COL - Minst bezochte bestemmingen ter wereld

COSTA RICA // KAZACHSTAN // FILIPIJNEN // SENEGAL // TANZANIA // PERU // GUYANA // GROENLAND
DE MOOISTE REIZEN WEG VAN DE MASSA
DUBBELDIKKE
JUBILEUMEDITIE
WIN EEN REIS
NAAR INDONESIË
ZIE PAG. 185
101
MINST
BEZOCHTE
BESTEMMINGEN
ter wereld
INDONESIË Het hart van de Molukken ROEMENIË Met de stroom mee
in de Donaudelta SOCOTRA Verscholen eilandparadijs VS Naar de bron
van de Mississippi HALL OF FAME De beste reisfoto’s aller tijden

het vaste anker voor de
ontdekkingsreiziger van morgen
De mooiste reizen zijn ontdekkingsreizen. Ze stellen je in staat om
nieuwe werelden vol vreemde landschappen, culturen en denkbeelden
te doorgronden. Maar óók om een stukje van jezelf te (her)ontdekken —
de ideeën waar je waarde aan hecht, de mensen van wie je houdt, alles
wat jou als individu definieert.
Columbus is je trouwe reisgenoot op deze levenslange ontdekkingstocht.
Een goede vriend die je helpt om alles te ervaren wat het leven en deze
wereld mooi maakt, maar het ook niet nalaat om af en toe kritisch te zijn.
Hoe verandert de wereld? Hoe kunnen we onszelf en onze denkbeelden
blijven uitdagen?
Sinds 2005 biedt Columbus een tegenantwoord op massatoerisme.
Door onvergetelijke reiservaringen met hart voor de lokale cultuur en
natuur in kaart te brengen en een eerlijke dialoog aan te gaan over de
impact van reizen.
De schrijvers en fotografen van Columbus zijn onafhankelijk en bestrijken
de hele wereld, maar beseffen ook dat ze niet ver hóéven te reizen voor
een mooie reiservaring. Want het avontuur lonkt vaak al om de hoek.
Daarom brengen zij in elke editie naast verre bestemmingen ook minstens
één bijzonder gebied in Europa of eigen land in beeld. Binnen een straal
van achthonderd kilometer nemen zij daarvoor de trein of de auto.
Voor zijn reportages werkt Columbus zoveel mogelijk samen met lokale
reisorganisaties, ondernemers en experts. Daarmee draagt het bij aan de
lokale economie — de inkomsten uit het toerisme horen naar de lokale
bevolking te vloeien. Alle activiteiten en accommodaties die Columbus
aanraadt zijn persoonlijk, op maat gemaakt en met een zo klein mogelijke
ecologische voetafdruk. Hierdoor kun jij, als 21ste-eeuwste ontdekkingsreiziger,
met een gerust hart in het spoor van Columbus treden.
Trek de wereld in en ontdek!
3

Ons nieuwe
roadtripboek cadeau!
BIJ 5 COLUMBUS TRAVEL-EDITIES VOOR € 39,95
208
PAGINA’S
INSPIRATIE!
WINKELWAARDE
€ 27,50
In ons nieuwe 208 pagina’s dikke koffietafelboek Roadtrips in Europa geniet je van
de meest iconische autoreizen weg van de massa. Van het onbekende binnenland
van Baskenland tot het Verre Oosten van IJsland en van een slingerende wijnroute in
het Zwarte Woud tot een kustroute langs de Noorse fjorden.
GA NAAR COLUMBUSTRAVEL.NL/ROADTRIPBOEK OF SCAN
Deze aanbieding geldt t/m 31 augustus 2025. Het abonnement geldt tot wederopzegging. Na de actieperiode betaal je het reguliere abonnementstarief en
geldt een opzegtermijn van 3 maanden. Deze aanbieding is alleen geldig voor nieuwe abonnees. Indien je in de afgelopen 6 maanden je abonnement hebt opgezegd,
kun je geen gebruikmaken van deze actie. Je gaat akkoord met de privacy- en leveringsvoorwaarden van Roularta Media Nederland B.V. (zie roularta.nl/voorwaarden).

VOORWOORD
Er is er een jarig
Columbus bestaat twintig jaar!
Twintig jaar waarin we de mooiste reizen
weg van de massa hebben gemaakt, samen
met onze doorgewinterde reisjournalisten
én bevlogen lezers. De wereld is sinds 2005
ingrijpend veranderd: alles lijkt sneller,
gefragmenteerder, gepolariseerder. Juist
daarom is reizen op de Columbus-manier
relevanter dan ooit: duurzaam, persoonlijk,
met zorg en een gezonde dosis reflectie.
Vertragen in plaats van versnellen.
Verbinden in plaats van afstoten.
De reizen in deze jubileumeditie vormen
een microkosmos van die filosofie.
We blikken terug op onze meest dierbare
reismomenten, maar kijken vooral vooruit.
Daarbij zoeken we letterlijk en figuurlijk de
grens op: van de Donaudelta aan de rand
van Europa tot de cultuurschatten van
Syrië, dat een weg omhoog zoekt uit de
diepe dalen van de burgeroorlog. Kortom,
we gaan op ontdekkingsreis, zoals je van
Columbus mag verwachten. Reis je mee?
Hoofdredacteur Mark Mackintosh
SYRIË > P. 124
Als we de top van de berg bereiken wordt de fles
huisgemaakte wijn ontkurkt. Met uitzicht op
een verwoeste hotelruïne. In dit bizarre decor
heffen we het glas en proosten we op wat blijft:
leven, hoop en nieuwe vriendschappen.
VERENIGDE STATEN > P. 144
Na een week roadtrippen langs de Mississippi komen Auke en ik
eindelijk bij de bron van de rivier aan. De zon gaat bijna onder als we
twee speervissers tot hun middel in het water zien staan. Even later
waad ik met mijn camera in de hand door de rivier, achter John aan.
We jagen stroom afwaarts de vissen op. Johns vriend Dustin wacht
de vissen een stukje verder op, zijn speer klaar om toe te slaan.
Een geslaagde poging is het niet per se. Maar wel een hele ervaring.
Eén waar je als fotograaf alleen maar heel hard op hoopt.
INDONESIË > P. 160
Het is nog maar de vraag of onze rondreis door de Molukken,
uh, gaat lukken. Na een uur varen geeft de ferry naar de
afgelegen Banda-eilanden er de brui aan. Gelukkig is er een
reserveboot beschikbaar en worden we later die middag
alsnog warm onthaald in de haven.
5

DE MOOISTE REIZEN WEG VAN DE MASSA
REISVERHALEN EN -TIPS
036 SOCOTRA
Verscholen voor de buitenwereld
Invloeden van buitenaf weten Socotra
maar mondjesmaat te bereiken. Zelfs
een vliegticket naar deze wonderlijke
wereld van draken bloed bomen, felroze
woestijnrozen en planten- en diersoorten
die nergens anders voorkomen
boek je niet zomaar online.
058 ROEMENIË
Delta Blues
Terwijl de bevolking in de Donau delta,
één van de wildste en minst door
mensen gecontroleerde gebieden
in Europa, slinkt, krijgen planten en
dieren er steeds meer de ruimte.
074 WERELDWIJD
Bestemming onbekend
Het avontuur wacht in exotische
oorden, maar soms ook om de hoek.
Onze reisjournalisten delen hun
favoriete reisbestemmingen weg van
de massa.
124 SYRIË
Restanten van het paradijs
Eind vorig jaar maakten de verzetsstrijders
van Hayat Tahrir al-Sham
met hun bliksemsnelle opmars een
einde aan het regime van Bashar
al-Assad. Wat staat er nog overeind
in wat ooit het drukst bezochte land
in het Midden-Oosten was?
144 VERENIGDE STATEN
Naar de bron van Old Man River
Waar andere staten in het Midden-
Westen bedekt gaan onder eindeloze
graan velden en prairies, is Minnesota
verrassend overvloedig. Losjes
volgen wij de Mississippi stroomopwaarts,
naar de bron van al dat leven.
160 INDONESIË
Valse noot
Ruim vierhonderd jaar nadat de VOC
de Specerijeneilanden in het hart van
de Molukken op gewelddadige wijze
toe-eigende, reizen wij af naar
de plekken waaraan Neder land
zijn rijkdom te danken heeft.

COSTA RICA // KAZACHSTAN // FILIPIJNEN // SENEGAL // TANZANIA // PERU // GUYANA // GROENLAND
ZIE PAG. 185
INHOUD
058 Roemenië
144 VS
114 Costa Rica
124 Syrië
079 Nepal
067
101 Guyana
027 Zambia
036 Socotra
111 Zuid-Korea
060 Indonesië
037
164
008
142
158
NOG MEER REISINSPIRATIE
Hall of fame
In de afgelopen twintig jaar reisden
onze reporters naar alle uithoeken
van de wereld. Dit zijn de foto’s en
ervaringen die de grootste indruk
hebben gemaakt.
Dagboek van een duurzame
reiziger
Columnist Saskia Sampimon-
Versneij introduceert een nieuwe
reisterm die kans maakt om het
trendwoord van 2025 te worden.
Interview: hoe kunnen reisorganisaties
bijdragen aan een
betere wereld?
Met haar duurzame reisorganisatie
Fair2.Travel richt Caroline de Greeff
zich op onbekende bestemmingen
die volop in ontwikkeling zijn. Hoe
zorgen zij ervoor dat het geld ook
echt op de goede plekken terechtkomt
en iedereen meeprofiteert?
DE MOOISTE REIZEN WEG VAN DE MASSA
DUBBELDIKKE
JUBILEUMEDITIE
WIN EEN REIS
NAAR INDONESIË
178
Fotowedstrijd: weg van de massa
182
Maak kans op mooie prijzen
OP DE COVER Duinen van Arher, Socotra,
Jemen. Foto: Stijn Hoekstra.
101
MINST
BEZOCHTE
BESTEMMINGEN
ter wereld
185
Test je reiskennis
INDONESIË Het hart van de Molukken ROEMENIË Met de stroom mee
in de Donaudelta SOCOTRA Verscholen eilandparadijs VS Naar de bron
van de Mississippi HALL OF FAME De beste reisfoto’s aller tijden

HALL OF FAME
DE MEEST MEMORABELE FOTO’S UIT DE COLUMBUS-HISTORIE
Columbus is jarig! In de afgelopen twintig jaar reisden onze reporters naar
alle uithoeken van de wereld. Dit zijn de 25 foto’s en reiservaringen die de
grootste indruk hebben gemaakt.
8

HALL OF FAME
De beste reizen zijn ontdekkingsreizen waarop je jezelf openstelt voor
nieuwe perspectieven. Onze reporters kunnen daarover meepraten.
Sommigen zijn al sinds de beginjaren bij ons betrokken, anderen hebben
pas enkele Columbus-reizen in hun rugzak. Eén eigenschap hebben ze
allemaal gemeen: ze zijn vastberaden om de bijzondere mensen die ze
tijdens hun reizen ontmoeten een stem en een gezicht te geven. En omdat
Columbus onafhankelijk is, krijgen ze van ons alle vrijheid om kritische
noten te kraken. Onze reportages zijn dan ook geen oppervlakkige promopraatjes,
maar eerlijke beschrijvingen van een stad, regio of land – én van
de uitdagingen waarmee deze plekken kampen. In deze Hall of Fame, met
zorg samengesteld door de voltallige Columbus-redactie, blikken we terug
op de meest memorabele foto’s uit onze twintigjarige historie en onthullen
we waarom juist deze momenten zoveel indruk hebben gemaakt. Van
zinkende eilanden tot een traditionele bruiloft in het vooroorlogse Oekraïne.
TURKANA, KENIA, 2023
> FOTO: STIJN HOEKSTRA
Met alle malaise in de wereld zouden we
bijna vergeten dat het leven een feestje
kan en misschien wel hoort te zijn.
De kleurrijke Pokot in het westen van
Kenia geven het goede voorbeeld. Naar
traditioneel voorbeeld dansen, springen
en zingen zij erop los in een zegeningsceremonie.
9

10

HALL OF FAME
KABALUTAN, INDONESIË, 2025
> FOTO: MALOU VAN BREEVOORT
Reizen stelt je in staat om de wereld
door een andere bril te bekijken. Terwijl
wij Nederland volbouwen en nieuwbouwwijken
aanleggen in gebieden die
mogelijk ooit onder water komen te
staan, leven de Bajau in volledige
harmonie met de zee rond de Togeaneilanden.
Door hun huizen op palen
boven het water te bouwen en op duurzame
wijze op zeedieren te jagen, laten
zij een minimale voetafdruk achter.
JEJU, ZUID-KOREA, 2015 > FOTO: MALOU VAN BREEVOORT
Dat leeftijd slechts een getal is, merken onze reporters in Zuid-Korea. Voor de
kust liggen duizenden eilanden, waarvan Jeju de bekendste is. Hier wonen de
befaamde haenyo: stoere vrouwelijke freedivers op hoge leeftijd. Zonder duikfles
duiken zij tot wel tien meter diep en houden hun adem tot wel twee
minuten in. En nu jij!
SIBERUT, INDONESIË, 2018 > FOTO: MALOU VAN BREEVOORT
De weg van een Columbus-schrijver of -fotograaf gaat niet altijd over rozen.
Om bij één van de laatste sjamanen van Siberut, een eiland in de Mentawaiarchipel
voor de kust van Sumatra, te komen, trotseren onze reporters in
de verstikkende tropische hitte een verraderlijk modderpad door de jungle.
Toch blijkt keer op keer dat afzien wordt beloond. Sjamaan Amantoplé heet
hen welkom in zijn umma (huis) en biedt niet alleen een slaapplek aan, maar
ook een uniek inkijkje in het leven van het Mentawai-volk.

Welkom op het tropische
Pototoga. Paradise found!
12

HALL OF FAME
POTOTOGA, INDONESIË, 2023 > FOTO: MALOU VAN BREEVOORT
Surfers zijn de ontdekkingsreizigers
van nu. Hun zoektocht naar de perfecte
linkse of rechtse voert ze naar de meest
ongerepte kustplekken ter wereld.
Vertrouwend op die vooruitziende blik
volgen onze reporters hun spoor –
bijvoorbeeld naar Pototoga, een eiland
voor de kust van Sipora. Paradise found!

14

HALL OF FAME
PEMBA, TANZANIA, 2010
> FOTO: HANNEKE DE VRIES
Op veel plekken gaapt een
kloof tussen het lokale
leven en de toeristische
façade – twee werelden
die vaak strikt gescheiden
blijven. Om de ziel van een
bestemming bloot te leggen,
proberen onze
reporters dat onzichtbare
gordijn opzij te schuiven
en een kijkje achter de
schermen te nemen. Voor
de kust van Tanzania, op
het eiland Pemba, leidt die
zoektocht naar witch
doctor Haji. Bezeten door
de duivel wijst hij onze
journalist op kwalen en
angsten waarvan ze zich
tot dan toe niet bewust
was ...
HÖVSGÖL, MONGOLIË, 2020 > FOTO: MARIJE VAN DE VLEKKERT
De mooiste reisontmoetingen zijn wederzijdse uitwisselingen. Wat kun je leren
van de lokale bewoners? En wat kun jij hen meegeven? In de uitlopers van de
taiga, het grootste bosgebied ter wereld, trekken onze reporters te paard naar
een tijdelijk kamp van de Dukha, de laatste nomadische rendierherders op
aarde. Tijdens een meerdaags verblijf worden ze geheeld door een sjamaan en
ontdekken ze dat haast zinloos is — en overgave de enige optie.
VAVURVUR, PAPOEA-NIEUW GUINEA, 2O11 > FOTO: LOUISE TEN HAVE
De wereld is een onuitputtelijke bron van verwondering. Tussen de kale
stammen van palmbomen op de asvlakte rond de Vavurvur-vulkaan ontmoeten
onze reporters zogeheten egg hunters: jagers die gravend op zoek gaan naar
de eieren van de megapode, een vogelsoort die haar eieren tot twee meter diep
begraaft in de thermisch actieve bodem.

