binnen

honderden jaren wordt opgegraven, zal

dat een beeld geven van onze tijd.”

37

‘Klei vind je overal

ter wereld, maar de

klei en technieken

maken het telkens

anders’

ELIF URAS

UNIVERSELE KRACHT

Met haar internationale aanpak biedt

Ceramic Brussels inzicht in de globale

keramiekscene en in regionale verschillen.

Zo werken de Fransen meestal vanuit een

meer sculpturale insteek, terwijl in Noorwegen

het ambacht zelf centraal staat.

Sorry We’re Closed uit Brussel pakt uit met

werk van Julia Isídrez (°1967), wier werk

eerder op de Biënnale van Venetië te zien

was. De Paraguayaanse keramiste werkt

met de ‘ñai’u po’-techniek, waarmee ze de

traditie en geschiedenis van de Guaranístam

in ere houdt. “Net als mijn overgrootmoeder

gebruik ik zwarte klei en sculpteer

ik mijn stukken met de hand”, vertelt de

kunstenaar. “Daarna worden ze in een

houtoven gebakken. Voor de komst van

de Europeanen gebruikten Guaraní klei al

als artistieke expressie en voor potten om

in te koken, water op te bergen of rituelen

uit te voeren. Dankzij grotere ovens kon de

traditie evolueren; tot vandaag vertegenwoordigt

deze onze identiteit en cultuur.

De zwarte klei komt uit mijn geboortestad

Itá; ik verzamel ze, bereid ze voor en kneed

ze met mijn handen. Zonder die plek zou

mijn keramiek niet bestaan.”

Zelf leerde ze de kneepjes van het vak van

haar moeder Juana Marta Rodas en overgrootmoeder

María Balbina Cuevas, die

vooral waterkruiken en karaffen maakte.

“Toen mijn moeder startte met de creatie

van zoömorfe en antropomorfe figuren,

begonnen mensen van Asunción ze te

kopen. Toen ik op mijn zeventiende begon,

vormden kleine diertjes en insecten mijn

inspiratiebron. Keramiek laat me toe om

verhalen te vertellen zonder woorden”,

vertelt Isídrez. “Na de handmatige opbouw

verfijn ik de stukken met een lepel of stuk

bamboe en laat ik ze drogen in de openlucht.

Hun zwarte kleur danken ze aan de

rook van mangobladeren, een door mijn

moeder uitgevonden techniek. Deze traditie

wordt overgedragen van moeder op

dochter. Dat mijn moeder het aandurfde

om te diversifiëren en zich niet beperkte

tot de louter utilitaire stukken, maakte het

verschil. Ondanks een beperkte interesse

bij jongeren merk ik dat veel jonge kunstenaars

teruggrijpen naar onze roots. Daarom

deel ik mijn kennis via workshops.”

Elif Uras, The Great Mother, 2025, onderglazuur op steenpasta, 76 x 45,5 x 25,5 cm. © de kunstenaar.

Met toestemming van Galerist. Foto: Barış Özçetin.

Janis Löhrer, Schild, 2025, geglazuurd keramiek,

57 x 30 x 30 cm. © de kunstenaar. Met toestemming

van Galerie Judith Andreae. Foto: Johannes

Bendzulla. Prijs: € 5.000.

38

Reinhoud, La vie ne me fait pas peur, 2001, keramiek,

22 x 13 x 17 cm, afkomstig uit het atelier van

de kunstenaar. © de kunstenaar. Met toestemming

van Laurentin Gallery. Prijs: € 4.500.

ontvangen we driehonderd dossiers, en zien

we veel experiment met bijvoorbeeld keramiek

en geluid”, zegt hij. "Zelfs na 25 jaar

blijft keramiek me verrassen. Bovendien

raken de tactiliteit, de organische vormen,

het vakmanschap en de relatie met de

aarde aan onze menselijke kern, waardoor

keramiek ons tot rust brengt en goeddoet.

In die zin zal de interesse in keramiek niet

snel afnemen.”

Julia Isídrez, Mundo de Julia, Ovalado, 2025, handgebouwd keramiek, 47 x 47 x 60 cm. © de kunstenaar.

Met toestemming van Sorry We’re Closed. Prijs: € 14.000.

BEZOEKEN

REVIVAL

Een duopresentatie van de Turkse galeries

Galerist en Galeri Nev toont werk van Elif

Uras (°1972), een in New York en Istanbul

gevestigde Turkse kunstenaar. “In mijn

zoektocht naar een alternatief oppervlak

kwam ik bij keramiek uit als ondergrond

voor mijn schilderkunst. In eerste instantie

gebruikte ik traditionele borden en kannen

uit Iznik, die met hun ronde vormen

aan neolithische vrouwelijke vruchtbaarheidsbeeldjes

doen denken”, vertelt Uras.

“Tijdens het Ottomaanse keizerrijk werden

hier massa’s tegels en potten gecreëerd, die

de patriarchale macht moesten ondersteunen.

Na een periode van verval kent deze

plek dankzij de Iznik Foundation sinds de

late 20e eeuw een revival.”

De passie voor keramiek stimuleerde haar

om snel over te schakelen op haar eigen

vormen. Uras: “In tegenstelling tot schilderkunst

is keramiek een gemeenschappelijk

proces. In de workshop werk ik samen met

vrouwen die de stukken tekenen, produceren

en beschilderen. Elke stap gebeurt

in een andere afdeling. Met mijn creaties

stimuleer ik hen om de rigide vormen en

patronen te doorbreken. Zo werkte ik aan

een serie waarin we in de natte klei hebben

gegraveerd. Ook gebruik ik speciale texturen,

niet-glanzende kleuren of transformeer

traditionele patronen. Ik wil een ode

brengen aan ambachtsvrouwen die enorm

veel perfectie en tijd in elk stuk steken. Terwijl

ik in Iznik vooral met mallen werk en

op lage temperatuur met felle kleuren, leer

ik in mijn New-Yorkse studio met een wiel

klei draaien en bak ik de stukken er op hoge

temperatuur, wat resulteert in een soberder

kleurenpalet. Ook de klei verschilt. Dat

maakt keramiek zo boeiend: je vindt het

overal ter wereld, maar de klei en technieken

maken het telkens anders.”

Ook Jean-Marc Dimanche ziet de toekomst

rooskleurig in. “Voor onze jongerenprijs

Sourdre

t/m 13-12

La Verrière

Brussel

www.fondationdentreprisehermes.org/fr/

projet/sourdre-la-verriere

Chris Rijksmuseum

t/m 20-09

Museum W

Weert

www.museumw.nl

Chris Rijk: Seks, drugs en aardewerk

permanent

Frans Hals Museum

Haarlem

www.franshalsmuseum.nl

Ceramic Brussels

21-01 t/m 25-01

Tour & Taxis

Brussel

www.ceramic.brussels

39

Royale huisdieren

vereeuwigd

Henrik Wigström voor Fabergé, Sint-Petersburg, Kauw, 1907, Kalgan-jaspis, obsidiaan, aquamarijn, verguld zilver, 7,8 x 15,7 x 5,7 cm. Londen, The Royal Collection,

inv. RCIN 13756. © The Royal Collection Trust/ His Majesty King Charles III.

40

Fabergé blijft het ultieme icoon

van de Russische keizerlijke

juwelierskunst. Dankzij

prestigieuze opdrachten heeft

het huis schitterende werken

geproduceerd die de tand des

tijds hebben doorstaan. Denk

aan de legendarische paaseieren.

Wereldwijd zijn verzamelaars er nog

steeds door gefascineerd. Nu het

beroemde Winterei deze maand bij

Christie’s in Londen wordt geveild,

met een verwachte opbrengst van

ruim 20 miljoen pond, blikken we

terug op de complexe geschiedenis

van het huis, waarin kunst en markt

nauw met elkaar verweven zijn.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

In 1907 vroegen de Britse koning Edward

VII en zijn echtgenote koningin

Alexandra aan de Russische goudsmid

Peter Carl Fabergé (1846-1920) om

een uitzonderlijke reeks sculpturen van

halfedelsteen te creëren. Geïnspireerd

door de geschenken die de Britse vorstin

had gekregen van haar zus, keizerin Maria

Feodorovna, de vrouw van tsaar Alexander

III, leidde deze passie voor de creaties van

Fabergé tot de beroemde Sandringhammenagerie,

een verzameling honden, paarden,

vogels en boerderijdieren die op dit

koninklijke landgoed in Norfolk leefden.

Het was veruit de grootste bestelling die

de in 1903 geopende Londense vestiging

van Fabergé ooit kreeg.

De juwelier stuurde zijn beste beeldhouwers

naar het landgoed om ter plaatse

voorbereidende modellen van was te

maken. Nadat die door de vorsten waren

goedgekeurd, werden ze naar Sint-Petersburg

gestuurd en toevertrouwd aan steenhouwers

en meester-ambachtslieden. Elk

stuk was een nauwkeurig portret van de

favoriete dieren van de koninklijke familie,

zoals Caesar, de trouwe terriër van de koning,

of Persimmon, het renpaard dat bekendstond

om zijn overwinningen in grote

races. De sculpturen waren een subtiele

combinatie van technische precisie en verfijnde

uitvoering, waarbij elke steen was

afgestemd op de natuurlijke kleur en het

41

belangrijkste stukken was een eikelmuis,

geschonken aan Immanuel Nobel, de vader

van Alfred, naar wie de Nobelprijzen zijn

genoemd. Deze levensgrote honingkleurige

sculptuur is versierd met zilveren snorharen

en ogen van blauwe cabochongeslepen saffieren

en kauwt op goudkleurig stro.

Henrik Wigström voor Fabergé, Sint-Petersburg, Twee uilen, 1908, bruine agaat, cabochon-robijnen,

goud, witte onyx, hoogte: 5,8 cm. © Wartski, Londen.

Elk stuk was een

nauwkeurig portret

van de favoriete

dieren van de

koninklijke familie,

zoals Caesar, de

trouwe terriër van

de koning, of het

renpaard Persimmon.

natuurlijke uiterlijk van het betreffende

dier. Naast een opvallend realisme hadden

de stukken ook een voelbare emotionele

lading, die de gehechtheid van de koninklijke

familie aan haar dieren weerspiegelde.

In de loop der tijd groeide de collectie uit tot

meer dan 350 dieren, elk uniek in materiaal

en uitvoering. Koning Edward VII gaf zelf

een groot aantal opdrachten en benadrukte

daarbij steeds: “We willen geen kopieën.”

De meeste van die stukken, waarvan verschillende

versies nog vijf jaar lang in de

Londense vestiging van Fabergé werden

verkocht, waren toen ongeveer 50 pond

sterling waard (omgerekend 9.000 euro). Een

van de belangrijkste collecties bevond zich

in Castle Howard en werd op 6 mei jongstleden

door Sotheby’s in Genève verkocht voor

een totaalbedrag van 3,6 miljoen euro. Op

29 mei 2024 veilde het Londense veilinghuis

Elmwood’s wat toen werd beschouwd als

een van de beste collecties Fabergé-stukken

ooit. De herkomst ervan ging rechtstreeks

terug tot de Romanovs, de Britse aristocratie

en Europese koningshuizen. Een van de

ONTDEKKINGEN

De belangstelling van Peter Carl Fabergé

voor halfedelstenen was niet toevallig en

was ook niet ingegeven door een modetrend,

maar ontstond door zijn vroege ontdekking

van de meest prestigieuze Europese centra

van steenbewerking. Zijn bezoeken aan

Dresden, Idar-Oberstein en Florence hadden

een blijvende invloed en verankerden zijn artistieke

visie in de eeuwenoude tradities van

de edelsteensnijkunst. In Dresden ontdekte

Fabergé het Saksische erfgoed van kostbare

voorwerpen vervaardigd van jaspis, agaat

en serpentijn, stenen die in goud en zilver

waren gezet en vaak werden gebruikt om

prachtige dozen en andere sierlijke voorwerpen

van te maken. Meester-ambachtslieden

als Heinrich Taddel en Johann Christian

Neuber, bekend om hun complexe snuifdozen,

hadden daar de technische en esthetische

normen vastgesteld die zijn ontwerpen

zouden beïnvloeden.

Vervolgens brachten zijn studies in Frankfurt

hem in contact met Idar-Oberstein,

een stad die bekendstond om zijn vakmanschap

in het bewerken van agaat en chalcedoon.

Edelsteensnijders uit de regio werden

tewerkgesteld in de ateliers van Fabergé

in Sint-Petersburg. Van Florence en zijn

Opificio delle Pietre Dure, opgericht door

de De’ Medici, dat eeuwenlang religieuze

figuren en tafelbladen in mozaïek van polychrome

halfedelstenen produceerde, nam

Fabergé de decoratieve weelde over, evenals

het gebruik van purpuriet, een intens rode

glasachtige steen die terug te vinden is in de

17e-eeuwse Florentijnse productie.

Tot slot inspireerde de beginnende juwelier

zich ook op de rijke lokale traditie van het

bewerken van halfedelstenen. Rusland

ontwikkelde lange tijd zijn eigen expertise

in de edelsteenslijpkunst, met centra als

Jekaterinenburg, Peterhof en Kolyvan, waar

sinds de 18e eeuw keizerlijke voorwerpen

werden vervaardigd. Die ateliers leverden

aan het hof van de Romanovs decoratieve

stenen vazen, monumentale urnen en

mozaïektafels, vervaardigd van inheemse

materialen zoals malachiet, jaspis en veelkleurig

marmer, terwijl hardere stenen,

zoals agaat, obsidiaan, kwarts en bergkristal,

in het buitenland werden bewerkt. Toen

42

Wat opvalt aan de

miniatuurdieren van

Fabergé is de bijna

speelse uitnodiging

tot aanraken.

Peter Carl Fabergé in 1870 naar Rusland

terugkeerde, wilde hij het bescheiden juweliersatelier

van zijn vader uitbreiden door

deze voorwerpen van halfedelstenen in het

assortiment op te nemen. Hiervoor nam hij

de Finse juwelier Erik August Kollin (1836-

1901) in dienst als projectleider.

VAN RUWE STEEN TOT

AFGEWERKT OBJECT

De dierenbeeldjes van Fabergé zijn het

resultaat van de samenwerking tussen

steenbeeldhouwers, edelsmeden, emailleurs

en modelleurs. Een groot deel werd

eerst vervaardigd in de fabriek van Carl

Woerffel, aan het Obvodny-kanaal, die de

juwelier uiteindelijk zou overnemen. Twee

van de meest getalenteerde ambachtslieden,

Derbyshev en Kremlev, zorgden daar

voor de productie van talrijke stukken

van halfedelsteen, die getuigen van volleerd

vakmanschap. Het productieproces

verliep met de grootste nauwkeurigheid.

De afzonderlijk gebeeldhouwde stukken

Fabergé, Everzwijn, z.d., chalcedoon, 10 x 7 x 3 cm. © Pandolfini.

Fabergé, Sint-Petersburg, Kat, ca. 1900, agaat, roosgeslepen diamanten, lengte: 5,5 cm. Verkocht met

karakteristieke originele etui van berkenhout. Christie’s, Londen, 29-11-2021. © Christie’s Images Ltd. Prijs:

£ 137.500.

steen werden zo fijn aan elkaar bevestigd

dat je de naden met het blote oog niet kon

zien. Zodra het dier voltooid was, werden

onder leiding van de hoofdjuwelier extra

details toegevoegd, zoals gouden snavels,

ivoren slagtanden en ogen gemaakt van

edelstenen. De finishing touch bestond uit

het aanbrengen van gekleurd email, om de

kleuren van het object te harmoniseren en

de narratieve expressie te versterken.

Dankzij een drastische en vernieuwende selectie

van verfijnde materialen, waarbij halfedelstenen

uit het Oeralgebergte werden

gecombineerd met de meest geavanceerde

edelsmeedtechnieken, zoals guillocheren,

ciseleren en een bijzonder geraffineerde zetting,

slaagden de ateliers van Fabergé erin

voortdurend te innoveren, met een ongeëvenaarde

verfijning. Opvallend was ook de

interculturele dimensie van de aanpak van

Peter Carl Fabergé. Voor het ontwerpen van

zijn stenen dieren liet de juwelier zich inspireren

door Japanse netsukes, kleine voorwerpen

gesneden uit ivoor of hout, die aan

het begin van de 19e eeuw opkwamen en

dienden om als accessoires aan de riem van

een kimono te hangen. Hij bezat een collectie

van maar liefst vijfhonderd netsukes.

Veel daarvan waren waarschijnlijk gekocht

in een winkel, Japan genaamd, gelegen aan

de Nevski Prospekt in Sint-Petersburg. Deze

miniatuursculpturen fascineerden hem niet

alleen door hun ambachtelijke kwaliteit,

maar ook door hun vermogen de geest van

de dieren gestalte te geven door de compacte

en tactiele vormen. Net als de Japanse

ambachtslieden streefden Fabergé en zijn

team ernaar de persoonlijkheid en de bewegingen

van dieren vast te leggen, niet alleen

hun fysieke gelijkenis: de kromming van een

43

nek, de draaiing van een staart of de glans

van een oog – subtiele details die emotie en

vitaliteit aan zijn creaties toevoegden.

Deze invloeden uit het Verre Oosten, gecombineerd

met de Russische traditie van

edelsteenbewerking en Europese stijlen

(renaissance, rocaille, Lodewijk XVI en art

nouveau), hebben in hoge mate bijgedragen

aan het unieke karakter van het oeuvre

van Fabergé, omdat deze artistieke kruisbestuiving

leidde tot een mix van fijnheid

en expressiviteit die in de juwelierskunst

van toen ongewoon was.

DE TSAAR ALS KLANT

Hoewel het atelier van Fabergé zich onderscheidde

door de complexiteit en uitzonderlijke

verfijning van zijn stukken, werd

werk van Peter Carl Fabergé al in 1846 aan

de wereld getoond tijdens de pan-Russische

tentoonstelling in Moskou. Dit wekte de

belangstelling van tsaar Alexander III, die

meteen verschillende bestellingen plaatste

en hem in 1884 benoemde tot keizerlijke leverancier.

In 1885 volgde de eerste opdracht

voor een ei, het beroemde Ei met kip, thans

bewaard in het Kremlin, in Moskou. De

productie van gebeeldhouwde dieren begon

in de jaren 1890. Tot 1908, toen het huis

gezien het enorme succes een eigen atelier

voor het bewerken van halfedelstenen oprichtte,

werd de bewerking door onderaannemers

uitgevoerd. De door de ateliers van

Fabergé ontworpen dieren waren voornamelijk

huisdieren (zoals varkens, honden

en eenden) in verschillende houdingen en

van verschillende soorten steen. Je hebt ook

exotische dieren, voornamelijk olifanten,

maar andere, zoals een miereneter van

bloedjaspis, zijn zeldzamer.

Sommige dieren dragen de initialen van

Henrik Wigstrom (1862-1923), een edelsmid

van Finse afkomst. Hij was een van

de belangrijkste ambachtslieden van de

Fabergé-ateliers, waarvan hij in 1903 zelfs

directeur werd, maar signeerde zelden zijn

productie. Dit gebrek aan een vaste signatuur

heeft voor onduidelijkheid gezorgd bij

de toeschrijving, temeer omdat verschillende

concurrerende ateliers soortgelijke

dieren begonnen te produceren. Cartier,

bijvoorbeeld, was een geduchte concurrent,

die actief probeerde klanten van Fabergé af

te snoepen. Uit documenten uit zijn archief

blijkt dat de Parijse juwelier in 1904 sculpturen

van halfedelsteen had besteld bij de

Russische edelsteenslijper Svietchnikov en

van plan was zijn eigen edelsteenslijperij in

Sint-Petersburg te vestigen. Andere concurrenten,

zoals Ovchinnikov, Sumin, Denisov-Uralsky

en Britzin, openden eveneens

ateliers, waarbij ze de stijl van Fabergé soms

zo nauwkeurig kopieerden dat het vandaag

de dag bijna onmogelijk is bepaalde stukken

te onderscheiden zonder herkomst of

grondige analyse.

Fabergé, Moskou, Konijn, ca. 1908, zilver, granaat, hoogte: 10 cm. © Bonhams.

TOL VAN HET SUCCES

Hoewel de dierenfiguren van Fabergé

tegenwoordig terecht worden beschouwd

als meesterwerken van vakmanschap,

vormt het vaststellen van hun authenticiteit

zelfs voor ervaren verzamelaars een

uitdaging. Het veilingrecord voor Fabergé

staat op naam van marktleider Christie’s,

die in 2007 in zijn Londens filiaal het Rothschild-ei

voor 8,9 miljoen pond verkocht.

In 2021 veilde Christie’s een van de belangrijkste

collecties Fabergé-objecten van

één enkele eigenaar, met name de Harry

Woolf-collectie, die voor 5,2 miljoen pond

onder de hamer ging. Christie’s speelt dan

ook een onbetwiste leidende rol op dit gebied

en biedt verzamelaars en instellingen

een deskundige begeleiding.

Voor Margo Oganesian, huisspecialist bij

Fabergé, blijft de herkomst een cruciaal

element om de authenticiteit en dus de

waarde van een stuk te bepalen. “Stukken

die ooit toebehoorden aan de keizerlijke

familie of een adellijke herkomst hebben,

zijn bijzonder gewild en spreken een divers

internationaal publiek aan”, preciseert ze.

“In april 2025 pakte Christie’s uit met een

opmerkelijke collectie Fabergé-stukken

afkomstig van de nakomelingen van groothertog

Michel Michajlovitsj. Deze collectie

wekte veel belangstelling op de markt en

werd nog vóór de veiling aangekocht door

44

‘Gezien de wildgroei

aan kopieën en

imitaties, is de

kwaliteit van het

vakmanschap cruciaal

voor de erkenning van

een stuk’

MARGO OGANESIAN

Christie’s

een verzamelaar die van plan was haar

intact te houden.” De expert benadrukt

ook dat ‘gezien de wildgroei aan kopieën

en imitaties, de kwaliteit van het vakmanschap

(keuze van de steen, bewerking)

cruciaal is voor de erkenning van een stuk’.

Fabergé, Sint-Petersburg, Siberische steenbok, ca. 1900, agaat en diamanten, lengte: 5,5 cm. Sotheby’s,

Genève, 16-05-2025. © Sotheby’s Art Digital Studio.Prijs: CHF 76.200.

NIEUWE SPELERS

Met het wegvallen van een deel van de Russische

klantenkring sinds de internationale

sancties door de oorlog in Oekraïne heeft

de veilingmeester, hoewel hij een Russischsprekende

klantenkring buiten Rusland

behoudt, een zowel traditioneel als nieuw

koperspubliek zien ontstaan, met name

in Europa, Amerika, Azië en het Midden-

Oosten. Over deze nieuwe spelers zegt Oganesian:

“Sommigen specialiseren zich liever,

bijvoorbeeld in dieren van halfedelsteen of

bloemen van bergkristal, terwijl anderen

op zoek zijn naar beroemde werken, zoals

keizerlijke eieren. Instellingen hebben de

neiging zich te focussen op meesterwerken,

zoals de befaamde paaseieren of andere

unieke creaties van Fabergé.”

Deze diversiteit getuigt van een fundamentele

trend, waarbij het verzamelen van

Fabergé-objecten niet langer alleen een

aankoop is, maar een zoektocht naar prestige,

geschiedenis en een emotionele band

met het object. Wat opvalt aan de miniatuurdieren

van Fabergé, vaak zo klein dat ze

in je handpalm passen, is de bijna speelse

uitnodiging tot aanraken. Het is een zintuiglijke

ervaring die losstaat van de grote

tentoonstellingsstukken. De balans tussen

elegantie, kleur en expressiviteit verleent

deze werken een unieke poëzie, waarbij de

steen niet alleen decoratief is, maar ook een

verhaal vertelt. Voor Oganesian is deze gevoelige

dimensie van cruciaal belang: “Kopers

zijn gefascineerd door het verhaal en

het artistieke vakmanschap, maar ook door

de herinnering aan een vervlogen wereld

die deze stukken belichamen. De artistieke

kwaliteit is net zo belangrijk: verzamelaars

waarderen het uitzonderlijke vakmanschap

dat kenmerkend is voor het oeuvre van Fabergé,

een niveau van uitmuntendheid dat

in onze tijd vrijwel niet te evenaren is.”

Fabergé blijft dus fascineren, op het snijvlak

van symboliek, techniek en gevoeligheid.

Tussen keizerlijk erfgoed en een geglobaliseerde

markt belichaamt de Russische

juwelier de complexiteit van een praktijk

die innovatie en traditie, geschiedenis en

verlangen heeft weten te combineren.

VEILING

The Winter Egg and Important Works by

Fabergé from a Princely Collection

02-12

Christie’s Londen

www.christies.com

Swinging on a Star: The Private Fabergé

Collection of Kathryn and Bing Crosby

18-12

Sotheby’s New York

www.sothebys.com

LEZEN

De dieren van Fabergé: miniaturen uit

de Britse koninklijke verzameling door

Caroline de Guitaut, Mercatorfonds, Brussel,

2010, Nederlands/Frans, 120 pag., ISBN

9789061539889. Prijs: € 15.

45

Rebellie op de

vierkante millimeter

Fortunato Pio Castellani, armband in Byzantijnse stijl, 19e eeuw, goud en medaillons van micromozaïek, lengte: 20 cm. Stockholm’s Auktionsverk, Stockholm,

10-12-2024. © Stockholms Auktionsverk. Prijs: SEK 170.000 (€ 14.740).

Een micromozaïek van glas lijkt op een Italiaans raadsel, een technisch

hoogstandje dat de magie van de oudheid en het verbluffende

raffinement van de 18e-eeuwse Romeinse ambachtslieden in zich verenigt.

Lange tijd bleef die kunst een geheim van besloten ateliers en fabrikanten

van dromen, maar in onze tijd opent ze nieuwe perspectieven, met dank

aan ontwerpers, verzamelaars en kunstenaars. Zij zien micromozaïek

als een symbool van actief verzet tegen de standaardisatie en snelle

bevrediging van de moderne wereld.

TEKST: CHRISTOPHE DOSOGNE

Wat glasmozaïekkunst zo bijzonder

maakt, is het vermogen om

het fragment onzichtbaar te

maken, de voegen te verbergen

en het materiaal te herschikken tot één

betoverend beeld. Als erfgenaam van een

traditie die meer dan 6.000 jaar teruggaat,

toen de eerste mozaïeken tussen de keien van

Mesopotamië werden gelegd, vat het micromozaïek

in zijn precisie de hele evolutie van

oude technieken samen, van marmercomposities

tot glaspasta en ‘smalti filati’, gekleurde

glasstaafjes die zo dun zijn als een haar, het

46

‘Het klassieke

micromozaïek

wil het fragment

onzichtbaar

maken, waarbij de

inlegstukjes opgaan

in een picturale

perfectie’

GALA GREENWOOD

resultaat van de alchemie van het vuur. Voor

Gala Greenwood, een mozaïekkunstenaar

die in Brussel woont, ‘leeft in het micromozaïek

de poëzie van een intieme, bijna geheime

blik van dichtbij’. “Historisch gezien streefde

men naar perfectie en de precisie van het

realisme”, vertelt ze, “omdat de toeschouwer

wordt uitgenodigd dichterbij te komen, zijn

blik in de details te laten duiken, zodat alles

zichtbaar wordt, in een verhouding tot de

schaal, tot het fragment, dat een mysterieuze

dialoog met de tijd en de hand aangaat.”

Extreme precisie en veel geduld: dat zijn

de vereisten voor een micromozaïek. De

minuscule inlegstukjes van gekleurd glas

worden een voor een met een pincet op een

gelijmde ondergrond aangebracht. Ze zijn

zo klein dat er in de meest virtuoze werken

wel achthonderd per vierkante centimeter

voorkomen! Het subtiele van die techniek

zit hem echter vooral in de beheersing van

de materialen: de pasta, het smelten, het

mengen en het zorgvuldig afkoelen. Elke

stap zorgt ervoor dat het staafje op de millimeter

nauwkeurig kan worden gesneden,

met een onberispelijke regelmaat. De

staafjes liggen zo dicht tegen elkaar dat het

licht erop weerkaatst als op lak. Greenwood

verduidelijkt: “Het micromozaïek ontleent

zijn kracht aan het onzichtbare. Het fragment

gaat op in een beeld, gesublimeerd

door de continuïteit van het gebaar. Waar

de hedendaagse techniek de zichtbaarheid

van het fragment benadrukt, wil het klassieke

micromozaïek het net onzichtbaar

maken, waarbij de inlegstukjes opgaan in

een picturale perfectie.”

De dragers zijn van materialen als koper,

leisteen, goud of zilver, soms gevat in

luxueuze monturen. De mastiek ontvangt

elk mozaïeksteentje met een bijna rituele

nauwkeurigheid, waarbij de regelmaat van

het leggen bepalend is voor het ontstaan

van een ‘schilderij’ dat de tand des tijds

kan trotseren. Hoewel het Romeinse bestiarium,

de Italiaanse flora en de antieke

monumenten traditioneel de favoriete motieven

voor micromozaïeken waren, ging

het niet louter om imiteren, er was telkens

ook sprake van een eigen inbreng. Bucolische

taferelen, portretten van beroemde

personen en ruïnes werden afgewisseld met

geraffineerde boeketten en sympathieke

dieren, zoals honden, duiven en vlinders.

