KYK

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 1 / 2026 / € 7,99
FORENSISCH PSYCHIATER
ONTLEEDT PSYCHOPATEN
OP HET WITTE DOEK
Fiets-evolutie
Van stalen ros
naar hightech
tweewieler
Wakker woorden!
Wetenschappers
proberen slapende
talen te wekken
Koude oorlog
Wie wint de
strijd om de
Noordpool?
Nieuwe metingen
doen ons beeld van
het heelal barsten
Kosmos
in crisis?

SHOT
2 1/2026

STR/GETTY IMAGES
Staalstrijd
chter dit kleurrijke plaatje zit een
A
nogal politiek praatje. Op deze foto
zie je kranen die geïmporteerd ijzererts
lossen van een vrachtschip in de haven
van de Chinese provincie Shandong.
China is veruit de grootste afnemer van
Australisch ijzererts: zo’n 80 tot 87 procent
van de export van mijnbouwreuzen
als BHP, Rio Tinto en Fortescue gaat die
kant op. De schrik zat er voor Down
Under dan ook goed in toen China zijn
staalproducenten onlangs verbood om
ijzererts te kopen van verschillende
Australische mijnbouwconcerns – in een
strategische poging om de prijs van deze
grondstof te drukken. Gelukkig heeft
China het verbod voor in ieder geval één
mijnbouwbedrijf inmiddels versoepeld.
Tekst: Naomi Vreeburg
1/2026 3

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
De slag
om de
MIEMO PENTTINEN/GETTY IMAGES
Noordpool
22 1/2026

De ijskappen in het Noordpoolgebied smelten.
Hierdoor ontstaan niet alleen nieuwe vaarroutes, maar ook
kansen om olie, gas en mineralen te winnen. Arctische
landen proberen hun belangen er te verdedigen, maar
ook Nederland houdt een oogje in het zeil.
Tekst: Teake Zuidema
Een Finse ijsbreker baant zich een
weg door een opengebroken ijsveld.
Ook wanneer de ijsvlakten smelten,
blijven ijsbrekers noodzakelijk om
te voorkomen dat vrachtschepen
vast komen te zitten in het drijvende
pakijs.
e ijskappen rond de
D
Noordpool zijn elke zomer
kleiner dan het jaar ervoor.
De oorzaak is het
opwarmende klimaat. Het
gevolg is niet alleen dat
de leefruimte voor ijsberen krimpt, maar
ook dat er ten noorden van Siberië en in het
noorden van Canada nieuwe scheepvaartroutes
ontstaan. Ook liggen nieuwe voorraden
gas, olie en mineralen in het vooruitzicht.
Politici en bedrijven uit meerdere
landen loeren dan ook verlekkerd naar het
gebied.
Rusland heeft de grootste belangen: iets
meer dan de helft van alle kusten langs de
Noordelijke IJszee – maar liefst 24.000
kilometer – is Russisch grondgebied. Het
regime van president Vladimir Poetin
investeert daarom stevig in de regio. Zo
verrijzen er nieuwe havens, nieuwe militaire
bases, nieuwe olie­ en gasvelden en
bouwen de Russen ook nieuwe nucleaire
onderzeeboten én ijsbrekers.
Naast Rusland zijn er nog zeven andere
zogenaamde arctische staten, landen met
grondgebied binnen de poolcirkel. Het gaat
om de Verenigde Staten (via Alaska), Canada,
Denemarken (dankzij Groenland),
IJsland, Noorwegen, Zweden en Finland.
Dat zijn allemaal NAVO­landen die niet
graag zien dat Rusland, met hulp van China,
het hoge noorden domineert. En zo is
de slag om de Noordpool begonnen. De
grootste prijs? De Noordoostpassage, een
scheepvaartroute van de Atlantische naar
de Grote Oceaan, bovenlangs Scandinavië
en Siberië.
Willem Barentsz
Nederlandse zeelui ondernamen al in de
zestiende eeuw pogingen een bevaarbare
Noordoostpassage te vinden. Zo’n route
zou een reis tussen Europa en Azië veel
korter maken; tot dan toe waren schepen
genoodzaakt om helemaal om het zuidelijkste
punt van Afrika te varen. De Nederlandse
ontdekkingsreiziger en cartograaf
Willem Barentsz bijvoorbeeld ondernam
tussen 1594 en 1597 drie mislukte pogingen
de ijsvrije doorgang te vinden. Hij overleed
tijdens zijn laatste tocht, na een barre
overwintering op Nova Zembla.
Ook nu nog heeft Nederland belang bij de
Noordoostpassage. Tegenwoordig hoeven
schepen niet meer via het zuiden van Afrika
te varen, maar gaan ze via het Egyptische
Suezkanaal richting Azië. Toch is de
reis van Rotterdam naar Shanghai (een van
de drukste scheepvaartroutes in de wereld)
nog altijd bijna 20.000 kilometer lang.
Zonder tussenstops doet een groot containerschip
daar drie weken over. Een verbinding
via een ijsvrije Noordoostpassage is
ruim 5000 kilometer korter – dat scheelt
nogal qua reistijd en brandstof.
In 1934 slaagde een Russische ijsbreker er
als eerste in om in een zomerperiode de
Noordoostpassage af te leggen, en in 2010
bevoer een Russische tanker het traject
voor het eerst zonder ijsbreker. Dat laatste
lijkt steeds gemakkelijker te worden. Door
het opwarmen van de poolzee was de route
tussen half augustus en begin oktober 2024
ijsvrij. De vraag is nu: zullen grote tankers
en containerschepen binnen afzienbare
tijd het Suezkanaal mijden tijdens de zomerperiode,
om ten noorden van Siberië
naar Azië te varen? Het antwoord: waarschijnlijk
niet.
Jeroen Pruijn, universitair hoofddocent
maritieme operaties en management aan
de TU Delft, deed onderzoek naar de economische
haalbaarheid van de Noordoostpassage.
“Er blijven grote risico’s kleven
aan het varen in dat gebied”, zegt hij. “Dat
het pakijs in de zomer smelt, betekent nog
niet dat er geen drijfijs en ijsbergen zijn. Als
1/2026 23