SALAY, MYANMAR, 2018
> FOTO: STIJN HOEKSTRA
Enkele jaren voordat het leger een staatsgreep
pleegt en Myanmar in één van de grootste
humanitaire crises ter wereld stort – waarmee ook
het opbloeiende toerisme abrupt tot stilstand komt –
reizen onze reporters door het land. Voor de
sympathieke mensen die ze daar ontmoeten is het te
hopen dat de rust snel terugkeert. Het met koloniale
villa’s bezaaide Salay heeft alles in zich om uit te
groeien tot toeristenmagneet, als alternatief voor
het bekende Bagan en Inle Lake.
16

HALL OF FAME
17

Tot onze komst hadden nog maar zo’n
200 westerse reizigers de Turtle Islands bezocht
NYANGEI, SIERRA LEONE, 2018
> FOTO: TIM BILMAN
Slechts zo’n tweehonderd westerse
reizigers hebben de afgelegen Turtle
Islands voor de kust van Sierra Leone
bezocht vóór onze reporters er voet aan
wal zetten. Bronnen ontbreken; zij zijn de
allereerste journalisten die het eilandleven
documenteren. Een wereldprimeur.
Wat ze aantreffen is wonderschoon —
maar ook schrijnend. In rap tempo
verdwijnen de acht tropische eilanden in
zee. Vrijwel nergens ter wereld worden de
gevolgen van de stijgende zeespiegel zo
zichtbaar als op Nyangei. Tijdens vloed
wordt het toch al smalle eiland, met het
dorp dat zich over de zandbank uitstrekt,
in tweeën gespleten. Om de voeten droog
te houden, worden de huizen elk jaar verder
naar het midden en dichter op elkaar
gebouwd. Een pleister op een wond die
de eilanden uiteindelijk fataal zal worden.
JAMAL-SCHIEREILAND, RUSLAND, 2022 > FOTO: PIE AERTS
Columbus-edities zijn niet alleen inspiratiebronnen,
maar ook tijdsdocumenten. De foto’s
en teksten bevriezen momenten die in de
toekomst wellicht niet meer mogelijk zijn – van
wilde dieren tot ecosystemen en rituelen die
onder druk staan. Jaar na jaar, al duizenden
jaren lang, trekken de Nenetsen, de
oorspronkelijke bewoners van Jamalië,
met hun rendieren over de toendra.
Maar hun levenswijze wordt bedreigd:
door klimaatverandering, de grootschalige
winning van olie en gas, en door onderdrukking
vanuit de Russische overheid.

HALL OF FAME
19

MARS RESEARCH DESERT STATION, VS, 2023 > FOTO: TIM BILMAN
Terwijl miljardairs verwikkeld zijn in een race naar Mars, ontdekken onze reporters dat
je de aarde helemaal niet hoeft te verlaten voor een glimp van de rode planeet. In de
Amerikaanse staat Utah, ergens tussen Capitol Reef en Canyonlands National Park,
stuiten ze op een dor landschap dat het buitenaardse benadert. Sinds 2001 hebben al
duizenden vrijwilligers zich voor enkele weken teruggetrokken in het Mars Desert
Research Station, een privaat onderzoekscentrum tussen roestrode tafelbergen.
Daar doen ze onderzoek naar biologie en geologie, naar het verbouwen van voedsel in
ongastvrije omstandigheden, en naar alle aspecten van leven in afzondering. Onze
reporters vallen met hun neus in de boter: onder een smetteloze hemel, tegen de
achtergrond van lakenwitte modules, is een groep vrijwilligers in ruimtepakken bezig
met experimenten. Een bizarre ervaring die een onuitwisbare indruk achterlaat.
20

HALL OF FAME
21

LOANGO, GABON, 2019 > FOTO: MANON VAN DER ZWAAL
Eén van Afrika’s best bewaarde natuurgeheimen is Loango: een subliem
nationaal park aan de Atlantische Oceaan, waar jungle, mangroves, savanne,
draslanden, stranden en wilde dieren samenkomen. Ga mee met een ranger en
je staat ’s ochtends oog in oog met gorilla’s, terwijl je ’s middags bultruggen
voor de kust ziet of nijlpaarden op het strand spot.
HUASCARÁN, PERU, 2023 > FOTO: BJÖRN SNELDERS
Onze reporters zijn onze ogen en oren op de grond — en daarmee ook een
soort trendwatchers. In Vicos, in de Cordillera Blanca, maken ze kennis met
turismo vivencial, een vorm van ervaringstoerisme waarbij reizigers tijdelijk
deel uitmaken van een lokale Quechua-familie. Tijdens hun verblijf in een
homestay maken ze niet alleen prachtige excursies, maar zijn ze ook getuige
van het echte leven, van een huwelijk en feestmaal tot een begrafenis.
BELO, KAMEROEN, 2014
> FOTO: MICHAEL DEHASPE
Laat het maar aan onze reporters over
om op plekken en evenementen te
komen die voor andere buitenstaanders
verborgen blijven. Traditionele
Afrikaanse religies en rituelen zijn
spring levend. Bijzonder spectaculair zijn
de gemaskerde dansen die worden uitgevoerd
door geheime genootschappen.
Herdenkingsdiensten in West-Afrika
worden geleid door juju’s, gemaskerde
mannen die de goden symboliseren
en al dansend de overledene eren.

HALL OF FAME
23

24

HALL OF FAME
ILHA DE MOÇAMBIQUE,
MOZAM BIQUE, 2022
> FOTO: STIJN HOEKSTRA
Unesco heeft zo’n 1200
plekken uitgeroepen tot
Werelderfgoed. Terwijl
sommige wereldberoemd
zijn, worden andere
zelden bezocht.
Zo ontdekken onze
reporters het kolo niale
Ilha de Moçambique in
stijl: zeilend op een dhow.
BAY OF ISLANDS, NIEUW-ZEELAND, 2010 > FOTO: EVELINE VOSS
Al sinds de begindagen vormen lokale mensen het hart van ons magazine.
Zij weten meer dan duizend reisgidsen bij elkaar en fungeren als tolken die
ons helpen hun omgeving te begrijpen en te duiden. Eén van die markante
gidsen is Hone, een Maori die onze reporters in zijn waka meeneemt door de
Bay of Islands. Hij ziet geen eilanden, rotsen en heuvels, maar een vogel met
uitgespreide vleugels en een snavel waarmee kennis wordt opgezogen.
KALOET-WOESTIJN, IRAN, 2013 > FOTO: MALOU VAN BREEVOORT
Onze reporters kijken verder dan de meeste neuzen lang zijn en prikken
door hardnekkige imago’s heen. Ze laten zien dat zogenaamd ‘complexe’
landen wél goed te bereizen zijn. Wie in hun voetsporen treedt, wordt beloond
met onvergetelijke ervaringen. Zo slaapt ons team onder de sterrenhemel van
de beeldschone Kaloet-woestijn.
25

Terwijl de meeste wilde dierenpopulaties in
alarmerend tempo achteruitgaan, zijn er gelukkig
ook plekken die bloeien als nooit tevoren
26

HALL OF FAME
PUBLIEKS
WINNAAR
GREATER AMBOSELI, KENIA, 2021 > FOTO: PIE AERTS
Onze reporters zijn onafhankelijk en schuwen het
niet om problemen aan de kaak te stellen. Maar
net zo graag – nee, liever nog – belichten ze
succesverhalen. Want terwijl de meeste wilde
dierenpopulaties in alarmerend tempo achteruitgaan,
zijn er ook gebieden die bloeien als nooit
tevoren. Het Amboseli-Tsavo-Kilimanjaroecosysteem
is daar een prachtig voorbeeld van.
Hier beleef je enkele van de meest spectaculaire
wildlife-ervaringen, mede dankzij de tomeloze
inzet van gepassioneerde natuurbeschermers.
Met maar liefst 23% van de stemmen kozen Columbus-lezers deze foto tot
overduidelijke publieksfavoriet in een online verkiezing. Bekijk de volledige uitslag
op columbustravel.nl/publieksfavorieten
27

BALIEMVALLEI, INDONESIË, 2021 >
FOTO: PIE AERTS
We hebben de aarde
niet geërfd van onze
voorouders, maar
geleend van onze
kinderen. Die gedachte
drijft onze reporters
wanneer ze in contact
treden met inheemse
gemeenschappen zoals
de Dani in de hooglanden
van Papoea.
KERLINGARFJÖLL, IJSLAND, 2022 > FOTO: BJÖRN SNELDERS
Keer op keer wijzen surveys uit dat IJsland de populairste reisbestemming is
onder Columbus-lezers. U vraagt, wij draaien! Van de Golden Circle tot de
Diamond Circle, van de Westfjorden tot de Oostfjorden, van randje zomer
tot hartje winter, en van brave warmwaterbaden tot vulkaanuitbarstingen –
geen enkele bestemming kwam het afgelopen decennium zo vaak terug in
ons magazine. IJsland mag dan ook niet ontbreken in dit fotoalbum.
Wat ons betreft vat Kerlingarfjöll – een tienduizend jaar oude bergketen van
gestold gesteente – het eiland perfect samen. De combinatie van wandelpaden,
roestkleurige bergen en het gesis van kokende modderpoelen maakt
dit tot een van de meest bijzondere plekken van het land.
28

HALL OF FAME
29

DUINEN VAN TABUK,
SAOEDI-ARABIË, 2020
> FOTO: TIM BILMAN
Wanneer Saoedi-Arabië in 2019, na een
langdurig verbod op niet-religieus
toerisme, eindelijk de deuren opent voor
recreatieve reizigers, is onze reporter er
als de kippen bij. In een wereld die
steeds minder geheimen kent, is het een
unieke ervaring om als één van de eerste
buitenstaanders – en als één van de
eerste professionele fotografen – het
land in het moderne tijdperk te beleven.
Tegenwoordig bepaalt de overheid in
hoge mate welke route je mag afleggen
en is het lastig om buiten de gebaande
paden te treden. Maar in die spannende
openingsfase lag het speelveld nog
volledig open.
In een wereld die steeds minder geheimen heeft,
was het een unieke ervaring om een land als één
van de eerste buitenstaanders te ervaren
30

HALL OF FAME
31

32

HALL OF FAME
ASAITA, ETHIOPIË, 2010
> FOTO: LOUISE TEN HAVE
Onze reporters schuwen het niet om de
extremen op te zoeken. De Danakildepressie
is niet alleen de heetste plek op
aarde, maar ook een van de vulkanisch
actiefste. Toch treffen zij op deze haast
ondraaglijke plek overal tekenen van
leven. Deze vrouw behoort tot de Issa,
een grotendeels nomadisch herdersvolk,
net als de bekendere Afar. Altijd zijn ze op
zoek naar nieuw graasland, ondanks de
meedogenloze omstandigheden.
SECRET BAY, DOMINICA, 2015 > FOTO: LOUISE TEN HAVE
Het Caribische Dominica is een Columbusbestemming
pur sang. Los van wat lichte
bebouwing aan de kust is het vulkanische
landschap ruig en onaangetast. En dat is
bijzonder voor de Cariben, waar veel baaien
vol liggen met luxe jachten en worden
omzoomd door hotels en villa’s. Je hoort veel
eilanders dan ook zeggen dat dit de enige
plek is in de Cariben die zijn ‘ontdekker’
Chris toffel Columbus nu nog zou herkennen.
33

34

HALL OF FAME
KOSMACH, OEKRAÏNE, 2019
> FOTO: STIJN HOEKSTRA
Wanneer onze reporters de Hoetsoelen in
het zuidwesten van Oekraïne bezoeken,
kan niemand vermoeden dat het land
amper drie jaar later het toneel zal
worden van de grootste landoorlog in
Europa sinds de Tweede Wereldoorlog.
Deze foto van een traditionele Hoetsoelhuwelijksceremonie
— waarbij de ouders
van de bruid hun zegen geven terwijl
andere gasten haar haar kammen — toont
hoe het lokale leven was, en hopelijk nog
lang zal blijven. Ook symbolisch draagt
dit beeld een krachtige boodschap uit:
over het belang van trouw — in goede en
slechte tijden, in armoede en rijkdom, in
ziekte en gezondheid.
35

Verscholen voor de
buitenwereld
Het Jemenitische eiland Socotra, door honderden kilometers Indische Oceaan
van het vasteland gescheiden, ontsnapte aan de burgeroorlog die nu al tien jaar
in Jemen woedt. Ook andere invloeden van buitenaf, waaronder elektriciteit,
stromend water en zelfs bestek, weten dit stukje aarde maar mondjesmaat te
bereiken. Zelfs een vliegticket naar deze wonderlijke wereld van drakenbloedbomen,
felroze woestijnrozen en planten­ en diersoorten die nergens anders
voorkomen boek je niet zomaar online.
SCHRIJVER JOOST SMETS FOTOGRAAF STIJN HOEKSTRA
36

JEMEN
37

Drie horizontale banen, rood, wit en zwart, met aan de
zijkant een lichtblauwe driehoek en rode ster. Vreemd,
het is een andere vlag dan op mijn visum. Tussen de emoji’s
op mijn telefoon staat hij niet, maar afgaande op de
afbladderende verf in dezelfde kleuren, op een verlaten
tankstation vlak bij de luchthaven, gaat het ontwerp al een
tijdje mee. Het is de vlag van Zuid-Jemen, een land dat al 35
jaar niet meer bestaat. ‘Een jaar of acht geleden verschenen
de vlaggen in het straatbeeld,’ vertelt onze gids Ali. ‘Op
Socotra voelen we ons verbonden met Zuid-Jemen, met het
gouvernement Hadramaut. Zij streven onafhankelijkheid na.
Niet dat we iets tegen het noorden hebben, maar het
Jemenitische vasteland is door de burgeroorlog al tien jaar
lang een puinhoop. Wij willen verder met ons leven.’
Ondanks het negatieve reisadvies is de oorlog op Socotra
ver weg. Veel valt er niet te halen op dit eiland ter grootte
van Noord-Holland. Het ligt ook simpelweg te afgelegen
om een rol van betekenis te spelen, honderden kilometers
van het Jemenitische vasteland en van Somalië. En hoewel
Socotra kortstondig als uitvalsbasis voor piraten diende,
werden ook zij snel van het eiland gebonjourd. ‘De oorlog
is aan ons eiland voorbijgegaan, maar de economische
gevolgen­van­het­conflict­voelen­we­wel­degelijk,’­stelt­Ali.
Dat merken we wanneer we geld wisselen in hoofdstad
Hadiboh. De bankbiljetten van honderd Jemenitische rial,
met de iconische drakenbloedboom erop, zijn nog slechts
vier eurocent waard. Leuk als souvenir, voor wie een biljet
kan bemachtigen, maar net als het vasteland kampt Socotra
met­een­gierende­inflatie.­‘Slechts­een­handjevol­Jemenietenontvluchtte
het oorlogsgeweld naar dit veilige deel van het
land,’ vertelt Ali. ‘Banen zijn zeldzaam en we importeren
bijna alles, zelfs groente en fruit. Eten, huisvesting, het is
hier onbetaalbaar voor ze, al vangt een enkel gezin wel
bloedverwanten op.’ Socotra oogt misschien als een vergeten
paradijs, het is er één dat niet voor iedereen is weggelegd.
SPLINTERBEWEGING
Niet alleen de rivaliserende clans op het vasteland, zelfs
Moeder Aarde leek Socotra vergeten te zijn toen het supercontinent
Gondwana achttien miljoen jaar geleden in stukken
scheurde. Afrika en het Arabisch Schiereiland dreven steeds
verder uiteen. Socotra viel tussen wal en schip: de piepkleine
splinter volgde een eigen koers, net als de inheemse plantenen
dierenwereld. Met het 1500 meter hoge Hajhirgebergte en
een scala aan uiteenlopende microklimaten vormt Socotra de
ideale proeftuin voor allerlei bijzondere planten, reptielen en
ongewervelden. Het Galapagos van de Indische Oceaan, waar
de evolutie ongeremd experimenteert: de drakenbloedboom,
komkommerboom, Socotrakameleon en blauwe baviaanvogelspin
zul je nergens anders vinden.
Ook eenzame splinters worden uiteindelijk door de mens
ontdekt­en­gekoloniseerd­−­in­klassieke­tragedies­het­startschot
voor het tweede bedrijf, waarin donkere wolken zich
samenpakken. Sinds de bouw van de internationale luchthaven
in 1999 neemt ook het aantal toeristen gestaag toe.
Zo’n vierduizend per jaar zijn het er nu. Maar als fotograaf
Stijn en ik vooraf vertellen dat we naar Socotra gaan, dan
wordt dat meestal beantwoord met een uitdrukkingsloos
gezicht. Weinig mensen hebben van het eiland gehoord, en áls
ze het al kennen, dan alleen van foto’s van de drakenbloedboom.
Een boom met een paddenstoelvormige parasolkroon,
die samen met de woestijnroos, dankzij een obese stam de
Barbapapa van de plantenwereld, maakt dat Socotra de meest
buitenaardse plek op aarde wordt genoemd. De merkwaardige
bomen lijken wel door kunstmatige intelligentie gegenereerd.
Computers zouden aardig wat rekenkracht nodig hebben
om al het zwerfafval uit foto’s van Hadiboh te retoucheren,
dus­die­beelden­worden­minder­vaak­gedeeld.­De­stoffge­enchaotische
hoofdstad wint geen schoonheidsprijs. Hier wonen
zo’n vijftien- van de honderdduizend inwoners, maar Hadiboh
maakt midden op de dag een uitgestorven indruk. In zwarte
nikabs geklede vrouwen zitten in de schaduw van gebouwen.
In een restaurant slaapt de kok op de vloer. Het is ramadan.
Iedereen wacht op de zonsondergang en het breken van de
vasten.
Wel zwerft er een groot aantal geiten tussen plastictasjes
en­lege­petflessen.­Het­enige­wat­op­natuurlijk­voedsel­lijkt­ishet
kunstgras van het lokale voetbalstadion, waaraan een geit
zich bij gebrek beter aan tegoed doet. Zowel de geiten als het
zwerf afval vormen een ernstige bedreiging voor de kwetsbare
ecosystemen op Socotra. Overal zie je de dieren toegewijd op
wegwerpverpakkingen kauwen. Daarmee moet de hoeveelheid
rondzwervend afval op den duur kleiner worden, zou je
denken, wat de dieren op hun beurt weer fataal wordt. Niets is
minder waar: zowel de plasticberg als de geitenpopulatie blijft
onverminderd groeien.
Met de klok mee vanaf linksboven Egyptische gieren zijn op Socotra zo talrijk dat ze ‘Egyptische duiven’ worden genoemd. / Grillige
wierookbomen op het Diksam Plateau. / Openbaar vervoer kent het eiland niet, maar een ritje op een motor is in Hadiboh wel te regelen. / Het
tankstation bij het vliegveld wordt alleen door geiten gebruikt. Vorige pagina’s Drakenbloedbomen op het Diksam Plateau. / Grotbewoner Ellai
ziet het leven zonnig in: door de vondst van zeldzaam ambergris werd hij in één klap rijk. De egelvis die hij gevangen heeft kijkt minder vrolijk.
38