Een van de meest voorkomende onderwerpen

was rechtstreeks geïnspireerd op

een werk van dezelfde aard, maar dan in

een groter formaat: het duivenmozaïek, bewaard

in de Musei Capitolini in Rome. Het

werd in 1737 ontdekt bij opgravingen in de

ruïnes van de villa van Hadrianus, in Tivoli.

Plinius de Oudere (ca. 23-79) vermeldt in

zijn Naturalis Historia een mozaïek met duiven,

gemaakt door Sosus van Pergamon in

de 2e eeuw v.Chr. Sommigen beschouwen

dat van Hadrianus als een kopie, anderen

als het origineel. Er bestaat ook een Pompejische

versie van, uit de 1e eeuw.

ROME, BRON VAN MEESTERSCHAP

Rome is nog steeds de hoofdstad van het

micromozaïek, omdat het erin geslaagd is

een keur van ambachtslieden en een kosmopolitische

klantenkring te ontwikkelen.

Het ging met name om klanten aangetrokken

door de pracht van de Grand Tour. Zo

telde de Eeuwige Stad aan het einde van

de 18e eeuw meer dan twintig ateliers,

waar Europese aristocraten en reizigers

miniatuursouvenirs kochten met getrouwe

reproducties van monumenten van de stad,

naast ‘eeuwige’ boeketten ter versiering van

juwelen, snuifdozen, deksels van bonbonnières,

wijzerplaten van horloges en vazen.

Net als de geglazuurde ‘vedute’ waren deze

micromozaïeken zeer gewild om hun kleuren,

hun nauwkeurigheid en hun antieke

charme. Het minuscule en regelmaat van de

Miniatuur met goudvink, ca. 1800, Rome, micromozaïek, doorsnede: 14 cm (zonder lijst). © Anticstore.

47

Le Sibille, Rome, Scriptorium-ring, 2025, micromozaïek

geïnspireerd op een werk van Gustave

Doré, goud, diamanten en saffieren. © Le Sibille.

Prijs: € 33.130.

Michelangelo Barbieri (?), tafelblad, 19e eeuw, Rome, micromozaïek, 75 x 84 cm. Sotheby’s, Parijs,

27-11-2024. © Sotheby’s Art Digital Studio. Prijs: € 192.000.

De essentie van

mozaïek is een

uitnodiging tot

contemplatie,

verstilling, een vorm

van actieve meditatie.

mozaïeksteentjes waren herkenbare kenmerken

van de Romeinse productie. Enkele

namen uit deze context zijn de geschiedenis

ingegaan. Zo luidde edelsmid Giacomo

Raffaelli (1753-1836) in Rome het tijdperk

van de radicale miniaturisering in en stelde

vanaf 1775 zijn minutieuze platen tentoon,

net als Michelangelo Barberi (1787-1867),

wiens creaties tegenwoordig zeer gewild

zijn. Studio Vaticano del Mosaico, opgericht

in 1727, maakte van het micromozaïek een

vast onderdeel van het Romeinse erfgoed

en zette daarmee internationaal de toon,

van Constantinopel tot Sint-Petersburg.

In die tijd, toen fotografie nog verre toekomstmuziek

was, brachten deze objecten

de landschappen van Italië letterlijk van het

ene interieur naar het andere en kristalliseerden

ze het beeld van het eeuwige Rome

in het collectieve geheugen. In instellingen

over de hele wereld, waaronder het Victoria

and Albert Museum in Londen en de Hermitage

in Sint-Petersburg, zijn complete

collecties te bewonderen die getuigen van

de stilistische diversiteit en het vakmanschap

van deze Romeinse, Venetiaanse en

Florentijnse mozaïekkunstenaars.

De markt voor deze oude creaties blijft

levendig: geregeld worden armbanden,

halskettingen, manchetknopen en broches

in micromozaïek geveild, waarbij sommige

stukken recordbedragen opbrengen die

kunnen wedijveren met die voor meesterwerken

van de edelsmeedkunst. De gemiddelde

prijs ligt echter tussen 2.500 en 5.000

euro, hoewel een grote Romeinse tafel in

micromozaïek, vervaardigd begin 19e eeuw,

in november 2024 bij Sotheby’s in Parijs

192.000 euro opbracht.

BLOEIPERIODE EN COMEBACK

In de romantiek beleefde het micromozaïek

een bloeiperiode. Het ging met name

om verzamelobjecten verwerkt in geraffineerde

meubelen, sieraden gedragen

door de Europese elite als talisman, en

souvenirs meegebracht van een reis naar

Italië. De invloed van de Italiaanse ateliers

strekte zich zelfs uit tot bij grote Europese

edelsmeden zoals Castellani, Wolfers,

Brogden, Chaumet en Fabergé, die de

miniatuurtraditie voortzetten, zowel in

sieraden als in prestigieuze voorwerpen.

Maar vanaf de jaren 1870 en 1880 werd, door

de opkomst van fotografie en de souvenirindustrie,

de bloei van deze tijdrovende en

veeleisende kunstvorm belemmerd. Intussen

is die verdrongen door de snelheid en

reproduceerbaarheid van de moderne tijd.

Het micromozaïek is een kunstvorm die

aandacht voor detail vereist, net als geduld

en vernuft. Een eeuwenoude traditie en

48

De meest virtuoze

werken bevatten wel

800 glassteentjes per

vierkante centimeter.

een aanvoelen van de toekomst komen er

samen in één enkele handeling. Het is een

techniek die bestaat dankzij de perfectie van

de handeling, het respect voor een vergeten

en vervolgens herontdekte kennis, en het

geduld bij plaatsing van de glassteentjes,

grenzend aan liturgie. Het duurde dan ook

tot het einde van de 20e eeuw voordat deze

techniek een comeback maakte, dankzij

ontwerpers die zowel een verankering in de

traditie als een openstaan voor de moderniteit

voorstonden.

Het Romeinse huis Le Sibille, onder meer

aanwezig in verschillende winkels van

Dover Street Market en in alle vestigingen

van hotelketen Mandarin Oriental, viert

nu het 35-jarig bestaan, steunend op de

uitmuntendheid van een volledig vrouwelijk

team, dat elk stuk vormgeeft in een

vruchtbare dialoog tussen geschiedenis,

poëzie en innovatie. Exclusieve minicollecties,

zoals die ontworpen in samenwerking

met de invloedrijke juwelenontwerper Laura

Inghirami, herinterpreteren het symbolische

universum van kleine dieren (slakken,

vlinders, schildpadden, lieveheersbeestjes)

om mozaïekjuwelen opnieuw uit te vinden

als universeel statement op het snijvlak van

filosofie, herinnering en talisman. Elke ring,

volledig met de hand gemaakt, is een ode

aan de traagheid van het gebaar, de rustige

kracht van het ambacht. De micromozaïeken

van Le Sibille sluiten zo aan bij de traditie

en vinden die tegelijkertijd opnieuw uit, in

een eigentijdse benadering van juwelen, een

schitterend teken van vitaliteit en rijkdom.

ENERGIEK EN VEERKRACHTIG

Greenwood merkt op dat het hedendaagse

micromozaïek ‘in dialoog treedt met de traditie’

in een stijl die ‘bruist van energie’ en

klaar is om de aandacht te trekken van een

‘steeds nieuwsgieriger publiek’. Elk hedendaags

stuk heeft zijn heel eigen kenmerken:

verscheidenheid aan materialen, kleurendiversiteit,

ongekende combinaties tussen

ornamentele traditie en stilistische inspiratie.

“Het hedendaagse publiek is klaar

om de materialen, kleuren, symboliek en

meditatieve dimensie van het hedendaagse

mozaïek te herontdekken”, zegt ze.

Deze hernieuwde belangstelling roept ook

vragen op over de voortdurende spanning

tussen het onzichtbaar worden van het

fragment en het benadrukken van de handeling.

Greenwood: “In het micromozaïek

verdwijnt het fragment, wordt onzichtbaar,

opgaand in een naadloos, bijna perfect beeld.

In de hedendaagse mozaïekkunst wordt de

constructie zelf, de handeling, de herinnering

aan het maken zichtbaar gemaakt. Toch blijft

in beide gevallen het fragment de kern van

de zaak. Het is een verhaal van veelheid, tijd,

reconstructie. Zo resoneren het micromozaïek

en het hedendaagse mozaïek met elkaar,

gedreven door dezelfde impuls: die om een

wereld te creëren, fragment na fragment.”

Een visie die de essentie van het mozaïek

benadrukt, als een uitnodiging tot contemplatie,

verstilling, een vorm van actieve meditatie.

In deze context zou het micromozaïek

dus de weerstand van de kunst tegen de

digitale snelheid belichamen. “Tegenwoordig

consumeren we kunst als een opeenvolging

van prikkels”, stelt Greenwood. “Een mozaïek,

ongeacht de techniek, biedt een pauze,

een ontmoeting met schoonheid.”

Daarin ligt misschien wel zijn grootste

relevantie vandaag, in dit vermogen om

continuïteit te weven, om de materie van

de geschiedenis te laten resoneren in de

hedendaagse beleving, in een uitnodiging

om te vertragen, te observeren, te contempleren

en ons opnieuw te verwonderen

over het minuscule dat alle pracht van de

wereld in zich draagt.

SURFEN

www.lesibille.it

www.doverstreetmarket.com

www.galagreenwood.com

Laura Inghirami voor Le Sibille, set zegelringen uit de capsulecollectie, 2025, zilver en micromozaïek. © Le Sibille. Prijsindicatie: € 2.600.

49

Hoe de kerstbal

de wereld veroverde

Ze zijn het signaal dat het jaar

op zijn einde loopt: kerstballen.

Blinkend in bomen, winkelstraten

en etalages weerkaatsen ze het

winterlicht alsof het pure magie

is. Kleine glanzende bolletjes vol

nostalgie, en ja, vol geschiedenis.

Want hoewel in deze tijd onmisbaar

in elke huiskamer, is de kerstbal

eigenlijk een vrij recente uitvinding.

En eentje met een verrassend

nuchtere oorsprong.

TEKST: ANNE HUSTACHE

Kerstmis zelf is niet bepaald zo oud

als we denken. Het feest dat we

vandaag associëren met lichtjes,

pakjes en kalkoen, begon ooit als

een religieuze viering van de geboorte van

Jezus. Pas in de 4e eeuw kreeg 25 december

zijn status als officiële feestdag. Opvallend:

die datum overlapt toevallig (of niet)

met allerlei heidense vieringen: van het

Romeinse Sol Invictus tot de Saturnalia

en de aanbidding van Mithra, de zonnegod.

Kerst was dus vanaf het begin al een

slimme mix van geloof, licht en feest.

De kerstboom, zoals we hem nu kennen,

kwam er pas veel later. In de Elzas, ergens

in de 17e eeuw, begonnen families dennenbomen

te versieren met appels, noten en

andere vruchten, symbolen van vruchtbaarheid

en overvloed. Vanuit die regio

waaide de traditie over naar Duitsland en

vandaaruit naar de rest van Europa. En

toen gebeurde er iets onverwachts. Rond

1847-1848 sloeg de hongersnood toe in

delen van Duitsland en de Elzas. Appels

waren schaars en duur. Maar waar honger

heerst, bloeit creativiteit: plaatselijke

glasblazers, toen al meesters in hun vak,

besloten de appels te vervangen door appels

van glas. Zo werd uit noodzaak iets

geboren dat de wereld zou veroveren: de

glazen kerstbal.

Wat begon als een noodoplossing groeide

razendsnel uit tot een statussymbool. In

de 18e eeuw sierden de glanzende ballen

vooral de bomen van aristocratische

families, maar vanaf de 19e eeuw vond de

kerstbal zijn weg naar de middenklasse

en uiteindelijk naar zowat elk huishouden

met een kerstboom. Vandaag is de kerstbal

meer dan decoratie. Het is een klein symbool

van verwondering, traditie en licht in

donkere dagen.

In den beginne

ca. 1880-1900

Ze behoren tot de oudste die bewaard zijn

gebleven, maar de met zilver beklede glazen

ballen waren niet noodzakelijkerwijs voorbehouden

aan kerstbomen. Sommige, ‘heksenballen’

genoemd, werden aan bomen voor woningen gehangen

om deze te beschermen. Ze waren groot

(tot achttien centimeter) en weerden met hun

glinsterende effect hekserij en ander onheil af.

Onder deze definitie van heksenbal kwam dit object

aanvankelijk ook in het Victoria and Albert

Museum terecht, voordat het werd geherclassificeerd

als kerstbal. Door het mooie decoratieve

effect van de bolle wanden van de ‘heks’ kregen

ze een prominente plaats in de kerstboom.

Onbekend, groene kerstbal (heksenbol?), Duitsland,

geblazen glas, zilver, diameter: 8,5 cm. Londen, The Victoria

and Albert Museum, inv. C.109-1916.

50

Sappig als het leven

2e helft 19e eeuw

De druifvormige bal was een bijzonder populair traditioneel onderwerp

en werd in alle kleuren vervaardigd, hoewel nachtblauw het meest in trek

was. De druif behoudt zijn plaats onder de eindejaarsvruchten, omdat

sommige soorten, zoals de Servan, goed bewaard kunnen worden tot eind

december. De druif is ook verbonden met bepaalde nieuwjaarstradities:

in Spanje moet men bij elke klokslag om middernacht een druif eten, wat

geluk zou brengen voor elke maand van het nieuwe jaar. De aanwezigheid

van een druiventros in de kerstboom breidt dus zijn symbolische invloed

uit tot buiten het strikte kerstfeest.

Druiventros, Duitsland, blauwachtig glas, 11 x 7 cm. © Bidsquare.

Hemels

1900 (1993)

De engel is ongetwijfeld een van de favoriete

figuren voor kerstbomen en dus ook

voor kerstversieringen. Dit wat pruilerige

en melancholische engeltje wijkt niet af

van die traditie. Bovendien is het originele

model gemaakt met een mal uit de

stad Lauscha (Thüringen), een plaats die

bekendstaat als de bakermat van dit soort

productie. Ambachtslieden kwamen er op

het idee steeds grotere kralen te maken

en deze om te vormen tot glinsterende

transparante ballen. Deze prachtige engelfiguur

is in een mal geblazen en hier en

daar besproeid met witte verf om sneeuw

na te bootsen.

Engel, ontworpen in 1900, gemaakt in 1993 (met

originele mal), fabriek Krebs Glas, Lauscha, helder

geblazen glas, met de hand versierd met zilveren

pailletten, diameter: 10 cm. Londen, The Victoria

and Albert Museum, inv. C.325-1993.

Raffinement

1923

Bimini Werkstätten, Wenen, kerstboomversiering in de vorm van een vrucht,

geblazen glas en gegoten glas, hoogte: 10 cm. Wenen, MAK, inv.: CL 3622-5.

Het succes van de glazen kerstballen uit Duitsland en de Elzas

was zo groot dat overal in Europa talrijke bedrijven werden

opgericht die zich in deze productie specialiseerden, terwijl andere

bedrijven, gespecialiseerd in geblazen glas, ook kerstballen

gingen maken, zoals het Weense atelier Bimini, bekend om zijn

elegante ontwerpen met eenvoudige, karakteristieke vormen,

die perfect passen bij deze mooie kerstbal. Tegenwoordig worden

de meeste kerstballen opgehangen aan een metalen haakje,

dat vaak de vorm van een kroontje heeft. Deze bevestigingsmethode

is ontstaan uit zuinigheid, terwijl de oorspronkelijke

bevestigingen, zoals deze hier, zorgvuldig werden vervaardigd

uit een gegoten glasdraad, boven aan de bal bevestigd om deze

aan de boom te kunnen hangen.

51

En er zij licht!

2e kwart 20e eeuw

In Noord-Bohemen werden kerstballen voornamelijk gemaakt van glazen kralen

die aan metalen draden werden bevestigd, zoals bij deze kleine kroonluchters.

Oorspronkelijk waren de kralen niet bedoeld voor kerstballen, maar voor het

maken van sieraden. Misschien is het louter toevallig dat ambachtslieden zijn begonnen

met het maken van kerstversieringen. Sommige bronnen vermelden zelfs

de rol van vrouwen, die losse kralen, restanten van sieraden, gebruikten om kleine

versieringen voor hun kerstboom mee te maken. Die objecten waren meteen een

groot succes, wat leidde tot de productie op grotere schaal van deze ‘grappige’

ballen. Het motief van de kroonluchter is onlosmakelijk verbonden met de kerstboom:

deze moet schitteren, stralen en het hart raken!

Atelier van Jablonec nad Nisou, bollen in de vorm van kroonluchters, zilveren kralen, opaalblauwe

punten, gemonteerd op metalen draadjes, 10,5 cm hoog,. Nijvel, privécollectie. © Musée du Verre,

Charleroi.

Grappig ventje

ca. 1920-1990

De reputatie van de glasblazerijen in Thüringen en het daaruit voortvloeiende

succes zijn niet alleen te danken aan de productie van kerstversieringen

van glazen kralen, maar ook aan de verbazingwekkende

verscheidenheid aan motieven die uit hun ateliers kwamen. Deze motieven

gingen namelijk verder dan thema’s die strikt verband hielden met de kerstboom

of de geboorte van Christus en omvatten ook motieven die verwezen

naar het dagelijks leven, zoals dit charmante lachende mannetje. Sommige

onderwerpen zijn zelfs verrassend, zoals de kreeft of de fiets. Tijdens de

hoogtijdagen van de kerstballen, tussen 1920 en 1990, werden ook muziekdoosjes

opgenomen in deze catalogus, die zelfs de grootste tegenstanders

van de eindejaarsfeesten wist te bekoren.

Atelier van Jablonec nad Nisou, bolvormig figuurtje van

kralen, glazen kralen, holle bollen, ijzerdraad en vilt. © MAK.

Foto: Christian Mendez.

Kerstballen uit Delft

20e eeuw

Kerstbal, Collectie Blueware, handbeschilderde faience. Delft, Royal

Delft Museum.

De Delftse aardewerkindustrie heeft zich lange tijd niet beziggehouden

met de productie van kerstballen. In 1915 begonnen de ontwerpers

echter borden te creëren met daarop een typisch kerstlandschap

of -tafereel. In 1989 begon de koninklijke instelling met de productie

van geraffineerde ballen waarvan de wit-blauwe versiering was geïnspireerd

op de kenmerkende technieken en motieven van het huis.

Al snel werden drie modellen met de hand gevormd en versierd: de

kleine bal van acht centimeter, de druppel en het belletje. Naast de

handgeschilderde versieringen maakt de versiering met decalcomanie

het momenteel mogelijk een collectie aan te bieden die een groter

publiek aanspreekt. Sinds 2018 wordt er een handbeschilderde en,

vooral, van het jaartal voorziene editie geproduceerd, speciaal om

aan de vraag van verzamelaars te voldoen.

52

De kostbaarste

ca. 1990

Eind jaren 90 ging het beroemde glasbedrijf Jablonec de uitdaging

aan om op Noord-Amerikaans verzoek een kerstbal te ontwerpen

waarvan de versiering zo perfect mogelijk edelstenen zou imiteren.

De ambachtslieden zetten al hun vakmanschap in om deze opdracht

tot een goed einde te brengen en voegden aan hun traditionele

methode van handmatig glasblazen een techniek toe om edelstenen

van glas te vervaardigen, zoals deze kleine kralen en ronde of

langwerpige rode stenen. Fijne accenten van verguld glas vormen

medaillons uitlopend in krullen, met een zwarte tint, die de op roze

bladeren geplaatste edelstenen nog sterker doet uitkomen. Glitterdraden

accentueren het geheel en vangen het licht.

Atelier van Jablonec nad Nisou, kostbare bal, geblazen glas,

versierd met de hand, hoogte: 8 cm. © Museum of Glass and

Jewellery, Jablonec nad Nisou.

Symbolisch

2018

Polen telt vandaag de dag tal van ateliers die bekendstaan

om hun productie van kerstballen met uiteenlopende, soms

verrassende onderwerpen. Deze kerstbal, met daarop de

Rotskoepel in Jeruzalem, is bijzonder betekenisvol, omdat hij

rechtstreeks verwijst naar deze plaats, die voor zowel joden,

christenen als moslims heilig is. Het verguldsel zet de architecturale

lijnen van dit achthoekige monument kracht bij.

Kerstbal voorstellende de Rotskoepel in Jeruzalem, Polen, industrieel glas,

7,5 x 8 cm. Berlijn, Deutsches Historisches Museum, inv. AK 2018/105.

Antislip

2025

Sinds 1999 vraagt Centre International d’Art Verrier (CIAV)

in Meisenthal elk jaar een designer om een unieke kerstbal

te ontwerpen. Zo combineert het centrum (ook museum)

het erfgoed van hoogstaand vakmanschap met hedendaagse

kunst. Voor de 2025-editie ontwierp Lucas Lorigeon GRIP:

een kerstbal met subtiele, ergonomische ribbeltjes die dankzij

het antislipoppervlak zorgen voor een perfecte grip.

Lucas Lorigeon, GRIP, 2025, geblazen glas, doorsnede: 8,5 cm. © de

kunstenaar. Met toestemming van CIAV Meisenthal. Prijs: € 28.

53

Frederik de Moucheron, Waterval bij de Grand Chartreuse, ca. 1669, pen en bruine inkt, met penseelpunt en penseel en grijze inkt, over sporen van zwart krijt, 448 x 337 mm.

Amsterdam, Rijksmuseum, inv. nr. RP-T-1905-85. Mogelijk afkomstig en losgemaakt uit Atlas Van der Hem, Album V, inv. no. 19.

54

Toen de wereld nog

van papier was

‘Atlas’ wordt in het spraakgebruik

meestal gebruikt voor een gebonden

boek met kaarten. Wie is niet

groot geworden met de Bosatlas?

Maar sinds de 17e eeuw en vooral

in de 18e en 19e eeuw werden

onder hetzelfde begrip losbladige

verzamelingen van tekeningen en

prenten aangelegd, variërend van

kaarten, stadsgezichten en gebouwen

tot historische gebeurtenissen en

portretten. Deze verzamelingen

werden bezienswaardigheden en

onderzoeksmateriaal.

TEKST: EWOUD MIJNLIEFF

De eerste die het woord ‘atlas’

gebruikte als aanduiding voor

een boek bestaande uit een verzameling

kaarten die speciaal

daartoe was vervaardigd, was de Vlaamse

cartograaf Gerard Mercator (1512-1594).

Daarvóór had het betrekking op een losbladige,

bijeengebonden verzameling kaarten,

bijvoorbeeld voor de zeevaart. In het voorwoord

voor zijn Atlas Sive Cosmographicae

Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati

Figura legt Mercator uit dat deze vernoemd

is naar de legendarische Etruskische geleerde

met dezelfde naam. Later sierde een

afbeelding van de mythologische reus Atlas,

die het hemelgewelf torst, het titelblad.

Mercators eerste editie verscheen pas in

zijn sterfjaar in Duisburg en omvatte 106

kaarten. Wanneer we een paar tussenstappen

overslaan, komen we in 1662 bij de Atlas

maior (grote atlas) van Joan Blaeu (1598-

1673), een bijzonder hoogtepunt van de

cartografie, in negen tot twaalf delen, die zo’n

zeshonderd kaarten omvatten. De uitgave

was een groot commercieel succes en werd

al snel een statussymbool voor rijke burgers.

De typografie was dan ook van ongekend

hoge kwaliteit. De Atlas maior van Blaeu is

wel met een prijs van 350 gulden voor een

niet-ingekleurde en 450 gulden voor een ‘afgesette’

(ingekleurde) versie het kostbaarste

boek van de 17e eeuw genoemd.

De Amsterdamse jurist en verzamelaar

Laurens van der Hem (1621-1678) gebruikte

zijn eigen elfdelige Blaeu-atlas als ‘kapstok’

voor een encyclopedische verzameling

bestaande uit topografische kaarten,

tekeningen, handschriften en prenten uit

de 17e eeuw. Prenten liet hij inkleuren door

de vermaarde boekverluchter Dirk Jansz.

van Santen. Deze herculische onderneming

resulteerde uiteindelijk in een omvangrijke

verzameling bestaande uit vijftig banden

met ruim 2.400 (zee)kaarten, landschappen

en stads-, haven- en zeegezichten, met oorspronkelijk

werk van kunstenaars als Willem

Schellinks, Lambert Doomer, Reinier

Nooms en Jan Hackaert. Zijn levenswerk,

slechts een onderdeel van zijn nog veel

grotere collectie, is een document van grote

waarde, op uiteenlopende terreinen als

geografie, topografie, architectuur, oorlogsvoering

en etnografie.

De atlas werd in 1730 in Den Haag geveild

en aangekocht door prins Eugenius van

Savoye, stadhouder van de Oostenrijkse Nederlanden,

tevens legeraanvoerder en een

zeer vooraanstaand verzamelaar van kunst

en boeken. Hij betaalde er waarschijnlijk

een forse som voor, naar verluidt zo’n 20.000

gulden. Diens erven verkochten de atlas

uiteindelijk bij zijn overlijden in 1736 aan de

hofbibliotheek van de hertogen van Oosten-

Andries Schoemaker (1660-1735), ‘Den Berg: ook

genaamd Nederhorst aan de Vecht’ 1730, afkomstig

uit Atlas Schoemaker. Den Haag, Koninklijke

Bibliotheek, inv. nr. 78 C 55.

Joan Blaeus kostbare

Atlas maior uit

1662, in negen tot

twaalf delen en met

zo’n zeshonderd

kaarten, werd een

statussymbool voor

rijke burgers.

rijk, tegenwoordig de Österreichische Nationalbibliothek

in Wenen. De atlas verkeert

nog altijd geheel in de, mogelijk oorspronkelijke,

ingebonden staat. Van der Hem was

bijzonder trots op zijn bezit en liet de atlas

55

Pieter van den Berge, Prins Eugenius van Savoye bij de kunsthandelaar J.P. Zomer, pen in bruin en penseel in bruin en grijs, 236 mm x 408 mm.

Amsterdam, Rijksmuseum, inv. nr. RP-T-1899-A-4202.

Het levenswerk

van Laurens van

der Hem was een

encyclopedische

verzameling,

waarvan de door hem

uitgebreide Blaeuatlas

in 1730 na een

veiling in handen

kwam van prins

Eugenius van Savoye.

bekijken en bestuderen door tal van voorname

(onder meer buitenlandse) gasten.

Onder hen was Cosimo III de’ Medici, die

de atlas op twintigjarige leeftijd bezocht op

2 januari 1668. Volgens de overlevering zou

de groothertog de toen nog losbladige atlas

voor een waarlijk vorstelijk bedrag hebben

willen kopen. Het aanbod werd echter beleefd

afgeslagen door Van der Hem. Hoewel

de samensteller zijn levenswerk bescheiden

‘een eervolle ontspanning’ noemde, is de

Atlas Van der Hem in 2004 op de lijst van

Werelderfgoed voor Documenten van de

UNESCO geplaatst.

ONMISBAAR CULTUURBEZIT

Een minder grootse, maar toch buitengewoon

interessante atlas is die van textielkoopman

Andries Schoemaker (1660-1735).

Een belangrijk gedeelte daarvan maakt

deel uit van de collectie van de Koninklijke

Bibliotheek in Den Haag. Deze atlas omvat

vele, soms wat primitieve tekeningen van

dorpen, gehuchten en steden in Nederland

die de verzamelaar en maker samen

met zijn zoon bezocht. De kunstzinnige

kwaliteit en toeschrijving aan de kunstenaar

zijn bij het samenstellen van een atlas

overigens van ondergeschikt belang. De

plaatsen worden door Schoemaker ook

in tekst beschreven, de tekeningen zijn

vaak in kleur. Later zouden ook erkende

topografische tekenaars als Cornelis Pronk

(1691-1759) en diens leerling Abraham de

Haen in Schoemakers opdracht werken. In

meer dan negenduizend bladzijden wordt

een beeld van Nederland aan het begin van

de 18e eeuw gegeven. Deze atlas is een jammerlijk

voorbeeld van een collectie die na

de dood van de samensteller (en in dit geval

ook kunstenaar) uiteen is gevallen.

Ook in de 19e eeuw werden tal van andere

historisch-topografische of topografische

atlassen bijeengebracht. Vele zijn helaas verloren

gegaan, want niet zelden ontdaan van

de beste tekeningen die afzonderlijk een grotere

waarde vertegenwoordigden. De Atlas

Munnicks van Cleeff, die van verschillende

particuliere verzamelaars is geweest (onder

meer de Nederlandse koninklijke familie), is

echter een oud ensemble van meer dan 1.500

tekeningen met de stad Utrecht als thema.

Deze kreeg rond 1870 zijn definitieve vorm

en is al meer dan 150 jaar vrijwel ongewijzigd

bijeengebleven. Onlangs verkreeg deze Atlas

de status van onvervangbaar en onmisbaar

Nederlands cultuurbezit.

Momenteel bevinden zich nog atlassen

in zowel privé- als openbaar bezit, onder

meer met betrekking tot de provincie Gelderland,

de in Het Utrechts Archief en Museum

Flehite berustende Atlas Coenen van

’s Gravesloot met circa 1.500 tekeningen en

prenten betreffende de stad en provincie

56

Veel atlassen zijn

verloren gegaan,

want niet zelden

ontdaan van de

beste tekeningen

die afzonderlijk

een grotere waarde

vertegenwoordigden.

dit kader ‘onvermijdelijk’ te noemen Blaeuatlas

in de collectie opgenomen, waarmee de

cirkel weer rond is.