WIKTOR SZYMANOWICZ/ANADOLU AGENCY VIA GETTY IMAGESWakker
woorden!
28 1/2026

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Van de 7000 talen op de wereld
wordt meer dan de helft met
uitsterven bedreigd. Taalkundigen
proberen nog snel opnames
te maken van kwetsbare talen,
zodat er tenminste íéts van ze
bewaard blijft. Anderen doen
pogingen om dode en bedreigde
talen weer tot leven te wekken.
Tekst: Sterre Leufkens
1/2026 29

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
De
e-plant
komt
eraan
THANA PRASONGSIN/GETTY IMAGES
34 1/2026

Stroom opwekken uit een
plantje? Het is echt mogelijk:
de processen in en rond
planten kunnen bruikbare
energie opleveren. De
toepassing ervan vindt op
kleine schaal plaats, maar
vindt steeds vaker zijn weg
naar slimme, duurzame
gadgets.
Tekst: Renée Moezelaar
e loopt midden in het bos,
J
het is donker en je telefoon
is bijna leeg. Hoewel
hier geen stroomkabels
lopen, staan er toch kleine
ledlampjes langs het
pad die je de juiste kant op wijzen. En in
een van de bloembedden vind je een aansluiting
om je telefoon op te laden. Niet op
batterijen, maar met energie uit planten.
Dit scenario klinkt misschien als sciencefiction,
maar het is op kleine schaal al
realiteit. Er zijn parken in Nederland met
lampen die op plantenenergie draaien, en
ook bestaan er inmiddels plantenbatterijen
– al staan die vooral nog in onderzoekslaboratoria.
Deze natuurlijke elektronica is
gestoeld op de elektronen die zich in alle
levende wezens bevinden.
Neem de mens. In ons lichaam vinden
allerlei chemische reacties plaats, zoals het
afbreken van ons eten of het verbranden
van suikers om energie vrij te maken. Bij
sommige van deze reacties komen elektronen
vrij, die je in principe kunt gebruiken
om stroom op te wekken. Ook ons zenuwstelsel
stuurt signalen rond met behulp van
elektronen. Bij planten zien we dit soort
processen ook. Onderzoekers kijken nu of
ze gebruik kunnen maken van deze elektronen,
en of ze planten misschien kunnen
gebruiken voor nieuwe elektronica.
Microbiële brandstofcel
Een manier om energie van planten te
vangen, is gebaseerd op de zogenoemde
microbiële brandstofcel. Het concept bestaat
al meer dan honderd jaar, maar de
afgelopen twintig jaar is de interesse in het
idee aangewakkerd. De basis van deze
brandstofcel: bacteriën in de grond die
1/2026 35

BART DEWAELE

BART DEWAELE
‘FILMS DIENEN OOK ALS UITLAATKLEP
VOOR AGRESSIEVE EN SEKSUELE
IMPULSEN’
1/2026 45

KLEIN
K
U
N
S
T
In vergelijking met de meeste andere dieren is ons zicht erg
scherp. Toch kunnen we heel kleine dingen niet goed zien zonder
hulpmiddelen. Fotografen die meedoen aan de Nikon Small Worldcompetitie
brengen deze dingen wel haarscherp voor ons in beeld.
Dit zijn onze zeven favoriete ingezonden beelden van dit jaar.
Tekst: Tim Tomassen
46 1/2026