JEMEN

Douches zijn op
Socotra dunner gezaaid
dan fantastische
zwemplekken, zoals
de infinity pool op het
Diksam Plateau.
Xxxxxxxxx xxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxx xxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
40

JEMEN
ISLAMITISCHE TRADITIES
Wat het rauwe Hadiboh mist op esthetisch vlak, wordt met
charme deels goedgemaakt. Iedereen heet ons welkom. Het
helpt misschien dat we, op onze lengte en schrikbarend
witte winterhuid na, aardig inblenden. Stijn heeft een fouta
gekocht, een traditionele omslagrok voor mannen, en ik
draag een ghutrah, een vierkante doek die als tulband om
het hoofd wordt gewikkeld. Kinderen rennen vrolijk met
ons mee; jongens die − bij voorkeur in drietallen − op
motoren door de stoffge straten rijden willen op de foto en
overal worden handen geschud. Alleen vrouwen ontbreken
grotendeels in het straatbeeld.
‘Socotra is geen Iran, met hun moraalpolitie,’ verzekert
Ali me. ‘Een handjevol vrouwen wijst de nikab af en houdt
het bij een hoofddoek. En er zijn een stuk of vijf, zes
vrouwen op het eiland met een rijbewijs.’ Ik heb er nog
geen gezien. Wel een geit in een auto, maar ja, die dieren
zitten dus overal. Ook de iftar, de traditionele avondmaaltijd
waarop men tijdens de ramadan de vasten
breekt en waarvoor we worden uitgenodigd, wordt strikt
gescheiden genuttigd. ‘Als we met onze eigen familie zijn,
dan eten we allemaal samen,’ zegt Ali. ‘Nu er vrienden bij
zijn eten de vrouwen en kinderen in een ander vertrek.’
Buiten kondigt de imam aan dat de zon onder de horizon
verdwijnt. Onze gastheer deelt dadels uit, die met een
instemmend Bismillah, in de naam van Allah, in ontvangst
worden genomen. Gulzig worden glazen Jemenitische
koffe gedronken, met de kleur en transparantie van
thee. In Jemen wordt alleen tijdens de ramadan koffe
gedronken. Wat erin zit weet ik niet, maar ik doe die nacht
geen oog dicht.
‘Vroeger was het anders,’ weet Ali. ‘In de jaren
zeventig en tachtig van de vorige eeuw werden bruiloften
gezamenlijk gevierd. Vrouwen droegen alleen een
hoofddoek. Mijn ouders hebben het nog meegemaakt.’
Toch staat onze pas 25 jaar oude gids achter de strenge
islamitische tradities. ‘Het is alleen jammer dat vrouwen
nu betere feesten organiseren, met een dj en zoete hapjes.
Wij mannen moeten het met rijst en vlees stellen.’
VRIJPLAATS
Ook op Socotra werken leraressen, verpleegsters en
administratief medewerksters, maar de meeste vrouwen
doen het huishouden en brengen het grootste deel van hun
tijd binnenshuis door. Alleen in het dorp Ma’anhifah gaat
het anders. Namoos ontvangt ons in de openbare tuin van
het dorp, een vrijplaats waar normaal gesproken alleen
vrouwen welkom zijn. In deze groene oase in het door
geiten kaalgevreten kustgebied groeien, afhankelijk van
het seizoen, watermeloenen, groene aubergines, tomaten,
uien, mango’s, citroenen, guaves en dadels.
‘Op door het dorpshoofd geschonken land is met Duitse
ontwikkelingssteun een tuin aangelegd om de gemeenschap
zelfvoorzienend te maken,’ vertelt Namoos. ‘Er is
een put geslagen en er werken meer dan vijftig vrouwen.
Inmiddels bestaat het initiatief bijna twintig jaar en begint
het navolging te krijgen in buurdorpen.’ Het tuinieren heeft
een onverwachte bijoogst: ‘Vrouwen uit Ma’anhifah zijn erg
in trek,’ stelt Namoos. ‘Het is traditie dat een vrouw zodra
ze trouwt haar dorp verlaat en zich in het dorp van haar
echtgenoot vestigt. De vrouwen uit Ma’anhifah nemen de
kennis die ze hier opdoen mee en beginnen op kleinere
schaal tuinen op hun nieuwe woonplek.’
Gids Ali is tijdens ons gesprek zichtbaar slecht op zijn
gemak. Via WhatsApp heeft hij, ongetrouwde man, contact
gehad met Namoos. Als Stijn ook nog eens begint over het
fotograferen van vrouwen, tempert Ali onze verwachtingen.
Gelukkig is Namoos, naar Jemenitische maatstaven, ruimdenkend.
Zelfs twee andere vrouwen, die nieuwsgierig
naast haar zijn gaan zitten tijdens ons gesprek, mogen we
− van een afstandje − fotograferen. Met groot plezier
trekken ze een flinke ui uit de grond en tonen deze trots.
Zodra we het hek achter ons sluiten worden de zwarte
nikabs weer aan de boomtakken gehangen. De paradijselijke
tuin is weer verboden gebied voor mannen.
ENDEMISCHE SOORTEN
Terug naar Hadiboh willen we niet meer. Het is tijd voor
chauffeur Awaad om op de beruchte eilandwegen te
bewijzen wat zijn Land Cruiser waard is. Grote rotsblokken
spatten opzij onder de banden van de terreinwagen. Tussen
de muren van Ma’anhifah kost het de nodige moeite om
gewassen te laten groeien, maar buiten het dorp staan de
woestijnrozen volop in bloei. Mollige stompjes met een
frivool roze kroontje. Hoger in de bergen groeien bomen
van het geslacht Boswellia. Wierookbomen, waarvan er elf
soorten op het eiland voorkomen. Deze grillige bomen
brengen geurige olibanum ofwel wierookhars voort.
Een geschikt cadeau voor pasgeboren messiassen, en één
van de weinige souvenirs die je op Socotra vindt.
De auto zwoegt, het landschap wordt vreemder. Voor
het eerst zien we drakenbloedbomen. In bedoeïenen dorpjes
met omheinde palmentuinen hoeden vrouwen in rode
gewaden het vee − een enkele ezel, af en toe een paar
kleine koeien en veel, heel veel geiten. Maar het zijn vooral
41

Tijdens een beklimming
van de vierhonderd
meter hoge duinen van
Arher werk je je flink in
het zweet, maar beneden
wacht verkoeling in de
Arabische Zee.
42

JEMEN
43

de kleinere dieren waar ik oog voor heb. Vanuit het dorp
Terbak lopen we de bergen in, steil omhoog. Arabische bladteengekko’s
en Socotraskinken, die tot de hagedissenfamilie
behoren, schieten weg tussen metalig klinkende stenen.
In de draden van haar web wacht een reusachtige Nephila
sumptuosa op een onvoorzichtige prooi. Met de poten
uitgestrekt is ze zo groot als een handpalm en behoort
daarmee tot de grootste webwevende spinnen ter wereld.
Een gestreepte Socotrarotsgekko maakt minder indruk,
ondanks de push-ups waarmee het diertje me waarschuwt
uit de buurt te blijven. Van de dertig soorten reptielen die
op Socotra rondkruipen zijn er 27 endemisch en komen dus
nergens anders voor.
Na 360 meter klimmen in de zinderende hitte bereiken
we de gigantische opening van de Hoq-grot. Dieper en
dieper lopen we het binnenste van de aarde in, anderhalve
kilometer ver. In het schijnsel van onze hoofdlampen licht
een indrukwekkende, fallusvormige stalagmiet op. Minstens
drie kilometer diep is de grot, al houdt de lokale bevolking
het op acht kilometer. Hoe geloofwaardig dat is weten we
niet. Er zijn nog altijd eilandbewoners die volhouden dat er
een reusachtige, witte slang in één van de grotten op het
eiland leeft.
DORSTIGE GEESTEN
Terug in het daglicht verwijzen we beweringen over wat
er in het aardedonker huist weer lachend naar het rijk der
fabeltjes. Toch staat voor Ali vast dat er meer is dan wat
met het blote oog waarneembaar is: ‘Iedereen op het eiland
gelooft in geesten. Het staat ook in de Koran geschreven, dat
de mensen en de geesten allebei hun eigen wereld hebben.’
Op een dag heeft Ali zelfs met een geest gesproken, toen hij
nog een kind was, in de palmentuin bij zijn dorp.
‘Mijn moeder was ziek, dus ik zei dat ik het werk in mijn
eentje wel aankon. Het was een warme dag. Toch kreeg ik
kippenvel toen de zon op het hoogste punt stond. Ik hoorde
mijn moeder buiten de tuin roepen dat ik naar huis moest
om te eten en antwoordde dat ik zo zou komen, want ik
wilde nog iets afmaken. Even later riep ze weer, dat ik direct
moest komen. Ik legde mijn spullen neer en zocht mijn
moeder,­maar­zag­haar­nergens.­Ook­al­liep­ik­flink­door,­
ik zag haar pas thuis en vroeg waarom ze zo hard had gelopen.
Mijn moeder keek me verbaasd aan en zei dat ze de hele dag
niet uit huis was geweest ...’
Misschien verwacht Ali een meer inlevende reactie na de
pauze die hij laat vallen, maar echt griezelig is zijn verhaal
niet. ‘Er zijn goede en kwade geesten,’ vervolgt onze gids.
‘Dit was een goede, gelukkig. Midden op de dag hebben
geesten vaak dorst, dan willen ze drinken zonder gezien te
worden. Om middernacht is de kans ook groot dat je ze bij
putten en wadi’s tegenkomt. Iedereen op Socotra weet dat je
op dat moment van de dag niet alleen moet rondlopen.’
Ergens zegt het iets over de eilandbewoners. Ze zijn erg
gelovig, erg bijgelovig misschien. Het onderwijs laat te wensen
over. Ik denk terug aan Ali’s verhaal over gemengde feesten,
aan de foto’s die ik in een museumpje zag, van vrouwen die
hun lichaam een stuk minder hoefden te bedekken, voordat de
islam aan het einde van de vorige eeuw een stempel op het
eilandleven drukte. Hoe vatbaar zijn de inwoners van Socotra
voor invloeden van buitenaf?
OEROUDE BOMEN
Veel tijd voor mijn overpeinzingen krijg ik niet op Melelahan
Road­−­de­‘Saaie­weg’­is­de­spannendste­op­heel­het­eiland.­
Er zijn genoeg andere plekken op Socotra waar de wegen
beroerd zijn en de woestijnrozen bloeien, maar nergens wordt
het zo tot in het extreme gecombineerd als hier. Hele berghellingen
staan vol rozegetooide boompjes met volslanke
stammen. De droge aarde kleurt rood. Hier en daar houdt een
dorpje dapper stand, met een veld zachtgroen gras waar onder
de rotsachtige bodem een bron verscholen gaat. En overal
horen we het eeuwige gemekker van geiten.
­­ De­weg­is­zo­slecht­dat­zelfs­de­ervaren­chauffeur­Awaadhem
wat onderkoeld als ‘ruw’ bestempelt. We lunchen tussen
de palmen, waar Somalische spreeuwen en Socotraspreeuwen
met oranje vleugelpunten zich in het groene bladerdek
verschuilen. Over rotsblokken in drooggevallen wadi’s rijden
we verder, richting de drakenbloedbomen op het Diksam
Plateau. Smoezelige meisjes in kleurrijke jurken verkopen de
rode hars van de bomen en vragen ons de oren van het hoofd.
De bomen zijn wondermooi, maar de plek heeft ook iets
verontrustends. Nergens groeien jonge boompjes.
Salem in het dorp Ras Ayre weet waarom. Twintig jaar
geleden startte de Mendel Universiteit uit het Tsjechische Brno
op deze plek een kweekprogramma. ‘De drakenbloedboom
vormt het hart van Socotra,’ vertelt Salem terwijl hij met ons
tussen de jonge drakenbloedboompjes loopt. ‘Mensen leefden
onder deze bomen, samen met hun vee, vaak maanden aan
een stuk. Onder een drakenbloedboom is het koeler, er staat
altijd een briesje. Maar overleven wordt door klimaatverandering
steeds moeilijker. Niet alleen voor planten en
bomen, ook voor het vee. Vroeger vielen de regens van oktober
tot eind december. Tot ver in mei bleven de berghellingen
groen. Nu zijn ze geel en dor. Geiten en koeien moeten steeds
vaker op zoek naar ander voedsel dan gras. De regenperiode
Boven De kunstgrasmat in Steroh mag weleens worden afgestoft. Onder Melelahan Road, de ‘Saaie weg’, is allesbehalve saai. De weinigen die
zich op de rotsweg tussen het Momi Plateau en de zuidelijke kust wagen, worden beloond met roze woestijnrozen en wadi’s met palmbomen.
44

JEMEN

Xxxxxxxxx Chauffeur Awaad xxxxxxxxx (links)
xxxxxxxxxxxxxxx
en gids Ali groeten elkaar
xxxxxxxx met een Socotraanse
xxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
handdruk, waarbij
neus en voorhoofd
elkaar raken. Rechts De
Killisan Pools zijn een
paradijselijke zwemplek.
46

JEMEN
47

Aan weerszijden van
Melelahan Road kleurt
het dorre binnenland
van Socotra oranjerood,
bruin en roze.
48