Archiefcollecties worden, behalve door aankopen

of schenkingen van ouder werk, ook

uitgebreid door kunstenaars de opdracht te

geven de stad vast te leggen in fotografie en

tekeningen. Vooral het Rotterdamse stadsarchief

onderscheidt zich in dat opzicht

duidelijk, maar ook tal van andere archieven

hebben tegenwoordig een eigentijds verzamelbeleid.

Niet zelden werken ook daar

kunstenaars in opdracht, waarna hun werk

in de collecties wordt opgenomen. Klaarblijkelijk

wordt in deze tijd van smartphones

met fotomogelijkheden voor iedereen toch

nog (weer?) waarde toegekend aan de specifieke

benadering van kunstenaars en hun

visie op het leven in de hedendaagse stad.

Utrecht. Ook is de in het Stadsarchief Amsterdam

ondergebrachte Atlas Splitgerber

behouden, met ruim duizend tekeningen

en prenten van de stad Amsterdam. Deze

Atlas-collectie, bijeengebracht door verzamelaar

Louis Splitgerber (1806-1879), omvat

oorspronkelijke tekeningen, prenten

en kaarten van de 16e eeuw tot ca. 1878.

De atlas is bijzonder, want wèl integraal

bewaard gebleven. In de aanvullingen van

Splitgerber zouden onderdelen van andere

belangrijke atlassen terug te vinden zijn.

ATLAS VAN STOLK

Ten slotte mag de nog altijd groeiende verzameling

van de Atlas van Stolk zeker niet

onvermeld blijven. Deze is begonnen in 1835

als collectie van een toen nog jonge telg uit

een Rotterdams geslacht van houthandelaren,

Abraham van Stolk (1814-1896). Zijn

verzamelwoede betrof voornamelijk de

vaderlandse geschiedenis, en dit enthousiasme

droeg hij over op volgende generaties.

Uiteindelijk gaf zijn familie de collectie in

1967 in bruikleen aan de gemeente Rotterdam.

De verzameling werd aanvankelijk

ondergebracht in het oude stadhuis aan de

Delfshaven en later in het gerestaureerde

Schielandshuis, ooit het onderkomen van

Museum Boijmans Van Beuningen. In 2012

was het niet meer mogelijk om daar tentoonstellingen

te organiseren, een absolute voorwaarde

van de bruikleengevers. Inmiddels

is de collectie uitgegroeid tot meer dan een

kwart miljoen tekeningen, prenten, foto’s en

affiches en ondergebracht bij de stadsbibliotheek

van Rotterdam. De Atlas van Stolk is

wel de belangrijkste nationale beeldcollectie

genoemd. Onlangs is een omvangrijke collectie

foto’s (ca. 1.200 stuks) van de bekende

fotograaf Vincent Mentzel verworven. Ligt

de nadruk tegenwoordig wat meer op het

eigentijds verzamelen, ook hier is de binnen

Jan van Rossum (actief Vianen 1654-1672), Joan Blaeu (1596-1673), olieverf op doek, 122 x 96 cm. Rijksdienst

voor het Cultureel Erfgoed, inv. nr. C423.

57

Binnenkijken.

bij Minne Kersten


In het enorme en mystieke

middeleeuwse interieur van de

Oude Kerk in Amsterdam probeert

kunstenaar Minne Kersten lagen

te vangen die je niet ziet, maar wel

kunt voelen.

In haar studio bungelt een aantal stoelen

aan touwen aan het plafond, op tafels

staan maquettes van ruimtes waarin ze

films heeft geschoten en aan de wand

hangt allerlei onderzoeksmateriaal en een

enorm rond vel papier. Dat papier heeft

dezelfde grootte als de schermen waarop de

films van Minne Kersten worden geprojecteerd

in de Oude Kerk in Amsterdam. In de

hoek staat een kleine wenteltrap gebaseerd

op de 25 meter hoge spiraaltrappen in de

kerk zelf. “De Oude Kerk staat er al sinds de

tweede helft van de 13e eeuw. Je voelt hoe

de tijd er is vervlogen en ervaart er hoe de

ruimte ons verbindt met mensen van honderden

jaren geleden”, vertelt de kunstenaar.

“Dat is wat kunst kan doen, dat je kunt voelen

wat iemand lang geleden ook heeft ervaren,

wat het betekent om mens te zijn. Een

gevoel dat ik bijvoorbeeld ook kreeg toen

ik in het Kunsthistorisches Museum Wien

door eeuwen kunstgeschiedenis wandelde

in drie uur tijd. In de kern blijven we cirkelen

om thema’s zoals jaloezie en macht, liefde en

seks, oorlog, geboorte en dood.”

Minne Kersten (°1993) studeerde een jaar

kunstgeschiedenis voordat ze aan de Rietveld

Academie werd aangenomen en bij Beeld

en Taal belandde, een kleine afdeling waar

vaak dichters en schrijvers langskomen, zoals

schrijver, dichter en beeldend kunstenaar

Maria Barnas. Kersten studeerde daarna aan

De Ateliers en vertrok naar Frankrijk, waar

ze residenties deed bij Triangle-Astérides in

Marseille en Cité des Arts in Parijs.

De kunstenaar maakt installaties, video’s,

sculpturen en schilderijen, en woont en

werkt nog steeds in Parijs. Nu ze echter

ook veel tentoonstellingen heeft in Nederland,

zoals bij haar galerie Annet Gelink,

Stedelijk Museum Schiedam, Buitenplaats

Kasteel Wijlre en Oude Kerk, verblijft ze

ook vaak in haar atelier in een oud schoolgebouw

in Amsterdam-West.

Minne Kersten, filminstallatie Where I’m Calling From,

beeld uit de expositie Day for Night, Annet Gelink Gallery,

2025. Foto: Michel Claus.

RUIMTES VOL BETEKENIS

In haar kunst creëert Kersten fictieve werelden

waarin architectuur, herinnering en

emotie samenkomen. Ze onderzoekt hoe

ruimtes, met name interieurs, kunnen fungeren

als dragers van persoonlijke of collectieve

ervaringen, en hoe die plekken sporen van

verlies, trauma of vergankelijkheid kunnen

dragen, die je ook kunt terughalen en voelen.

In de tentoonstelling There’s Always Another

Twist in de Oude Kerk onderzoekt ze

hoe zowel religieuze verhalen als 19eeeuwse

filmtechnieken gebruikmaken van

illusies, visioenen en hallucinaties om een

alternatieve realiteit op te roepen. Aan de

wanden in haar studio hangen allerlei afbeeldingen

van hoe die vroege jaren van de

film eruit moeten hebben gezien.

Kersten: “Voor mij is de Oude Kerk een

geweldige plek omdat het de ervaringen

versterkt die ik met mijn werk wil oproepen.

Het is een gebouw dat al sinds de

vroege middeleeuwen bestaat. Met een

video-installatie op grote ronde schermen

maak ik associaties met vroege cinema,

vooral met de fascinaties die eerste

filmmakers hadden met geesten en het

mystieke. Met 16mm-films probeer ik in

de donkerte lagen vast te leggen die je met

58

BINNENKIJKEN

‘Ik probeer te weerleggen dat iets

pas bestaat als het empirisch

waarneembaar is’

59

BINNENKIJKEN

Kersten maakte zelf het behang voor de installatie en

film Where I’m Calling From.

“Tijdens het wandelen door de kerk hoor je als bezoeker geluiden van mensen die eerder in de kerk zijn

geweest, vermengd met een geluid dat ik heb opgenomen van een speelgoedtol.”

‘In de kern blijven

we cirkelen om

thema’s zoals

jaloezie, macht,

liefde en seks,

oorlog, geboorte

en dood’

digitale beelden niet kunt vangen. Ik leg

daarin een relatie met hoe religie in de geschiedenis

ook altijd die onzichtbare lagen

probeerde te vangen. Het gaat mij dan ook

om de trukendozen van cinema, zoals de

toverlantaarn en ook het fantasmagorietheater,

dat de angsten en verlangens van

mensen weerspiegelde en zo kon controleren

en indoctrineren. Het gebouw van

de kerk nodigt uit iets te doen met ‘place

memory’, de gedachte dat een fysieke

plaats of object als geheugencontainer

fungeert. In beelden en geluiden probeer

ik al die lagen te vangen en te versterken.

Tijdens het wandelen door de kerk hoor

je als bezoeker mensen die eerder in de

kerk zijn geweest zachtjes fluisteren en

geluiden maken, vermengd met een geluid

dat ik heb opgenomen van een speelgoedtol,

waardoor er een haast hallucinerende

ervaring ontstaat. Ik heb ervoor gekozen

om tijdens de tentoonstelling het artificiële

licht uit te laten. De kerk blijft onver-

licht, waardoor tegen het einde van de dag

het duister zijn intrede doet. Ik probeer

te weerleggen dat iets pas bestaat als het

empirisch waarneembaar is. Donkerte is

voor mij niet slechts de afwezigheid van

licht, maar een substantie op zichzelf: een

ruimte waarin verhalen en herinneringen

schuilgaan. De verlichting, ook die met een

hoofdletter V, heeft namelijk veel dingen

verborgen die in andere culturen en tijden

wel zichtbaar zijn en waren.”

CONTROLE EN LOSLATEN

Door haar jarenlange verblijf in Frankrijk

kijkt de kunstenaar nu met andere ogen

naar waar ze vandaan komt. “In Frankrijk

realiseerde ik mij nog meer hoe in Nederland

alles strak geordend is, alles maakbaar

is en dat ook de natuur hier in zijn

geheel door mensenhanden is gecreëerd”,

vertelt ze. “In Frankrijk bestaan meer werelden

ertussen, alles is veel rommeliger,

zeker in een stad als Marseille. In Frankrijk

had ik verschillende tentoonstellingen.

Ik heb er met een Frans filmteam in een

werkplaats buiten de ring gewerkt. Daar

hebben we een week lang gebouwd en

gefilmd. In de installatie Where I’m Calling

From heb ik gebruikgemaakt van een behang

dat typisch is voor Franse interieurs.”

Ze wijst naar een maquette van de installatie.

“Ruimtes als deze denk en werk ik tot

in detail uit in verschillende lagen, maar

bij het filmen nodig ik vervolgens elementen

uit waarover ik helemaal geen controle

60

BINNENKIJKEN

‘Het gaat mij nooit

om het narratieve,

het plot: fictie

en verbeelding

zegt meer over de

werkelijkheid’

heb, zoals een raaf die ik in een ruimte

laat binnendringen, of een ruimte waar de

zee langzaam intrede doet. Voor de film

bij Annet Gelink Gallery maakte ik een

zolderruimte waar nachtvlinders rondfladderen.

Vlinders worden geassocieerd met

lichtheid, met lente en met verliefdheid,

maar nachtvlinders zijn onlosmakelijk verbonden

met de nacht en waarmee je, door

literatuur en films, donkere en angstige

associaties krijgt. In interieurs als deze gaat

het over het residu van het leven, zoals je in

een kamer waar ooit iemand geleefd heeft

altijd de geest voelt van dat voorgaande leven.

Het gaat mij om wat er na een gebeurtenis

overblijft, psychologisch en fysiek.”

LITERATUUR

In haar werk is ruimte voor associaties met

literatuur. “Voor de film Constant Companion,

waarin ik een raaf uitnodig in een

ruimte, was het boek Grief is the Thing With

Feathers van Max Porter een belangrijke

referentie. Hierin is een raaf de personificatie

van rouw, dat alles overhoophaalt, maar

ook wijsheid brengt. In Where I’m Calling

From associeer ik op het korte verhaal The

Yellow Wallpaper uit 1892 van de Amerikaanse

auteur Charlotte Perkins Gilman.

Dat gaat over een vrouw die door haar

arts-echtgenoot wordt opgesloten op een

zolder met geel behang en daar geïsoleerd

raakt, wat leidt tot haar langzame afdaling

in waanzin. In het verhaal vertelt de vrouw

over het behang en hoe ze er van alles in ziet

en ontsnapt aan haar situatie. Dat neem

ik als uitgangspunt van mijn film: het behang

wordt een reflectie van haar mentale

toestand. Voor de opnames heb ik zelf het

behang gemaakt en de zolder laten bewonen

door motten. Deze diertjes signaleren

in mythologie en folklore vaak transformatie,

dood of obsessie. Ook keek ik naar het

werk van Edouard Vuillard, die zijn moeder

en zus vaak schilderde in een huiselijke

omgeving waarbij de personages verdwijnen

in het behang, zoals de vrouw in The Yellow

Wallpaper. Behang vertegenwoordigt zowel

opsluiting als een vlucht naar buiten, zeker

als je door het behangpatroon de hoeken

van de kamer niet meer ziet, zoals Edgar

Allan Poe schreef. Maar bij dit werk moest

ik ook denken aan mijn eigen oma, wier

zelfgemaakte mode ik na haar overlijden

vond op haar zolder. Al die lagen laat ik toe

en op een of andere manier landt dat in een

werk. Ik speel graag met de verwachting van

een verhaal, maar laat het idee van een plot

achterwege. Voor mij geeft dit bezoekers de

ruimte om hun eigen verhalen te bedenken.

Als kijker ben je afhankelijk van je eigen verbeelding

en word je zo een deelnemer. Want

verbeelding zegt meer over de werkelijkheid

dan de beschrijving van die werkelijkheid.”

BEZOEKEN

There’s Always Another Twist

t/m 06-04

Oude Kerk

Amsterdam

www.oudekerk.nl

Minne Kersten, Constant Companion, 2021, installatie, diverse materialen, 273 x 330 x 230 cm. Hotel Maria Kapel, Hoorn, 2021. Foto: Bart Treuren.

61

Robert

Doisneau

La Boverie - Luik

expo-doisneau.com

© Atelier Robert Doisneau

Gegeven

momenten

31.10 2025→

19.04 2026

Nemo | Le Corbusier Oluce Bruno Erpicum | BE.Classics

Magis

A SPACE WHERE

FORM, THOUGHT

AND AESTHETICS

CONVERGE.

Michele de Lucchi

Magis

Michele de Lucchi

Photo : Max Vicca

Showroom:

Mon - Fri: 8h30 - 17h30

Altenaken 11

3320 Hoegaarden

Showroom: Altenaken 11

3320 Hoegaarden

quattro-benelux.com

quattro@quattro-bnlf.com

Hollands Glorie

Winkeltekens

Uithangbord van een Amsterdamse slotenmaker.

Hoewel uithangborden van oorsprong waarschijnlijk Romeins

zijn, werd deze manier vanaf de middeleeuwen, eerst

door herbergiers om klanten te trekken, langzamerhand

gemeengoed in ons land. Wist u dat de welbekende gaper,

sinds de 17e eeuw het aloude uithangbord van de drogist of

apotheek, ooit bedacht is op de kermis? We gaan dieper in op

winkeltekens en op uithangborden in het bijzonder.

TEKST & FOTO’S: ANTON VOS

Uithangborden, teksten op ramen,

pijlen naar winkels, we kennen

ze allemaal. Soms zijn er

afbeeldingen bij die aanduiden

wat er zoal te koop is in de betreffende

zaak. Een vulpen bijvoorbeeld, een bril

of een verfkwast. In achter ons liggende

eeuwen, waarin het aantal laaggeletterden

percentueel veel hoger lag dan nu, was om

klanten te trekken dit soort symbolen van

het grootste belang.

De gaper is een bij uitstek Hollands winkelteken,

dat onder meer afkomstig is van de

kermis. Hier had de kwakzalver een jongetje

in dienst dat hevige buikpijn leek te hebben.

Nadat de magister via de wijd opengesperde

mond van het slachtoffer een wonderpil

64

Kop van een ijzeren winkelslang uit een antieke

apotheek.

Saest quam ipitiis restiur alignitatius autenda

disqui dolorro que latur

Saest quam ipitiis restiur alignitatius autenda disqui dolorro que latur

Uithangbord van een hoefsmid.

Grote 18e-eeuwse Hollandse gaper.

De meeste gapers

zijn verloren gegaan

omdat ze niet bestand

waren tegen de

weersomstandigheden

in de open lucht.

op zijn tong had gelegd, was de patiënt op

miraculeuze wijze van zijn klacht verlost.

Latere varianten van het bewust ‘gapende’

jongetje kregen een exotischer uiterlijk,

dat van Romeinen, Arabieren, Chinezen

en Afrikanen. Gapers hingen in Holland al

in de 17e eeuw aan de buitengevel, maar

verreweg de meeste zijn verloren gegaan

omdat ze niet bestand waren tegen de

weersomstandigheden in de open lucht.

De enkele die het overleefde stond onder

een afdakje of, beter nog, binnen in de drogisterij

zelf.

KNIPOOG NAAR ASCLEPIUS

Een bijzonder winkelteken kunnen we

aantreffen bij de hoefsmid. In de noordelijke

provincies bestond dat vaak uit een groot

hoefijzer, maar in Zeeland was het winkelteken

letterlijk het houten gevaarte waarin

het paard werd vastgezet tijdens het beslaan.

De Zeeuwen noemen dat, met dank

aan de Fransen, een ‘stravalje’ of ‘strevalje’.

Een ijzeren sleutel aan de gevel hoort natuurlijk

bij de slotenmaker en een klomp

bij de klompenmaker.

Een verhaal apart is de esculaap, een serpent

dat zich rond een staf draait. Want

de drogisterij annex apotheek etaleert

zich niet alleen met de gaper, maar ook

nog eens met de slang. Mysterieus en

giftig, soms dubbelkoppig, soms zelfs van

een enorme omvang en lengte. Maar ook

bedoeld om de aandacht te vestigen op

potentieel levensreddende en geneeskrachtige

zaken die verkocht worden in

winkels die getooid zijn met dit symbool.

Dus gaper of slang, als u serieuze problemen

heeft met uw gezondheid kunt u nog

kiezen ook. Wat vindt u van deze troostrijke

gedachte?

65

IN DE KANTLIJN VAN DE KUNSTMARKT

Veel gestolen kunst komt

nimmer meer terug

De spectaculaire wijze waarop de

juwelenroof op zondag 19 oktober

jongstleden in het Parijse Louvre

plaatsvond, zal iedereen verbaasd

hebben. Toch was het niet de eerste diefstal

die in dat museum plaatsvond. Zo werd het

met diamanten ingelegde zwaard dat bij de

kroning te Reims van Charles X (1757-1836)

op 26 mei 1825 gebruikt was, in de nacht

van de 16e december 1976 gestolen. Het

is daarna nooit meer teruggevonden. Een

ander nimmer weergekeerd werk was het op

3 mei 1998 gestolen schilderij Le chemin de

Sèvres, door Jean-Baptiste-Camille Corot.

Het doek van 34 bij 49 cm werd brutaalweg

op zondagmiddag uit de lijst gesneden.

Waarover ook nog weleens gesproken

wordt, is de diefstal van de Mona Lisa van

Leonardo da Vinci. Vincenzo Peruggia, een

lijstenmaker die regelmatig voor het Louvre

werkte, kwam op maandag 21 augustus

1911, de dag waarop het museum voor het

publiek gesloten was, in de morgen via de

personeelsingang binnen. Hij haalde in de

lege zaal het schilderij van de muur, zette

de lijst ergens in een hoek en liep vervolgens

met het paneel (77 x 53 cm) gewikkeld

in een jas, via diezelfde ingang voor het

personeel het museum weer uit. Hij werd,

omdat hij een bekende was, door de portier

nog vriendelijk gegroet.

Twee jaar lang was het paneel zoek en men

vreesde al dat het nooit meer naar het

Louvre terug zou keren. Maar de dief, een

Italiaan, nam het mee naar zijn moederland

en probeerde het daar aan de Florentijnse

kunsthandelaar Alfredo Geri te verkopen.

Deze waarschuwde de politie en Vincenzo

Peruggia werd in hechtenis genomen.

Tijdens zijn proces verklaarde hij echter dat

hij het werk had gestolen omdat hij vond

dat het in Italië thuishoorde. Dit patriottisme

viel bij de Italiaanse rechters in goede

aarde en hij kreeg slechts een jaar en vijftien

dagen celstraf. Door een voor hem gunstig

verlopen hoger beroep werd hij echter al

na zeven maanden vrijgelaten. Mona Lisa

maakte nog een rondreis door Italië, maar

daarna kwam zij weer naar het Louvre.

NOTITIES VAN

ROBERT-JAN VAN RAVENSTEIJN

Vincenzo Peruggia bleef nog een poosje in

Italië, maar stierf in 1925 in Frankrijk.

De Mona Lisa, met de eigenlijke naam ‘La

Gioconda’, keerde dus behouden terug naar

het land waar het schilderij sinds 1519 in koninklijk

bezit was geweest. Naar verluidt had

Napoleon het nog een aantal jaren in zijn

slaapkamer hangen, maar in 1804 kwam het

in het Louvre terecht, waar het nu dagelijks

door zo’n 20.000 bezoekers bekeken wordt.

Helaas zijn er veel kunstwerken die na een

museumdiefstal nooit meer boven water

komen. De meest sensationele kunstroof

uit de geschiedenis vond plaats in de nacht

van 17 op 18 maart 1990, in het Isabella

Stewart Gardner Museum in Boston. Het

brandalarm ging plotseling af, maar de

twee nachtwakers – een daarvan was een

invaller – roken nergens een brandlucht

en dachten dat het een technische storing

was. Even daarna werd echter bij de dienstingang

aangebeld en daar stonden twee

politieagenten, die zeiden dat ze op dat

alarm waren afgekomen. De nachtwakers

zeiden dat er niets aan de hand was, maar

de agenten wilden het toch nader onderzoeken.

Ze werden binnengelaten en overmeesterden

de twee bewakers. Ze bonden

hen vast in de kelder. Vervolgens maakten

zij op hun gemak een rondgang van rond

de tachtig minuten door het museum

en haalden een schilderij van Johannes

Vermeer, twee schilderijen en een ets door

Rembrandt, een landschap van Govert

Flinck, een portret door Edouard Manet

en vijf schetsen van Edgar Degas van de

muur. Het waren kennelijk geen professionele

dieven, want enkele vroege Italiaanse

werken, die ook zeer kostbaar waren, lieten

zij hangen. Wel bleken zij belangstelling

te hebben voor een Chinese bronzen vaas

van naar verhouding geringe waarde en

probeerden een vaandel van het leger van

Napoleon van de wand te halen. Toen dat

niet lukte namen ze alleen de vergulde adelaarsknop

ervan mee. De pseudo-agenten

verdwenen met hun voor de deur geparkeerde

auto en er is sedertdien geen enkel

teken meer van hen vernomen.

Die diefstal, waarvan de gezamenlijke

opbrengst van de Vermeer, de beide

Rembrandts, de Flinck en de Manet, op de

huidige kunstmarkt tegen de 800 miljoen

euro zou bedragen, is dus nimmer opgelost.

Onze bekende kunstdetective Arthur Brand

heeft zich in 2017 nog een poos met deze

kunstroof beziggehouden, maar dat heeft

niet tot enig succes geleid. Het vermoeden

bestaat dat de diefstal in opdracht van de

IRA, het Iers Republikeins Leger, is geschied,

maar dat heeft ook niets opgeleverd.

Als ik de lijst met de museumdiefstallen,

waarvan de kunstwerken nimmer teruggevonden

zijn hier wil vermelden, zou ik er

dit hele nummer van COLLECT mee kunnen

vullen. Ik zal er dus maar enkele plaatsen.

Op oudejaarsavond 1999 verdween tijdens

het vuurwerk, uit het Ashmolean Museum

te Oxford het schilderij Paysage d’Auverssur-Oise,

van Paul Cézanne.

In het Musée d’Art Moderne de la Ville de

Paris werden op 20 mei 2010 kunstwerken

gestolen van Modigliani, Matisse, Léger,

Braque en Le Pigeon aux Petits Pois van

Picasso. De dief, Vjeran Tomic, werd gearresteerd

en kreeg acht jaar gevangenisstraf.

Hij heeft echter nooit bekend waar die

schilderijen gebleven zijn.

En tot slot een diefstal in ons eigen land. In

de nacht van 15 op 16 oktober 1912 werden in

de Kunsthal te Rotterdam zeven werken buitgemaakt,

waarbij een Monet, een Matisse

en een Picasso. De Roemeense dievenbende

werd gepakt, maar de leden liepen na vijf

jaar in hun thuisland weer vrij rond. En de

schilderijen? Die zijn vermoedelijk door de

moeder van een van de dieven verbrand!

Ik denk dan altijd maar aan Lucebert, die in

1974 in een van zijn gedichten de volgende

regel opnam: ‘Alles van waarde is weerloos’.

Helaas is dat maar al te waar.

66

HOLLANDS GLORIE

UITNODIGING

Hollands Glorie in de Jordaan

Lieselot en Anton Vos nodigen U uit

voor een ontvangst met versnaperingen ter gelegenheid van de “Open Dagen 2025”

op zaterdag 13 en zondag 14 december 2025 telkens van 12.00 tot 18.00 uur.

ANTIEK D’EGLANTIER

EGELANTIERSGRACHT 93

1015 RE AMSTERDAM

WWW.DEGLANTIER.COM

De wandeling.


Met Nanda van den Berg

Huis Marseille, Museum voor

Fotografie, het eerste fotomuseum

in Amsterdam, bestaat nu 26

jaar. Directeur Nanda van den

Berg maakt er persoonlijke

tentoonstellingen voor fijnproevers.

Een wandeling door de historische

panden van het museum.

Op de classicistische façade bevindt zich een

tableau met de afbeelding van de thuishaven van

de eerste Franse bewoner: Marseille.

Huis Marseille, Museum voor

Fotografie is gevestigd in twee

17e-eeuwse grachtenpanden op

het meest prestigieuze deel van

de grachtengordel aan de Keizersgracht. Op

een van de classicistische façades bevindt

zich een tableau met de afbeelding van de

thuishaven van de eerste Franse bewoner:

Marseille. Dit pand is gebouwd voor de vermogende

Franse koopman Isaac Foucquier.

Hier werd in 1720 een plafondschildering

aangebracht door Jacob de Wit. Ook op het

pand ernaast, Keizersgracht 399, is er tien

jaar eerder een aangebracht. Nu hangen

eronder zwart-witbeelden van parelvissers

van Kusukazu Uraguchi. Huis Marseille

werd in 1999 het eerste fotomuseum van

Amsterdam. Het belendende pand werd in

2006 aangekocht en zeven jaar later werd

het verdubbelde museum geopend.

Huis Marseille fungeerde in de jaren 30 van

de vorige eeuw als advocatenkantoor en

vanaf 1939 werkte Jan de Pont (1915-1987)

er als jurist. Hij was de vader van Jos de Pont

(1943-2024), de oprichter van het museum.

Vader Jan verdiende zijn vermogen later als

importeur van Mercedes. De advocaat werkte

als juridisch adviseur voor de Nederlandse

Mercedes-Benz-importeur en omdat de

eigenaren geen opvolger hadden, kon hij het

bedrijf in 1960 overnemen. Uiteindelijk verkocht

hij zijn bedrijf weer aan Daimler-Benz

en begon daarna een succesvol investeringsbedrijf.

In zijn testament had hij bepaald dat

een deel van zijn vermogen naar hedendaagse

kunst moest gaan. Daarmee richtten zijn

kinderen in 1992 Museum de Pont in Tilburg

op, en later Huis Marseille. In 1999 opende

het museum de deuren.

DONKERE KAMER VAN JOS

De directeur van Huis Marseille, Nanda van

den Berg, heeft een brede achtergrond. De

kunsthistoricus is kenner van surrealistische

fotografie. Ze werkte in het Stedelijk

Museum, was tien jaar literair fondsredacteur

bij uitgeverij Meulenhoff en gaf aan twee

Onder een plafondschildering van Jacob de Wit hangen

zwart-witbeelden van parelvissers van Kusukazu Uraguchi.

modeacademies vijf jaar lang les in modegeschiedenis

en modetheorie. Sinds veertien

jaar is ze verbonden aan Huis Marseille,

Museum voor Fotografie, waarvan elf jaar als

directeur. Wandelend door de zalen vertelt

ze over de geschiedenis van het pand. Van

den Berg: “De jonge Jos woonde hier als student

op kamers en had toen al als liefhebberij

fotografie. Hij ontwikkelde in zijn badkuip

zijn eigen foto’s. Toen het pand eind jaren 90

op de markt kwam, kocht hij het aan, samen

met zijn zussen. Eerst was het idee om er

een dependance van Museum de Pont van te

maken. Maar in het proces, met de donkere

kamer van Jos in gedachten, kwam het idee

op om er een fotomuseum van te maken. Na

een grondige verbouwing startte Els Barents,

die bij het Stedelijk fotografie museaal had

gemaakt, hier als directeur, met fotohistoricus

Saskia Asser als conservator. Zij runden

daarmee het eerste fotografiemuseum van

Amsterdam, nu 26 jaar geleden. Het was

en is een museum voor fijnproevers op het

gebied van fotografie. Ik heb de afgelopen elf

jaar mogen voortbouwen op de ideeën die

eraan ten grondslag lagen. Huis Marseille is

een museum geworden dat met name een

nationale en internationale naam heeft opgebouwd

bij vooral fotografen, kunstenaars

en mensen die actief zijn in de cultuursector.”