IGOR SIWANOWICZ/NIKON SMALL WORLD 2025
Pechpollen
Stuifmeelkorrels moeten landen op een stempel
van een geschikte bloem om deze te bevruchten.
Vervolgens kunnen ze ontkiemen en
een pollenbuis vormen. Door deze buis reizen
twee zaadcellen naar het vruchtbeginsel, waar
zich een eicel bevindt en wat na bevruchting
uitgroeit tot een vrucht. Maar de stuifmeelkorrels
op deze foto hadden iets minder geluk:
toen ze aankwamen bij de stempel van een
plant uit de kaasjeskruidfamilie werden ze al
snel overgroeid door de draden van een parasitaire
schimmel. Een succesvolle bevruchting
zat er daardoor niet meer in.
1/2026 47

WERELD-
PROJECTEN
In recordtempo
naar de wolken
TETRA IMAGES/GETTY IMAGES
60 1/2026

We stampen wat uit de grond: steden, wegen,
havens, wolkenkrabbers, vliegvelden… Maar soms
maken mensenhanden iets dat je als een soort
modern wereldwonder kunt beschouwen. In deze
aflevering van de serie Wereldprojecten: het
Empire State Building, een iconisch gebouw waar
aanvankelijk geen huurders voor te vinden waren.
Tekst: Teake Zuidema
1/2026 61

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Aan
de
wieg
van
de
toekomst
SPL/STEVE GSCHMEISSNER/GETTY IMAGES
68 1/2026

Van een huidcel een embryo
maken dat vervolgens
uitgroeit tot een baby. Het
klinkt als sciencefiction,
maar wetenschappers
zijn hard op weg om deze
toekomst realiteit te maken.
Dat biedt kansen, maar
gebiedt ook voorzichtigheid.
Tekst: Roeliene Bos
et was een grote doorbraak
toen Japanse we-
H
tenschappers in 2016 in
het lab eicellen kweekten
uit de huidcellen van een
muis. Ze bevruchtten een
van de eicellen, plaatsten het embryo in
een muizenbaarmoeder en zetten gezonde
babymuisjes op de wereld. De sleutel voor
dit succes was de zogeheten ‘geïnduceerde
pluripotente stamcel’. Door een volwassen
cel te herprogrammeren laat je hem als het
ware ‘vergeten’ dat hij bijvoorbeeld een
huid- of bloedcel is. Als je daarna de ‘stamcelgenen’
aanzet, kan hij in theorie weer
alles worden, net als een echte stamcel.
Met de juiste groeifactoren (vaak eiwitten
of hormonen) wordt deze voormalige huidof
bloedcel bijvoorbeeld een eicel.
Bij muizen is dit dus al gelukt, en wetenschappers
zijn hard op weg om embryo’s te
kweken uit menselijke geïnduceerde pluripotente
stamcellen (iPS). Het doel? Meer
kennis vergaren over de ontwikkeling van
een embryo, om zo mensen met vruchtbaarheidsproblemen
te helpen. En wie
weet biedt de techniek in de toekomst zelfs
een uitkomst voor wensouders van hetzelfde
biologische geslacht.
Embryonale stamcellen, zoals deze op de
foto, zijn pluripotent: ze kunnen in iedere andere
cel veranderen – afhankelijk van de groeifactoren
die ze ontvangen. In Nederland mag niet
geëxperimenteerd worden met embryonale
stamcellen en dus werken onderzoekers aan
alterna tieve embryomodellen.
Embryowet
Over de vroege ontwikkeling van een
embryo weten we opvallend weinig. Dat
komt doordat de huidige Embryowet het
verbiedt om embryo’s uitsluitend voor
onderzoek te kweken. Wel mogen wetenschappers
onder strikte voorwaarden
onderzoek doen op embryo’s die niet
(meer) geschikt zijn voor vruchtbaarheidsbehandelingen.
Deze mogen maximaal
twee weken in kweek worden gehouden,
wat betekent dat onderzoekers de ontwikkeling
niet langer kunnen volgen.
Het gebeurt wel dat vrouwen die een mis-
1/2026 69

SPOT
Ook een goede Google Earth-locatie voor op deze pagina’s? Stuur dan een mailtje
met de coördinaten en een korte omschrijving naar info@kijkmagazine.nl
82 1/2026