JEMEN
49

Er zijn eilandbewoners
die geloven dat er een
reusachtige, witte slang
in de grotten leeft
duurt elk jaar korter, en het wordt steeds warmer.’
Binnen de muren van de kwekerij groeien zevenhonderd
jonge drakenbloedbomen. ‘Van de zaden die we planten
ontkiemt drie kwart,’ vervolgt Salem. ‘En van de ontkiemde
zaden groeit negentig procent succesvol op.’ Zo bezien klinkt
de herintroductie van deze boompjes alleszins haalbaar,
maar een concreet plan om de nog altijd piepjong uitziende
boompjes een plek in het wild te geven is er niet. ‘De jongere
generatie beseft het belang van deze bomen,’ zegt Salem. ‘Ze
zijn het icoon van het eiland, daar moeten we zuinig op zijn.
Maar oude mensen lachen me uit. Ik begrijp het ook wel.
Een mens wordt hier een jaar of zestig. Waarom zou je tijd
en energie steken in bomen die vijf- tot achthonderd jaar
oud worden? Het resultaat van mijn werk zal ik nooit zien.’
In essentie is het uitsterven van de drakenbloedboom
een door mensen gecreëerd probleem. Haal de geiten weg
en de overbegrazing stopt. Er zullen vanzelf weer nieuwe
boompjes groeien. Maar een groot deel van de bevolking
is afhankelijk van hun vee. Zelfs Salems moeder laat haar
jonge geitjes in de droogste maanden binnen de ommuurde
kwekerij grazen, omdat ze het zo zielig vindt voor de dieren.
En daarom vind je bossen van honderden jaren oude bomen,
maar nergens jonge boompjes. Zijn de drakenbloedbomen
dan net als de oeroude Enten, de mysterieuze boomwezens
uit de boeken van Tolkien, gedoemd om van de aardbodem
te verdwijnen?
TOEWIJDING
Onze nacht op het Diksam Plateau is kort. We willen het
hoogste gedeelte van het Hajhirgebergte beklimmen. De
hitte en de luchtvochtigheid zijn moordend en daarom zijn
we drie kwartier voor de zon boven de bergen rijst al onderweg,
samen met een lokale herdersjongen. Het is nog relatief
koel en er staat een stevige wind. Een pad is er meestal niet,
markeringen evenmin. De herdersjongen, ook Ali genaamd,
springt behendig van rotsblok naar rotsblok en laat ons
onder weerbarstige struikjes doorkruipen. Langzaam wordt
het landschap groener.
En dan zien we ze. Eerst eentje, dapper balancerend op
een rotsblok hoog boven ons, een poos later nog één.
Het Hajhirgebergte is één van de weinige plaatsen op het
eiland waar jonge drakenbloedbomen groeien. Een groene
haak libel scheert door de lucht. Hier, hoog boven het
vervuilde Hadiboh en de door geiten geteisterde plateaus,
wacht ruige natuur die voor de meeste dieren (en toeristen)
te ver lopen is. Hijgend kijken we uit op de nog nooit
beklommen tweelingpiek Mashanig, het hoogste punt van
het eiland. In het noorden zie ik de Arabische Zee, in het
zuiden de Indische Oceaan. Daartussen een groene wereld,
met op de rotsen tussen de drakenbloedbomen een fraai
gestipte Hajhirgebergterotsgekko, zich opwarmend in het
inmiddels meedogenloos schijnende zonlicht.
Op de terugweg gutst het zweet uit onze poriën. Ali heeft
vandaag geen slok water gehad − de ramadan wordt in
het traditionele Jemen bloedserieus genomen. Het scheelt
weinig of onze gids verbreekt zijn vasten, maar hij houdt vol,
op sandalen nochtans. Het is toewijding die voor mij even
onbegrijpelijk als bewonderenswaardig is. Ali dompelt
zijn ghutrah in het water van een wadi, een moment van
verkoeling. Maar een slok neemt hij niet. Dan zou hij deze
‘verloren’ dag na de ramadan in zijn eentje moeten inhalen,
terwijl al zijn vrienden en familie het Suikerfeest vieren.
Dat nooit.
POTVISKOTS EN OESTERS
Reizen tijdens de ramadan is een stuk makkelijker als je niet
vast. In het vissersdorp Qalansiyah worden we opnieuw uitgenodigd
voor de iftar. In luttele minuten worden lunch,
vieruurtje en diner naar binnen geschrokt: dadels, platbrood
met pittige tomatensaus, geitenbouillon en zoete koekjes,
weggespoeld met het ene na het andere glas citroenlimonade
en mangosap, tot niemand meer kan. Zeven
mannen grijpen in een grote schaal rijst met lam, waar ze
behendig balletjes van kneden. Had ik thuis maar geoefend.
Ik maak er, zo zonder bestek, een knoeiboel van.
Qalansiyah ligt aan een uitgestrekte lagune, met daarachter
een krijtwit strand dat op de Malediven niet zou
misstaan. In het nauwelijks kniediepe water zwemmen
pijlstaart roggen en egelvissen; op het strand schieten kleine
wenkkrabben in hun holletjes. Maar de meest markante
bewoner van de lagune is de moderne holbewoner Ellai.
Tot ver in de vorige eeuw was het op Socotra volkomen
normaal om in een grot te wonen. ‘Hier aan de westkust
waren vijf opeenvolgende grotten bewoond,’ vertelt Ellai. De
grotbewoner is 62 jaar oud, maar dat zou je hem niet geven.
‘Gezinnen met kinderen woonden er. Mijn moeder liep elke
dag de lagune in, op zoek naar voedsel. Daar zwommen toen
veel meer vissen dan nu. Op een dag, ik was zeven jaar oud,
kwam ze terug met mijn nieuwe broertje. De navelstreng
had ze doorgesneden met een vlijmscherpe schelp.’
In de jaren tachtig raakte grotbewonen uit de mode.
Ellais familie en buren trokken naar Qalansiyah, maar het
huiselijk bestaan beviel hem niet. ‘Mijn grot is beter bestand
tegen cyclonen dan de huizen in het dorp,’ zegt Ellai, terwijl
hij ons een glas thee inschenkt uit een zwartgeblakerde thee-
Met de klok mee vanaf linksboven Namoos ontvangt ons in de vruchtbare dorpstuin van Ma’anhifah. / Chauffeur Awaad, gids Ali en enkele
vrienden breken de vasten tijdens de iftar op de kampeerplek op het Diksam Plateau. / Pauze in de schaduw van een drakenbloedboom.
50

Met het 1500 meter hoge Hajhirgebergte en
een scala aan uiteenlopende microklimaten
vormt Socotra de ideale proeftuin voor bijzondere
planten, reptielen en ongewervelden
Socotra biedt elke
dag weer een nieuw
waanzinnig kleurenpalet,
zoals hier bij
de Detwah-lagune.
52

JEMEN
53

Ondanks het negatieve reisadvies is de oorlog
op Socotra ver weg. Het eiland ligt simpelweg
te afgelegen om een rol van betekenis te spelen
pot. Het uitzicht op de dromerige tinten blauw van de
lagune is in elk geval beter dan de ronddwarrelende
plastictasjes in Qalansiyah. Opeens staan de zintuigen van
de grotbewoner op scherp. ‘Horen jullie dat vogeltje?
Dat betekent dat er iemand aankomt. Let maar op.’ Even
later zien we iemand op de oever van de lagune passeren.
‘Meestal komen mensen van de andere kant, vanuit
Qalansiyah. Als ik het vogeltje hoor, dan ga ik klaarstaan,’
grijnst Ellai. Kaarsrecht staat hij daar, armen gekruist voor
zijn borst, de zelfgemaakte ketting van orkatanden als
indrukwekkend attribuut om zijn hals en met zijn meest
intense blik naar de horizon starend.
Ellai is een showman en met wat de toeristen hem
toestoppen verdient hij waarschijnlijk ruimschoots meer dan
het Socotraans gemiddelde. Niet dat hij het nodig heeft.
Een aantal jaar geleden vond Ellai vijftig kilo ambergris.
Voor de niet ingewijden: potviskots. Het extreem zeldzame
goedje wordt gebruikt in parfums. De straatwaarde van zo’n
vondst? Honderdduizenden euro’s. Ellai warmt een lepeltje
ambergris op boven het vuur en laat ons eraan ruiken.
Een mij onbekende geur, ergens tussen vis en muskus, dringt
mijn neusgaten binnen. ‘Ik heb een huis voor mijn familie
gekocht en een auto voor mijn vrouw − ze is de enige vrouw
in Qalansiyah die autorijdt. Maar het liefst blijf ik gewoon in
mijn grot wonen.’
Er wordt beweerd dat Ellai elk jaar op vakantie gaat, naar
all-inclusive resorts in Egypte of elders, maar met de vaste
maandlasten zal het meevallen. ‘Kom,’ zegt Ellai. Met kwieke
tred daalt hij af naar de lagune. Links en rechts van ons wijst
hij de ene na de andere vis aan. Een inktvis die vindt dat we
te dicht in de buurt komen sprietst een zwarte inktwolk als
waarschuwing. Behendig grijpt Ellai een egelvis uit het
ondiepe water, die prompt als een ballon opzwelt in zijn
handen. ‘Lusten jullie oesters?’ Stijn en ik hebben nog nooit
gehoord dat iemand ziek werd omdat een holbewoner hem
verse zeevruchten aanbood. Ellai bikt twee oesters los,
peutert de diertjes uit hun schelp en spoelt ze af in het zoute
water van de lagune. Verser kan niet.
POLITIEKE BEMOEIENIS
Waar de tijd op Socotra vaak stil lijkt te staan, hangt er nu
verandering in de lucht. Op opvallend veel plaatsen wappert
de vlag van de Verenigde Arabische Emiraten. Zelfs op het
gemeente huis van Qalansiyah. En op de piepkleine internationale
luchthaven zien we een militair vliegtuig met de vlag
van Saoedi- Arabië. In de week dat wij er zijn, brengt ook de
Southern Transitional Council, de afscheidingsbeweging die een
onafhankelijk Zuid-Jemen nastreeft, een bezoek aan het eiland.
‘De meeste mensen zijn positief over de Verenigde Arabische
Emiraten. Ze steunen de wens van Zuid-Jemen om onafhankelijk
te worden,’ beweert Ali. ‘Het land levert ontwikkelingshulp,
geld dat naar gezondheidszorg, infrastructuur en onderwijs
gaat.’ Na de verwoesting van Cycloon Megh in 2015, de grootste
tropische cycloon ooit waargenomen, bouwden de Arabieren
een compleet nieuw dorp voor de getroffen inwoners. Dat de
Verenigde Arabische Emiraten zich voorbereiden om van
Socotra een privé hotspot voor ecotoerisme te maken, of zelfs
om het eiland te annexeren, daar gelooft Ali niet in: ‘Als ze
militairen op het eiland gestationeerd hebben, dan heb ik ze
nog niet gezien.’ Toch bevestigen satellietbeelden de bouw van
een legerbasis op het buiteneiland Abd al-Kuri. En waarom
werkt mijn in de Verenigde Arabische Emiraten gekochte
simkaart hier?
De toekomst van Socotra is ongewis. ‘Over twintig jaar is
de natuur nog even mooi, blijven toeristen die voor Instagramplaatjes
gaan weg − laat die maar voor resorts op de Malediven
kiezen! − en is er een oplossing voor het afvalprobleem,’
droomt Ali. Met een traditionele Socotraanse handdruk, met
neus en voorhoofd tegen elkaar gedrukt, nemen we afscheid.
Het kan vreselijk misgaan hier, met een ongeremde instroom
aan reizigers die de gebrekkige toeristische infrastructuur
overspoelen, en nog meer zwerfafval. Of Socotra wordt een
paradijselijke plek, waar ecotoerisme voor werkgelegenheid
zorgt en waar de jonge generatie de oogstrelende landschappen
behoudt voor de toekomst. Beide acht ik mogelijk. Maar voor
de buitenwereld zal dit eiland niet lang meer verscholen
blijven.
Met de klok mee vanaf linksboven Man met ghutrah in Qalansiyah. / Een motorrijbewijs is op Socotra niet verplicht. / Kleurrijke vissersboten in
de haven van Qalansiyah. / Tijdens de ramadan wordt er elke avond volleybal gespeeld.
54

6X
SOCOTRA
WEG VAN DE
MASSA
Van links naar rechts Bloeiende woestijnroos boven de Detwah-lagune. / Op de kwekerij van Salem in
het dorp Ras Ayre groeien zo’n zevenhonderd jonge drakenbloedbomen. / Overal op het eiland vind je
beschilderde metalen deuren. En geiten. / Zal het natuurlijke evenwicht op Socotra bewaard blijven?
ACTIVITEITEN
1 VOLG EEN SOCOTRAANSE
SNELCURSUS
Wadi Ayhaft ligt tussen het
vliegveld en hoofdstad
Hadiboh. Dit is dé plaats voor
een Socotraanse snelcursus
op dag één van je verblijf.
Er groeien woestijnrozen en
Egyptische gieren maken
handig gebruik van de
thermiek boven de bergkloof.
De Socotraskinken die tussen
stenen wegschieten en oranje
Socotrarivierkrabben in rotspoelen
zijn diersoorten die
nergens anders ter wereld
voorkomen.
2 SPEEL LEVEND
TROPISCH AQUARIUM
In de wateren rondom Socotra
zwemmen ruim 730 soorten
tropische vissen. In de baai
van Dihamri, waar je voor
$ 10 een snorkel en een setje
zwemvinnen huurt, is het alsof
je in een aquarium stapt.
Papegaaivissen in de kleuren
azuurblauw, lila en mint, sierlijke
wimpelvissen, murenen,
bijna fluorescerende witgevlekte
kogelvissen, geel
gestreepte doktersvissen ...
Persoonlijk hoogtepunt: op
een paar meter afstand minutenlang
synchroonzwemmen
met een dikkopschildpad.
3 NEEM EEN DUIK IN EEN
INFINITY POOL
Voor cocktails met paraplutjes
en all-inclusive resorts zit
je op Socotra verkeerd, maar
een infinity pool is er wel
degelijk. In een natuurlijk
gevormd zwembad op het
BESTE REISTIJD
Het reisseizoen op Socotra is kort en duurt van januari t/m april. In maart en april staan de
woestijnrozen in bloei, al kan april verschrikkelijk heet zijn. Het moessonseizoen begint in mei,
met eerst veel regen en in de daaropvolgende maanden stormachtige winden. Kamperen is
dan nagenoeg onmogelijk. Van oktober t/m december valt er veel regen, maar dit is wel een
geschikte (en groene) periode voor meerdaagse wandeltochten. Een week is voldoende om
de mooiste plekken te zien. Wil je een meerdaagse trekking doen, ga dan langer.
j f m a m j j a s o n d
28 28 30 31 33 32 29 29 30 31 30 29
4 3 5 4 85 8 1 0 2 22 48 62
Hadiboh
Homhil Plateau dobber je
met uitzicht op drakenbloedbomen
en de Arabische Zee,
diep beneden je. De Killisan
Pools, een langgerekte wadi
met witte rotswanden en
smaragdgroen water, zijn
zowaar nóg mooier.
4 BEKLIM VIERHONDERD
METER HOGE DUINEN
De oostpunt van Socotra is
een sneeuwwitte wereld waar
seizoensgebonden wervelwinden
het fijne zand tot een
hoogte van vierhonderd
meter tegen de kliffen hebben
opgestuwd. Een beklimming
van de duinen van Arher is
dankzij het absurde stijgingspercentage
niet mals, maar
terug beneden wacht een duik
in het azuurblauwe water van
temperatuur (°C)
neerslag (mm per mnd)
de Arabische Zee. Minder
hoog, maar wel uitgestrekt
zijn de duinen van Zaheq, een
miniwoestijn aan de zuidkust.
5 WANDEL DOOR EEN
SPROOKJESBOS
De buitenaardse landschappen
van Socotra steken de
draak met andere bijzondere
bestemmingen. Het icoon van
het eiland is de drakenbloedboom.
Mocht je het je
afvragen: ja, ook dáár leven
weer unieke soorten op, zoals
de drakenbloedboomgekko.
De indrukwekkendste bomen
staan op het Diksam Plateau.
Firmihin is het grootste bos,
met honderden drakenbloedbomen.
6 BEKIJK SOCOTRA DOOR
EEN ROZE BRIL
Het is een gruwelijke klim
naar het ultieme uitzichtpunt
bij de Detwah-lagune, zeker
omdat je het bij voorkeur op
het heetst van de dag doet —
je wilt immers niet tegen de
laagstaande zon inkijken.
Eenmaal boven wordt je
inspanning beloond met een
beeld van één van de felroze
woestijnrozen, met op de
achtergrond het parelwitte
strand en de verleidelijke
kleuren van de lagune.
56