68

DE WANDELING

‘Huis Marseille bezit een collectie

van meer dan 900 foto’ s’

69

DE WANDELING

Aan de wand foto’s van paaldanseressen. “Je ziet de ongelofelijke

discipline en kracht van deze dames.”

Michella Bredahl en Nanda van den Berg in het kantoor van de directeur.

‘De werken gaan

altijd een dialoog aan

met de historische

ruimtes en de tuin

hierachter’

IN DIALOOG MET HET INTERIEUR

Van den Berg koestert het historische van

de panden. “Het fijne is dat de interieurs iets

toevoegen aan onze tentoonstellingen. De

werken gaan altijd een dialoog aan met de

historische ruimtes en de tuin hierachter.

Regelmatig werken we met fotografen die

kunst maken maar ook werken in de mode,

zoals de tentoonstellingen met Viviane

Sassen, Jamie Hawkesworth, Coco Capitán,

Nhu Xuan Hua en Julie Greve, en nu Michella

Bredahl. Dat heeft een groot jong publiek

aangesproken. Ik werk met een klein team

en wij programmeren hier heel intuïtief en

persoonlijk, waarbij ik altijd zoek naar een

dialoog tussen de moderne ontwikkelingen

en de fotografiegeschiedenis en naar unieke

beelden die je elders nog niet hebt kunnen

zien. We maken zelfs soms tentoonstellingen

met kunstenaars die zich niet zo snel

laten verleiden tot een tentoonstelling in

een fotomuseum, zoals die met de poëtische

foto’s van vogeltjes van Jean-Luc Mylayne.

Het is jaren werk geweest om het echtpaar

Mylayne te overreden tot een tentoonstelling

buiten de moderne kunstmusea. Soms

volg ik specifieke kunstenaars jarenlang,

totdat ik voel dat het het moment is om de

fotograaf uit te nodigen voor een tentoonstelling,

zoals nu de tentoonstelling met de

Deense en in Parijs wonende kunstenaar

Michella Bredahl. Ik realiseer me dat ik het

mezelf niet altijd makkelijk maak en vraag

ook wel wat aan onze bezoekers. Het is nooit

fotografie die lijkt op al het andere dat te zien

is, maar het is wel altijd werk met de vinger

aan de pols van de tijd. Zoals bijvoorbeeld

eind 2024-begin 2025 de fotografie van de

Koreaanse Heesoo Kwon en de Singaporese

Charmaine Poh, beiden kunstenaars die

spelen met AI en daaraan een geheel eigen

invulling weten te geven.”

MICHELLA BREDAHL

Momenteel loopt zoals gezegd een tentoonstelling

van het werk van de 37-jarige

Michella Bredahl. Tijdens het interview komt

zij Nanda’s kantoor binnen, geeft haar een

bos bloemen en vertelt hoe enthousiast zij en

ook haar moeder zijn met de solotentoonstelling

Rooms We Made Safe. Na de opening

van de tentoonstelling is de kunstenaar hier

nu zelf nog even om foto’s te maken van haar

eigen tentoonstelling. Het is een tentoonstelling

geworden die Bredahl samen met Van

den Berg maakte en waarbij er diep wordt

ingegaan op het persoonlijke leven van de

kunstenaar. Boven in het museum zijn er

foto’s die haar moeder in de jaren 70 en begin

jaren 80 maakte. In een andere zaal foto’s uit

de jaren 90 die moeder en dochter van elkaar

maakten in een wijk met veel sociale woningen

net buiten Kopenhagen. De moeder van

Bredahl was in die tijd verslaafd en werkzaam

in de erotische industrie. Het wordt

duidelijk hoezeer het enthousiasme van haar

moeder voor de fotografie en de kleurige,

huiselijke omgeving die ze creëerde, Bredahls

latere beeldtaal hebben beïnvloed.

Van den Berg: “De recente series hebben

als onderwerp portretten van zusjes in

hun persoonlijke omgeving en de intieme

portretten van paaldanseressen en van

vrienden en bekenden in hun eigen huis. De

kunstenaar wil schoonheid in de waarheid

laten zien, ook als die pijnlijk is. De tentoonstelling

is een manier om in overeenstemming

te komen met haar moeder en haar

verleden. Je voelt hoe getroebleerd de situatie

was, maar ook hoe warm het soms was.

In een andere zaal hangt een recente serie

foto’s van de paaldanseressen, die thuis

in de weer zijn met oefenen. Daar zie je

hun ongelofelijke discipline en kracht. Met

film en met analoge fotografie onderzoekt

70

DE WANDELING

In de tentoonstelling van Michella Bredahl

wordt diep ingegaan op het persoonlijke

leven van de Deense kunstenaar.

Michella het leven van haar modellen en we

voelen de associaties met haar eigen leven.”

De directeur stopt bij de foto Lyou in haar

kamer, Parijs: een meisje in een geel Miu

Miu-designjasje dat zich, met het hoofd naar

beneden, vastklampt aan een paal. “Toen

ik deze foto voor het eerst zag, had ik een

zogenaamde convulsieve shock”, vertelt Van

den Berg. “Of zoals André Breton schreef: ‘La

beauté sera convulsive ou ne sera pas’, een

ervaring die een stuiptrekking veroorzaakt,

waarbij volgens de surrealisten een ‘glimp

van het merveilleux’ kon worden opgevangen:

een andere dimensie die erachter zit.

Bij het zien van deze foto wist ik dat deze

tentoonstelling er moest komen.”

DE RODE KAMER

De museumdirecteur loopt door de zalen

die met de plafonds herinneren aan de eeuwenoude

geschiedenis van het pand. Op de

plek waar ooit de donkere kamer van Jos de

Pont was, in zijn studentenvertrekken op de

bovenste verdieping van Keizersgracht 401,

bevinden zich strakke museumzalen waar

momenteel de foto’s hangen van Kusukazu

Uraguchi. “In de kunstopslag hebben we

één foto die Jos in die studententijd zelf

heeft gemaakt, een composiet met portretten

van zijn familie”, vertelt ze. “Later

ging Jos de Pont zelf moderne fotografie

verzamelen. Hij bezocht kunstbeurzen met

Hendrik Driessen, de eerste directeur van

Museum De Pont, en kocht werken aan van

kunstenaars uit de Düsseldorfer Schule,

waaronder een grote Thomas Struth. Bij de

oprichting van Huis Marseille schonk hij

zijn privéverzameling aan het museum als

begin van de collectie. Nu heeft Huis Marseille

een collectie van meer dan 900 foto’s.”

Een paar vertrekken naar beneden betreedt

Van den Berg de rode zaal. “Deze zaal is aan

het begin van de 18e eeuw gebouwd in Louis

XIV-stijl, niet lang nadat de echtgenote

en een van de zonen van de eigenaar waren

gestorven. Na een rouwperiode gaf hij de

schilder Johannes Voorhout opdracht een

plafondschildering met Venus en Mercurius

te maken voor een feestzaal. Boven de

spiegel op de schouw zie je een geschilderde

trompe-l’oeil, een portret van de stoïcijnse

filosoof Seneca. In die rode zaal hangen nu

Portretten van zusjes in hun persoonlijke omgeving.

grote foto’s van Michella van paaldanseressen

in hun slaapkamers die bezig zijn met

oefeningen en ook een grote foto van een

naakte, zwangere vrouw zittend op haar

bed. Het bijzondere van dit interieur is dat

alles hier werkt en dat de kracht van de

beelden wordt versterkt. Nhu Xuan Hua

heeft deze ruimte al eerder omgetoverd tot

een soort boeddhistische tempel. De muurvlakken

zijn ook ooit behangen geweest

met textielbehang met foto’s van Libanese

winkeltjes en met tableaus met romantische

schilderijen, waarbij Martine Gutierrez

met viltstift transgenders van de afgebeelde

personen maakte. Ook deze grote foto’s van

Michella van de paaldanseressen passen

hier goed. Je komt heel dicht bij de dames,

je ziet hun huisdieren en rommel in huis en

voelt hoe klein de kamertjes zijn; je kruipt

er in hun huid en in hun levens. Je komt ook

dicht bij het leven van Michella.”

BEZOEKEN

Michella Bredahl

Rooms We Made Safe

t/m 08-02

Alles resulteert in de tentoonstelling met recent werk van Bredahl: intieme portretten van paaldanseressen.

Kusukazu Uraguchi

Shima no Ama

t/m 08-02

Huis Marseille, Museum for Photography

Amsterdam

www.huismarseille.nl

71

Boeken

Lois Dodd

Voor wie musea bezoekt met

een scherp oog en een voorkeur

heeft voor verstilde schilderkunst

vormt deze publicatie over Lois

Dodd (°1927) een verrijking van

de boekenkast. De catalogus,

verschenen bij haar eerste Europese

overzichtstentoonstelling in

Kunstmuseum Den Haag, biedt

een diepgaand inzicht in het

oeuvre van een kunstenaar die

het gewone uitzonderlijk maakt.

Dodd schildert ramen, waslijnen,

bomen en schuren, motieven

die, door haar aandachtige blik,

veranderen in meditaties over

licht, tijd en perceptie. Essays

van onder meer Hans Ulrich

Obrist en Katy Hessel plaatsen

haar werk in een bredere context

van naoorlogse figuratie en de

herwaardering van vrouwelijke

kunstenaars. Wat deze uitgave

bijzonder maakt, is de combinatie

van intellectuele scherpte

en zintuiglijke gevoeligheid:

het boek nodigt uit tot traag

kijken, tot het herontdekken van

het alledaagse als esthetische

ervaring. Framing the Ephemeral

is daarmee niet alleen een catalogus,

maar een stille lofzang op

de kunst van aandacht.

Lois Dodd, Framing the Ephemeral

door o.a. Hans Ulrich Obrist en Katy

Hessel. Hannibal Books, Engels, 240

pag., vierkleurendruk, hardcover,

ISBN 9789464941890. Prijs: € 45,00.

Theo

Wolvecamp

Het honderdste geboortejaar

van Theo Wolvecamp (1925-1992)

vormt een welkome aanleiding

voor een nieuwe monografie

over deze zeer oorspronkelijke,

Nederlandse schilder. Aanvankelijk

behoorde Wolvecamp

bij de Experimentele Groep in

Holland en Cobra, maar hij zocht

geleidelijk aan zijn eigen weg

en bracht zo een kenmerkend

eigenzinnig oeuvre tot stand.

Deze nieuwe uitgave bevat

veel niet eerder gepubliceerd

beeldmateriaal, voornamelijk uit

privécollecties. Daarnaast biedt

het nauwelijks bekende, historische

teksten van onder anderen

Pim Brummelkamp, Leo Duppen

en Ed Wingen over zijn diepe

verbondenheid met de natuur

en zijn onderbelicht gebleven

spiritualiteit. Tot slot een liefdevolle

inkijk in zijn persoonlijk

leven, verteld door vrienden van

de kunstenaar. Experimenteel

in afzondering bewijst dat het

werk van Wolvecamp, 33 jaar na

zijn plotselinge overlijden, nog

steeds relevant is.

Theo Wolvecamp, experimenteel in

afzondering door Lex Schrama. Van

Spijk, 2025, Nederlands en Engels,

144 pag., rijk geïllustreerd, gebonden,

ISBN 9789062168323. Prijs: € 27,50.

Lex Horn

Lex Horn (1916-1968) was een van

de belangrijkste kunstenaars uit

de wederopbouwperiode van

Nederland na 1945. Kunst werd

gezien als middel om te grote

eenvormigheid tegen te gaan

en het geestelijk welzijn van de

bevolking te bevorderen; het

leidde tot nieuwe vormen van

monumentale kunsttoepassing.

Horn moest tijdens de oorlog

onderduiken, waardoor zijn carrière

relatief laat op gang kwam.

Toch bracht hij zijn twintigjarige

loopbaan jaar een indrukwekkend

oeuvre tot stand: ten minste 175

monumentale en niet-monumentale

uitgevoerde opdrachten,

variërend van wandschilderingen,

wandtapijten, sgraffiti en glaskunst

tot boekillustraties en het

ontwerpen van postzegels, bankbiljetten

en behang. Deze monografie

besteedt veel aandacht aan

Horns contacten met architecten,

stukadoors, betontimmerlieden,

wevers en anderen die bij de uitvoering

van zijn projecten betrokken

waren. Ook de samenhang

van zijn monumentale werk met

het vrije werk komt uitvoerig aan

de orde. De unieke samenhang

en het artistiek-historische belang

ten spijt, zijn vele gebouwen een

kunstwerken uit de wederopbouw

vernietigd. Vooral de monumentale

kunst van de wederopbouw is

lang onderbelicht geweest. Daar

lijkt nu langzaam verandering in

te komen.

Lex Horn. Beeldend kunstenaar in de

wederopbouw door Linda Horn. Primavera

Pers, 2025, Nederlands, 300

pag., 400 afb. in kleur, gebonden,

ISBN 9789059973862. Prijs: € 34,50.

Achter de

17 e -eeuwse

voordeur

Thuis in de 17de eeuw is een klein

en tegelijk dik en verrijkend boek

dat de lezer letterlijk binnenlaat

in het huiselijke leven van de

Gouden Eeuw. Waar schilderijen

van Vermeer en De Hooch vaak

een geïdealiseerde werkelijkheid

tonen, richt dit boek, uitgegeven

bij de gelijknamige tentoonstelling

in het Rijksmuseum (t/m

11-01), zich op de tastbare wereld

daarachter: kammen, borden,

linnengoed, kinderspeelgoed en

zelfs vondsten uit beerputten.

De rijk geïllustreerde uitgave,

vormgegeven door Irma Boom,

is helder ingedeeld in thematische

hoofdstukken zoals

‘Huishouden’, ‘Ouderschap’

en ‘Maaltijden’. Elk object, hoe

eenvoudig ook, opent een venster

op het verleden en toont

hoe vertrouwd en vreemd het

dagelijks leven vier eeuwen geleden

was. Dankzij de bijdragen

van specialisten uit verschillende

disciplines ontstaat een levendig,

bijna archeologisch portret van

huis en haard. Een blijvend tijdsbeeld,

compact en toegankelijk,

onmisbaar voor verzamelaars,

museumbezoekers en iedereen

die graag kijkt naar de details

van het verleden.

Thuis in de 17de eeuw door Maartje

Brattinga, Alexander Dencher e.a..

Rijksmuseum, 2025, Nederlands

en Engels, 384 pag., ISBN

9789462089495. Prijs: € 35,00.

72

Boeken

Nieuw gezicht

op Dutch Design

De kwetsbare

man

Erwin Olaf

Botanische taal

Met Nieuwe iconen biedt

designcriticus Jeroen Junte een

prikkelend alternatief voor het

bekende verhaal van Dutch

Design. Dit rijk geïllustreerde

boek, met meer dan honderd

foto’s en bijdragen van dertig

toonaangevende ontwerpers,

curatoren en activisten, brengt

vijftig onderbelichte designiconen

samen. Niet alleen stoelen

en affiches, maar ook symbolen

van emancipatie, activisme en

vernieuwing komen in beeld.

Wat Nieuwe iconen bijzonder

maakt, is de meerstemmigheid:

bijdragen van experts als Amanda

Pinatih, Miriam van der Lubbe

en Janice Deul tonen dat design

geen neutrale esthetiek is, maar

een spiegel van machtsverhoudingen

en identiteit. Van de Surinaamse

vlag tot het Repair Café

en het Dyslexie Font, elk ontwerp

vertelt iets over wie we zijn en

willen zijn. Met scherpe essays,

interviews en historische reflectie

vormt dit boek een essentiële

aanvulling voor liefhebbers, verzamelaars

en professionals die

Dutch Design in al zijn diversiteit

willen begrijpen.

Nieuwe iconen. Een andere kijk

op vier eeuwen Dutch design door

Jeroen Junte. nai010 uitgevers,

2025, Nederlands, 256 pag., ISBN

9789462089488. Prijs: € 39,95.

Met De mannen van

Michelangelo biedt Teylers

Museum samen met Hannibal

Books een vernieuwende blik op

de grootmeester van de renaissance.

Het rijk geïllustreerde

boek verscheen bij de gelijknamige

tentoonstelling in Haarlem

en onderzoekt, voor het eerst,

de hoofdrol van het mannelijk

lichaam in Michelangelo’s kunst

én leven. Onder redactie van

Klazina Botke, Terry van Druten

en Martin Gayford belicht de

publicatie hoe Michelangelo’s

fascinatie voor het naakte, gespierde

lichaam zowel artistieke

ambitie als persoonlijke emotie

weerspiegelt. Essays van internationale

specialisten plaatsen

zijn werk in een nieuw licht, van

anatomische studies en klassieke

inspiratie tot spirituele betekenis

en intieme relaties. Met meer

dan 160 illustraties, waaronder

topstukken uit het Louvre, de

Uffizi en The British Museum, is

De mannen van Michelangelo

een meeslepend eerbetoon aan

een kunstenaar die zijn mannen

zowel goddelijk als menselijk

maakte. Een onmisbaar boek

voor iedereen die kunst, schoonheid

en identiteit met andere

ogen wil bekijken.

De mannen van Michelangelo.

Het mannelijk lichaam in het werk

en leven van Michelangelo door

Klazina Botke, Terry van Druten e.a..

Hannibal Books, 2025, 288 pag., 166

ill., hardcover, ISBN 9789464941968.

Prijs: € 42,50.

Erwin Olaf (1959-2023) wordt

beschouwd als een van de meest

invloedrijke kunstfotografen.

Zijn visuele taal is onmiddellijk

herkenbaar: zorgvuldig opgebouwde

composities, uitzonderlijke

technische beheersing

en een grote gevoeligheid. Met

zijn scherpe gevoel voor licht en

enscenering wist hij esthetiek en

expressiviteit te verbinden. Als

kunstenaar én activist verdedigde

hij de vrijheid om jezelf te zijn,

een strijd die hij niet alleen met

zijn camera voerde, maar ook via

film, sculptuur en de feesten die

hij organiseerde. Deze publicatie

biedt een diepgaande analyse

van zijn rijke en vernieuwende

oeuvre. Een onmisbaar werk

voor iedereen die kunst ziet als

een motor voor verandering. Het

boek verschijnt naar aanleiding

van de gelijknamige tentoonstelling

in het Stedelijk Museum

Amsterdam (t/m 01-03).

Erwin Olaf. Freedom door Rein Wolfs,

Hans van Manen, Gemma Rolls-

Bentley e.a.. Hannibal Books, 2025,

Nederlands (ook Engelse versie),

ISBN 9789493416178. Prijs: € 69,95.

Met Zeven anjers, zeven rozen

brengt restaurator en kunsthistoricus

Sven Van Dorst een ode

aan het bloemstilleven uit de 17e

eeuw. Dit luxueus uitgevoerde

boek onthult niet alleen de

schilderkunstige verfijning van

meesters als Jan Brueghel de

Oude en Daniël Seghers, maar

ook de symboliek en verborgen

betekenissen van hun bloemstillevens.

Van Dorst combineert

kunsthistorisch inzicht met

moderne onderzoekstechnieken,

zoals macro-XRF en infraroodreflectografie,

waardoor hij

letterlijk onder de verflaag kijkt.

Zo komen vergeten details,

pigmenten en betekenislagen

opnieuw tot leven. Zijn bevindingen

tonen hoe kunstenaars

met wetenschappelijke precisie

de schepping bestudeerden en

hoe elk bloemblad verwees naar

liefde, deugd of vergankelijkheid.

Met honderden foto’s en detailopnamen

is Zeven anjers, zeven

rozen niet enkel een kunstboek,

maar ook een reis door de wereld

van geloof, schoonheid en

symboliek. Een rijk gedocumenteerde

uitgave die inzicht biedt in

zowel de techniek als symboliek

van het bloemstilleven.

Zeven anjers, zeven rozen door Sven

Van Dorst. Hannibal Books, 2025,

Nederlands, 192 pag., hardcover,

gebonden, ISBN 9789464666090.

Prijs: € 60.

73

Boeken

Roughs and Rarities

Dit kunstenaarsboek nodigt je uit

om door de ogen van Dirk Zoete

te kijken. Zonder veel woorden

maar met grote visuele rijkdom

neemt het de lezer mee in de

wereld van een kunstenaar die

altijd balanceert tussen schets

en sculptuur, tussen idee en uitvoering.

Het boek vertrekt vanuit

de restmaterialen uit Zoetes

atelier: flarden papier, maquettes,

proefdrukken, elementen

die meestal verdwijnen in de

marge, maar hier de hoofdrol

spelen. In samenwerking met

Maud Vande Veire en Emmanuel

Depoorter ontstond een boek

dat zelf als kunstwerk fungeert:

tastbaar, gelaagd, en gedrukt in

de unieke risografische techniek.

Zoete noemt het ‘het meest

persoonlijke en directe boek

dat ik tot nu toe maakte, een

soort zelfportret, een dagboek’.

De beperkte oplage van 250

exemplaren versterkt dat intieme

karakter. Zoete (°1969, Roeselare)

woont en werkt in Gent en

is bekend om zijn tekeningen,

maquettes en fotografische

reeksen die zich bewegen tussen

theater, architectuur en

performance. Zijn werk wortelt

in de observatie van mensen,

landschappen en objecten, die

hij reduceert tot schematische

vormen en archetypen. Invloeden

van Bauhaus en het Russisch

constructivisme resoneren in zijn

composities en maskers, vaak

uitgevoerd in sobere materialen.

Roughs & Rarities onthult de

bron van die verbeelding, het

laboratorium waarin zijn beelden

ontstaan. De inspiratie voor

deze uitgave kwam onder meer

van The Photograph Albums of

Jean Dubuffet, waarin art brut

centraal stond. Ook in Zoetes

boek voelen de bladzijden als

een persoonlijk archief, een

album vol toevallige vondsten en

vergeten fragmenten die samen

het verhaal vertellen van een

kunstenaarsleven in wording.

Dirk Zoete Roughs and Rarities

door Dirk Zoete, Maud Vande Veire

& Emmanuel Depoorter), Other

Publications 2025, Engels, 90 pag.,

ISBN 9789491243073. Prijs: € 40.

Alle ogen op Goya

Wie na een bezoek aan Luz y

Sombra. Goya en het Spaanse

realisme in Bozar (Europalia)

met gemengde gevoelens naar

huis terugkeert, vindt in deze

Taschen-uitgave een veel rijkere

ervaring. Goya. The Complete

Prints is een monumentaal boek

dat alle 287 bekende etsen en

litho’s van Francisco de Goya

samenbrengt, inclusief zeldzame

proefdrukken en onvoltooide

reeksen. Deze uitgave, drietalig

en in de typische Taschenkwaliteit

uitgevoerd, overstijgt

het tentoonstellingsgevoel: ze

biedt een compleet overzicht van

Goya’s grafische oeuvre, van zijn

vroege satirische prenten tot de

visionaire series die de moderniteit

aankondigden. De begeleidende

essays van José Manuel

Matilla en Anna Reuter situeren

het werk historisch en technisch,

en onthullen de onstuitbare

vernieuwer in Goya. De etser

experimenteerde met aquatint,

droge naald en ets in een

voortdurend spel van licht en

schaduw, waarbij hij elk stadium

van zijn platen gebruikte als denkruimte.

Deze minutieuze documentatie

maakt het boek niet

enkel tot een visueel naslagwerk,

maar ook tot een onderzoeksinstrument

voor kunsthistorici en

liefhebbers. Goya (1746-1828),

ooit hofschilder van koning Karel

IV, was zowel chroniqueur als

aanklager van zijn tijd. Zijn beroemde

reeksen, ‘Los caprichos’,

‘Los desastres de la Guerra’, ‘La

tauromaquia’ en ‘Los disparates’,

balanceren tussen schoonheid

en wreedheid, rede en waanzin.

In hun technische perfectie en

morele scherpte tonen ze de geboorte

van het moderne kunstenaarschap:

een kunstenaar die

weigert weg te kijken. Met zijn

600 pagina’s en rijke reproducties

is Goya. The Complete Prints

niet zomaar een catalogus, maar

een meeslepend visueel archief

dat de lezer onderdompelt in de

complexiteit van Goya’s blik, een

blik die, meer dan twee eeuwen

later, nog steeds niets aan kracht

heeft ingeboet.

Goya. The Complete Prints, door

Anna Reuter en José Manuel Matilla.

Taschen, 2025, Engels, Frans en

Duits, 600 pag., hardcover in slipcase,

ISBN 9783836581516. Prijs: € 100.

74

Boeken

Tekenaar

van het volk

Balsem

voor de ziel

Marianne

Van Vyve

Zee zonder

masker

Vijftien jaar na aanvang voltooit

Eric Rinckhout met Eugeen Van

Mieghem 1875-1930. Kunstenaar

van het dagelijks leven het

ultieme levensverhaal van de

Antwerpse schilder van het volk.

In dit rijk geïllustreerde boek verweeft

Rinckhout Van Mieghems

artistieke ontwikkeling met de

razendsnelle modernisering

van Antwerpen rond 1900: van

stoomschepen tot migrantenstromen,

van dokwerkers tot

demi-mondaines. De auteur, zelf

kind van de haven, schrijft met

kennis van zaken en empathie.

Hij laat zien hoe Van Mieghem,

vaak armlastig en buiten

de academische kunstwereld,

uitgroeide tot een scherp observator

van zijn tijd, een ‘fotograaf

zonder camera’. De honderden

tekeningen en pastels die

Rinckhout bespreekt, tonen niet

enkel sociale realiteit, maar ook

menselijkheid en mededogen.

Deze nieuwe biografie is tegelijk

een historisch document en

een ode aan de kunstenaar die

Antwerpen haar gezicht gaf.

Wie de tentoonstelling Stad in

beweging (KMSKA, t/m 11-01)

bezoekt, vindt in dit boek de

perfecte gids.

Eugeen Van Mieghem 1875-1930.

Kunstenaar van het dagelijks leven

door Eric Rinckhout. Pelckmans,

2025, Nederlands, 500 pag.,

hardcover, ISBN 9789463100823.

Prijs: € 34,50.

Dat vanaf jonge leeftijd omringd

zijn door kunst kan uitmonden

in een academisch werk

waarin waarnemen en beïnvloed

worden centraal staan, komt

in Kunst als instrument voor de

ziel. Meditatie in West-Europa

1450-1650 tot volle bloei. Annelies

Vanwalleghem neemt de lezer

mee in een wereld waarin grafiek,

paneelschilderijen, verluchte

manuscripten en houtsneden

niet louter esthetisch zijn, maar

diepgaand spiritueel functioneren.

Haar fascinatie voor hoe devotionele

kunst de mens van de

late middeleeuwen en vroegmoderne

tijd beïnvloedde, vertaalt

zich in een minutieuze analyse

van meer dan tweehonderd

werken uit België, Nederland,

Frankrijk en Duitsland. Door deze

objecten als spiegel voor zondigheid,

sterfelijkheid en geloofsverlies

te onderzoeken, onthult

Vanwalleghem zowel de mechanismen

van religieuze beleving

als de mens in een beeldarme

wereld. Het boek is luchtig in

presentatie maar rijk aan lagen:

historische context, iconografische

subtiliteiten en intellectuele

schoonheid verweven zich tot

een coherent geheel. Zo ontstaat

een studie die even leerzaam als

contemplatief is, een handleiding

om het spirituele landschap van

West-Europa te verkennen.

Kunst als instrument voor de ziel.

Meditatie in West-Europa 1450-1650

door Annelies Vanwalleghem. Thoth,

Nederlands, 225 pag., hardcover,

ISBN 9789068688962. Prijs: € 34,95.

De Belgische kunstschilder

Marianne Van Vyve (1943-1991)

leefde en werkte in Antwerpen.

Zonder zich ooit aan te sluiten

bij een specifieke kunstenaarsgroep,

volgde zij haar eigen

artistieke kompas, vaak tegen de

heersende trends van haar tijd

in. In de beslotenheid van haar

verschillende ateliers gaf zij vorm

aan haar innerlijke, emotionele

landschap. Deze Engelstalige

monografie verkent haar unieke

oeuvre, onderzoekt de invloed

van haar academische opleiding

op haar vroege ontwikkeling en

schetst haar verrassende evolutie

als kunstschilder. Het boek

herwaardeert tevens haar rol als

invloedrijke vrouwelijke kunstenaar

binnen de bredere kunstgeschiedenis

en legt de nadruk op

het subtiele radicalisme van haar

late werk, dat geworteld is in traditionele

lndiase geneeskunde.

Marianne Van Vyve door Delphine

Cool, Barbara Stehle e.a.

Mercatorfonds, 2025, Engels, 208

pag., hardcover, gebonden, ISBN

9789462303911. Prijs: € 60.

Transcripts of a Sea dompelt je

onder in Stephan Vanfleterens

vijf jaar durende zoektocht naar

de vele gedaanten van de zee.

Spread na spread ontvouwt

zich water dat rolt, schittert,

verduistert en bedrieglijk stilvalt.

Vanfleteren, die zijn jeugd aan

zee doorbracht, kiest nooit voor

afstand: hij stapt erin, zoekt de

directe confrontatie. “Ik toon

alles, ik toon niets”, schrijft hij, en

precies dat paradoxale karakter

ademt het hele boek. De

publicatie bij Hannibal Books,

gekoppeld aan de tentoonstelling

in het MSK Gent (t/m 04-01),

bundelt 136 beelden en teksten

van Vanfleteren, Johan De Smet

en Manfred Sellink. Hun reflecties

plaatsen zijn zeeportretten in

een bredere kunsthistorische en

zintuiglijke traditie. De filmische

opeenvolging van foto’s,

aangevuld met gefotografeerde

notities, maakt voelbaar hoe de

zee tegelijk constante en veranderlijke

kracht is. Een boek dat je

naar de expo doet verlangen, en

omgekeerd.