Golf van Aden
Qalansiyah
Detwah
6 8
SOCOTRA
7
Hadiboh
Wadi Ayhaft
Ma’anhifah
1
Hajhirgebergte
Diksam Firmihin
8
Ras Ayre
5
Dihamri
2
Homhil
3 8
Killisan Pools
Hoq
Arher
4 8
Aomak
8
Dagub
Zaheq
0 m 10 km 20 km Aanbevolen activiteiten en slaapplekken
SOCOTRA
JEMEN
HIER SLIEPEN WIJ
7 JEWEL SOCOTRA TOURIST
HOTEL // HADIBOH
Hadiboh is de enige plaats op
Socotra met hotels. Hotel
Summerland geeft zichzelf
vier sterren, wat je door twee
deelt bij het omrekenen naar
de internationale standaard
($ 100 per nacht). De enige
reden om een hotel te kiezen
is om in een bed te slapen,
elektrische apparaten op te
laden en te douchen. Wij
kozen voor het Jewel Socotra
Tourist Hotel. Het beddengoed
is er synthetisch, de
douche koud en er is geen
ontbijt. Wel is er (langzaam)
internet via Starlink ($ 40 per
nacht).
8 KAMPEREN // VERSPREID
OVER SOCOTRA
Socotra telt tien ‘campings’
die door lokale gemeenschappen
onderhouden
worden. Met toilet, vaak een
(koude) douche en soms
zonnepanelen zodat je je
telefoon kunt opladen.
Spartaans zijn ze, wat ruimschoots
wordt gecompenseerd
door de uitmuntende
locaties. Arher is de drukstbezochte
kampeerplaats en
betaalt daarvoor een prijs.
Het is er prachtig — en een
puinhoop. Overal slingert
plasticafval. Onze favorieten
zijn Diksam Plateau (drakenbloedbomen,
rustig), Aomak
(ruim opgezet, relatief
schoon) en Detwah (locatie).
VOOR MIJN PLANNING
Reizen naar Socotra
Het avontuur begint hier: Air Arabia vliegt op dinsdag en vrijdag
van Abu Dhabi naar Socotra. Vliegtickets kun je niet online boeken,
alleen via een lokale reisagent op Socotra. De Nederlandse
reisorganisatie CultureRoad heeft veel contacten op het eiland
en kan je helpen met je vliegticket, cultureroadtravel.com.
Let op: de aansluiting in Abu Dhabi is verre van optimaal.
Plan een (aantal) overnachting(en) in de Verenigde Arabische
Emiraten. Onder andere Etihad Airways vliegt rechtstreeks van
Schiphol naar Abu Dhabi, etihad.com. Er is een alternatieve
optie: met een overstap in Caïro naar Aden, op het vasteland
van Jemen, waarna je kunt doorvliegen naar Socotra. Gezien de
wankele veiligheidssituatie is deze verbinding niet aan te raden.
Reizen binnen Socotra
Individueel toerisme is op Socotra niet alleen niet toegestaan,
maar schier onmogelijk. De meeste wegen zijn verschrikkelijk en
een auto kun je nergens huren. Daarom reis je in een 4x4 met
chauffeur en gids. Bij bezienswaardigheden wordt daarnaast
gebruikgemaakt van de diensten van een lokale gids.
Reisorganisatie CultureRoad organiseert groepsreizen en
individuele reizen naar Socotra, cultureroadtravel.com
Visum, geld en bereikbaarheid
Naast je vliegticket regelt CultureRoad ook je visum voor Jemen.
Het reisadvies is voor heel Jemen negatief, maar je kunt veilig
naar Socotra reizen. Sluit daarvoor wel een reisverzekering af
die dekking biedt onder een negatief reisadvies. Op Socotra zijn
geen pinautomaten. Neem voldoende Amerikaanse dollars mee.
Bij het omwisselen krijg je een pakket Jemenitische rial dat niet
in je portemonnee zal passen: het grootste bankbiljet is zo’n
veertig eurocent waard. Wifi, telefoonnetwerk en elektriciteit
ontbreken regelmatig, ook in Hadiboh. Koop in Abu Dhabi een
simkaart van Etisalat, dan heb je soms wel bereik.
SCAN DE QR-CODE VOOR ONLINE REISINSPIRATIE EN EEN BESTEMMINGSKAART
57

Delta blues
Ooit waren er plannen om de Donaudelta,
één van de wildste en minst door mensen
gecontroleerde gebieden in Europa, om te
vormen tot bruikbare landbouwgrond. Die
knechting van de natuur viel in het water — en
hoe. Terwijl de bevolking in deze uithoek van
Roemenië slinkt, krijgen planten en dieren er
steeds meer de ruimte.
SCHRIJVER JOOST SMETS FOTOGRAAF BJÖRN SNELDERS
58

ROEMENIË
59

aAls een kat op een lome zomerdag rekt
Europa zich uit. Elk jaar weer strekt
ons continent een stukje verder, dankzij
sediment dat door de Donau wordt aangevoerd.
De oude vuurtoren van Sulina
staat al lang niet meer aan de kust:
voor een duik in de Zwarte Zee moet je
tegenwoordig twee kilometer verderop
zijn. Lome zomerdagen zijn alles wat
het Roemeense stadje nog rest. Vrijwel
ongezien stroomt de op één na langste
rivier van ons werelddeel naar de finishlijn,
na een marathon waarvoor niemand
zich nog interesseert.
Ooit was Sulina een kosmopolitische
havenstad. Tientallen minderheden leefden
er zij aan zij. Een katholieke kerk,
een oosters-orthodoxe kathedraal en een
Griekse kerk verkeren in verschillende
stadia van verval. Op het kerkhof liggen
naast Roemenen de graven van Haholi,
een Oekraïense minderheid die zich in
de Donaudelta vestigde, en Lipovanen,
oudgelovigen die in de zeventiende en
achttiende eeuw uit Rusland vluchtten.
We zien er Engelsen, Italianen, Fransen,
Oostenrijkers, Montenegrijnen, Kroaten,
Serven, Hongaren en Maltezers. Er ligt
zelfs een piraat begraven, compleet met
gekruiste beenderen en schedel op zijn
grafsteen. Een nagenoeg lege fles rum
vormt een laatste eerbetoon.
Dit was het kruispunt tussen Europa,
Rusland, het Ottomaanse Rijk, Perzië en
verder. Sinds de opening van het Donau-
Zwarte Zeekanaal in 1984, verder naar
het zuiden, is de Donaudelta een vergeten
gebied. Backwaters die langzaam
leegstromen, letterlijk, in de Zwarte
Zee, en figuurlijk, met een krimpende
bevolking. Van de 7347 bewoners die
Sulina ruim een eeuw geleden telde
is minder dan de helft over, als een
western stadje waar vrijwel wekelijks
een streep door het huidige inwonertal
gaat om het naar beneden bij te stellen.
Rijkversierde gevels van ooit gewichtige
bouwwerken brokkelen langzaam af,
communistische hoogbouw kan fluiten
naar een facelift. Het plan van dictator
Nicolae Ceauşescu om de natuur te
knechten en de hele regio om te vormen
tot landbouwgrond is definitief mislukt.
Hier, in één van de wildste en minst
door mensen gecontroleerde gebieden in
Europa, slinken lokale gemeenschappen,
maar wint de natuur aan terrein.
BIESBOSCH KEER DUIZEND
Sulina als absoluut ijkpunt, het nulpunt
waar de Donau de zee kust. Nog altijd
worden afstanden in de delta gemeten
ten opzichte van de Zwarte Zee. Mila
23 heet niet voor niets zo: het dorp ligt
23 mijl van de kust, gemeten langs de
oorspronkelijke stroom van de rivier.
Gids Lucian brengt ons erheen. Haast
om er te komen heeft hij niet. Na een
stop bij een drijvend winkeltje in Crişan
waar ze diesel, motorolie en Heineken
verkopen – qua smaak zal het allemaal
niet ver uiteenlopen – stuurt Lucian ons
bootje weg van de brede rivierarm om
opzettelijk te verdwalen in een doolhof
van waterwegen.
De delta is piepjong. Het gebied
ontstond pas vijfduizend jaar geleden.
De mens is er nog minder lang: op een
landkaart uit 1867 zie ik dorpen als
Crişan, Mila 23 en Letea niet staan.
‘Crişan is zo’n 120 jaar oud, gesticht
in de tijd dat Koning Carol de Donau
rechttrok,’ vertelt Lucian. ‘In de
communistische tijd telde het dorp vijfhonderd
inwoners. Op veel plekken
werd vis gekweekt. Tegenwoordig
zijn het er een stuk minder, zowel de
inwoners als degenen die van de visvangst
of -kweek leven. Nu moeten we
het van toerisme hebben.’ Dat toerisme
is tweeledig. Vogelaars en andere
natuurliefhebbers enerzijds, Roemenen
die komen om te vissen en veel te eten
en drinken anderzijds. We glijden voorbij
aan Hotel Labăda Luxury Resort &
Spa, met glijbanen in schreeuwerige
kleuren, ingevlogen personeel en, godbetert,
een infinity pool. Lucian kijkt
afkeurend. ‘Het dorp heeft er niets aan.
Nou ja, als we ’s avonds met een paar
mannen in een bootje stappen om er
bier te drinken wel,’ geeft hij schoorvoetend
toe. ‘Dan hebben onze vrouwen
geen idee waar we uithangen.’
Mijn eerste indruk is mis: achter
deze beer van een kerel in camouflagevest
huist geen fanatieke visser, maar
een gepassioneerde vogelkenner. Binnen
een mum van tijd hebben we kleine en
grote zilverreigers gespot, een kwak,
met helder blauwe vleugels wiekende
scharrelaars, ijsvogels en een bruine
kiekendief die boven het riet cirkelt.
Zo geruisloos mogelijk stuurt Lucian in
Met de klok mee vanaf linksboven Huizen van de Lipovanen, zoals hier in Crişan, herken je aan de lichtblauwe kleur. / Gids Dan van Pensiunea
Vasiliu in Crişan. / Crişan is niet over weg bereikbaar, maar elk huis heeft een eigen aanlegsteiger. / Jonge Moorse landschildpad in het
Măcingebergte, op een uurtje rijden van de Donaudelta. Vorige pagina’s Met een oppervlakte van ongeveer vijfduizend vierkante kilometer is
de Donaudelta net zo groot als de provincie Gelderland, maar het gebied telt slechts 15.000 inwoners.
60

61

Met de klok mee vanaf
linksboven De hoogste
rivierduinen in de Donaudelta
zijn twaalf meter hoog. In
vergelijking daarmee is het tot
467 meter hoge Măcingebergte
reusachtig. / Een nieuwsgierige
boomkikker hopt langs op
de dinertafel in Letea. / Het
Măcingebergte is op veel
plaatsen in de delta als een
silhouet aan de horizon
zichtbaar. De meeste Roemenen
zouden deze ‘heuveltjes’ geen
blik waardig keuren, maar in
dit vlakke deel van het land
zijn de rotsen behoorlijk
indrukwekkend. / Inwoonster
in het dorp Letea. / Orthodoxe
kerk in het dorpje C. A. Rosetti.
ROEMENIË
63

Dit is de Biesbosch
keer duizend. Maar dan
met kroeskoppelikanen,
één van de zwaarste
vogelsoorten ter wereld,
en roze pelikanen,
reus achtige vogels met een
spanwijdte tot 3,60 meter
Met de klok mee vanaf linksboven Roze pelikaan. / De gestrande
vuurtoren van Sulina staat steeds verder van de Zwarte Zee. /
Blaasorkest van groene kikkers. / Hop.

ROEMENIË
65

Hier, in één van de wildste en minst door
mensen gecontroleerde gebieden in Europa,
slinken lokale gemeenschappen,
maar wint de natuur aan terrein
de buurt van vogelsoorten die hij voor
de duizendste keer moet zien. Minder
enthousiast is hij er niet om. We varen
langs wilgen, populieren en elzen, af
en toe een kerspruim met nog groene
vruchten en vooral eindeloze rietkragen.
Wilgenpluisjes zweven door de
lucht. Het is de Biesbosch keer duizend.
Maar dan met kroeskoppelikanen, met
een gewicht van gemiddeld dertien kilo
één van de zwaarste vogelsoorten ter
wereld, en roze pelikanen, reusachtige
vogels met een spanwijdte tot 3,60
meter. Alleen de albatros is ze op dat
vlak de baas.
Lucian is een varende encyclopedie.
Wanneer hij een kleine lisdodde plukt,
pelt hij de stengel van de waterplant en
laat hem ons proeven. Lichtzoet smaakt
het, een beetje krokant. ‘En deze wilde
munt pluk ik voor thee, dat is goed als je
buikpijn hebt,’ weet hij. We houden stil.
De kikkerconcerten zijn oorverdovend.
Om ons heen steken gele plomp en witte
waterlelies boven het verrassend heldere
water uit, weidebeekjuffers fladderen er
frivool boven. In de schaduw van een
grote wilg spreidt Lucian een tafelkleed
op de oever en haalt onze lunch tevoorschijn:
eieren, gefrituurde courgette,
zacuscă, een pittige groentespread van
gerookte aubergine en paprika, en
cozonac, zoet feestbrood.
ROEIMENIË
Veel werkgelegenheid is er niet in de
Donaudelta. Om zijn inkomen aan te
vullen werkt Lucian als dorpsbewaker
in Crişan. Om de nacht rijdt hij op een
scootertje van Nederlandse makelij de
zeven kilometer lange straat aan de
rivier op en neer, op en neer, tot vier
uur ’s ochtends. Het zal geen baan vol
spanning en wilde achtervolgingen zijn.
Maar er zijn weinig betere plekken om
als kind op te groeien. ‘We speelden
altijd buiten,’ mijmert Lucian. ‘Waterwegen
verkennen, groente en fruit
gappen uit de tuinen in het dorp ...
Pas als het donker werd gingen we
weer naar huis.’ Nu lopen de scholen
leeg. ‘Crişan had tachtig scholieren, nu
zijn het er nog zeven,’ vertelt Lucian.
‘Caraorman telt nog één of twee
leerlingen; het schooltje zal wel snel
de deuren sluiten.’ Eén voor één gaan
de dorpen in de delta kopje onder.
De nieuwe hoogbouw in Mila 23
is dan ook onverwacht. Een fonkelnieuwe
toren met uitkijkplatform
steekt hoog boven de blauwgeverfde
Lipovanenhuisjes met hun bloemrijke
tuinen uit. Zelfs de kerk – het interieur
helderblauw met veel goud, de gezangboeken
in het Cyrillische schrift – is
minder hoog. Als God in Mila 23 iemand
boven zich moet dulden, dan is het
Ivan Patzaichin, zevenvoudig olympisch
medaillewinnaar. Viermaal won hij goud,
tussen 1968 en 1984. En hij was niet
de enige. Van de Roemeense medaillewinnaars
op de Olympische Spelen
en wereldkampioenschappen roeien
kwamen er dertien uit Mila 23. Nog
eens vijftien werden geboren in Crişan
en Caraorman. Drie dorpen met samen
pak ’m beet duizend inwoners. Jongens
die op hun zesde al in hun uppie naar
de andere oever roeiden, dag in dag uit
op het water waren en hier door roeicoaches
uit Boekarest van de Donau
werden geplukt. Het zijn hoogtij dagen
die in het verleden liggen: de laatste
medaille werd in 2001 gewonnen. Maar
vergeten zijn ze niet, getuige de nieuwe
aan Patzaichin gewijde tempel.
COWBOY VAN DE DELTA
Het blijft vreemd om op deze afgelegen
plek, waar Europa steeds minder vastomlijnd
is, enorme schepen uit Zanzibar
en Panama voorbij te zien glijden.
Wegen zijn er niet in de delta, auto’s
volslagen nutteloos. Behalve in Letea.
Daar verbinden stoffge zandwegen
vier gehuchten en een spookdorp met
elkaar. We wandelen naar een buurdorp,
langs tamarisken met vaalroze bloemen
en lukraak in het niets geplaatste stopborden.
Ooievaars nestelen op betonnen
Met de klok mee vanaf linksboven Paard en wagen op de zandwegen van Letea. / Inwoonster in het dorp Crişan. / Politieagenten kom je in de
delta niet tegen, maar burgerwacht Lucian houdt de straten — pardon, de straat — van Crişan veilig. / Piratengraf op het kerkhof van Sulina.
66

Per paard en wagen door
het grote niets, op weg
naar het oerbos van Letea.
Wat ooit het kruispunt was tussen Europa,
Rusland, het Ottomaanse Rijk, Perzië en verder,
is nu een vergeten gebied

ROEMENIË
69

Zeven jaar lang leven deze
oeverasen, de grootste eendagsvliegen
van Europa, onder water,
om dan als bezetenen te paren
en eitjes te leggen
elektriciteitsmasten. Even later snellen
we met een Parijs - Dakargevoel over een
golvende zandweg, in een Volkswagen
T3 pick-up die de APK-keuring in ons
land niet zou doorstaan. Stuk voor stuk
zijn de spaarzame inwoners in de delta
in voor een praatje. De vrouw in het witgekalkte
huisje met de groene kozijnen
en de bloemenexplosie in haar tuin,
de man die visnetten knoopt en nu
Gerasim, die ons spontaan een lift terug
naar Letea aanbiedt. Het dorpshuisje
waar hij opgroeide stelt weinig voor, de
zandwegen zijn hopeloos slecht, maar
hier heeft hij ruimte, rust, kippen, een
moestuin en druiven om wijn van te
maken.
Het gebied is te groot, te uitgestrekt,
te wild voor mensen om er hun stempel
op te drukken. Stipjes van bebouwing
worden met elkaar verbonden door
een handjevol rechtgetrokken kanalen.
Daarbuiten kronkelen duizenden
stroompjes en waterwegen, versperren
ondoordringbare rietkragen de doorgang
en strekken rivierduinen zich in
alle richtingen uit. Roemenen die terugkeren
naar het huis van hun ouders of
groot ouders komen niet om zieltogende
dorpen nieuw leven in te blazen, maar
voor de rust, de alomtegenwoordige
natuur. In de schaduw van een wilg
drinken we een biertje, terwijl op een
tak boven ons hoofd een bijeneter fluit,
niet afgeschrikt door onze aanwezigheid.
Vrijblijvend is die waardering van de
natuur niet. Wie hier een steur vangt,
gaat de gevangenis in. Het werkt, het
gaat steeds beter met deze vis. En
het oerbos van Letea, met eiken van
soms wel vijfhonderd jaar oud, is een
beschermd natuurreservaat. Alleen de
kuddes wilde paarden die hier leven
zijn vogelvrij. ‘De paarden kunnen zich
overal ophouden, het gebied is enorm,’
vertelt Marian. Met zijn paard en wagen
brengt hij ons naar het oerbos. Werk is
er weinig, tijd des te meer. ‘Deze twee
paarden heb ik zelf gevangen, als een
cowboy. Je moet geduld hebben. Het
is niet eenvoudig om een wild paard
met een lasso te vangen. Het kostte me
ongeveer een jaar per paard.’ Helemaal
tam ogen ze niet, maar Marian houdt de
zwarte paarden in het gareel en stuurt
de lichtblauwe houten kar over het
zandpad door het grote niets.
DANS VAN ÉÉN AVOND
Tegen zonsondergang lopen we nog
één keer naar de Donau en worden we
getrakteerd op een wel heel bijzonder
schouwspel. Op de pier voor ons pension
in Crişan wriemelt een vreemd diertje.
Een citroengeel insect met bolle zwarte
oogjes, twee lange gele legboren en twee
paar uitzinnig klapperende vleugels. Het
oogt buitenaards. Ik pak het op, gooi
het in het water in de verwachting dat
het daar meer op haar gemak is en zie
tientallen, nee, honderden soortgelijke
wezentjes die ijverig rondjes vliegen en
hun legboren in het water dopen om
er eitjes af te zetten. Pas dan zie ik de
dichte wolken van honderdduizenden
insecten die boven de Donau zweven.
Vogels klapperen met opengesperde
snavels door dit vliegende buffet, vissen
springen op en doen zich tegoed aan ...
ja, aan wat eigenlijk?
Onze gastheer Petre weet het vast.
Dat klopt. Samen met tien Franse
natuurliefhebbers die hij halsoverkop
optrommelt rent hij naar de oever.
Ook verschillende dorpelingen komen
nu aanlopen. ‘Dit zijn oeverasen,’
vertelt Petre met een haast kinderlijk
enthousiasme. Met een lengte tot
twaalf centimeter zijn het de grootste
eendags vliegen van Europa. ‘Zeven jaar
lang leven ze onder water, om dan als
bezetenen te paren en eitjes te leggen.’
Het is een dans van één avond. Drie
kwartier later hebben de diertjes hun
taak volbracht. Nog één of twee gaan er
heldhaftig door met zich voortplanten,
de rest is spartelend in het water beland
en laat zich meevoeren door de Donau.
Een rivier van insectenlijkjes stroomt
onstopbaar richting zee. ‘Dit schouwspel
is uniek,’ glundert Petre. ‘Dit zie je één
of twee dagen per jaar. En je weet nooit
precies wanneer.’
Zijn wij net als de oeverasen? Heel
even hebben mensen hier geleefd, in
deze uithoek van Roemenië, om er als
bezetenen visfabrieken en betonnen
pieren te bouwen en daarna weer even
snel te verdwijnen. Zelfs in ons overgereguleerde
werelddeel weten we ons
niet overal te handhaven. Of dat erg is?
Geen enkele dans duurt eeuwig.
Met de klok mee vanaf linksboven De oeverase is een bijna buitenaards ogend diertje. / Doorkijkje vanuit een verlaten huis in Letea. /
In het licht van de ondergaande zon verzamelen honderdduizenden oeverasen zich boven de Donau voor een wonderlijk schouwspel.
70

5X
ROEMENIË
WEG VAN DE
MASSA
Van links naar rechts De Donau in Crişan. / Lipovanenhuis in Mila 23. / Het strand van Sulina heeft weinig
voorzieningen, maar je hoeft je er niet stierlijk te vervelen. / Vis staat vaak op het menu in de Donaudelta.
ACTIVITEITEN
1 SPEUR NAAR WILDLIFE
Stap in een bootje met Petre,
Lucian of Dan, de bevlogen
gidsen van Pensiunea Vasiliu in
Crişan, voor een dagvullende
vogelexcursie en ga op zoek
naar kroeskoppelikanen, roze
pelikanen, helderblauwe
scharrelaars en felgekleurde
bijeneters. Richt je blik ook af
en toe op het water. Wie weet
zie je een otter, Europese
moerasschildpad of dobbelsteenslang
zwemmen,
ecoturismdelta.ro
gelovigen leven in dit deel
van Roemenië al eeuwenlang
vreedzaam samen met
Roemenen, Oekraïners en
andere minderheden.
Bezoek ook het gloednieuwe
roeimuseum in deze broedplaats
voor olympisch talent,
muzeu.ivanpatzaichin.ro
3 DUIK EEN OERBOS IN
Tussen de vele waterwegen
van de Donaudelta liggen
oerbossen met machtige
eiken van honderden jaren
oud en eindeloze rivierduinen,
zoals rondom de dorpen
Caraorman en Letea. Dit is
het terrein van kuddes wilde
paarden. Een enkele keer lukt
het een lokale cowboy om
met veel geduld een dier te
vangen en te temmen.
Pensions in de delta en de
Nederlandse reisorganisatie
Better Places kunnen je helpen
met het plannen van een
excursie, te voet of per paard
en wagen, betterplaces.nl
4 VERGAAP JE AAN
VERGANE GLORIE
Sulina was ooit een
kosmo politische havenplaats,
nu stroomt het stadje
langzaam leeg. Letterlijk,
want hier bereikt het water
van de Donau eindelijk de
Zwarte Zee en het einde van
ons continent. De ideale
plaats om een dagje strand
te combineren met jezelf
vergapen aan ooit gewichtige
bouwwerken die nu langzaam
2 GA VOOR GOUD
Wandel langs de karakteristieke
lichtblauwe huisjes met
rieten daken en bloemrijke
tuinen in Lipovanendorp
Mila 23. De Russische oudafbrokkelen,
met bovendien
een ruime keuze aan
restaurants en terrasjes.
5 HOUD JE VOETEN DROOG
De Donaudelta is vlakker dan
vlak, maar aan de horizon
lonkt het silhouet van het
Măcingebergte. De Karpaten
zijn vijf keer hoger en beren
en wolven fotogenieker dan
babyschildpadjes, maar het
oudste en laagste gebergte
van Roemenië is niets om je
neus voor op te halen.
Een wandeling van vier uur
voert vanaf Măcin over een
gekartelde bergrug (hoogste
punt: 370 meter) en langs
geërodeerde rotsen, acaciabossen,
pioenrozen en
tientallen vlindersoorten.
BESTE REISTIJD
Het voorjaar is zonder twijfel het beste seizoen om de Donaudelta te bezoeken. Zowel
de planten- als dierenwereld is volop in voortplantingsmodus. Zomers kunnen broeierig
warm zijn en muggen kunnen in deze tijd van het jaar een ware plaag vormen. Voor
verregende dagen hoef je zelden bang te zijn.
j f m a m j j a s o n d
4 4 8 13 19 24 27 27 22 16 11 6
16 12 17 14 20 28 19 24 22 24 23 22
Sulina
temperatuur (°C)
neerslag (mm per mnd)
HIER SLIEPEN WIJ
6 PENSIUNEA VASILIU
// CRIŞAN
In het pension van Petre
draait alles om slow tourism.
Hij en zijn toegewijde gidsen
organiseren excursies naar
elke denkbare plek in de
Donaudelta, kennen elke
vogelsoort bij naam en
hebben plezier in hun werk.
Trek bij voorkeur minimaal
een week uit om de delta
72

MOLDAVIË
ODESSA
OEKRAÏNE
BRAŞOV
ROEMENIË
5
Tulcea
3
Crișan
1 2 6
3
7
Sulina
4
Zwarte Zee
BOEKAREST
Constanţa
BULGARIJE
Varna
ROEMENIË
0 m 50 km 100 km Aanbevolen activiteiten en slaapplekken
vanuit deze centraal gelegen
plek te verkennen. Petres
vrouw Caroline bereidt heerlijke
traditionele maaltijden,
€ 55 p.p.p.n. inclusief ontbijt
en diner, ecoturismdelta.ro
7 CASA LETEA // LETEA
Florentina Hancerenco, de
voormalige burgemeester
van Letea, runt het enige
pension in dit afgelegen dorp.
Kamers zijn eerder functioneel
dan mooi, maar in dit
minder toeristische Donaudorp
heb je een goede kans
dat je ’s avonds de enige
bezoeker bent. Liefhebbers
van traditionele visgerechten
en zure haring of visseneitjes
als ontbijt hoeven niet verder
te zoeken. Prijs op aanvraag,
facebook.com/
100065042347189
VOOR MIJN PLANNING
Reizen naar Roemenië
Tarom vliegt rechtstreeks van Amsterdam naar Boekarest. Wie twee
weken of langer naar Roemenië gaat kan een reis per trein overwegen.
De verbinding is goed, de treinrit verrassend aangenaam. Met de Nightjet
reis je per nachttrein en zonder overstappen van Amsterdam naar Wenen,
nightjet.com. Na een dag in de Oostenrijkse hoofdstad reis je met de
Dacia-slaaptrein verder naar Boekarest, opnieuw zonder overstappen,
cfrcalatori.ro. Wij betaalden € 440 p.p. voor een retour, inclusief dagje
Wenen op de heenreis. Ook de Nederlandse reisorganisatie Better
Places kan deze treintocht voor je uitstippelen, als onderdeel van een
georganiseerde reis, betterplaces.nl
Reizen binnen Roemenië
Een huurauto is voor een reis naar de Donaudelta overbodig: wegen zijn er
amper in dit gebied en je zult je auto in Tulcea achter moeten laten. Daar reis
je per trein in zes uur heen vanaf Boekarest, met een overstap in Medgidia.
Gedeelde taxibusjes maken de rit in een uur of vier. In Tulcea vertrekken
de veerboten van Navrom naar de dorpen in de delta. Een kaartje naar
het centraal gelegen Crişan kost € 9 (2,5 uur), of € 20 voor de Delta Star
watertaxi (1 uur), navromdelta.ro. Wil je naast de Donaudelta ook andere
Roemeense hoogtepunten bezoeken, zoals de middeleeuwse stadjes van
Transsylvanië of de houten kerken van Maramureş? Better Places brengt je
in contact met een reisspecialist die in het land woont. Samen ontwerp je de
ideale maatreis, betterplaces.nl
SCAN DE QR-CODE VOOR ONLINE REISINSPIRATIE EN EEN BESTEMMINGSKAART
73

BESTEMMING
ONBEKEND
TOEGANGSWEG NAAR NIASSA SPECIAL RESERVE, MOZAMBIQUE. FOTO: STIJN HOEKSTRA

BESTEMMING ONBEKEND
Het avontuur wacht in exotische oorden, maar soms ook
om de hoek. We tippen de favoriete verborgen parels van
Columbus-reporters én doen de minst bezochte landen
en natuurgebieden ter wereld uit de doeken.
75

IN HET
SPOOR VAN
COLUMBUS
Speciaal voor deze editie vroegen we
Columbus-schrijvers en -fotografen om
terug te blikken op hun reizen en hun
bijzonderste herinneringen met ons te
delen. Reis mee down memory lane.
76

BESTEMMING ONBEKEND
Mustang, Nepal
Ynske Boersma, schrijver
Upper Mustang ligt verstopt achter
het bergmassief van het bekende Annapurna-circuit.
Het boeddhis tische
koninkrijkje werd eind achttiende eeuw
ingelijfd door Nepal. Sindsdien raakte
het in de vergetelheid. Daardoor kon
Mustang zijn Tibetaanse cultuur wellicht
beter behouden dan Tibet zelf. Toen de
Nepalese regering plannen bekendmaakte
voor een asfaltweg, vreesde men
dat hier een eind aan zou komen. Het
begin van de weg, een onverharde route
langs diepe afgronden, lag er al. Die reis
is me altijd bijgebleven: de monniken
die ons met yakboterthee ontvingen in
een klooster, de avonden rondom het
fornuis gestookt op koeienpoep, de
totale onherbergzaamheid van deze
hoogvlakte. Ik voelde enorm ontzag voor
de spiritualiteit waarmee de bewoners
samenleefden met die ongenadige
natuur. En de weg? Die is er tot op
heden niet gekomen.
Turtle Islands, Sierra Leone
Tim Bilman, fotograaf
Ik kan me nog goed herinneren hoe schrijver Tom en ik de boot instapten en
het afduwden van het strand van Baki, één van de piepkleine Turtle Islands
voor de kust van Sierra Leone. We hadden daar de nacht doorgebracht in
een tent en onze behoeften gedaan in zelf gegraven kuilen in het zand. Hoe
glamoureus dit tijdschrift er ook uitziet, dit was in 2018 onze realiteit. We
waren aan het ontdekken. Slechts tweehonderd westerse bezoekers waren
vóór ons op deze eilanden geweest. Voor de jongste kinderen waren wij
zelfs de eerste witte buitenstaanders die ze ooit zagen. Eén van hen streek
op een gegeven moment zijn tong onder mijn linkeroksel, nieuwsgierig naar
hoe dat zou smaken. Het was heet, dus ik gok: zilt. Het werd één van mijn
meest memorabele reiservaringen. De Turtle Islands lieten ook om een
andere reden een onuitwisbare indruk achter. Op het eiland Nyangei zag ik
voor het eerst de verwoestende impact van klimaat verandering. Het eiland
zonk. In het midden kwamen de huizen steeds dichter tegen elkaar te staan.
Het was een kwestie van tijd voordat de eilandbewoners ontheemd zouden
raken en moesten vertrekken. Mijn bezoek deed me iets inzien: met
Columbus ontdekken we niet alleen, maar documenteren we ook. Een beeld
kan op het eerste gezicht gewoon mooi zijn, maar jaren later bijzonder
blijken omdat het iets toont wat bedreigd wordt – of al verdwenen is.