Transcripts of a Sea. Stephan Vanfleteren.

Hannibal Books, 2025, Nederlands

en Engels, 292 pag., hardcover,

gebonden, ISBN 9789493416208.

Prijs: € 79,95.

Deze boeken zijn eenvoudig bestellen bij Scriptum Art Books via telefoon

06 54 28 25 38, via e-mail: art@scriptumart.nl of via www.scriptumart.nl.

Vermeld de code COLLECT winter 2025 en de bestelling wordt binnen

Nederland zonder portokosten toegezonden.

75

Museum tips

Beyond Surrealism

t/m 26-04

Depot Boijmans Van Beuningen

Rotterdam

www.boijmans.nl

David Shrigley

13-12 t/m 03-05

Kunsthal

Rotterdam

www.kunsthal.nl

Wat gebeurt er als zes

hedendaagse kunstenaars

hun verbeelding loslaten

op een museumcollectie?

Beyond Surrealism in

het Depot van Museum

Boijmans Van Beuningen

verkent de blijvende invloed

van het surrealisme. Kerstin

Brätsch, Monster Chetwynd,

Laure Prouvost, Tai Shani,

Emma Talbot en Raphaela

Vogel kozen elk werken uit

de collectie en verbonden

die met hun eigen kunst.

Hun interpretaties openen

nieuwe perspectieven op

actuele thema’s als identiteit,

gender, feminisme en

klimaatverandering. Beyond

Surrealism nodigt uit om de

wereld opnieuw te bekijken,

met de vrijheid van het

onbewuste als gids. (eb)

Leonora Carrington, Again, the

Gemini Are in the Orchard, 1947.

Collectie Museum Boijmans Van

Beuningen, Rotterdam.

Met zijn

droogkomische

tekeningen,

absurde

sculpturen

en scherpe

observaties

geeft David

Shrigley

(°1968) een

humoristische

én kritische

blik op de

wereld en

op zichzelf.

In deze tentoonstelling, voor het eerst volledig

gericht op zijn eigen werk, laat hij zien hoe

kunstenaarschap een proces van experiment en

twijfel kan zijn. Vijftig nieuwe tekeningen, een

mechanisch bewegend naaktmodel, meteorietenhoefijzers

en opblaasbare sculpturen zoals

het iconische Swan Thing tonen zijn satirische

universum. Spellen als Fluff War en Topple the

Anvil vieren het plezier van mislukken, terwijl

een wand vol tatoeages van fans de cultstatus

van zijn werk benadrukt. Ontwikkeld met Stephen

Friedman Gallery in Londen, toont What

the Hell Was I Thinking? het volledige spectrum

van Shrigleys vlijmscherpe verbeelding. (eb)

David Shrigley, Subtractor, 2013. © de kunstenaar.

Rest and remember

28-11 t/m 25-05

Verwey Museum

Haarlem

www.verweymuseumhaarlem.nl

In een tijd van onrust en overprikkeling biedt Verwey Museum Haarlem met rest and remember

een tentoonstelling waarin rust en mentale ruimte centraal staan. Het is de eerste museale

solotentoonstelling in Haarlem van Jacobien de Rooij (°1947, Rotterdam), die er al 25 jaar woont

en werkt. De overzichtstentoonstelling toont zowel haar vroege aquarellen en tekeningen

van snoepgoed, speelgoed en familie als haar recente grootformaat pasteltekeningen van

landschappen en dieren. Sterk geworteld in natuurervaring, schept De Rooij met haar werk

momenten van verstilling in een wereld die zelden stilstaat. (eb)

Jacobien de Rooij, Separation of a continent 3: Seven seals, one dog, 2024, pastel op papier. © de kunstenaar.

78

Charles Quaedvlieg

07-12 t/m 08-03

Museum Valkenburg

Valkenburg

www.museumvalkenburg.nl

Wiegersma &

Bergense School

13-12 t/m 10-05 Museum De Wieger

Deurne

www.dewieger.nl

Museum Valkenburg presenteert de eerste overzichtstentoonstelling in Nederland van

Charles Quaedvlieg (1823-1874), een in zijn geboortestreek vergeten maar in 19e-eeuws

Rome gevierd schilder. De tentoonstelling toont ruim twintig schilderijen en documenten

uit particuliere en museale collecties in binnen- en buitenland, waarvan veel nooit eerder

te zien waren. Quaedvlieg werkte enige tijd voor prinses Marianne van Oranje-Nassau en

schilderde stadsgezichten, genrestukken en taferelen van het Romeinse landleven. Zijn

werk weerspiegelt de politieke en sociale veranderingen rond de Italiaanse eenwording en

plaatst hem in de context van de internationale kunstenaarsgemeenschap in Rome. (eb)

Charles Quaedvlieg, Paardrijden in Rome.

Museum De Wieger brengt een bijzondere

selectie samen van expressieve werken uit

de eigen collectie en diverse bruiklenen.

De tentoonstelling toont werk van Hendrik

Wiegersma naast dat van kunstenaars uit

de Bergense School, onder wie Charley

Toorop, Arnout Colnot, Else Berg, Gerrit

van Blaaderen, Dirk Filarski en Piet en Matthieu

Wiegman. Aardse tonen, krachtige

penseelstreken en kubistische invloeden

weerspiegelen hun zoektocht naar nieuwe

vormen van expressie. Een speciale plaats

is er voor Piet Wiegman, vriend en geestverwant

van Wiegersma. Hun artistieke

band vormt het hart van de tentoonstelling.

(eb)

Jan Ponstijn, Bouquet, 1927, olieverf op doek.

Collectie De Wieger.

Tekenkunst, terrein van vernieuwing

16-12 t/m 15-03

Grand Palais

Parijs

www.grandpalaisrmn.fr

Jean Dubuffet, Un voyage en métro, 10 maart 1943,

gouache op papier, 36,8 x 30,4 cm. © Adagp, Parijs,

2025, en Centre Pompidou, Mnam-Cci. Foto: Philippe

Migeat.

De tekenkunst is een medium dat door zijn kwetsbaarheid weinig geschikt is voor

permanente museumpresentaties. We kunnen ons dan ook alleen maar verheugen over

de tentoonstelling Dessins sans limite, die zo’n driehonderd werken van 120 kunstenaars

samenbrengt uit de collectie van het Cabinet d’art graphique van Centre Pompidou,

een van ’s werelds belangrijkste verzamelingen van werken op papier uit de 20e en 21e

eeuw. Het gaat er vooral om te laten zien hoe kunstenaars via de tekenkunst de grenzen

van de kunst hebben overschreden, door buiten het papier of het schetsboek te treden

en ook de ruimte van de muur of de installatie te gebruiken. De tentoonstelling hanteert

geen chronologische volgorde, maar de werken sluiten op een gevoelige manier

op elkaar aan, als in een domino-effect. Aan de hand van vier thema’s (bestuderen,

vertellen, tekenen en animeren) krijgt de bezoeker te zien hoe inventief deze kwetsbare

kunstvorm is en hoe actueel ze nog steeds is. (ah)

79

Museum tips

Verlangen, geweld,

schoonheid en overtreding

31-12 t/m 03-05

BPS22

Charleroi

www.bps22.be

Papierfascinatie

11-12 t/m 22-03

Albertina

Wenen

www.albertina.at

Dit is wat onze tijd verzwijgt,

volgens de twee

hoofdrolspelers van de

uitgesproken zintuiglijke

tentoonstelling Porcelaine

et Faits Divers: verlangen,

geweld, schoonheid

en overtreding.

Met vergeten mythen,

losbandige banketten,

schokkende beelden en

hybride vormen nemen

Louis Bachelot en

Marjolaine Caron ons

mee op een meeslepende

reis waarin kunst

in dialoog treedt met de

donkerste menselijke

driften. Na respectievelijk

als decorontwerper

en kostuumontwerper

voor theater en opera te

hebben gewerkt, legde

dit kunstenaarsduo zich

toe op persillustraties,

alvorens zich te richten

op keramiek en performance,

verwerkt in grote

installaties. Deze eerste

duotentoonstelling in

België vergast ons op humor én wreedheid in elk van de taferelen, die de werkelijkheid

genadeloos blootleggen. (ah)

De Albertina presenteert een groots eerbetoon

aan papier als artistiek medium. Faszination

Papier – Von Tizian bis Kiefer toont de veelzijdigheid

van papier in al zijn vormen, van de

15e eeuw tot nu. Uit de rijke grafische, architectonische

en hedendaagse collecties zijn

tekeningen, etsen, spelkaarten, monumentale

installaties en driedimensionale objecten

samengebracht. Door verrassende combinaties

en contrasten wordt de kracht van papier

zichtbaar: breekbaar én duurzaam, intiem én

monumentaal. Een zeldzame kans om eeuwen

kunst op papier in één overzicht te beleven.

(eb)

Birgit Knoechl, Out Of Control: Revisited – The

Autonomy Of Growth. Collectie Albertina, Wien. © de

kunstenaar. Foto: Thomas Gorisek.

Bachelot & Caron, Vase de l’enfer, 2023. © de kunstenaars. Foto: Pierre Tanguy.

Basquiat op papier

29-01 t/m 17-05

Louisiana Museum of Modern Art

Humlebaek

www.louisiana.dk

Louisiana presenteert een grote solotentoonstelling van werken op papier

van Jean-Michel Basquiat (1960-1988). Voor het eerst wordt volledig

gefocust op zijn afbeeldingen van het menselijk hoofd, een terugkerend

thema dat eerder weinig aandacht kreeg. Tussen 1981 en 1983 maakte

Basquiat enkele van zijn meest indrukwekkende en uitdagende werken,

waarin het hoofd fungeert als grens tussen uiterlijk en innerlijke psyche.

Veel tekeningen lijken maskers, verwijzend naar Afrikaanse kunst en

symboliek, eerder dan realistische portretten. De tentoonstelling belicht

de schaal, de levendige kleuren van de oliepastels en de uitzonderlijke

plaats van deze werken in zijn oeuvre. Met bruiklenen van verzamelaars

wereldwijd laat Headstrong – Basquiat on paper voor het eerst de kracht

en het bereik van Basquiats tekenpraktijk zien. (eb)

Jean-Michel Basqiat, Mosquito Coil, 1982. Privécollectie. © Estate of

Jean-Michel Basquiat. Licensed by Artestar, New York.

80

Held en antiheld

t/m 28-06

Skulpturensammlung

Dresden

www.skd.museum

Mehr Licht

31-01 t/m 25-05

Aargauer Kunsthaus

Aarau

www.aargauerkunsthaus.ch

In de oudheid was

Herakles (in het Grieks)

of Hercules (in het Latijn)

veruit de populairste

held. Zijn gespierde

lichaam en attributen

(de knots en de

leeuwenhuid) zorgden

ervoor dat iedereen

zich onmiddellijk met

hem kon identificeren.

Deze fascinatie kwam

vanaf de renaissance

en de herontdekking

van kunstwerken die

hem afbeeldden weer

helemaal terug. Niet

alleen zijn volmaakte

anatomie, maar ook

zijn tumultueuze leven

(en beroemde twaalf

werken) inspireerden

kunstenaars van

uiteenlopende disciplines. De persoonlijkheid van deze mythische halfgod, de zoon

van Zeus en Alkmene, blijkt nogal complex te zijn: Hercules is niet zonder smet en is

ook niet altijd zegevierend. Zijn deugdzaamheid wordt vaak op de proef gesteld en

hij kent momenten van twijfel en woede, waardoor hij verkeerde beslissingen neemt.

Net daarom is hij zo aantrekkelijk. De tentoonstelling Herkules – Held und Antiheld

presenteert sculpturen, schilderijen, gravures en ambachtelijke voorwerpen die op

schitterende wijze de fascinatie voor dit personage uit de oudheid tot op de dag van

vandaag illustreren. Al die verhalen roepen ook vragen op: wat betekent heldendom

voor ons? Wie zijn onze echte helden? (ah)

Peter Paul Rubens, De dronken Hercules, ondersteund door een sater en een nimf, ca. 1615-1616,

olieverf op eikenhout. Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden. Foto:

Hans-Peter Klut.

Je kunt er echt niet naast kijken: bewegende

beelden zijn een wezenlijk onderdeel van

onze tijd, dringen onze huizen en werkplekken

binnen, zijn overal op straat te zien en achtervolgen

ons zelfs daar waar we dat liever niet

willen. De kunst kon dit nieuwe medium niet

negeren en heeft het inmiddels grotendeels

omarmd, zoals blijkt uit de grote kunstbeurzen,

waar je vaak langdurig moet kijken om de

werken echt te leren kennen. Mehr Licht. Video

in der Kunst maakt de balans op door werken te

presenteren van kunstenaars die met video de

grenzen van de kunst overschrijden en nieuwe

mogelijkheden voor onze waarneming openen.

De expo is verdeeld over twee locaties en toont

onder meer werk van Judith Albert, Emmanuelle

Antille, Sylvie Defraoue en Pipilotti Rist. (ah)

Emmanuelle Antille, Angels Camp – First Songs, 2003-

2004. Kijk op de tentoonstelling, het Zwitserse paviljoen,

Biënnale van Venetië, 2003. Video-installatie. © de

kunstenaar. Met toestemming van Aargauer Kunsthaus/

bruikleen Walter A. Bechtler-Stiftung. Foto: Georg

Rehsteiner.

Queers in islamitische kunst

t/m 15-03

Nasjonalmuseet

Oslo

www.nasjonalmuseet.no

De gedurfde tentoonstelling Deviant Ornaments nodigt ons uit de thema’s en ornamenten uit

de visuele culturen van de islamitische wereld anders te bekijken en ook op een andere manier

te benaderen. Ze geeft antwoord op hardnekkige vragen rond gender en seksualiteit en laat zien

hoezeer de verlangens en praktijken van queers deze islamitische kunst doordringen, hoe intimiteit,

plezier en niet-normatieve identiteiten er al lang verankerd zijn in ornamenten en afbeeldingen.

Voor het eerst wordt hier een queer-genealogie van de islamitische kunst gepresenteerd. De

tentoonstelling bestrijkt meer dan een millennium en combineert historische werken (keramiek,

textiel, manuscripten) met talrijke hedendaagse creaties van onder anderen Taner Ceylan, Shahzia

Sikander, Damien Ajavon, Rah Eleh, Kasra Jalilipour, en het collectief Ramin Haerizadeh, Rokni

Haerizadeh en Hesam Rahmanian. (ah)

Anoniem, Safaviden-textiel, 1567. Athene, Benaki Museum. Foto: Leonidas Kourgiantakis.

81

Museum agenda

Ferry van der Nat, Fong-Leng creatie, Jasje met

soavebroek, danspakje voor Mathilde uit de serie

Dapper Dan magazine 28, 2023. © Studio Ferry van

der Nat. Te zien in Museum More in Ruurlo.

Aarle-Rixtel

Museum Bies

△ Marinus Bies.

Geworteld in de Peel.

Retrospectieve

t/m 04-01

Alkmaar

Stedelijk Museum

Alkmaar

△ Alkmaar in Beeld

04-12 t/m 29-03

△ Marc Ruyrok – Solo

04-12 t/m 29-03

Almelo

Kunsthal Almelo

△ Mooi Mens. Rosa

Boomsma, Hans

Bosman, Ubaldo Sichi

t/m 25-01

Amersfoort

De Katoendrukkerij

△ De Verzegelde Tijd van

Het Wilde Oog

t/m 14-12

Kunsthal KAdE

△ Nina Chanel Abney,

installatie

t/m 04-01

Museum Flehite

△ Verzamelverhalen

2000-2025

t/m 25-01

Amstelveen

Kasteel Ruurlo

△ European Realities.

Schilderkunst 1919-1939

t/m 01-02

Museum Cobra

△ Wi Sranan. Surinaamse

kunst in beweging

t/m 01-03

△ De Cycloop

t/m 18-01

Museum JAN

△ Roos Holleman:

het oog streelt

t/m 03-05

△ Fong-Leng & Fans:

60 jaar fashion & faam

t/m 06-04

Museum More

△ Brian Ley: démasqué

t/m 03-05

△ Fong-Leng & Mathilde

| Chic Le Freak

t/m 28-02

Allard Pierson

△ Van glas, gemaakt in de

oudheid

t/m 01-03

Amsterdam City

Archives

△ Dana Lixenberg:

De Wallen

t/m 15-02

Amsterdam Pipe

Museum

△ Ode aan één vrouw

t/m 31-12

De Nieuwe Kerk

Amsterdam

△ Mokum, de biografie

van Joods Amsterdam

t/m 06-04

Foam

△ Co Rentmeester:

witnessing life

t/m 11-02

△ Blommers & Schumm:

mid-air

t/m 23-02

△ Hajar Benjida: Atlanta

Made Us Famous

t/m 25-03

△ Mounir Raji: Home

t/m 30-01

H’ART Museum

△ Brancusi, The Birth of

Modern Sculpture

t/m 18-01

Het

Scheepvaartmuseum

△ Oceanista - Fashion

& Sea

t/m 12-04

Huis Marseille

△ Kusukazu Uraguchi.

Shima no Ama

t/m 08-02

Imagine IC

△ I am grateful: Nasma

Al-Shutfa

t/m 28-02

Japanmuseum

Sieboldhuis

△ Anaïs Lopez. De

schildpad en de monnik

t/m 07-12

Kersgallery

△ Marieke Bolhuis,

Florentijn de Boer,

Spencer Shakespeare

t/m 07-12

Luther Museum

△ De vele gezichten van

Katharina

t/m 25-01

Pipe Museum

△ Goudse pijpen uit

Suriname

t/m 06-04

Rijksmuseum

△ Thuis in de 17de eeuw

t/m 11-01

Stedelijk Museum

△ Sandra Mujinga

t/m 11-01

△ Blue dots

t/m 15-03

△ Erwin Olaf

t/m februari 26

Van Gogh Museum

△ Geel. Meer dan Van

Goghs lievelingskleur

geprogrammeerd

13-02 t/m 17-05

△ Van Gogh en de

Roulins. Eindelijk weer

samen

t/m 11-01

Apeldoorn

CODA

△ Fungi. Anarchistische

ontwerpers

t/m 09-08

△ Dominique Latoel –

Between pride and loss

t/m 10-01

△ De paddenstoel aan

het einde van de wereld

t/m 12-04

Paleis het Loo

△ Dresscodes

t/m 08-03

Arnhem

Museum Arnhem

△ Otherselves: Noon

Passama

t/m 01-02

△ Lydia Schouten. Forever

Young

t/m 15-03

△ Het fantastische

landschap – Een

nieuw perspectief op

surrealisme,

t/m 22-02

△ Sara Vrugt. Roerloos

t/m 22-02

Assen

Drents Museum

△ Microkosmos –

De wereld in een

Wunderkammer

t/m 01-03

△ The Mucha Experience

t/m 04-01

△ Hotspot Leipzig

-hoogtepunten uit de

collectie

t/m 05-04

△ De stilte doorbroken

t/m 29-03

Bergen op

Zoom

Markiezenhof

△ Wonderwezens:

bijzondere Bergse

Beesetn

t/m 04-01

Breda

De Grote Kerk

△ René! I’m still standing

– over liefde en verlies

t/m 01-03

Museum Prinsenhof

Delft

△ Willem!

t/m 06-04

Den Bosch

Designmuseum

△ Just Do It Yourself

t/m 04-01

△ From Bauhaus to

Mecca: Dr Mahmoud

Bodo Rasch

t/m 12-04

△ Vrouwen als technologie

t/m 26-10

Noordbrabants

Museum

△ De aardappel

t/m 01-02

△ Om de tuin geleid

t/m 04-01

Den Haag

De Mesdag Collectie

△ Barbara van Houten. In

het licht van de Mesdags

t/m 18-01

Escher in het Paleis

△ Anne Desmet –

Bouwen zonder barrières

t/m 15-03

Fotomuseum

△ Generasi 3.0 - De

verhalen die wij dragen

t/m 22-03

Kunstmuseum

△ Jacoba van Heemskerck

& Marie Tak van Poortvliet

t/m 01-03

△ Lois Dodd: Framing the

Ephemeral

t/m 04-01

△ Jan van der Vaart: voor

Jan en alleman

t/m 05-07

△ Nieuwe Haagse School

– Bovenal vrij

t/m 07-12

△ Titanic & fashion

t/m 25-01

Museum Beelden

aan Zee

△ Magali Reus

16-01 t/m 03-05

△ Erwin de Vries

t/m 01-03

△ Niko de Wit

t/m 03-05

△ Pas de Deux: Degas X

Ryan Gander

t/m 04-01

Museum Panorama

Mesdag

△ Licht, Lucht, Water – de

schilders van Den Haag

t/m 01-03

Deurne

De Wieger

△ Hendrik Wiegersma en

de Bergense School

13-12 t/m 10-05

△ Het Dorp en veel meer

– Friso Wiegersma 100

jaar (1925-2025)

t/m 07-12

△ Waar kunst raakt

- Moderne en

hedendaagse kunst uit

de collectie Louwers

t/m 07-12

△ Jolanda Meulendijks

omADEM - over het

zwarte veen en het

blauwe zwerk: Jolanda

Meulendijks

t/m 26-01

Deventer

Museum EICAS

△ Three, two, one...

ZERO!

t/m 22-02

Doesburg

Lalique Museum

△ Koninkrijk van Kleuren

– Deel II

t/m 17-05

△ Marc Chagall – De

Kleurenpoëet

t/m 21-06

Enkhuizen

Zuiderzeemuseum

△ Voorbij de foto

t/m 26-04

Gorcum

Gorcums Museum

△ Beestenboel - Kunst

met een staartje

t/m 29-03

Gouda

Museum Gouda

△ Jo Koster, kunstenaar

t/m 04-01

△ Ongehoord –

Verzamelde vrouwen

t/m 22-01

Groningen

Groninger Museum

△ Hip Hop is

20-12 t/m 10-05

△ Wie schrijft

geschiedenis

t/m 06-04

△ De Ploeg in context

t/m 31-12

82

Haarlem

De Vishal

△ Claus-Pierre

Leinenbach

t/m 18-12

Frans Hals Museum

△ Coba Ritsema

t/m 04-01

Verwey Museum

Haarlem

△ Black snow: Harm van

de Poel

16-01 t/m 28-06

△ Atelier in beeld – Kees

Verwey, Nico Koster,

Hans de Bruijn

t/m 04-01

△ Verwey en zijn inspiratie

– Breitner, Israels,

Sluijters, Toorop, e.a.

t/m 09-11

△ Rest and Remember –

Jacobien de Rooij

t/m 25-05

△ Jeanne Verwey-Tilbusscher

– Meer dan muze

t/m 26-10

Heerenveen-

Oranjewoud

Museum Belvédère

△ Sámal Joensen-Mikines

– Always the Sea.

t/m 08-02

△ OM HET OMSLAG Jaap

Jungcurt – Karel Beunis

t/m 08-02

△ Egbarta Veenhuizen –

op Groenland

t/m 08-02

△ Jan Roëde – in speelse

tekens

t/m 08-02

△ Margriet van Weenen –

Nature Always Wins

t/m 08-02

△ Auke de Vries – After

the Rain

t/m 08-02

Heerlen

Schunck Museum

△ De keuze van Janna

Navis

t/m 18-01

△ Chaim Luit - op handen

dragen

t/m 31-12

Helmond

Cacaofabriek

△ Being on the Grid

t/m 07-12

Hoorn

Kunstcentrum De

Boterhal

△ Boter bij de waag

t/m 16-12

Kampen

Voormalige

Synagoge

△ Christie van der Haak:

metamorfose

t/m 30-08

Katwijk

Katwijks Museum

△ Varen voor vrijheid

t/m 15-03

△ Kunstenaarsdorpen:

muze met zes gezichten

t/m 18-01

Laren

Singer Museum

△ Singer Highlights

t/m 01-12

△ 1913. De grote

kunstexplosie

t/m 11-01

△ Vivian Ammerlaan in de

Rocky Mountains. Een

Nederlandse kunstenaar

in Noord-Amerika

t/m 18-01

△ Window of Opportunity:

Jildau Nijboer

t/m 01-03

△ Scherpe tongen

t/m 08-02

Leeuwarden

Fries Museum

△ Wybrand de Geest

t/m 01-03

△ Tina Farifteh: Toen ik de

zon en de maan tegelijk

zag

t/m 15-03

△ Voorbij de horizon

t/m 15-04

△ Gerrit Bennerprijs:

Louwrien Wijers

t/m 29-03

△ We Live in Language:

Louwrien Wijers

t/m 29-03

Keramiekmusem

Princessehof

△ Linda Swanson

t/m 14-06

Leiden

Museum De Lakenhal

△ Nieuwe Leidse deken:

Vera van de Seyp

t/m 03-05

△ Meesterlijk mysterie:

Over Rembrandts

raadselachtige

tijdgenoot

t/m 08-03

△ Doesjenel Prijs 2025

t/m 25-01

RMO

△ Discovering ancient

Egypt

t/m 15-03

Maastricht

Bonnefanten

Museum

△ Mounira Al Solh: A land

as big as her skin

t/m 11-01

△ Four times Two: werken

uit de collectie 1965-2015

t/m 14-06

Fotomuseum aan het

Vrijthof

△ Franco Zecchin | Life

in Sicily

t/m 25-01

Middelburg

Zeeuws Museum

△ Bodemjuweeltjes

t/m 01-03

△ Darn

t/m 25-01

Nunspeet

Noord-Veluws

Kunstmuseum

△ Jan Pieter

Foppen, Veluws

impressionist

t/m 01-02

Oss

Museum Jan Cunen

△ Willem Van

Konijneburg

08-02 t/m 07-06

△ Puppet Masters

t/m 25-01

△ Gastenkamer: Marcel

Kranendonk

t/m 25-01

Otterlo

Kröller-Müller

△ Wessel Couzijn

t/m 15-03

Tegelmuseum

△ Naakte Onschuld.

Cupido op tegels

t/m 01-03-

Roermond

Cuypershuis

△ Presence in Process: 30

years of Art and Craft at

Studio Claudy Jongstra

18-12 t/m 30-08

Rotterdam

Chabot Museum

△ When I was you

02-12 t/m 29-03

Kunsthal

△ Iris van Herpen:

sculpting the senses

t/m 01-03

△ Kudzanai-Violet

Hwami. They have always

been here

t/m 12-04

Museum Boijmans

van Beuningen

△ Beyond Surrealism

t/m 06-04

Schiedam

Art Centre Schiedam

△ The Hunting Party

t/m 07-12

Stedelijk Museum

Schiedam

△ The Roundness of Lossthe

art of living on

t/m 01-03

△ Missen als een ronde

vorm. De kunst van het

doorleven

t/m 01-03

△ Silence & The Presence

of Everything

t/m 31-05

Schoonhoven

Museum

Schoonhoven

△ Ontmoetingen: Lynne

Leegte & Daan Brouwer

11-12 t/m 10-05

Zilver Museum

Schoonhoven

△ Please touch

t/m 13-09

Sneek

Fries Scheepvaart

Museum

△ Een zee aan kennis

t/m 26-03

Tilburg

De Pont

△ Tino Sehgal: this

youIIyou

t/m 01-03

△ Hamza Halloubi

t/m 01-03

Utrecht

Centraal Museum

△ Graffiti

10-10 t/m 29-03

△ Folly: een speculatieve

hervertelling

t/m 15-02

Museum

Catharijneconvent

△ De mooiste kerststal

van Nederland

12-12 t/m 11-01

△ In the Name of Love.

Over kunst en liefde

t/m 01-03

△ Huis van Sinterklaas

t/m 05-12

Valkenburg

aan de Geul

Museum Valkenburg

△ Charles Quaedvlieg

07-12 t/m 08-03

Valkenswaard

Steendrukmuseum

△ Kees van Dongen:

de jonge jaren

t/m 03-05

Venlo

Museum Bommel van

Dam

△ Fantastische Wezens

t/m 22-03

Wassenaar

Museum Voorlinden

△ Collectietentoonstelling

Stilte in de storm

t/m 17-05

△ Mindstudy: Mark

Manders

t/m 25-01

Winterswijk

Museum Villa

Mondriaan

△ Piet Mondriaan en

Michel Seuphor | Een

vriendschap in lijn en

kleur

t/m 31-01

Woerden

Stadsmuseum

Woerden

△ TOPVORM: Sport +

Kunst

t/m 12-04

Workum

Jopie Huisman

Museum

△ Niets is wat het lijkt:

Johan de Wit

t/m 06-04

Zaanstad

Artzaanstad

△ The Mighty 8

t/m 11-01

Zwolle

Museum De Fundatie

△ Thuis bij Ter Borch -

Kunstenaarsfamilie in

Zwolle

t/m 01-02

△ Ivna Esajas – In The

Garden of My Good

Days

t/m 01-02

△ Charlotte van Pallandt

– Sprekende koppen

t/m 30-04

Stuur de gegevens voor februari door

naar els.bracke@ips.be vóór 05-01.