Hoetsoelland, Oekraïne
Stijn Hoekstra, fotograaf
Voor de reportage Welkom in Hoetsoelland, die ik samen met schrijver Geert
Jan Hahn maakte in het westen van Oekraïne, waren we op zoek naar de
traditionele Hoetsoelcultuur. Die is vandaag de dag nauwelijks zichtbaar in
het straatbeeld van West-Oekraïne. We zagen hier en daar wat elementen:
borduursels, handwerk op de markt. Maar het echte leven achter die tradities
bleef verborgen. Daarom vroegen we onze gids of we een traditionele
bruiloft konden bijwonen. Tot onze verrassing kregen we een volmondig ‘ja’.
Wat volgde was een unieke ervaring. Als fotograaf probeer ik normaal
gesproken onopvallend te werken, maar hier werden we direct opgenomen
in het geheel. We waren erbij toen de voorbereidingen begonnen, zagen hoe
familieleden samenkwamen, hoe het huis werd versierd en hoe de spanning
groeide. De jonge bruid, Anya, maakte zich klaar voor de ceremonie, terwijl
buiten auto’s werden beplakt met bloemen en slingers. Zelf te paard gaan
was voor haar geen optie, omdat ze zwanger was. De bruidegom arriveerde
later, te paard, omringd door een luidruchtige stoet van vrienden en dorpsgenoten.
Wat me trof, was de kracht van de gemeenschap. Alles was doordrenkt
van symboliek, familie en traditie. Niet als folklore voor toeristen,
maar als iets dat nog écht beleefd wordt, in besloten kring. En daar
mochten wij, met onze camera, onverwachts onderdeel van zijn. Sinds het
uitbreken van de oorlog denk ik vaak aan hen. Aan hoe ze trouwden in een
tijd waarin alles nog rustig leek, terwijl het onheil al op de loer lag.
Vercors,
Frankrijk
Joost Smets, schrijver
Voor Columbus ben ik in Syrië, Algerije en
op Socotra geweest. Moeilijke bestemmingen
waar ik op mijn gemak ben. Voor mij voelde
mijn allereerste reportage juist het meest
buiten de gebaande paden. Ik ging naar de
Vercors in Frankrijk en moest met een lezenswaardig
verhaal thuiskomen. Dat vond ik wel
spannend. Dat mijn auto kuren vertoonde en
fotograaf Chris König, met wie ik op pad was,
zijn camera deels in de rivier liet vallen waardoor
deze niet meer optimaal functioneerde,
dat hielp ook niet. Je auto én camera af -
schrijven voor je goed en wel begonnen bent;
het is niet echt een droomstart. Daarna kwam
ik meer in mijn element. We trokken door de
bergen met een gids die absoluut niet kon
koken, maar wel zelfgestookte calvados had
mee gebracht. In een onbemande berghut
stookten we het vuur op om onze natte
kleren te drogen. Bleken mijn vooroordelen
over Frankrijk helemaal niet te kloppen, want
dit voelde al meer als de reizen die ik graag
maak. En de Vercors vond ik een prachtig
gebied. Als Columbus me weer naar Frankrijk
stuurt, dan ga ik. Maar dan wel naar een stuk
Frankrijk dat niemand kent.
78

BESTEMMING ONBEKEND
Kaloet-woestijn, Iran
Malou van Breevoort, fotograaf
Sinds 2013 mag ik voor dit waanzinnige reisblad naar alle
uithoeken van de wereld afreizen om mooie plaatjes te
schieten – op plekken waarvan je als reisliefhebber alleen
maar kunt dromen. Elke keer is dat weer een groot cadeau.
Het was dan ook een vrijwel onmogelijke opgave om één
favoriete reis aan te wijzen. Na veel wikken en wegen kies ik
voor Iran, en dan vooral onze tocht door de Dasht-e Lut,
beter bekend als de Kaloet-woestijn. Een van de warmste, zo
niet dé warmste plek op aarde. In de zomer kan het er tot
wel 70 graden worden. Woestijnen fascineren me, net als
oceanen. De grootsheid en uitgestrektheid, en het desolate
gevoel dat dat teweegbrengt, hebben iets magisch. Alsof je
helemaal alleen op de wereld bent. Dat gevoel had ik in
overtreffende trap in de Kaloet, op een berg met een soort
plat dak, waar we na uren rijden stopten om een kampeerplek
in te richten. Overal om ons heen torenden grote rode
rotsformaties op, in de meest bizarre vormen. Het deed me
denken aan de Grand Canyon in de VS, maar dan nog
indrukwekkender door de totale leegte. We waren de enigen
in de verre omtrek. Het eerste dat onze twee gidsen uit
de auto haalden, waren tot onze verbazing drie grote
kalasjnikovs. Na enig aandringen vertelden ze lachend dat
de Kaloet ook een doorsteekroute is voor de opiumhandel
vanuit Afghanistan. Top ... De slaapzakken werden uitgerold,
het kampvuur ontstoken. Terwijl de zon langzaam onderging,
hulde een rode gloed de woestijn in een mysterieuze
sluier. ‘Wacht maar tot de sterren tevoorschijn komen,’ fluisterde
onze gids. De hemel kleurde oranje, daarna rood,
paars en diepblauw. Toen verschenen de eerste lichtpuntjes –
steeds meer en helderder. Tegen de tijd dat het volledig
donker was, leek het heelal binnen handbereik. ‘Je hebt
gelijk, dit is absoluut next level,’ riep ik grijnzend naar de
gids, terwijl ik voor de zoveelste keer een ster probeerde vast
te leggen. ‘Dit bedoelde ik niet ...’ antwoordde hij. Ik volgde
zijn blik. Uit het niets viel er een vallende ster zó dichtbij dat
het leek alsof hij op ons afkwam. En toen nog een. En nog
een. Het uur dat volgde telden we tientallen vallende
sterren. Totaal onwerkelijk – en absoluut magisch.
79

Faeröereilanden
Sabrina Gaudio, fotograaf
In juni 2022 reisde ik in 39 uur per schip vanuit
Denemarken naar de Faeröereilanden. Dat was al een
avontuur op zich, maar in mijn eentje van eiland
naar eiland rijden maakte het helemaal onvergetelijk.
Ook de mensen die ik onderweg ontmoette, zal
ik niet snel vergeten. Zo raakte ik in een piepklein
café in Skálavík op het eiland Sandoy aan de praat
met een man die de burgemeester van het dorp bleek
te zijn. Een half uur later zat ik samen met hem en
schipper Òlajaku op een boot voor een tocht langs de
ruige kustlijn van het eiland. De volgende dag
wandelde ik met local Bjarki naar de Lyargjógv-kloof.
Met een lange houten stok in mijn handen balanceerde
ik over steile hellingen, met de oceaan zo’n dertig
meter onder me – terwijl Bjarki op gympen liep alsof
het niks was. Er hing een vrij penetrante geur om
hem heen. Die bleek afkomstig van onze lunch, die al
de hele ochtend in zijn rugzak zat: tapasachtige hapjes
in tupperwarebakjes. De ‘Faeröerse hamburgers’
bestonden uit schijfjes gekookte aardappel met daartussen
gefermenteerd, windgedroogd schapenvlees.
De andere variant was een beige lapje gefermenteerde
vis. Waarschijnlijk de meest memorabele picknick
die ik ooit heb meegemaakt.

BESTEMMING ONBEKEND
Van Nederland naar Iran
Roman Helinski, schrijver
In 2019 reis ik met de trein van Amsterdam naar Iran. Meer
dan honderdtwintig uur in een krappe coupé, samen met
fotograaf Tom van der Leij. Een topgozer en een beroepsreiziger,
die me in die paar treindagen veel leert over het vak
van reisjournalist. De reis is zwaar; we hebben brutale
dieven aan boord die we moeten afweren, en bij de Turkse
grens worden we door de douane de trein uitgesodemieterd
en staan we uren in de vrieskou te wachten zonder onze
jassen. Als we eindelijk weer onderweg zijn, moeten we in
Istanbul plots van trein wisselen. Tassen gaan door de
metaaldetector. Tom heeft een plastic zak meegenomen, vol
met tonijn in blik, noten, olijven, verse Amsterdamse kazen.
We snacken er al twee dagen dankbaar uit. Aan boord is
nauwelijks eten te krijgen, en dat wist Tom met al zijn
reiservaring op voorhand. De metaaldetector slaat aan, de
beambte duikt in Toms provisietas en vist er een klein zakmes
uit, dat Tom gebruikt om de kaas te snijden. ‘Die heb ik
van mijn opa gekregen, het is hartstikke bot,’ zegt Tom, maar
de beambte schudt het hoofd. In de minuten die resten tot de
trein vertrekt, geeft Tom het mes niet op. Hij krijgt het zelfs
even in handen en snijdt in zijn vinger ermee, er komt geen
bloed. ‘Kijk dan, het is bot,’ zegt Tom. ‘Hartstikke bot, geen
gevaar.’ De manager wordt erbij gehaald. Ook die geeft geen
krimp. Nog even en we missen onze trein. Tom vraagt met een
ernstige blik: ‘Mag ik het buiten gaan begraven?’ De manager
knikt uit stomme verbazing, waarop Tom de hal uit loopt met
het mes in zijn handen, op de voet gevolgd door de manager
die dit met eigen ogen wil zien. Twee minuten later keert het
duo terug zonder mes, en worden we toegelaten tot de trein.
Tom heeft aarde onder zijn nagels. ‘Begraven bij het monument
voor het station,’ zegt hij. ‘Een halve meter diep. Daar
komt niemand bij.’ Snel laat hij erop volgen: ‘Nu moeten we
alleen iets anders vinden om de kaas mee te snijden.’
Maanden later appt Tom me een selfie waarop hij met een
royale glimlach voor het station van Istanbul staat; in zijn
handpalm ligt het zakmes.
81

Sukulu Reserve, Zambia
Björn Snelders, fotograaf
Wanneer het personeel van het reservaat Sukulu aan zijn gasten vraagt wie
het avontuurlijkst is en buiten de omheining in een tent wil slapen, steek ik
zonder aarzelen mijn hand op. Maar als de avond valt en ik in het holst van
de nacht de weg naar mijn afgelegen tent probeer terug te vinden, voel ik
de twijfel opkomen. Ik tast letterlijk in het duister. Mijn telefoon heeft nog
net drie procent batterij en de beperkte lichtbundel van de zaklamp helpt
me amper. De route die ik overdag nog zo helder voor me zag, lijkt nu
volledig verdwenen. Om me heen hoor ik het geritsel van de Afrikaanse
nacht. Een vreemd gebrul in de verte, voetstappen wel erg dichtbij. Ik denk
in de verte mijn tent te herkennen maar wanneer ik opgelucht naar binnen
stap, weet ik: dit is mijn tent helemaal niet. Hij is leeg. Geen tas, geen slaapzak.
Gedesoriënteerd sta ik weer buiten. Geen idee waar ik ben, of waar ik
heen moet. Ik zet wat voorzichtige stappen, mijn hart bonkt in mijn keel.
Dan hoor ik iets wat lijkt op zware voetstappen. Zijn het de buffels waar ik
voor moest oppassen? Ze lijken dichterbij te komen. Plots schijn ik met mijn
zaklamp recht in het gezicht van een neushoorn. Op nog geen drie meter
afstand! We schrikken allebei. Het dier springt op, grote stofwolken vullen
mijn lichtstraal. De spanning is tastbaar. Alles wat me eerder verteld werd
(‘rustig blijven, geen plotselinge bewegingen’) vergeet ik in één klap. Ik ren
gewoon weg, ergens heen. Ik duik een tent in, geen idee of het de juiste is.
Deze keer herken ik mijn spullen. Mijn tas. Mijn bed. Mijn tent. Nog trillend
van adrenaline kruip ik onder de deken en val snel in slaap. Uitgeput, en
net iets minder heldhaftig dan ik een paar uur geleden zelf nog dacht.
São Tomé
en Príncipe
Manon van der Zwaal,
fotograaf
Mijn mooiste (of is het ranzigste?)
reisherinnering is het moment dat ik
thuiskwam na een betoverende reis door
Gabon en het eiland Príncipe, waar ik
oog in oog stond met gorilla’s, met een
helikopter over een oerbos vloog en ontdekte
dat twee zandvlooien zich onder
mijn huid hadden genesteld en daar
eitjes hadden gelegd. Elk in een eigen
teen. Brrrrr, een nachtmerrie! Maar
inmiddels is het wel een goed gruwelverhaal
dat ik tijdens etentjes graag
vertel. Tja, it’s Africa, baby!
82

BESTEMMING ONBEKEND
Niassa Special Reserve, Mozambique
Tom Aussems, senior redacteur
‘Dit is hoe Afrika vroeger was, voordat het gekoloniseerd en opnieuw gevormd werd: grenzeloos
en ongetemd,’ schreef ik in mijn reisverhaal over Niassa Special Reserve. Vanwege zijn omvang −
formaatje Nederland − en ongereptheid wordt dit reservaat in het uiterste noorden van
Mozambique ook wel ‘De Laatste Wildernis van Afrika’ genoemd. Het park, met zijn kenmerkende
inselbergen of eilandbergen en vele diersoorten, heeft diepe indruk op me gemaakt. Helaas is die
zoete herinnering wreed verscheurd. Kort na mijn vertrek vielen terroristen van het aan IS gelieerde
Ansar al-Souna de regio binnen. Al jarenlang zaaien zij er dood en verderf. Het safarikamp
waarin we verbleven is platgebrand. Twee rangers − misschien wel Sabite, afgebeeld op de foto −
zijn vermoord. Dit is een goed moment om het slepende conflict, onder gesneeuwd door het ellendige
nieuws dat zich dichter bij ons bed voltrekt, opnieuw onder de aandacht te brengen. Draag
je de 1,3 miljoen ontheemden en 4,9 miljoen mensen die als gevolg van het conflict honger lijden
een warm hart toe? Overweeg dan een donatie. UNHCR richt zich specifiek op de opvang van ontheemden.
Laat ik afsluiten met een positieve noot. Hoewel voor het noorden van Mozambique een
negatief reisadvies geldt, zijn andere delen nog wel veilig te bereizen, zoals de para dijselijke zandbank
van Baixo do Pinda, de stranden van Cabaceira en de koloniale architectuur van Ilha de
Moçam bique. Juist nu maken de toeristen- inkomsten verschil.

BESTEMMING ONBEKEND
Nog meer reistips van onze reporters
CHRIS KÖNIG ervoer de kille
schoonheid van het wilde oosten
van Groenland
Reistip: In de traditionele nederzetting
Tiniteqilaaq zie je hoe Groenlanders ver
van de moderne wereld leven. Het kan
er ruig aan toe gaan tijdens de drie uur
durende boottocht ernaartoe, maar het
zien van de zonsondergang boven de
Groenlandse IJskap doet alle ellende
vergeten, guidetogreenland.com
CORRIE DE WINTER raakte
verbluft door de gevarieerde
berglandschappen in de Franse
Pyreneeën
Reistip: De Route des Cols, een
toeristische route van de Atlantische kust
tot de Middellandse Zee, overbrugt een
kleine duizend kilometer en maar liefst
34 cols of bergpassen, france.fr
LEON BOELENS & MIKE
TESSELAAR genoten van een
Postbus-rit over de Zwitserse
Furkapas
Reistip: Met de Swiss Travel Pass reis je
onbeperkt met treinen, bussen en boten
door heel Zwitserland. Je stapt in, laat ’m
even zien aan de chauffeur of conducteur
en geniet vervolgens van de prachtige
uitzichten. De pas biedt ook gratis
toegang tot meer dan vijfhonderd musea,
myswitzerland.com
MAX GERRITSEN proefde van
het boerenleven in het onbekende
binnenland van Baskenland
Reistip: Baskenland is gezegend met
Nekatur, een platform voor overnachtingen
in (voormalige) boerderijen.
Deze accommodaties staan garant voor
veel ruimte, sfeer en contact met de
lokale bevolking — en uitstekende
boerenkost. Iberreko Errota in Muxika
is het perfecte voorbeeld, nekatur.net
HUGO NOORDMAN haalde de
innerlijke berggeit naar boven in
het Oostenrijkse Ost-Tirol
Reistip: De spectaculaire Galitzenklamm
is een natte droom voor sportklimmers.
De namen van de drie via ferrata’s
— Dopamin, Endorphin en Adrenalin —
zeggen genoeg over de moeilijkheidsgraad.
Maar ook kinderen en beginners
kunnen hier goed terecht, osttirol.com
MARIJE VAN DE VLEKKERT
ging in Mongolië op visite bij de
inheemse Dukha-mensen
Reistip: Hövsgöl in het noorden is één
van de mooiste gebieden van Mongolië.
Waar de rest van het land erg kaal is, vind
je hier een mix van steppe, naaldbossen
en besneeuwde bergtoppen. Op de taiga
ten westen van het Hövsgöl­meer zijn
kleine aantallen bezoekers welkom in
de nederzettingen van de nomadische
Dukha. Beste manier om er te komen?
Net als de Dukha zelf: op de rug van
een paard.
MAURICE LEDE raakte tijdens
een roadtrip in een Sovjet-oldtimer
door Kirgizië opzettelijk verdwaald
Reistip: De Verdwaalde Jongens
bieden reizigers individueel of in een
groep de mogelijkheid om Kirgizië
in karakteristieke 4x4­voertuigen te
ontdekken. Je krijgt steeds de coördinaten
voor de volgende locatie, en succes
met alles wat je onderweg tegenkomt,
deverdwaaldejongens.nl
JESSICA WINTZ wist door te
dringen tot de diepere culturele
lagen van Japan
Reistip: Naast traditionele ceremonies en
workshops verschaft ook een (gedeeltelijke)
pelgrimstocht een dieper inzicht in
de cultuur. De Henro­pelgrimsroute, ook
wel bekend als de Shikoku Pilgrimage,
omcirkelt het kleinste van de vier hoofdeilanden
en voert langs prachtige
tempels, schilderachtige landschappen
en traditionele dorpen, henro.org
SIMONE WITTGEN beet zich
vast in het culinaire aanbod van
West-Zweden
Reistip: Sinds jaar en dag teren de
vissersdorpen langs de scherenkust van
Bohuslän op zeevruchten. Dat het nog
niet meevalt om langoustines of kreeften
op te vissen ervaar je als je een visser
vergezelt op een seafood safari,
vastsverige.com
BAS VAN OORT overnachtte in
een afgelegen agroturizam in het
noorden van Albanië
Reistip: Het paradepaardje van de
agroturizams (boerderijverblijven) in
Albanië ligt op een plek waar je alleen
met de boot kunt komen. Vanuit de haven
van Koman stap je in een motorbootje
om na een klein uur aan te komen in een
oase van rust aan de oever: Neomalsore,
neomalsore.com
PIE AERTS ging in het
Zambezi-bekken in Zambia op
zoek naar de essentie van safari
Reistip: De wildernis van Zambia voelt
aan als het Zuidelijk Afrika van vijftien jaar
geleden. Meer dan 33 procent van het
land is beschermd en de verscheidenheid
aan wilde dieren en leefomgevingen is
enorm. Bovendien is Zambia minder
commercieel. Hierdoor krijg je echt de
kans om dieren te zien, zonder dat je
met andere safariwagens concurreert,
en kun je je onderdompelen in een scala
aan activiteiten. Ontdek het tijdens een
verblijf in Chiawa Camp of Old Mondoro
Camp, chiawa.com
Van links naar rechts en boven naar onder De taiga van Noord­Mongolië. / Luipaardenjong in Zambia. / IJsberg voor de kust van Groenland. /
In een Bukhanka­bus door de Suusamyr­vallei in Kirgizië. / Ojo de Aitzulo in Baskenland. / De Jōuman­ji­tempel, één van de oudste zentempels
in Shikoku. / Berghut in het Oostenrijkse Ost­Tirol. / Oesterkweker in het Zweedse Grebbestad. / Per Postbus door traditionele Zwitserse dorpen.
85