83

Galerie tips

Günther Förg

19-12 t/m 22-02

Livingstone Gallery

Den Haag

www.livingstonegallery.nl

In samenwerking met

Galerie Lelong stelde

Livingstone Gallery de

expositie Günther Förg:

Echoes samen. Förg

(1952-2013) combineerde

disciplines en verlegde

grenzen door met verschillende

materialen te

werken. Echoes verwijst

naar de kleine schilderijtjes

die de Duitse kunstenaar

maakte wanneer een

groot werk uit een serie

werd opgehaald voor een

tentoonstelling, zodat hij

dit beeld nog als een echo

bij zich had als hij aan die

serie verder wilde werken.

Ook verwijst de titel naar

de keuze uit zijn werken

op papier en schilderijen

op doek, paneel en lood.

(md)

Günther Förg, Untitled, 1996,

acrylverf op Canson-papier,

148 x 100 cm. Met toestemming

van Galerie Lelong Paris/New

York. Prijs op aanvraag.

Noor Nuyten

t/m 20-12

Upstream Gallery

Amsterdam

www.upstreamgallery.nl

In Tensed Screen, de solotentoonstelling

van Noor Nuyten in Upstream Gallery,

sijpelt het klimaat door het scherm heen

en dringt het door in onze gebaren en

tijdlijnen. Nuyten werkt graag samen met

programmeurs, wetenschappers, ingenieurs,

ecologen en activisten. De nieuwe

werken (glazen prisma’s, 3D-geprinte

reliëfs en sculpturen van elektronisch afval)

nodigen ons uit om onze apparaten te herontdekken

als ecologische artefacten. De

tentoonstelling laat fictie, technologie en

samenwerking versmelten tot één levend

ecosysteem en markeert ook de uitgave

van Nuytens eerste monografie Digital

Dust and Other Stories. (md)

Noor Nuyten, Tensed Screen – 1708 gram, 2025,

glasafval, gepolariseerde platen, led-paneel, hout,

unicum. Foto: Gert Jan van Rooij. © de kunstenaar.

Met toestemming van NN+ Marie de Bruyn, Sander

van der Wal (Studio-05), Sjoerd van Leeuwen

en Upstream Gallery. Prijs: € 6.000.

Lotti van der Gaag

t/m 27-02

Galerie Quintessens

Utrecht

www.galeriequintessens.nl

Lotti van der Gaag (1923-1999), die vele decennia afwisselend in

Parijs en Den Haag woonde, is vooral bekend geworden als de

beeldhouwer die kort na 1950 nauw betrokken was bij Cobra. Van

der Gaag vestigde zich in 1950 in de Franse hoofdstad, waar zij

lessen volgde bij Ossip Zadkine. Galerie Quintessens focust zich

op haar geschilderde en zelden vertoonde oeuvre uit de jaren

60 en 70: opvallend expressieve en kleurrijke schilderijen. Het

beeldhouwen raakte op de achtergrond, niet in de laatste plaats

vanwege de hoge kosten van het bronsgieten. (md)

Lotti van der Gaag, L’enterrement d’une sainte, 1972, olieverf op doek,

65 x 90 cm. © de kunstenaar. Galerie Quintessens. Met toestemming van

Galerie Quintessens. Prijs: € 5.000.

84

Danni Schwaag

13-12 t/m 10-01

Galerie Door

Nijmegen

www.galeriedoor.nl

Amina Cruz

t/m 11-01

Galerie Ron Mandos

Amsterdam

www.ronmandos.nl

De sieraden van Danni Schwaag

(°1981) zijn ontstaan tijdens een

artist in residence in Villa Bengel

(Idar-Oberstein, Duitsland). In

de voormalige sieradenfabriek

aldaar bevindt zich een kamer met

honderden staafjes, buisjes en

plaatjes galaliet, een kunststof die

veelvuldig in art-decosieraden werd

gebruikt. Elke dag was Schwaag

in de galalietkamer. Om met deze

overvloed om te kunnen gaan,

moest ze experimenteren met

vorm, kleur en de eigenschappen

van het materiaal. Het resultaat is

een rijk palet vol prachtige kleurcombinaties

in speelse draagbare

kleurvelden. (md)

Danni Schwaag, Idar-oberstoned

snowflake-obsidian, 2024, hanger, galaliet,

parelmoer, nagellak, (koord met zilveren

buisjes, niet afgebeeld), 17,3 x 6,5 x 3 cm,

unicum. © de kunstenaar. Met toestemming

van Galerie Door. © Galerie Door.

Prijs: € 1.325.

In Galerie Ron Mandos is een groepstentoonstelling

geïnspireerd op het leven en

werk van Erwin Olaf te zien. Nowhere but

the Night toont werk van internationale

kunstenaars. Centraal staan thema’s die

Olaf diep raakten: vrijheid, gemeenschap,

verlangen en de kracht van nachtleven als

ruimte voor zelfexpressie. In Uhuru legt

Amina Cruz de intensiteit van het queer

nachtleven in New Orleans vast als een

ruimte van vrijheid en zelfexpressie. De

geportretteerde verschijnt niet als buitenstaander,

maar als iemand die volledig opgaat

in een gemeenschap die haar eigen

regels schrijft. (md)

Amina Cruz, Uhuru, New Orleans, L.A., 2019.

Archiefpigmentprint op Canson Platine Fibre

Rag-papier, 50,8 x 76,2 cm, met lijst 52,3 x 77,7 cm,

oplage van 5 plus 2 kunstenaarsproeven (#3/5).

© de kunstenaar. Met toestemming van Galerie

Ron Mandos. Prijs: € 6.500, inclusief lijst.

Harrie Gerritz

t/m 24-01

Galerie de Vis

Harlingen

galeriedevis.com

Al ruim 50 jaar legt Harrie Gerritz zich toe op het landschap. Rivieren, bomen, wolken,

kerken en torens geeft hij weer in zijn kenmerkende grafische beeldtaal. Op zijn

doeken mag vooral niet te veel staan. Gerritz probeert het werk zo spannend mogelijk

te maken, met zo weinig mogelijk elementen. Gedreven is de kunstenaar nog steeds:

“Kunstenaar zijn betekent dat je van de morgen tot de nacht, van de lente tot de winter

met je werk bezig bent als de drijfveer van het bestaan.” (md)

Harrie Gerritz, Lonely Red Tower, 2025, acrylverf op doek, 50 x 60 cm. © de kunstenaar. Met toestemming

van Galerie de Vis. Prijs: € 3.200.

85

Galerie agenda

Leeuwarden

Kunsthandel en Galerie

de Vries

△ Wintersalon

t/m 21-03

Maastricht

Artichoque

△ Deborah de Haas: geen tijd

t/m 18-01

Rijswijk

Galerie Arti-Shock

△ Erik Rumpff

07-02 t/m 26-02

△ Joshua Koomen en Wolter

Schraa

17-01 t/m 05-02

△ Zee Kust Land

28-02 t/m 19-03

△ Kersvers

28-12 t/m 15-01

△ Tourette van Meurs -

Oxenaar

t/m 06-11

Hans Bol, Carrara, foto. © de kunstenaar. Te zien bij Pennings Foundation in Eindhoven.

Amsterdam

gallery 9 contemporary art

△ Vincent Hamel: een overzicht

t/m 20-12

GRIMM

△ Gabriella Boyd

12-12 t/m 07-02

Kersgallery

△ Marieke Bolhuis –

Florentijn de Boer – Spencer

Shakespeare

t/m 07-12

Martin van Zomeren

△ Impulse Control and

Composure: Erwin Thomasse

t/m 13-12

Ron Mandos

△ Nowhere but the Night

t/m 11-01

Suzanne Biederberg

Gallery

△ Lies Neve en Maurice van

Tellingen: Playtime

t/m 20-12

Den Haag

1645

△ Travels in scale: Agnieszka

Polska

t/m 18-01

Galerie Maurits van

de Laar

△ Erik Pape en Andrea

Freckmann: schilderijen en

ruimtelijk werk

t/m 21-12

Galerie Ramakers

△ Cross Collecting

t/m 07-12

Livingstone Gallery

△ Raquel Maulwurf

t/m 06-12

Dordrecht

KunstGalerij Europ Art

△ Cornelis Raaphorst

t/m 24-12

Pictura

△ Evelien de Jong en Float

t/m 21-12

Eindhoven

COVA Art Gallery

△ Tamara Malchers: lawn

sprinklers

t/m 26-12

Galerie Nasty Alice

△ The sweet escape: Liesbeth

Bijkerk en Tanya Janssen

t/m 21-12

Pennings Foundation

△ Hans bol: Skin - Slits Cuts

Relics

06-12 t/m 28-12

Emst

Greets Atelier-Museum

△ Greet Grottendieck: bronzen

beelden en Fun-Art (recycle

kunst)

t/m 31-12

Enschede

Beeld & Aambeeld

△ Serenity, jewels

t/m 31-12

Fotogalerie Objektief

△ Field of Play’ van Klaas Jan

van der Weij

t/m 09-01

Garrelsweer

Galerie Ruigewaert

△ Experimenten en

vernieuwingsdrang

t/m 21-12

Groningen

Ann’s Art

△ Edith Snoeck

t/m 06-12

Harlingen

Galerie De Vis

△ Harrie Gerritz

t/m 24-01

Hengelo

Galerie & Kunstuitleen de

Pook

△ De keuze van Wies

t/m 31-12

Huizen

De Kleine Toonzaal

△ Uitgelichte lijnen: Robbie

Zanca en Josée Bastiaenen.

26-01 t/m 21-02

△ Kunst cadeau expositie 2025

t/m 28-12

Rotterdam

Frank Taal Galerie

△ Daan den Houter: ook mooi!

t/m 20-12

Garage

△ Rememory

t/m 25-01

Untitled

△ Jij bent mijn begin: Octavie

Wolters

t/m 18-01

Westzaan

Galerie Staphorsius

△ Natuurlijk Natuur

t/m 27-12

Galerie Staphorsius

△ Castricumse zeegezichten in

Westzaan

t/m 27-12

Stuur de gegevens voor februari door naar

els.bracke@ips.be vóór 05-01.

86

Pleidooi voor

het landschap

13 dec 25 t/m 21 jun 26

noord-veluws-museum.nl

Winckelweg 17a 8071 DN Nunspeet

Naarden kleurt

verrassend

In januari 2026 kleurt de Grote Kerk

van Naarden-Vesting blauw. Niet

letterlijk overal, maar als subtiele

rode draad door NAARDEN the Art

fair, de jaarlijkse winterbeurs die

al bijna dertig jaar verzamelaars,

kunstkopers en liefhebbers uit heel

Nederland en daarbuiten aantrekt.

TEKST: ELS BRACKE

Blauw vormt dit jaar de visuele en

conceptuele leidraad, van de aankleding

van de beurs tot een selectie

objecten waarin deze kleur een

centrale rol speelt. Maar belangrijker dan de

kleur zijn de verhalen achter de objecten:

de zeldzaamheid, het vakmanschap en de

artistieke betekenis die elk stuk met zich

meebrengt. De beurs, die sinds meer dan

25 jaar wordt georganiseerd, combineert

hoogwaardig aanbod met een gastvrije

sfeer. Ruim zestig galeries, antiquairs en

kunsthandelaren presenteren objecten

uit alle disciplines: antiek, glas, juwelen,

schilderkunst, fotografie en hedendaagse

kunst. Het publiek kan zich laten verrassen

door bijzondere vondsten, van 19e-eeuwse

parfumflessen tot uitzonderlijke jugendstilglaskunst

en hedendaagse kunstenaars.

Een van de opvallende stukken is een kristallen

parfumfles uit Nederland, ca. 1850-1870,

met een filigrainmontuur in drie kleuren

goud, bezaaid met zaadpareltjes en een

robijntje. Het origineel foudraal maakt het

geheel compleet. Het filigrainwerk met arabesken

in drie kleuren goud is uitzonderlijk

verfijnd, en de fles zelf is een voorbeeld van

de rijke decoratie die zeldzaam is bij Hollandse

parfums uit deze periode. Volgens

antiquair Ruben Aardewerk, gecertificeerd

taxateur en specialist in kunst, antiek en

kostbaarheden, bepaalt de zeldzaamheid

mede de waarde. “Als ik iets in dertig jaar nog

nooit heb gezien, weet ik dat het een unieke

toevoeging is voor een collectie”, zegt hij. “Bij

een mooi en zeldzaam object mag de prijs

Constant Artz, Eendenfamilie aan de waterkant, 50 x 70 cm. Te zien bij Babette Claessen Fine Art.

88

De beurs presenteert

objecten uit alle

disciplines: antiek,

glas, juwelen,

schilderkunst,

fotografie en

hedendaagse kunst.

best stevig zijn, mits de kwaliteit optimaal

is.” De aantrekkingskracht van Naarden ligt

volgens hem niet alleen in het aanbod: “Je

voelt je echt welkom. De organisatie begrijpt

hoe je een kunstbeurs moet neerzetten, de

catering is uitstekend en de ambiance van de

Grote Kerk versterkt de presentatie van de

objecten.”

VERFIJNING TEN TOP

Een ander hoogtepunt van de beurs is een

jugendstil-vaas van Johann Loetz Witwe,

gepresenteerd door Chris Suma van Antiques

Emporium, ontworpen door Franz

Hofstätter voor de Wereldtentoonstelling

in Parijs in 1900. Het object is uitgevoerd

in Phänomen Genre 392, met ingesmolten

horizontale donkerblauwe glasdraden en

verticale iriserende zilvergele banden aan

mond en voet. Zes glasapplicaties stellen

kikkervisjes voor, die lijken te zwemmen tegen

een waterige achtergrond. Van dit model

zijn inclusief dit exemplaar slechts vier

stuks bekend, waarmee het een uitzonderlijke

zeldzaamheid is. Chris Suma legt uit

Kristallen parfumfles met 14 karaats filigrain gouden

montuur, ca. 1850-1870, in drie kleuren goud, dop bezet

met zaadpareltjes en een robijntje, met eikenblaadje

gekeurd, in origineel foudraal, hoogte: 10,5 x breedte:

4,9 x doorsnede: 2,0 cm, foudraal: hoogte: 11,8 x

breedte: 5,9 x doorsnede: 3,3 cm, Nederland. Te zien bij

Ruben Aardewerk.

waarom deze vaas relevant is voor verzamelaars:

“Wereldtentoonstelling-objecten

vertegenwoordigen de absolute top. Ze zijn

zeldzaam, innovatief en van hoge artistieke

kwaliteit. Loetz was internationaal bekend

om zijn iriserende glas, vergelijkbaar met

dat van Louis Comfort Tiffany, en dit exemplaar

illustreert dat vakmanschap perfect.”

De vaas draagt ook een symbolische betekenis:

het onderwatertafereel, de subtiele

kleurverlopen en de irisatie suggereren licht

en beweging. Suma ziet een parallel met de

beurs zelf: “In januari is Naarden letterlijk

een lichtpunt in de winter. Het werk symboliseert

vernieuwing, schoonheid en energie,

precies de ervaring die de beurs biedt.” Naast

zeldzaamheid en symboliek hecht Suma

groot belang aan esthetiek en uitvoering.

Een bronzen beeld moet verfijnd zijn, een

glazen vaas harmonieuze vormen bezitten.

Alleen zorgvuldig geselecteerde stukken

komen in aanmerking voor de presentatie,

zodat zowel liefhebbers van glas als van andere

disciplines iets unieks vinden.

ALLE TINTEN BLAUW

Het blauwe thema van 2026 is niet willekeurig

gekozen. Blauw heeft in de kunstgeschiedenis

een bijzondere positie: van het kostbare lapis

lazuli in de middeleeuwen en renaissance

tot Delfts blauw in de 17e eeuw, Van Goghs

nachtluchten in de 19e eeuw en de kleur International

Klein Blue van Yves Klein in de 20e

eeuw. Blauw staat voor rust, introspectie, mysterie

en vertrouwen, eigenschappen die ook

de sfeer van Naarden typeren. Op de beurs

haken exposanten subtiel in op deze kleur, bijvoorbeeld

door glaskunstobjecten in blauwe

tinten te presenteren of door het decor af te

stemmen op de toon van de stand. Het resultaat

is een visueel en conceptueel coherent

geheel, dat de bezoeker uitnodigt om zowel

kleur, vorm als betekenis te ontdekken.

Naast de parfumfles en de Loetz-vaas zijn er

nog tal van andere bijzondere werken te ontdekken,

van de fotografie van Gert Kist bij Art

Villa Gooi Gallery tot een ring van het Parijse

juweliershuis FRED met diamant en diepblauwe

saffier (ca. 1980) bij Polann’s. Klopp-

Art presenteert een lithografie van Georges

Braque, Trois Oiseaux (1955), gedrukt in het

beroemde Atelier Mourlot, terwijl SHE Art

Gallery een unicum toont van Louise Berkheij,

Kintsugi T-004 (120 x 120 cm). Artiquair

biedt een handgesigneerde pochoir van Kees

van Dongen, Grand Prix van Normandie

(1931), en Babette Claassen Fine Art toont

het schilderij Eendenfamilie aan de waterkant

(50 x 70 cm) van Constant Artz.

Johann Loetz Witwe, jugendstil-vaas, 1900, ontworpen

door Franz Hofstätter voor de Wereldtentoonstelling

in Parijs. Uitgevoerd in Phänomen Genre

(prod.nr 392), gesigneerd in de pontil met gegraveerde

inscriptie ‘Loetz Austria’, blauwe basis met

ingesmolten horizontale donkerblauwe glasdraden,

zilvergele iriserende banden, verticaal uitgetrokken

aan mond en voet, zes glasapplicaties (kikkervisjes)

tegen waterachtige achtergrond. Te zien bij

Antiques Emporium.

Deze rijkdom aan objecten illustreert de

breedte van het aanbod, van historisch

vakmanschap tot hedendaagse creativiteit,

en maakt Naarden tot een unieke ontmoetingsplaats

voor verzamelaars met uiteenlopende

interesses. NAARDEN the Art fair

2026 bevestigt opnieuw waarom de beurs

al bijna dertig jaar een vaste waarde is in de

Nederlandse kunstkalender. Met een doordacht

thema, uitzonderlijke objecten en

een warme, professionele organisatie biedt

de beurs een ervaring die verder gaat dan

kijken en kopen: het is een ontmoeting met

schoonheid, vakmanschap en verhalen die

een verzameling betekenis geven. Van een

19e-eeuwse parfumfles tot een zeldzame

Loetz-vaas: bezoekers ontdekken hier stukken

die zowel esthetisch als historisch waardevol

zijn en kunnen geïnspireerd worden

om hun eigen collectie verder te verrijken.

BEZOEKEN

NAARDEN the Art Fair 2026

22 t/m 25-01

Grote Kerk

Naarden-Vesting

naardenartfair.nl

89

Atelier

Dirk Beintema

In Atelier Dirk Beintema is het

gehele jaar doorlopend een

expositie te bezichtigen van

Noordelijke landschappen.

Open:

do t/m za 13.00 - 17.30 uur

en op tel. afspraak

Mob. 0629238982

info@dirkbeintema.nl

www.dirkbeintema.nl

Edens 2021, olieverf op doek, 80 x 100 cm

Turfmarkt 8 8911 KT

Leeuwarden

Turfmarkt 1, 8911 KS Leeuwarden 06 520 37 004

www.kunsthandeldevries.nl | info@kunsthandeldevries.nl

Deelnemer

Naarden the Art Fair

21—25 januari 2026

STAND 29

Paul Klemann

Het theeservies van Amy Winehouse,

2021, tekening 45 x 65 cm;

tent.Centraal Museum Utrecht,

Open donderdag t/m zaterdag

13.00 - 17.30 uur en op afspraak

Passage Arts

www.arts1900.com

Deelnemer Naarden The Art Fair

Wilhelm Krieger, Torenvalk 1921

Brons op marmer, 34 cm

Inter-Antiquariaat Mefferdt & De Jonge

www.inter-antiquariaat.nl

Antieke kaarten, prenten en tekeningen

Veilingen

Wereldwijd

€ 520.000

Francisco de Goya, Portret van de

hertog van Alba en markies van Villafranca,

ca. 1783, olieverf op doek, 52,5

x 42,7 cm. Dorotheum, Wenen, 23-10.

© Dorotheum.

$ 203.200

Ensemble van vier canopische vazen, Egypte, XXVIe dynastie,

664-525 v.Chr., beschilderd albast. Christie’s, New York, 23-10.

© Christie’s Images Ltd.

€ 27.000.000

Amedeo Modigliani, Elvire en

buste, ca. 1918-1919, olieverf op

doek, 65,2 x 46,5 cm. Sotheby’s,

Parijs, 24-10. © Sotheby’s Art

Digital Studio.

AFGELOPEN

Dorotheum toont

Goya-portret

Het klapstuk van de veiling van

oude meesters op 23 oktober in

het Dorotheum was het onlangs

herontdekte Portret van de jonge

hertog van Alba van Francisco de

Goya. Het ging van de hand voor

het uitzonderlijke bedrag van

€ 520.000. Het werk werd rond

1783 in opdracht geschilderd als

representatief portret van een

van de machtigste leden van

de Spaanse adel in die tijd. Op

meesterlijke wijze paart Goya hier

naturalistische observatie aan

psychologisch realisme. Ook voor

Italiaanse schilderijen was er grote

belangstelling op de veiling, met

name voor de werken van Michele

Marieschi en Luigi Querena. Een

‘capriccio’ van een van de grote

schilders van landschappen van de

Grand Tour, Giovanni Paolo Panini,

getiteld Offer aan Aesculapius op

het Tibereiland, werd door een

telefonische bieder gekocht voor

€ 395.500. Het werd geschilderd in

opdracht van de beroemde Britse

arts Richard Mead, als eerbetoon

aan de god van de geneeskunde

en genezing. Ook Het ongeloof

van de heilige Thomas, geschilderd

door een kunstenaar uit de

kring van Caravaggio, kon op veel

belangstelling rekenen en overtrof

ruimschoots de verwachtingen

met een hamerprijs van € 292.500.

Egyptische

antiquiteiten bij

Christie’s

Op 23 oktober, een week voor de

officiële opening van het Grand

Egyptian Museum op het plateau

van Gizeh, organiseerde Christie’s

in New York een veiling van

antiquiteiten die $ 2,2 miljoen in

het laatje bracht. Het succes van

deze veiling, die deel uitmaakte

van een druk internationaal

programma in deze categorie,

illustreert de groeiende vraag naar

antiquiteiten, met 21% millennials

onder de bieders. De nadruk lag

op decoratieve objecten met aantrekkelijke

richtprijzen. Voor veel

stukken van Egyptische oorsprong

werd de richtprijs ruimschoots

overtroffen. Het hoogste bod was

voor een set van vier Egyptische

albasten canopische vazen die

ooit toebehoorden aan een zekere

Khakare en dateren van het einde

van het Nieuwe Rijk, ten tijde van

de 26e dynastie (664-525 v.Chr.).

Ze veranderden van eigenaar

voor $ 203.200. Andere opmerkelijke

resultaten waren onder

meer een Cycladisch marmeren

hoofd, dat van de hand ging voor

hetzelfde bedrag (meer dan drie

keer de laagste richtprijs) en een

Egyptisch beeld van verguld hout

en brons dat een ibis voorstelt,

toegewezen voor $ 190.500, meer

dan tweeënhalve keer de laagste

richtprijs. Onder de aangeboden

juwelen werd een Romeinse gouden

ring in de vorm van een slang,

daterend uit de 1e eeuw v.Chr. tot

de 1e eeuw n.Chr., afgehamerd

op $ 30.480, tweeënhalve keer de

laagste richtprijs.

Surrealistische

avond bij Sotheby’s

Op 24 oktober profiteerde

Sotheby’s van de drukte rond Art

Basel Paris om de beste resultaten

in Frankrijk ooit te behalen voor

een veiling van surrealistische

en moderne kunst. De veilingen

Surréalisme et son héritage en

Modernités brachten in totaal

€ 89,7 miljoen op, een stijging van

50% ten opzichte van dezelfde

reeks veilingen in 2024. Dé blikvanger

was Elvire en buste (1918-1919)

van Amedeo Modigliani, met een

hamerprijs van € 27 miljoen, terwijl

experts niet meer dan € 7,5 miljoen

hadden verwacht. Hiermee is dit

het duurste werk van Modigliani

dat ooit in Frankrijk is verkocht en

het duurste stuk dat ooit door Sotheby’s

in Parijs is verkocht. Zeven

bieders streden om dit schilderij,

dat sinds 1947, toen het in een privécollectie

terechtkwam, niet meer

in het openbaar te zien was geweest.

Het surrealistische deel van

de veiling bracht € 26,9 miljoen op,

het op één na hoogste bedrag ooit

voor een surrealistische veiling bij

Sotheby’s in Frankrijk.

Christie’s boekt

sterke resultaten

Met een totaalbedrag van € 92,44

miljoen en 88% verkochte lots

leverden de vier veilingen die

Christie’s op 23 en 24 oktober hield

ter gelegenheid van de Paris Art

Week een sterk resultaat op, een

stijging van 16% ten opzichte van

dezelfde week in 2024. Dit succes

sloot naadloos aan bij de Marquee

Week in Londen, georganiseerd

ter gelegenheid van Frieze, die in

totaal £ 106,9 miljoen (€ 122,7 miljoen)

opbracht. Gedragen door de

kwaliteit van de werken die Christie’s

aanbood en hun herkomst,

illustreerde het resultaat van deze

veilingen de veerkracht en diepgang

van de markt. De aanwezige

verzamelaars waren op zoek naar

zeldzame en bekende stukken. In

totaal waren bijna 900 deelnemers

van 55 nationaliteiten geregistreerd

voor de vier veilingen.

Het kwam dan ook vaak tot een

verwoede biedstrijd, zoals voor het

portret van Ambroise Adam dans

le jardin à Pressagny van Edouard

Manet, het eerste schilderij dat de

kunstenaar in de openlucht schilderde:

na meer dan tien minuten

92

€ 18.375.000

Yves Klein, California (IKB 71), 1961, droog pigment en kunsthars op doek bevestigd

op paneel, 195 x 421,6 cm. Christie’s, Parijs, 23-10. © Christie’s Images

Limited.

$ 162.500

Philippe Druillet, Métal Hurlant

#2 Cover Original Art, 1975, Les

Humanoïdes Associés. Heritage

Auctions, Dallas, 25 & 26-10.

© Heritage Auctions.

€ 455.000

Venetië, eind 15e eeuw, kom van

‘calcedonio’-glas, 14 x 31 cm. Gros

& Delettrez, Parijs, 28-10. © Gros &

Delettrez.

bieden werd het uiteindelijk afgehamerd

op € 895.350, meer dan

acht keer de richtprijs. California

(IKB 71), een knap staaltje van het

genie van Yves Klein, vestigde met

€ 18,37 miljoen een record voor de

kunstenaar in Frankrijk, en werd zo

meteen ook het duurste naoorlogse

en hedendaagse kunstwerk

werd dat in 2025 in Frankrijk werd

verkocht. Het werk werd geveild

namens een belangrijke Amerikaanse

privéverzamelaar. Een en

ander wijst op de grote aantrekkingskracht

die Parijs momenteel

op internationaal gebied uitoefent.

Modern en

hedendaags bij

Artcurial

Eveneens in de week van Art Basel

Paris pakte Artcurial uit met de

tweede editie van de veiling Selected

20/21. Deze veiling, gewijd aan

moderne en hedendaagse kunst,

omvatte 27 lots. Verzamelaars en

liefhebbers konden bieden op

bekende werken uit de 20e en

21e eeuw. Onder de vakkundige

leiding van veilingmeester Arnaud

Oliveux bracht de veiling in een

volle zaal in totaal € 9,7 miljoen op,

inclusief kosten. Het hoogtepunt

was een set van twee bronzen

beelden van Alberto Giacometti,

toegewezen voor € 2,18 miljoen,

inclusief kosten, terwijl Composition

murale van Fernand Léger

van de hand ging voor € 820.880,

inclusief kosten, en Maternité sur

fond bleu van Marc Chagall voor

€ 741.440. Tot slot veranderde een

Mirror van Anish Kapoor van eigenaar

voor € 688.480 en ging Cock’s

comb van Alexander Calder de

deur uit voor € 529.600, inclusief

kosten.

Hoge

stripbiedingen bij

Heritage Auctions

Met een opbrengst van $ 162.500

(inclusief kosten) was de cover van

nr. 2 van Métal Hurlant (uitg. Les

Humanoïdes Associés, 1975), van

stripauteur Philippe Druillet, het

klapstuk van de internationale veiling

van stripwerken die Heritage

Auctions op 25 en 26 oktober hield

in Dallas. Het indrukwekkende

totaalbedrag van $ 2,36 miljoen

getuigt van de blijvende aantrekkingskracht

van de sciencefictionkunst

uit de jaren 70 en van de

grote invloed van deze tekenaar

op een hele generatie van stripkunstenaars.

Voor Olivier Delflas,

directeur van de afdeling International

Comic Art and Anime, vormt

de cover van Métal Hurlant ‘een

mijlpaal in de geschiedenis van de

sciencefictionstrip voor volwassenen

en ongetwijfeld een van de

meest herkenbare beelden uit de

hele geschiedenis van de sciencefiction’.

Ook de werken van Moebius

(Jean Giraud), Frank Miller,

Enrico Marini, Juanjo Guarnido en

Luis Royo konden op veel belangstelling

rekenen op deze veiling

met een zorgvuldig geselecteerd

aanbod. Er namen 2534 bieders uit

de hele wereld aan deel. Opvallend:

van de 688 aangeboden

lots werd 99,85% verkocht. Het

succes van deze veiling was ook

te danken aan een prestigieuze

selectie werken van internationale

meesters zoals Hergé, Enki Bilal,

Manuel Sanjulián en Pepe Gonzalez,

evenals uitzonderlijke stukken

van beroemde Amerikaanse

kunstenaars, onder wie Robert

Crumb, Hal Foster, Alex Raymond,

John Byrne, John Buscema en Mike

Mignola.

Zeldzame

‘calcedonio’ bij

Gros & Delettrez

De derde veiling rond het thema

‘rariteitenkabinet’, bij Gros &

Delettrez op 28 oktober in Drouot,

leverde twee opvallende resultaten

op, die ex aequo op € 455.000

uitkwamen. Een Venetiaanse kom

uit het einde van de 15e eeuw,

die dankzij het ’calcedonio’-glas

agaatmotieven imiteert, overtrof

ruimschoots de hoogste richtprijs

van € 250.000. Van de drie

bekende kommen van dit type

(de twee andere bevinden zich in

het Victoria and Albert Museum

en in de collecties van Saksen-

Coburg) is dit het best bewaarde

exemplaar. Dit uitzonderlijke stuk

werd ongetwijfeld ontworpen om

een ensemble te vormen met een

peervormige waterkan op voetstuk

van vergelijkbare kwaliteit en

afmetingen, met dezelfde blauwe

marmering van het materiaal, op

19 december 2024 door hetzelfde

veilinghuis geveild voor € 390.000.

Het tweede topstuk, dat voor hetzelfde

bedrag werd toegewezen,

was een Parijs object uit circa 1645.

Deze agaten beker met deksel,

een waar juweeltje, stond vermeld

in de inventaris van handelaardecorateur

Laurent Danet (ca.

1659-1720), een leverancier van

Lodewijk XIV.

OP KOMST

Gerrit Dou bij

Christie’s

De eerste afbeelding van een

muzikant door Gerrit Dou (1613-

1675), De fluitspeler, gaat op 2

december onder de hamer op de

veiling Old Masters Evening Sale

van Christie’s, tijdens de Classic

Week in Londen. Net als zijn

leermeester Rembrandt behoorde

Gerrit Dou tot de beroemdste

93

Veilingen

Wereldwijd

RICHTPRIJS: £ 2.000.000-

3.000.000 (€ 2.500.000-

3.500.000)

Gerrit Dou, De fluitspeler, ca. 1632-

1635, olieverf op paneel, 35,7 x 29,2 cm.

Christie’s, Londen, 02-12. © Christie’s

Images Ltd.

Meester van de Triptiek van het Armenhuis van Sherborne, De vijf wonderen van

Christus, ca. 1480-1490, olieverf en goud op panelen, 99,1 x 127 cm (midden),

99,1 x 58,4 cm (elk luik). Sotheby’s, Londen, 03-12. © Sotheby’s Art Digital Studio.

Deel van de bronzen beelden van

Aristide Maillol aangeboden door

Lempertz, in Keulen, op 04 en

05-12. © Lempertz.

Nederlandse kunstenaars van de

17e eeuw. Cosimo III de’ Medici

was een van zijn mecenassen en

zijn werken werden gepresenteerd

aan Karel II van Engeland. Dit

vroege meesterwerk uit een relatief

bescheiden maar zeer gewild

oeuvre is een symbolisch stilleven

dat verwijst naar muziek, kennis en

de kortstondigheid van het leven.

De fluitspeler heeft microscopisch

klein geschilderde details en een

geglazuurde afwerking die elk

spoor van penseelstreken verbergt.

Het illustreert de buitengewone

technische precisie die de meester

tot een van de meest geprezen

schilders van zijn tijd maakte. Het

werd 125 jaar lang bewaard in een

beroemde Engelse collectie (richtprijs:

£ 2.000.000-3.000.000).

Sotheby’s

veilt Vlaams

meesterwerk

Op 3 december pakt Sotheby’s in

Londen uit met een meesterwerk

van de Vlaamse schilderkunst,

waarvan recent wetenschappelijk

en academisch onderzoek

het uitzonderlijke belang

heeft aangetoond. Dit anonieme

altaarstuk, een werk van

de Meester van de Triptiek van

het Armenhuis van Sherborne,

is uniek door zijn iconografie en

perfect bewaard gebleven. Het

zou tussen 1480 en 1490 in Brussel

zijn geschilderd door iemand uit

de entourage van een van de

grootste Vlaamse meesters van

die tijd, met name Rogier van der

Weyden. Het is afkomstig uit het

St John’s Almshouse, een Engels

armenhuis, in 1437 opgericht in de

abdij van Sherborne (Dorset). De

iconografie verwijst rechtstreeks

naar de zorgen opvangtaak

van deze liefdadigheidsinstelling,

wat doet vermoeden dat het

werk een speciale opdracht van

een Engelse mecenas was, misschien

Robert Neville, bisschop

van Salisbury (1404-1457), of zijn

opvolger Richard Beauchamp

(†1481), die beiden hun steun hebben

verleend aan de oprichting

van het armenhuis. De opbrengst

van de verkoop, geschat op £ 2,5

tot 3,5 miljoen (€ 3 tot 4 miljoen),

moet het St John’s Almshouse in

staat stellen zijn oorspronkelijke

missie voort te zetten en onderdak

te bieden aan lokale mensen

in nood, een missie waaraan de

instelling al bijna zeshonderd jaar

ononderbroken werkt.

Maillol-bronzen bij

Lempertz

Op 4 en 5 december presenteert

Lempertz in Keulen een uitzonderlijke

collectie van dertien

bronzen beelden van Aristide

Maillol (1861-1944). Deze collectie

illustreert de historische samenwerking

tussen de beeldhouwer,

kunsthandelaar Ambroise Vollard

en bronsgieter Florentin Godard,

die een belangrijke rol speelden bij

de verspreiding van de moderne

beeldhouwkunst aan het begin

van de 20e eeuw. Maillol werd in

1898 door Edouard Vuillard aan

Vollard voorgesteld en exposeerde

vanaf 1902 bij de kunsthandelaar,

waarmee een beslissende relatie

werd bezegeld. Twee contracten,

ondertekend in 1902 en 1905, droegen

22 modellen over aan Vollard,

met uitgave- en reproductierechten.

Deze werken, die in 2021 door

Ursel Berger zijn opgenomen in de

door Vollard uitgegeven catalogus

van Maillols sculpturen, illustreren

de ontwikkeling van de intieme

en sensuele stijl van de beeldhouwer,

van meet af aan geprezen

door Rodin en Mirbeau. Elf

van de dertien sculpturen die bij

Lempertz onder de hamer gaan,

zijn afkomstig uit deze historische

editie van Vollard-Godard,

waarvan sommige exemplaren

worden bewaard in Staedel Museum

in Frankfurt, Rodin Museum

in Parijs, Metropolitan Museum

of Art in New York en Poesjkinmuseum

in Moskou. De collectie

omvat onder meer een zeldzame

scharnierende deurhamer uit de

Nabis-periode (collectie van John

Hay Whitney), het penduleontwerp

Les Deux soeurs (waarvan slechts

twee andere exemplaren bekend

zijn) en La Femme assise, ook wel

Baigneuse Renoir genoemd, want

te zien in verschillende schilderijen

van Renoir. De collectie biedt

een uitzonderlijk overzicht van de

dialoog tussen creatie, uitgave en

verzameling in de beeldhouwkunst

van de 20e eeuw, en viert tevens

de vijftigste verjaardag van Henrik

Hanstein als veilingmeester.

Legendarisch

horloge bij Phillips

In het kader van de viering van zijn

tiende verjaardag zal Phillips, in

samenwerking met Bacs & Russo,

op zijn veiling The New York Watch

Auction: XIII, op 6 en 7 december

in New York, uitpakken met het

unieke polshorloge van Francis

Ford Coppola, speciaal ontworpen

voor de legendarische regisseur

door horlogemaker F.P. Journe.

Dit exemplaar, ontstaan uit een

gesprek tussen de twee titanen

in 2012, waarin de regisseur vroeg

of er ooit een menselijke hand

was gebruikt om de tijd aan te

geven, is het eerste horloge in

de geschiedenis met dit opvallende

kenmerk. Deze FFC wordt

ter veiling aangeboden samen

met zes andere horloges uit de

persoonlijke collectie van Coppola,

waaronder de F.P. Journe

‘Résonance’ die hij in 2009 van zijn

vrouw Eleanor kreeg en die leidde

tot zijn beslissende ontmoeting

met François-Paul Journe. Dit

prototype, dat naar verwachting

meer dan een miljoen dollar zal

opbrengen, zou wel eens een van

94

RICHTPRIJS: $ 1.000.000

F. P. Journe, prototype van FFC, uniek

stuk voor Francis Ford Coppola.

Phillips, New York, 06 & 07-12.

© Phillips.

RICHTPRIJS: € 60.000-80.000

Boeddhabeeld, Gandhara, 1e-4e eeuw,

schist. Bonhams Cornette, Parijs, 10-12.

© Bonhams Cornette.

RICHTPRIJS:

€ 100.000-150.000

François Boucher, Nature

morte au vanneau huppé et

au combattant varié, ca. 1745,

olieverf op doek, 45 x 33,7 cm.

Pescheteau-Badin OVV, Parijs,

12-12. © Pescheteau-Badin.

de meest gewilde lots van het seizoen

kunnen worden wat horloges

betreft. Op 8 november ging bij

Phillips, in Genève, trouwens een

Patek Philippe Perpetual Calendarhorloge

(ref. 1518) uit 1943 van de

hand voor liefst CHF 14,2 miljoen

(€ 15,2 miljoen).

Vergeten Gauguin

bij Artcurial

Op 9 december veilt Artcurial

Danse bretonne van Paul Gauguin,

geschilderd in 1889. Dit beroemde

paneelschilderij uit de Bretonse

periode van de kunstenaar, dat al

meer dan veertig jaar niet meer

tentoongesteld is en sinds 1919

veelvuldig werd gepubliceerd, zou

€ 500.000 tot 700.000 in het laatje

moeten brengen. Dit opvallend

lange tafereel bestaat uit twee

delen: links een farandole van

Bretonse vrouwen en mannen die

elkaar bij de hand houden, in het

midden twee muzikanten die op

vaten zitten, en rechts een varken,

een boerin en drie ganzen, alles

onder een stralend gele hemel

en een golvende horizon. Het zou

interessant kunnen zijn voor een

museum.

Bonhams: grote

Belgische collectie

Op 10 december (en van 02 tot 16-

12 online) veilt Bonhams Cornette

de Saint Cyr in Parijs een Belgische

collectie van meer dan 350 objecten

die in de loop van meer dan

zeventig jaar zijn verzameld. Twee

topstukken zullen de aandacht

van de meest kapitaalkrachtige

verzamelaars trekken: een boeddhabeeld

van grijze schist uit de

oude regio Gandhara, in de jaren

1970 gekocht van de Belgische

verzamelaar Claude de Marteau,

met een geschatte waarde van

€ 60.000 tot 80.000. Een fijn cycladisch

vrouwelijk idool van marmer

(Spedos-variëteit), daterend uit de

oude cycladische kunst II (ca. 2600-

2400 v.Chr.), heeft een richtprijs

van € 60.000 tot 80.000. Ook opmerkelijk

is een albasten hoogreliëf

dat de annunciatie voorstelt, van

een navolger van Jehan Mone, uit

Brabant, Mechelen of Antwerpen,

ca. 1550-1580 (richtprijs: € 20.000-

30.000). Ook opvallend is een fijne

olieverfschildering op paneel die

de kruisiging voorstelt, komend uit

de Antwerpse school van de 16e

eeuw (richtprijs: € 8.000-12.000).

Stern-collectie bij

Christie’s

Op 12 december veilt Christie’s in

Parijs de collectie van de familie

Stern. De Sterns, een kosmopolitische

dynastie van bankiers wier

naam sinds de 18e eeuw in gouden

letters in de economische geschiedenis

van Europa staat geschreven,

zijn net als de Rothschilds, met wie

ze verwant zijn, al sinds jaar en dag

een familie van verzamelaars, mecenassen

en filantropen met een

uitstekende reputatie. Als zodanig

ontkwam hun collectie niet aan de

roof door de nazi’s tijdens de Tweede

Wereldoorlog. Christie’s biedt

een selectie werken aan die een

eerbetoon zijn aan de eclectische

smaak van de familie, met een

ruime waaier van lots en disciplines.

Deze veilingen vertegenwoordigen

een deel van hun collectie

en omvatten drie generaties. Het

gaat om 360 stukken, die sinds hun

aankoop in de familie zijn gebleven

en daardoor al decennia lang niet

meer op de markt zijn verschenen.

Deze selectie illustreert de

geschiedenis van de familie door

de persoonlijke keuzes van enkele

van haar leden, en wel gedurende

meer dan een eeuw. De te koop

aangeboden collectie omvat

werken die zijn aangekocht door

Edgard Stern (1854-1937), destijds

hoofd van de Parijse tak van de

familie, door zijn schoondochter

Alice Stern (1906-2008) en hun

nakomelingen. Stern was gepassioneerd

door oude meesters en

verzamelde voornamelijk schilderijen

van 17e-eeuwse Nederlandse

meesters, zoals Een vismarkt

aan de oever van een rivier van

Matys Schoevaerdts (1665-1723). Er

gaan ook belangrijke tekeningen

onder de hamer, gesigneerd door

grote kunstenaars uit de 18e eeuw,

waaronder Pierre-Paul Prud’hon en

François Boucher.

Boucher-unicum

in Drouot

Het schilderij dat op 12 december

door Pescheteau-Badin wordt

geveild in Drouot is een zeldzaam

en kostbaar werk van François

Boucher (1703-1770) in het genre

van het stilleven. Het is het eerste

werk dat werd teruggevonden en

getuigt van het vakmanschap van

de kunstenaar op het hoogtepunt

van zijn carrière, door de kwaliteit

van de uitvoering, de zelfverzekerde

toets, de beheerste impasto

en de nauwkeurige weergave van

de texturen, met name van het

verenkleed. De overheersende

zwarte tinten, subtiel genuanceerd

met diepgroen, de evenwichtige

compositie en de elegantie van de

picturale materie situeren dit werk

in de jaren 1745-1750, toen Boucher

afstand nam van de noordelijke

invloeden uit de 17e eeuw die zijn

vroege werk hadden geïnspireerd.

Dit soort onderwerpen doet onvermijdelijk

denken aan Jean-Baptiste

Oudry, die zich hierin had gespecialiseerd

en met wie Boucher vanaf

de jaren 1730 nauw bevriend was.

Deze prachtige en zeldzame compositie

zou € 100.000 tot 150.000

moeten opbrengen.

95

Veiling resultaten

Nederland

€ 57.200

Jan Sluijters, Portret van

Greet in een blauwe jurk,

1918, gesigneerd en gedateerd,

olieverf op doek, 120 x

91 cm. Verkocht in de online

veiling van 15 september bij

Vendue Den Haag.

€ 15.600

Francesco Messina, Il bambino

al mare, donker gepatineerd

brons, jonge jongen

zittend op rots, gesigneerd

(op sokkel), op marmeren

voetstuk, 83 x 95 x 76 cm.

Verkocht in de online veiling

van 15 september bij Vendue

Den Haag.

€ 12.350

Dick Bruna (1927-2017),

Look outside, gesigneerd in

potlood, ‘33/190’. Zeefdruk

in kleur, 82 x 60 cm. Verkocht

in de online veiling van 15

september bij Vendue Den

Haag.

€ 9.100

Frida Holleman (1908-1999).

Winderige dag op het strand

van Vlieland, gesigneerd,

olieverf op hardboard, 23 x

29 cm. Verkocht in de online


Vendue Den Haag.

€ 9.750

Ivan Leonidovich (1951-2021),

Otomne, gesigneerd met

monogram en gedateerd

‘01’, opnieuw gesigneerd,

gedateerd en getiteld op de

achterzijde, olieverf op doek,

130 x 130 cm. Verkocht in de

Classic to Modern online


Vendue Den Haag.

€ 7.150

School van Pont-Aven (19e

eeuw), Bretonse wassende

vrouwen bij Fontaine Saint-

Roch in Moëlan-sur-Mer, met

aantekening ‘Bretonische

Wäscherinnen an der Quelle’

op spanraam, olieverf op

doek, 73,5 x 60 cm. Verkocht

in de online veiling van 16

september bij Vendue Den

Haag.

€ 5.200

Hermanus Koekkoek 1

(1815-1882), Zoektocht bij een

huisje in Nederlands zomers

landschap, gesigneerd,

olieverf op doek, 37 x 58 cm.

Verkocht in de online veiling


Den Haag.

€ 3.900

Peter Harskamp (°1951),

Man met kat, 2001, donker

gepatineerd brons, 52 x 58

cm. Verkocht in online veiling


Den Haag.

€ 12.160

18e-eeuwse bronzen boeddha,

verguld, staand op voet.

29 x 24 cm. Verkocht in de

live veiling van 22 oktober

tot 6 november bij Twents

Veilinghuis Enschede.

€ 9.600

18e-eeuwse notenhouten

Danziger barokkast met

Bastion-panelen, dik vertrapt

lijstwerk, engelen, cherubijnkoppen

en ranken, uitneembaar,

218 x 230 x 83 cm.

Verkocht in de live veiling van

22 oktober t/m 6 november

bij Twents Veilinghuis

Enschede.

€ 5.120

Geelgouden collier en

hanger, 750/000, gemerkt

Chopard, Happy Diamondscollier,

hartvormige hanger

met rand bezet met diamanten,

refnr. 6305580. Lengte

collier 42 cm. Grootte hanger:

16 x 21 cm, incl. oog, totaal ca.

12,3 gr., met originele doos

en papieren. Verkocht in de

live veiling van 22 oktober

t/m 6 november bij Twents

Veilinghuis Enschede.

€ 4.800

Kapitaal werk van Sientje

Mesdag van Houten (1834-

1909), Drentse boerderij met

boerenvolk, zandpad en

kippen, gesigneerd, olieverf

op paneel, 100 x 155 cm. Verkocht

in de live veiling van 22

oktober tot 6 november bij

Twents Veilinghuis Enschede.

€ 2.184

Esther Stasse, zwart geglazuurd

geometrisch gevormd

aardewerk object, 2017.

Verkocht in de live online

veiling van 26 t/m 28 oktober

bij Botterweg Auctions

Amsterdam.

€ 2.827

Dirk van der Kooij, set van vijf

’Chubby chairs’, gerecycled

plastic, in twee tinten blauw.

Verkocht in de live online



Amsterdam.

€ 5.397

Lotti van der Gaag (1923-

1999), Bronzen ‘Cobra’-

sculptuur van man en kat,

1955. Verkocht in de live



Amsterdam.

96

Haynault organiseert

vier dagen veiling

in december

07/12

07/12

De De volledige 07/12

inhoud

De De volledige inhoud

De De van volledige een villa inhoud

Tervuren

van een villa in in Tervuren

van een villa in in Tervuren

09/12

09/12

De De klassiekers: 09/12

schilderijen, meubels,

De De klassiekers: schilderijen, meubels,

De De kunstvoorwerpen klassiekers: schilderijen, uit uit Europa meubels, en en Azië

kunstvoorwerpen uit uit Europa en en Azië

kunstvoorwerpen uit uit Europa en en Azië

De De verleiding van van Sint-Antonius,

toegeschreven De aan De aan verleiding Jan Jan MANDYN van van Sint-Antonius,

(1500-1560)

toegeschreven De aan De aan verleiding Jan Jan MANDYN van van Sint-Antonius,

(1500-1560)

toegeschreven aan aan Jan Jan MANDYN (1500-1560)

08/12

08/12

Juwelen, 08/12

horloges

Juwelen, horloges

en Juwelen, en luxemerken

horloges

en en luxemerken

en en luxemerken

10/12

10/12

De De modernisten: 10/12

kunst uit uit de de 20e eeuw,

De De modernisten: kunst uit uit de de 20e eeuw,

De De moderne modernisten: een hedendaagse kunst uit uit de kunst

20e eeuw,

moderne een hedendaagse kunst

moderne een hedendaagse kunst

veilinghuis

veilinghuis

veilinghuis

Paar

Paar

Paar oorbellen

oorbellen

oorbellen bezet met

bezet met

bezet een diamant

met

een diamant

een van diamant

karaat,

van 44 karaat,

van Cartier

karaat,

Cartier

Cartier

Stallestraat, UKKEL

Stallestraat, 9 9 - - UKKEL

Stallestraat, info@haynault.be

UKKEL

info@haynault.be

02 info@haynault.be

02842 84242424343

02 02842 84242424343

02 02842 84242424343

Rechthoekige schotel met

Rechthoekige schotel met

Rechthoekige zon-motief, Jean schotel Lurçat met

(1892 1966)

zon-motief, Jean Lurçat (1892- - 1966)

zon-motief, Jean Lurçat (1892 1966)

97

Veiling resultaten

Nederland

€ 5.397

Alev Siesbye (°1938), kom van

steengoed, ongeglazuurde

buitenkant met geglazuurde

bliksemdecoratie. Verkocht

in de live veiling van 26 t/m

28 oktober bij Botterweg

Auctions Amsterdam.

€ 8.500

Matthijs Röling (1943-2024),

Vogel op het raam, 1983,

gesigneerd, olieverf op

paneel, 50 x 50 cm. Verkocht

in de online veiling van

2 november bij Kunstveiling.

nl Amsterdam.

€ 7.950

Bram Bogart (1921 - 2012),

ZwartWitBruin, 1992,

aquagravure, gesigneerd,

104 x 120 cm. Verkocht in

de online veiling van 3

november bij Kunstveiling.nl

Amsterdam.

€ 2.300

Karel Appel (1921-2006),

Clown aux Larmes d’or, 1978,

houtgravure 76 x 56 cm. Verkocht



nl Amsterdam.

€ 2.875

Jan van der Zee (1898-1988),

Gronings landschap, gesigneerd,

gemengde techniek

op papier, 37 x 55 cm. Verkocht



nl Amsterdam.

Veilingen op komst

Nederland

1 – 2 december

NRC veilingen

Live en online veiling

AMSTERDAM

www.nrcveilingen.nl

RICHTPRIJS:

€ 28.000 – 32.000

Bram Bogart (1921-2012),

Roodwitgeel, 1966-1967,

gesigneerd en gedateerd.

Gemengde techniek op

paneel, 102 x 105 x 8 cm.

RICHTPRIJS:

€ 25.000 – 35.000

Wim Oepts (1904-1988),

Wasplaats op het marktplein,

Zuid-Frankrijk, 1955. Gesigneerd

en gedateerd, olieverf

op doek’, 71 x 91,5 cm.

RICHTPRIJS:

€ 25.000 – 35.000

Hermès, Vert Criquet Epsom

Birkin, 2022, 30 x 22 x 16 cm.

RICHTPRIJS:

€ 7.000 – 8.000

Paar artdecostijl-oorhangers

met diamant en smaragd,

ca. 13.0 gram, ca. 5,6 cm.

5-7 december

Veilinghuis Omnia

Live online veiling met

livestream

KOLHAM

www.veilinghuis-omnia.nl

RICHTPRIJS:

€ 1.650 – 2.000

Blankglazen schroefbokaal,

ca. 1800, conische cuppa met

ruit- en sterdecor in verticale

banden, balustervormige

facetgeslepen stam met

schroefmechaniek, rustend

op ronde voet, hoogte: 29

cm x doorsnede: 12,3 cm,

chip in bovenrand. Collectie

H.J. Hooghoudt, Groningen.

RICHTPRIJS:

€ 14.000 – 18.000

Johannes (Johan) Dijkstra

(1896-1978), Gezicht op het

Reitdiep bij Groningen, ca.

1930, gesigneerd linksonder,

olieverf op doek, 45 x 55

cm. Particuliere herkomst

Groningen.

RICHTPRIJS:

€ 10.000 – 14.000

Johannes (Johan) Dijkstra

(1896-1978), Gezicht op

Wieringerschouw, ca. 1970,

gesigneerd, olieverf op doek,

48 x 68 cm. particuliere collectie

Groningen).

RICHTPRIJS:

€ 2.000 – 2.500

Blankglazen fop of schertsglas,

17e-18e eeuw, bekroning

van blauw en witglazen

paard op cilindervormige

buis, schulpvormige cuppa,

de stam met dubbele knoop

en ‘rietje’, conische voet, 42

cm, rondom voet metalen

montuur. Collectie H.J

Hooghoudt, Groningen.

98

OOK UW OBJECTEN VERKOPEN

VIA ONZE VEILING?

Kunst-, Antiek-

& Juwelenveiling

15 december

ELKE VRIJDAG

GRATIS

TAXATIEDAG

Amerikaanse 20 dollar. 1904

De munt toont het gelaat van

Lady Liberty en een adelaar

met heraldiek

Een 14k geel gouden

Omega dameshorloge

Op een geel gouden mesh

schakelband

Europese school

18e/19e eeuw, monogram

W.E., Cleopatra

Monogram midden links

Maastricht, 1920

Een vuurvergulde pendule

Met een voorstelling van de

godin Minerva, Frankrijk

(circa 1825)

BIEDEN VANAF

5 december

KIJKDAGEN

13 tot en met 15 december

Onze specialisten staan voor u klaar voor een vrijblijvende taxatie. Kijk voor meer

informatie of maak direct een afspraak op vendurotterdam.nl.

010 - 411 85 44

VENDUROTTERDAM.NL

DickHaut

Sinds 1930

veilingmaastricht.nl | Bredestraat 23 - 23A | 043 321 30 95

TWENTS VEILINGHUIS

LIVE-ONLINE VEILING: 8-9-10 JANUARI

KOM NAAR DE KIJKDAGEN

3 JANUARI: 10:00 - 17:00

4 JANUARI: 11:00 - 17:00

5 JANUARI: 10:00 - 18:00

W W W . T W E N T S V E I L I N G H U I S . N L

0 5 3 - 4 3 5 1 4 8 8 I N F O @ T W E N T S V E I L I N G H U I S . N L

Veilingen op komst

Nederland

8 – 12 december

Veilinghuis Van

Spengen

timed online veiling

HILVERSUM

www.van spengen.com

RICHTPRIJS:

€ 4.000 – 6.000

Jan Hendrik Weissenbruch

(1824-1903), Schuit aan de

kade, ca. 1894, gesigneerd,

aquarel, 52 x 72 cm.

RICHTPRIJS:

€ 12.000 – 18.000

Charley Toorop (1891-1955),

Pleintje te Domburg, ca. 1912,

gesigneerd, olieverf op doek,

66 x 79 cm.

RICHTPRIJS:

€ 4.000 – 6.000

Jan Altink (1885-1971), Gezicht

op boerderij, gesigneerd,

wasverf op doek, 96 x 79 cm.

RICHTPRIJS:

€ 20.000 – 30.000

Chafic Abboud, La Table

Bleue, gesigneerd, olieverf

op doek, 96 x 129,5 cm.

8 – 15 december

Veilinghuis Korendijk

(dependance Zeeuws

Veilinghuis)

Timed online veiling

MIDDELBURG

www.zeeuwsveilinghuis.nl

RICHTPRIJS:

€ 5.000 -6.000

Opel P4, groen-zwart, 1934-

1935.

RICHTPRIJS:

€ 1.500 – 2.000

Peter Paulus Schiedges (II)

(1860-1922), Heidelandschap

met paard en wagen,

gesigneerd en gedateerd

1914, olieverf op doek, 143,5 x

203,5 cm.

RICHTPRIJS:

€ 1.800 – 2.200

Vuursteen pistool met zilveren

beslag, gesigneerd Ebert

Ballenstedt, Duitsland, 18e

eeuw, l. 32 cm.

RICHTPRIJS:

€ 800 – 1.200

Bartholomeus van Hove

(1790-1880), Zicht op het

Spaarne, met in de verte

de kerk van Haarlem, 30,5 x

24 cm.

9 – 12 december

Venduehuis Den Haag

Online veiling

DEN HAAG

www.venduehuis.com

RICHTPRIJS:

€ 20.000 - 40.000

Een platin als een

rustende panter, bezet

met cabochongeslepen

onyx en briljantgeslepen

diamanten,

smaragdgroene ogen,

op gladde onyx ring,

gehangen aan een met

cabochongeslepen

robijn en diamanten

bezet tussenstuk aan

zijden koord, brutogewicht

45 gr.

RICHTPRIJS:

€ 10.000 –

20.000

Fraai Nederlands

gegraveerd

kelkglas,

graveur Jacob

Sang, 1759.

RICHTPRIJS:

€ 3.500 – 5.000

Hikobei Nishimura VII

(1887-1956), Japanse

gelakte stapeldoos in

verguld zilveren kast.

RICHTPRIJS:

RICHTPRIJS:

€ 1.500 – 2.500 € 800 – 1.400

Charles van Wijk (1875-1917), Sjamanistisch

bronzen beeld.

‘spirit’-masker,

Yup’ik, Alaska.

100

the

van

ldo &

annie

yck

Art Collection

Kijkdagen 4 -7 december

Veiling 10 - 11 december

Veilinggebouw de Zwaan • www.dezwaan.nl

Keizersgracht 474 • 1017 EG Amsterdam

Veilingen op komst

Nederland

15 – 16 december

Van Zadelhoff Veilingen

Timed en online veiling

HILVERSUM

www.vanzadelhoff.nl

RICHTPRIJS:

€ 8.000 – 12.000

Corneille (1922-2010),

Vrouwelijk naakt met haan,

gesigneerd, gouache, 30 x 18

cm of 80 x 65 cm. Provenance:

collectie Elisabeth den

Bieman de Haas, Amsterdam.

RICHTPRIJS:

€ 12.000 – 17.000

Karel Appel (1921-1906), Portret

van Jeake Hansma, 1947,

gesigneerd en gedateerd,

annotatie verso: ‘voor Jeake

Hansma van Karel ter herinnering

aan onze vriendschap’,

olieverf op doek, 47 x 37 cm.

Provenance Collectie Jeake

Hansma, Amsterdam; Amcha

Kunstcollectie 2004, collectie

Elisabeth den Bieman de

Haas, Amsterdam.

RICHTPRIJS:

€ 800 – 1.200

Plateelvaas, gedecoreerd

met bloemen en vogels, De

Rozeboom (opgericht in 1919

door Leendert Iseger), heeft

een jaar bestaan, dus redelijk

zeldzaam, hoogte: 36 cm.

RICHTPRIJS:

€ 2.000 – 3.000

Arman (1928-2005), Burnt

Violin Bridge, 1933, assemblage

verbrande vioolkammen

ingebed in polyesterhars,

omhuld met plexiglas,

gesigneerd en genummerd

50/100, 48 x 25 x cm.

12 – 15 december

Veilinghuis Onder de

Boompjes

Timed online veiling

LEIDEN

www.onderdeboompjes.nl

RICHTPRIJS:

€ 5.000 – 8.000

Edgar Fernhout (1912-1974).

Zaandam, gesigneerd, en

gedateerd 1941, olieverf op

doek, 58 x 78 cm.

RICHTPRIJS:

€ 2.000 – 3.000.

Jules Seraphien Vermeire

(1888-1977), Masker, arduin,

verso gemonografeerd, op

houten voet, 45 x 24 x 12 cm.

RICHTPRIJS:

€ 2.000 – 3.000.

Paar Edo Arita blauwwit

porseleinen apothekersflessen,

Japan, einde 17e eeuw,

hoogte: 26 cm.

RICHTPRIJS:

€ 500 – 8.00

Paar First Nations Cree-leren

en zijde handschoenen, 19e

eeuw, 21,5 x 15 cm, Canada.

08 – 10 januari

Twents veilinghuis

Live veilingen

ENSCHEDE

www.twentsveilinghuis.nl

STARTPRIJS: € 1.600

Antiek vergulde Chinees

bronzen boeddha in lotushouding,

met bodemmerk,

hoogte: 27 cm.

STARTPRIJS: € 950

Natale Schiavoni (1777-1858;

Italiaanse School), olieverf op

doek, 74,5 x 59,5 cm, op paar

plaatsen verfverlies.

STARTPRIJS:€ 800

Jan te Wierik, Locomotief,

1991, gesigneerd, olieverf op

doek, 50 x 70 cm.

STARTPRIJS: € 700

Zeer grote Chinees porseleinen

‘Famille Rose’-stuk,

1000 schoonheden, een oor

gelijmd, voorzien van chip,

hoogte: 61 cm.

102

www.veilinghuis-omnia.nl

Kunst & Antiekveiling v.a. 9 & 10 december 2025

23 & 24 JANUARI 2026

Johan Dijkstra (1896 - 1978)

Kijkdagen:

Vrijdag 5 december van 13:00 tot 17:00

Zaterdag 6 december van 11:00 tot 17:00

Zondag 7 december van 11:00 tot 17:00

Dagelijks inbreng mogelijk

Interessante items gevraagd voor onze komende veilingen

Veilinglocatie: "Rengerspark"

A. Plesmanlaan 1p Kolham/Midden Groningen

Telefoon (0031)598 392592. Mobiel: 0653 428350.

info@coronariauctions.com

coronariauctions.com

Veilinghuis Korendijk

95x132-NEW.indd 1 10/11/2025 09:46

Dependance van het Zeeuws Veilinghuis

TIMED ONLINE VEILING

8 -15 DECEMBER

Louis Smets (1852-1896)

Klaas Boonstra (1905-1933)

Collectie medailles en penningen

Grote collectie gouden

en zilveren vingerhoedjes

Kijkdagen

vrijdag 12 december 10.00-17.00 uur

zaterdag 13 december 10.00-17.00 uur

maandag 15 december 10.00-17.00 uur

middelburg tel. 0118 - 750 429 www.veilinghuiskorendijk.nl info@veilinghuiskorendijk.nl

VEILING 11, 12 & 13 December, 13h

Tekeningen, Prenten, Fotografie

Manuscripten, Boeken, Atlassen ...

Een zeldzaam paar Japanse export

lakschotels, ca. 1680-1710

Henk Helmantel, stilleven met treeft,

papkom en houten kuip, 1991

kunst & antiek

veiling

December 2025

Kijkdagen:

4 t/m 7 december a.s.

Timed online veiling:

8 t/m 12 december a.s.

Catalogus staat online

Koninginneweg 25 | 1217 KR Hilversum

www.vanspengen.nl

H.W. Mesdag,

bomschuiten

in de branding

Kijkdagen : 5 - 9 december

Register Antwerps broederschap H. Besnijdenis

Wolstraat 19/2 · 1000 Brussel

info@arenbergauctions.com +32 (0) 2 544 10 55

1995 - 2025

ONDER DE BOOMPJES

30 JAAR!

KIJKDAGEN:

vrijdag 12 t/m maandag 15 december van 10 tot 17 uur

VEILINGEN:

Sluiten vanaf maandag 15 t/m woensdag 17 december

De catalogus wordt op zaterdag

6 december gepubliceerd.

Lotnr. 13: Johan Dijkstra (1896-1978), olieverf op doek, boerderij bij Eenum,

Groningen, 60 x 65 cm, richtprijs € 10.000 - € 15.000

Nieuwstraat 38 2312 KC Leiden | tel: 071-5145832 | e-mail: info@onderdeboompjes.nl | www.onderdeboompjes.nl

Auction calendar december 2025—february 2026

The Netherlands

NOVEMBER

24-03/12 Venduehuis Den

Haag

Vendue Next Door Part I, II

and III ONLINE


Haag

Winter Auctions Luxury

Edition ONLINE


Haag

Winter Auctions: Arts of the

East ONLINE


Haag

Winter Auctions: Home and

interiors including fine silver

ONLINE


Haag

Winter Auctions: Tribale kunst,

Etnografica en Indonesische

kunstnijverheid ONLINE

DECEMBER

01 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst, sieraden, tassen en

zilver AMSTERDAM

01 Veilinghuis Bouwman

Vintage toys en automobilia

ONLINE

01-03 Veilinghuis Klinkhamer

Kunst en antiek GRONINGEN

01-05 Zwiggelaar Auctions

Boeken, stripverhalen,

prenten en tekeningen etc.

AMSTERDAM

02 ADAMS Amsterdam

Auctions

Kunst, sieraden, tassen en

zilver ONLINE

02-03 Veilinghuis De Jager

Kunst, antiek, juwelen en

aziatica GOES

05-15 Venduehuis Dickhaut

Kunst, antiek en juwelen

ONLINE

08-11 Van Spengen

Kunst en antiek ONLINE

08-15 Veilinghuis Korendijk


09-10 Veilinghuis Omnia

Kunst en antiek KOLHAM/

HOOGEZAND

09-10 Oprechte Veiling

Haarlem

Kunst en antiek HAARLEM

10-11 Vendu Rotterdam

Algemene veiling ONLINE

10-11 Veilinggebouw De

Zwaan

De kunstcollectie van Aldo en

Hannie van Eyck AMSTERDAM

11-14 Oprechte Veiling

Haarlem


12 Vendu Rotterdam

Muntenveiling ONLINE

13 Hessink’s Fine Art

Auctioneers

Boeken, prenten, grafiek en

kunst BEEK



ONLINE

15 De Eland & De Zon

Winterveiling S-GRAVELAND

15-16 Van Zadelhoff


15-16 Ald Fryslân

Kunst en antiek WOMMELS

15-17 Veilinghuis Onder de

Boompjes

Lustrumveiling: Kunst en

antiek ONLINE

17-19 Ald Fryslân


18 Schulman

Jubileumveiling: Numismatiek

AMSTERDAM



ONLINE

JANUARY

08-10 Twents Veilinghuis

Kunst en antiek ENSCHEDE

09-10 Heritage Auctions

Europe

Stamps and postcards

IJSSELSTEIN

FEBRUARY

02-07 Derksen Veilingbedrijf

Kunst, antiek, design en

brocante ARNHEM

09-10 Van Zadelhoff

Algemene veiling ONLINE

Belgium

DECEMBER

01 Amberes

Burgerveiling ANTWERPEN

01 Salle des Ventes

Uccle Saint-Job

Design aftersale ONLINE

01-07 Salle de Ventes Rops

Art et antiquités ONLINE

02 Berg van Barmhartigheid

Fietsen, meubilair,

verzamelobjecten en juwelen

BRUSSEL

02 Campo & Campo

Klassieke kunstveiling

ANTWERPEN

02 Antenor Auction

Mobilier, objet d’art et

tableaux anciens BRUXELLES

02 Antenor Auction

Haute Epoque BRUXELLES

02 Native Auctions

Modern art, African art and

design: Belfius Art Collection

and private collections

BRUXELLES

02-03 Galerie Athena

Kunst en antiek BRUSSEL

02-04 Bernaerts

Bernaerts 50: kunst en antiek,

werk op papier ANTWERPEN

03 Galerie Moderne

Kunst en antiek BRUXELLES

04-06 Sylvie’s Wine Auctions

Kerstveiling wijn ANTWERPEN

05 Maison des Huissiers de

Justice

Vente aux enchères judiciaire

BRUXELLES

05-16 AZ Auction

Numismatique, bijoux,

montres et gemmes ONLINE

06 ABS Veilingen Mechelen

Deurwaarderstukken

MECHELEN

06-07 DVC Antwerpen

Aziatica en Aziatische

archeologie, etnische

kunst, juwelen en horloges

ANTWERPEN

07 Haynault

House Sale BRUXELLES

07 MonsAntic

Art et antiquités MONS

07 MJV Soudant

Vente online 9 ONLINE

07 Stanley’s Auction

Peinture, sculpture, bijoux,

horlogerie, argenterie,

mobilier etc. ZAVENTEM

08 Amberes


08 Haynault

Juwelen en horloges

BRUXELLES

08 Salle des Ventes Uccle

Saint-Job

Antiquités et brocante ONLINE

08-09 Horta

Art et antiquités BRUXELLES


Juwelen, sieraden en

numismatiek BRUSSEL

09 Old Master Print

Prenten, tekeningen en

schilderijen IZEGEM

09 Antenor Auction

Arts de la table et orfèvrerie

BRUXELLES

09 AZ Auction

Tableaux et objets d’art

BRUXELLES

09-10 Haynault

Vente classique BRUXELLES

10 AZ Auction

Joaillerie et horlogerie

BRUXELLES

10 Zouave Auction

Maroquinerie, bijoux et

accessoires de luxe BRUXELLES

10 Antenor Auction

Tableaux modernes et

contemporains BRUXELLES

10 MJV Soudant

Bijoux et montres GERPINNES

10 Legia Auction

Souvenir de Grandes Familles

Belges Partie 2 HANNUT

11 Arts Talents Enchères

Bruxelles

Intérieurs - Collections et

successions BRUXELLES

11 Antenor Auction

Un pied à terre dans le Marais

BRUXELLES

11 Hôtel des Ventes Legros

Antiquités et objets d’art

VERVIERS

11-13 Arenberg Auctions

Boeken, prenten, tekeningen,

schilderijen BRUSSEL

12 Phoenix Auction

Art et antiquités WAVRE


Justice


BRUXELLES


Uitzonderlijke stukken

BRUSSEL


Deurwaarderstukken

MECHELEN

13 Morel de Westgaver

Littérature, gravures et cartes

postales BRUXELLES

13 Cnock

Juwelen KNOKKE


Arts d’Asie ZAVENTEM

14 Cnock

Kunst en antiek KNOKKE

15 Amberes


15 Ventes Elysée

Art et antiquités GRIVEGNÉE-

LIÈGE


Saint-Job

Brocante ONLINE

16 Rob Michiels Auctions

Winter Sale BRUGGE

16 Ventes Elysée


16-17 Vanderkindere


16-17 Jordaens

Kunst en antiek MORTSEL


Justice


BRUXELLES


Deurwaarderstukken

MECHELEN

22 Amberes



Saint-Job

Art de verre ONLINE

27-30 Veilinghuis De Wit

Kunst en antiek OOSTENDE

JANUARY


Deurwaarderstukken

MECHELEN


Deurwaarderstukken

MECHELEN


Justice


BRUXELLES

12 Amberes


13 Flanders Auctions

Religieuze kunst en thecas

ROESELARE


Justice


BRUXELLES


Militaria et histoire ZAVENTEM

19 Amberes



Justice


BRUXELLES

23-24 Coronari Auctions

Nieuwjaarsveiling NAZARETH

24-01/02 AZ Auction

Bandes dessinées ONLINE

25 MJV Soudant

Objets d’art et antiquités

GERPINNES

26 Amberes


26-27 Horta


27 AZ Auction

Philatélie BRUXELLES


Justice


BRUXELLES

FEBRUARY

02 Amberes


02 Veilinghuis Pictura

Kunst en antiek GENT

02-08 Salle de Ventes Rops


03-04 Flanders Auctions

Kunst, design en antiek

ROESELARE

03-04 Bernaerts

Kunst en antiek ANTWERPEN

04 Carlo Bonte Auctions

Netsuke BRUGGE


Justice


BRUXELLES

09 Amberes

Kunst- en antiekveiling

ANTWERPEN

10 Carlo Bonte Auctions

Kunst- en antiekveiling

BRUGGE

Luxembourg

DECEMBER

07 Goldfield Auction

Luxembourg

Lumières d’Hiver

WEISWAMPACH

106

Fair calendar december 2025—february 2026

Belgium

DECEMBER

06-07 GANDA: Ghent

Antiques

Design Art - Kunstroute

Ghent

05-07 Internationale

Antiquarenbeurs

Mechelen

11-14 Art Antwerp

Antwerp

JANUARY

21-25 Ceramic Brussels

Brussels

21-25 Civilisations Brussels

Art Fair

Brussels

22-22/02 PhotoBrussels

Festival

Brussels

25-01/02 BRAFA Art Fair

Brussels

FEBRUARY

04-08 Affordable Art Fair

Brussels

Luxembourg

JANUARY

28-01/02 Antiques & Art Fair

Luxembourg

Luxembourg

Switzerland

JANUARY

29-01/02 Artgenève

Genève

The Netherlands

JANUARY

22-25 Naarden The Art Fair

Naarden

Turkey

DECEMBER

04-07 Istanbul Art & Antique

Fair

Istanbul

United Emirate

States

FEBRUARY

05-07 Art Basel Qatar

Doha

United Kingdom

JANUARY

21-25 London Art Fair

London

20-25 Winter Fair

London

United States

DECEMBER

02-07 Art Miami

Miami

02-07 SCOPE Art Show Miami

Miami

02-07 Alcova Miami

Miami

05-07 Art Basel Miami Beach

Miami

107

Aanbevolen

websites & adressen

Gecertificeerd

Registertaxateur

KUNST, ANTIEK EN INBOEDELGOEDEREN

Reinold Stuurman

Lid Federatie TMV

Stichtse Rotonde 3 E, 3818 GV Amersfoort

+33 (0)4610501 / 06 53236971 / info@stuurpro.nl

Antiek

LEPIPE KUNST & ANTIEK

Kwalitatief historische items.

Bekijk online de gevarieerde collectie

met hoogwaardig, decoratieve

objecten en antiquiteiten.

Mob: 06-24636037

www.lepipeantiek.com

Antiquariaten

ANTIQUARIAAT FORUM

Westrenen, Tuurdijk 16,

3397 MS ’t Goy-Houten

Tel. 030-6011955,

info@forumrarebooks.com

Taxaties & In- En Verkoop

Zeldzame Boeken,

Handschriften, Prenten,

Kaarten en tekeningen.

www.forumrarebooks.com

Collectioneurs

JUDAICA

Fam. Verhoeven – de Jonge

Tel. 020-7173828, Mob. 06-33736669

Verzamelaar van joodse voorwerpen

(judaica) vraagt te koop joods antiek

judaic@tiscalimail.nl

Design

QUATTRO BENELUX

Altenaken 11, 3320 Hoegaarden

Tel. 016 765400

Design en interieur

www.quattro-benelux.com

Galeries

ART GALLERY VOÛTE

Lange Nieuwstraat 191

3111 AJ Schiedam

Tel. +31 651 922 582

Schilderijen, beelden,

fotografie en keramiek

Open: do. en vr. 10.00-17.30 uur.

Zaterdag en zondag 12.00-17.30 uur.

Ook op afspraak

www.ArtGalleryVoute.com

MODERN ART GALLERY.COM

Online & Home Gallery moderne

kunst. Tel.: +31(0) 638 268 193

duit77@gmail.com

Schilderijen, grafiek, beelden,

fotografie O.a. Wil van Leeuwen,

Jan Mulder, Wolvecamp, Heyboer,

Corneille, P. Huf, Geert Kooiman

www.modern-artgallery.com

Lijstenmakers

ATELIERS FRANS DE ROO

Schippersvaartweg 1 A

2211 TJ Noordwijkerhout

Tel. 0252543758

Tel. 06 53664317

info@ateliersfransderoo.com

Lijstenmakers & Restauratoren

verguldingen, kennis van zaken, fraai

vakwerk

www.ateliersfransderoo.com

Kunsthandelaren

KUNSTHANDEL JAN LOUTER

Bergense School en Zeeuwse schilderijen.

Afbeeldingen, beschrijvingen

en prijzen.

www.janlouter.nl

KUNSTHANDEL MARCEL GIELING

Kunst van 1900 tot heden.

Vierentwintig uur 7 dagen per week

geopend!

www.marcelgieling.nl

KUNSTHANDEL

RICHARD TER BORG

Folkingestraat 33, 9711 JT Groningen

Tel. 050 3110918

Schilderijen, specialisatie De Ploeg

www.terborg.com

KUNSTHANDEL DE VRIES

Nationale en internationale, moderne

en hedendaagse kunst.

Tribale kunst van Afrika en Nw.

Guinea.

Doorlopende exposities.

www.kunsthandeldevries.nl

ATELIER DIRK BEINTEMA

Noordelijke landschappen

Turfmarkt 8

8911 KT Leeuwarden

tel.06-29238982

info@dirkbeintema.nl

www.dirkbeintema.nl

Word nu vriend

van COLLECT

en plaats hier uw

contactgegevens

Uw gegevens verschijnen

gedurende een

volledig jaar (9 nummers)

voor € 340.

Eén plaatsing kost € 45

(prijzen excl. btw).

Inlichtingen:

Joris van Glabbeek

+32 (0)12/26 37 11

collect.net@ips.be

Gezocht

werk en verhalen over

Betzy Akersloot-Berg

(1850–1922)

Museum Panorama Mesdag (Den Haag) en Museum

Het Tromp’s Huys (Vlieland) doen een gezamenlijke

oproep aan het publiek voor nieuw onderzoek naar

het leven en werk van de Noorse kunstenares Betzy

Akersloot-Berg (1850–1922).

Akersloot-Berg was een eigenzinnige, reislustige en

gedreven vrouw. In een tijd waarin vrouwen zelden

alleen op pad gingen, trok zij de wereld in. Van Noorwegen

tot Zuid-Europa legde ze haar indrukken vast in

talloze schilderijen en schetsen.

De musea willen haar oeuvre in kaart brengen en zijn

op zoek naar onbekende werken uit particulier bezit,

evenals brieven, foto’s, documenten en familieverhalen

die meer inzicht kunnen geven in haar bijzondere leven

en kunstenaarschap.

Met dit onderzoek willen de musea Betzy Akersloot-Berg

het podium teruggeven dat zij verdient. Haar werk zal

van 3 oktober 2026 tot en met 28 februari 2027 te zien

zijn in Museum Panorama Mesdag.

Heeft u werk, brieven, foto’s of verhalen

over Betzy Akersloot-Berg?

Neem dan contact op met Marguerite Tuijn,

gastcurator Museum Panorama Mesdag, via

musealezaken@panorama-mesdag.nl

Zoekertjes

Gevraagd

FOTO’S

Oude foto’s te koop gevraagd door

verzamelaar van Indonesie (Ned-

Indië), Suriname en China van

1860-1930. Tel : 0182-393492

KERAMIEK

Gezocht: Rozenburg vazen, ontwerp

Colenbrander. Beschadigd geen

bezwaar. 06-10581818 / dajaba@zeelandnet.nl.

KUNST

Gezocht: schilderijen van Adya van

Rees en Otto van Rees. Reactie’s op

tel: 06-24108542.

Te koop gevraagd: schilderijen van

Rien Poortvliet. Tel: 06-10143581.

Gezocht: informatie en afbeeldingen

van werk van Co Breman ten

behoeve van mijn website over het

oeuvre van deze schilder.

info@cobreman-oeuvre.nl

Verzamelaar zoekt oude en antieke

Nederlandse kunst te koop. Voor

gebruik of voor sier geweest, van

allerlei materialen, kan ook beschilderd

of besneden zijn. Mobiel:

06-46135700 of e-mail: volks.

kunst@xs4all.nl

Gezocht: schilderijen en tekeningen

van Jacoba van Heemskerck,

Charley Toorop, Adya van Rees,

Nelly van Doesburg en Nola

Hatterman. Reacties op tel:

06-24108542. Alvast dank!

Gezocht: olieverfschilderijen of

aquarellen van de Eindhovense

kunstschilder Harry Maas. U

kunt mij bellen of bereiken via

Whatsapp op tel: 06-39761762. Of

per email: jrewing@hotmail.com

Alvast bedankt!

POSTKAARTEN

Te koop gevraagd: oude ansichtkaarten

en foto’s van voor

1960. Nederland, buitenland,

Nederlands-Indië en thema. Ook

hele verzamelingen.

06-15451873.

VARIA

COLLECT is op zoek naar de

persoon die ons een brief heeft

gestuurd met het volgende

bericht:

Gezocht: groene schilders van

twee paarden (Frankrecht),

Tweede oorlog. Kan die persoon

a.u.b contact opnemen met

de redactie via het nummer

0032/468 51 15 39.

Aangeboden

BOEKEN

Te koop aangeboden: 26

Jaargangen Kunst- en

Antiekveiling, 1982-2008,

hardcovers in onberispelijke

staat. Vraagprijs: € 125. Tel:

06-51346051.

Grote Winkler Prins Encyclopedie

Amsterdam Elsevier Brussel,

1979-1984, 8e druk in 25 delen,

gebonden in kunstleer, goud

bestempeld, afbeeldingen in

kleur en zwart-wit. In prima

staat.

€ 35. Tel. 06-12162663.

Te koop aangeboden: biografie

en oeuvrecatalogus van Theo

Voorzaat. Gepubliceerd in eigen

beheer.

Bevat levensloop en analyse van

zijn werk. Oeuvrecatalogus met

470 werken. Catalogus raisonné

over alle 560 bekende werken.

Info bij: marco@marcovandermeij.nl.

KUNST

Een affiche met een decoratieve

voorstelling van Napoleon

te paard, ontworpen door E.

Grasset in 1894 voor The Century

Magazine. Afmetingen: 74 x 50,5

cm. De staat is redelijk goed. Er

is een foto beschikbaar. Tel: 0572

357890.

Te koop aangeboden: schilderijen

van Herman Brood. Tel:

06-10143581.

109

Aankondiging zeer uitgebreide Kunst- en Antiekveiling

13 t/m 16 december 2025

met onder andere beeldende & decoratieve kunst, goud, zilver,

juwelen, uurwerken, antiek, vintage en design

Catalogus online en bieden vanaf 6 december: www.vanzadelhoff.nl

Incl. een unieke privécollectie van 350 odeurflacons verdeeld over 150 kavels uit alle windstreken en stijlperioden van de 16e t/m 20e eeuw,

aangekocht bij gerenommeerde (inter)nationale antiquairs, juweliers & veilinghuizen. Bieden vanaf: prijzen tussen de €40 – €500

Corneille (1922 – 2010)

Vrouwelijk naakt, gouache

Bieden vanaf: €3.800

18 kt. witgouden oorhangers

met topaas, saffier en diamant


Dirk Smorenberg (1883-1960)

Bloemstilleven met anemonen

Bieden vanaf: €450

Wim Botha (1974)

Hangende sculptuur


Kijkdagen

Zaterdag 13 december 10.00 – 17.00 uur

Zondag 14 december 10.00 – 17.00 uur

Timed-online veiling

Maandag 15 december vanaf 19.00 uur

Dinsdag 16 december vanaf 19.00 uur

Nieuwe Havenweg 53a, 1216BL Hilversum | 035-6247170 | www.vanzadelhoff.nl

NAARDEN 2026

KLEURT BLAUW

22-25

JANUARI

ODE AAN EEN TIJDLOZE KLEUR

Naarden the Art fair omarmt dit jaar de kleur BLAUW.

Naast hun vaste collectie presenteren ruim 60 galeries,

kunsthandelaren & antiquairs specifieke kunstobjecten

met deze kleur die al eeuwenlang kunstenaars inspireert.

BLAUW is overal – in zeegezichten, luchten, bloemen,

glas en steen. Laat je raken, verwonderen en inspireren

door deze kleur die nooit uit de mode raakt.

JOLANDA DRUKKER MURRAY - MOSSELS

WWW.NAARDENARTFAIR.NL

SCAN NU DE QR-CODE OF BEZOEK

DE WEBSITE WWW.NAARDENARTFAIR.NL

VOOR ENTREE KAARTEN MET KORTING

HET GROOTSTE

HET GROOTSTE

VEILINGHUIS

VEILINGHUIS

VAN ZUID-WEST

VAN ZUID-WEST

NEDERLAND

NEDERLAND

Cartier Paris

w.o. Cartier Panthere Paris

w.o. Panthere

WILT U MEEDOEN?

Met de internationale kunst, antiek juwelen veiling

Met de internationale kunst, antiek & juwelen veiling

van 2,3 en december 2025.

van 2,3 en 4 december 2025.

Inbreng is mogelijk van item tot gehele verzameling.

Inbreng is mogelijk van 1 item tot gehele verzameling.

Hiernaast en onder vindt een kleine impressie van wat is

Hiernaast en onder vindt u een kleine impressie van wat is

binnengekomen voor deze speciale feestdagen veiling.

binnengekomen voor deze speciale feestdagen veiling.

Polshorloges

w.o. Polshorloges

Audemars Piquet

w.o. Audemars Piquet

Emile Galle

w.o. Emile Cameo Galle vazen

w.o. Cameo vazen

Art Nouveau

w.o. Art D.H. Nouveau Chiparus

w.o. D.H. Chiparus

Staande- en Tafelklokken

Staande- en Tafelklokken

w.o. Jan Heemelinck Amsterdam

w.o. Jan Heemelinck Amsterdam

Streeksieraden

w.o. Streeksieraden

West-Friesland

w.o. West-Friesland

Laponia sieraden

w.o. Laponia Bjorn Weckstrom

sieraden

w.o. Bjorn Weckstrom

Chinees porselein w.o.

Chinees porselein w.o.

Kangxi M & P

Kangxi M & P

Kunstwerken

Kunstwerken

w.o. Seraphine Louis

w.o. Seraphine Louis

Kaarten en Atlassen

Kaarten w.o. en uit Atlassen 1767

w.o. uit 1767

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN

DE HOOGSTE OPBRENGSTEN TEGEN

DE LAAGSTE KOSTEN

DE LAAGSTE KOSTEN

Wilt u 1 of meerdere items inbrengen voor deze zeer bijzondere

Wilt u 1 of meerdere items inbrengen voor deze zeer bijzondere

veiling, dan is dat mogelijk, neemt u hiervoor contact met ons

veiling, dan is dat mogelijk, neemt u hiervoor contact met ons

op via onderstaand telefoonnummer of emailadres. U betaalt 0%

op via onderstaand telefoonnummer of emailadres. U betaalt 0%

inbrengcommssie, dus u krijgt 100% hamerprijs uitbetaald, minus

inbrengcommssie, dus u krijgt 100% hamerprijs uitbetaald, minus

€ 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000,

€ 15 kavelgeld. Wordt een kavel van u verkocht voor € 20.000,

dan ontvangt u maar liefst € 19.985!

dan ontvangt u maar liefst € 19.985!

Overview Humidors

Overview w.o. Montecristo Humidors

w.o. Montecristo

BP

Religieuze verzamelingen

Religieuze w.o. Gotische verzamelingen

reliekbuste

w.o. Gotische reliekbuste

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË

WIJ TAXEREN DOOR GEHEEL NEDERLAND EN BELGIË

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42

Livingstoneweg 18, 4462 GL Goes • 0031 ( 0 ) 6 42 11 45 42

info@veilinghuisdejager.nl

info@veilinghuisdejager.nl

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

WWW.VEILINGHUISDEJAGER.NL

Goud en zilver

w.o. Goud 3 gulden zilver 1830

w.o. 3 gulden 1830

COLLECT Nederland Winter 2025

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?