DE MINST
BEZOCHTE LANDEN
TER WERELD
Gevaarlijk, extreem afgelegen of met een verfrissend
gebrek aan bezienswaardigheden: dit zijn, per continent,
de minst bezochte landen ter wereld — én de redenen
om er toch een kijkje te nemen.
Afrika
São Tomé & Príncipe
(34.900 bezoekers per jaar)
Van sommige minst bezochte landen slaat het nergens op dat ze op de lijst staan.
Voor São Tomé & Príncipe heb je geen visum nodig, je vliegt er vanaf Lissabon
rechtstreeks heen en het is een biodiversiteitshotspot met waanzinnige aantallen
endemische vogels en tropische vissen. Vooral onze liefde voor het noordelijke eiland
Príncipe steken we niet onder stoelen of banken. Je bent één van de weinige reizigers
die het ongerepte regenwoud, de schitterende stranden en het rijke onderwaterleven
verkennen. Ga met een sjamaan op zoek naar heilzame planten in de jungle, stap in
een kajak om de paradijselijke kust op eigen houtje te verkennen of plan je bezoek
zo dat het samenvalt met de jaarlijkse migratie van bultruggen of de komst van
zeeschildpadden. De eilandbewoners, voornamelijk afstammelingen van tot slaaf
gemaakten die op de plantages te werk werden gesteld, zijn hartelijk en altijd in
voor een praatje en een palmwijntje, djoser.nl

BESTEMMING ONBEKEND
MANON VAN DER ZWAAL
87

88
Somalië
(10.000 bezoekers per jaar)
Somalië was nooit een populair vakantieland,
maar sinds de jaren negentig van de vorige
eeuw is het de vraag of het überhaupt een
land is. In die periode verklaarden Puntland
en Somaliland zich onafhankelijk van Somalië
en functioneren sindsdien als zelfstandige
staten. Met wisselend succes, want van deze
drie ‘landen’ is alleen Somaliland veilig te
bezoeken. Met de kleurrijke grot schilderingen
van Laas Geel en het Ottomaanse erfgoed in
havenstad Berbera zijn er goede argumenten
om de reis te maken. Opvallend is dat het
aantal toeristen dat het ‘echte’ Somalië
bezoekt het afgelopen jaar verdubbelde.
Het gaat dan vooral om een toestroom uit
de buurlanden Ethiopië en Kenia. Verbetert
de veiligheidssituatie in Somalië langzaamaan?
Het is te hopen. Vooralsnog nemen
aanbieders van reizen naar Mogadishu
het zekere voor het onzekere: tijdens een
driedaags bezoek word je vergezeld door
maar liefst vier bewapende beveiligers
(€ 1190), untamedborders.com

BESTEMMING ONBEKEND
Equatoriaal-Guinea
(6000 bezoekers per jaar)
Spaanstalig, weelderig bebost en nog
politiek stabiel ook. Toch is Equatoriaal-
Guinea, dankzij gigantische olievoorraden
één van de rijkste landen in
Afrika, geen bestemming voor beginners.
De rijkdom is er onevenredig verdeeld −
de helft van de bevolking heeft niet eens
toegang tot schoon drinkwater − en met
de mensenrechten is het bar en boos.
Toeristische infrastructuur in de vorm
van hotels of campings ontbreekt, maar
in het drukkend warme en vochtige
regenwoud wemelt het van de wilde
dieren: liefst zestien soorten apen,
waaronder gorilla’s, mandrils en roodkopmangabeys,
olifanten, krokodillen
en reusachtige, tot drie kilo wegende
goliath kikkers. Voor zeeschildpadden en
koloniale architectuur reis je naar
Corisco, al is het bereiken van dit eiland
een nóg grotere logistieke uitdaging.

Europa
Liechtenstein
(98.100 bezoekers per jaar)
Landenverzamelaars halen een paspoortstempel voor ze
Liechtenstein snel weer verlaten; fanatieke alpinisten kiezen
voor de extremere pieken in buurlanden Oostenrijk en
Zwitserland. Daardoor is het, op gemzen en fluitende
marmotten na, opvallend rustig in dit dwergstaatje van
160 km 2 . Nog een voordeel: door de Liechtensteiner
Panoramaweg te lopen, een huttentocht van 46 kilometer,
zie je werkelijk het hele land. Het mooiste − en zwaarste −
deel van de route is de Fürstensteig. Het duizelingwekkende
pad klampt zich vast aan de bergwand, blootgesteld aan
de elementen. Metalen kabels moeten voorkomen dat
wandelaars in het ravijn tuimelen. Vooral niet naar beneden
kijken, waar diep in het dal de Rijn in het zonlicht glinstert.
Eenmaal boven op de Drei Schwestern kijk je uit op het rotsboogje
waar het pad door leidt, de minuscule Gafadurahütte
ver onder je en huisjes op kabouterformaat in de Rijnvallei.
Hier lijkt Liechtenstein nóg kleiner, tourismus.li
KEVIN WILDHABER
CORRIE DE WINTER
Moldavië
(174.000 bezoekers
per jaar)
Glooiende velden, wijngaarden en hier en
daar een klooster aan een meanderende
rivier. Spectaculaire attracties kent Moldavië
niet, maar het gebrek aan toeristen is wel
degelijk spectaculair. Hier ervaar je een
Europa waar de tijd heeft stilgestaan
In Transnistrië, een schertsstaatje met
een eigen vlag, eigen douaniers en zelfs
een eigen munteenheid, is het alsof de
Sovjet-Unie nooit heeft opgehouden
te bestaan, moldova.travel
Kosovo
(621.500 bezoekers per jaar)
Terwijl iedereen en zijn moeder Albanië bezoekt, blijft Kosovo onbekend en onbemind. En dat terwijl strakke asfaltwegen beide
landen verbinden (uniek op de Balkan) en veel verhuurders het prima vinden als je met een Albanese huurauto de grens
oversteekt. In minder dan drie uur rijd je van Tirana naar Prizren, een stad die oosters aandoet met zijn vele moskeeën,
Ottomaanse boogbrug en konaks aan de rivier − deftige herenhuizen waarin rijke families gratis een kamer aan reizigers ter
beschikking stelden. Zo levendig als Prizren is, zo gesloten is het dorp Drenoc. Fortachtige torenhuizen boden hier bescherming
tegen de elementen én wraakzuchtige vijanden. Ook gesloten zijn de Servische kloosters, maar om een andere reden.
Toch ben je ook hier welkom, zij het na een snelle paspoortcheck, visitkosovo.rks-gov.net
90

BRIAN HILL
BESTEMMING ONBEKEND

92

BESTEMMING ONBEKEND
Zuid-Amerika
Guyana
(315.000 bezoekers per jaar)
Als Guyana al wordt bezocht, dan is het vaak in combinatie met Suriname en Frans-
Guyana. Overal een paar dagen, drie vinkjes en weer door. Enerzijds begrijpelijk — vanuit
Paramaribo reis je er per minibus in een kleine drie uur heen, dus het is een peulenschil om
een reis naar beide landen te combineren. Maar het best bewaarde geheim van Zuid-
Amerika verdient beter. Op de savanne en in de Amazone speur je naar wildlife zoals
miereneters, jaguars en pijlgifkikkers. De houten architectuur in Georgetown en de ruïnes
van een Nederlands fort herinneren aan het koloniale verleden. Maar de beste reden om
een ticket naar Guyana te boeken zijn de Kaieteur Falls. De Patamona- indianen vernoemden
deze ‘Waterval van de Oude Man’ naar hun stamhoofd dat hier in een kano te pletter
stortte. Tot op de dag van vandaag is slechts één expeditie erin geslaagd af te dalen tot
de poel aan de bodem van de waterval. De Kaieteur Falls zijn vier keer zo hoog als de
Niagara Falls, op de grens van Canada en de Verenigde Staten, en twee keer zo hoog als
de Victoria Falls in Zambia en Zimbabwe. De inspanning om dit natuurgeweld van bovenaf
te aanschouwen is minimaal: vanuit hoofdstad Georgetown vlieg je naar de lokale luchthaven
van Kaieteur en wandel je in een kwartier naar het uitzichtpunt. Avontuurlijke
reizigers kiezen voor een vijfdaagse hike door de jungle, guyanatourism.com

Suriname
(250.000 bezoekers per jaar)
Het minst bezochte land van Zuid-Amerika
is voor veel Nederlanders juist het meest
bekende. Je vliegt er zonder overstappen
heen, de voertaal is Nederlands en de
plaatsnamen — Wageningen, Groningen en
Domburg — klinken vertrouwd. Maar met
gemiddeld nog geen vier inwoners per
vierkante kilometer blijft het grotendeels
door tropisch regenwoud bedekte Suriname
onontdekt en vol verrassingen. Reisorganisatie
Better Places neemt de tijd
om het land te verkennen en organiseert
reizen met een positieve impact. Je ontdekt
Paramaribo en omgeving per fiets, kajakt op
het Brokopondomeer, overnacht bij de lokale
bevolking en maakt kennis met de cultuur
van de Marron, betterplaces.nl
Met gemiddeld nog
geen vier inwoners per
vierkante kilometer blijft
Suriname onontdekt en
vol verrassingen
94

BESTEMMING ONBEKEND
PARAGUAY (800.000 bezoekers per jaar)
Geen bergen, geen kust, geen Amazone — en dus ook geen massatoerisme. Met grote broers
Argentinië, Bolivia en Brazilië als buurlanden trekken de meeste toeristen met een grote boog
om Paraguay heen. Terecht? Als je voor indrukwekkend natuurschoon gaat wel. Ga je voor slow
travel waarbij niemand je voor de voeten loopt, dan kun je de hippe hoofdstad Asunción, de
desolate regio Gran Chaco en de bescheiden rotsformaties en het aanlokkelijke rivierwater
van Nationaal Park Cerro Cora gerust aan je lijstje toevoegen, tricotours.com
95

Oceanië
Tuvalu
(3700 bezoekers per jaar)
Wie heeft er een dorpshuis of kroeg nodig als
je een plakkaat asfalt tot je beschikking hebt?
Elk bezoek aan het afgelegen Tuvalu begint
met het afvinken van de grootste attractie
van het eilandstaatje: de landingsbaan van
hoofdstad Funafuti. ’s Avonds komen de
inwoners van de langzaam in de Stille
Zuidzee zinkende eilandengroep hier samen
om te picknicken, een scooterritje te maken
of voor een potje voetbal, volleybal of te ano,
een sport waarbij spelers een zware bal naar
elkaar overslaan en proberen te voorkomen
dat deze het asfalt raakt. Verder valt er
weinig te beleven in deze archipel van slechts
26 km 2 groot. Wie juist dat als reden ziet om
naar Tuvalu te reizen vliegt eerst in 33 uur
naar Nadi (Fiji) en rijdt daar het halve eiland
Viti Levu over. Vanuit Suva vertrekt er drie
keer per week een vlucht naar Funafuti,
timelesstuvalu.com

BESTEMMING ONBEKEND
Marshalleilanden
(6100 bezoekers per jaar)
Halverwege Australië en Hawaï liggen de
Marshalleilanden. Volgens de Amerikanen
was de afgelegen locatie perfect om
kernwapens te testen. Vreemd genoeg
floreert de natuur op en rondom de
atollen nu: de honderden soorten koraal
zijn gezond en groeien als kool, het
stralingsniveau lijkt de kokoskrabben
weinig te deren en met de tropische
vissen en haaien gaat het beter dan bij
eilanden waar wél mensen leven. In het
water voor de verlaten witte zandstranden
kun je duiken naar scheepswrakken.
Nauru
(3000 bezoekers per jaar)
Er zijn verdraaid goede redenen
waarom Nauru het minst bezochte
land ter wereld is. Vluchten vanuit
Australië en Fiji zijn peperduur.
Inchecken kan pas na een visumprocedure
die sterk aan de zoektocht
van Asterix en Obelix naar vrijgeleide
A38 doet denken. Veel bezienswaardigheden
heeft het na Vaticaanstad en
Monaco kleinste land ter wereld niet.
Sterker nog, Nauru heeft niet eens
een hoofdstad. In het door fosfaatmijnen
toegetakelde landschap is van
de oorspronkelijke vegetatie weinig
meer over. Het meest idyllische
plekje op het eiland is het ruim twee
kilo meter lange strand van Anibare
Bay, waar grillige rotspunten boven
de golven van de Grote Oceaan
uit steken, naurutourism.com.nr
97

Noord-Amerika
Groenland
(132.000 bezoekers per jaar)
Plotseling is Groenland, het minst bezochte ‘land’ in Noord-Amerika, een heel
gewilde bestemming. En zelfs als je het niet volledig wilt bezitten wordt Groenland
de komende jaren een stuk bereikbaarder. Eind 2024 werd de nieuwe internationale
luchthaven in Nuuk in gebruik genomen, met vluchten vanuit Denemarken, IJsland
en de Verenigde Staten. Later dit jaar moet de 4x4 track tussen Sisimiut en
Kangerlussuaq gereed zijn − de eerste weg op Groenland die twee nederzettingen
met elkaar verbindt. En dan komen er in 2026 nóg twee vliegvelden bij, in Ilulissat
en Qaqortoq. Vooral in het zuiden van het land wordt rondreizen zo een stuk
eenvoudiger. Belangstellende reizigers worden alvast gewaarschuwd: Groenland
blijft een arctische, avontuurlijke bestemming, dus bereid je goed voor om niet van
een koude kermis thuis te komen visitgreenland.com

BESTEMMING ONBEKEND
Dominica
(322.000 bezoekers per jaar)
In tegenstelling tot Oceanië, Afrika en Azië
kent Noord-Amerika geen extreem afgelegen
en daardoor moeilijk te bereiken landen,
en ook geen obscure bestemmingen waar
aardig wat papierwerk bij komt kijken.
Minst bezocht is in dit werelddeel dus
relatief, maar dat Dominica in de top drie
staat is op z’n zachtst gezegd opmerkelijk.
De lokale bevolking wil het graag zo houden.
Het groene Caraïbische eiland heeft bewust
en duurzaam toerisme hoog in het vaandel
staan. Grote internationale hotelketens
ontbreken, de inheemse Kalinago spelen
een grote rol in het toerisme en in de drie
nationale parken struikel je haast over de
vulkanen, watervallen en papegaaien,
discoverdominica.com
Saint Vincent en de Grenadines
(404.000 bezoekers per jaar)
Parelwitte stranden, wuivende palmen en kraakhelder water: Saint
Vincent en de Grenadines is precies zoals je je de Caraïben voorstelt.
Met 32 relaxte eilandjes is dit land een paradijs om per zeilschip te
verkennen. Dat kost je wel een lieve duit, net als een verblijf in de
luxe resorts op hoofdeiland Saint Vincent, discoversvg.com
99

Azië
JEMEN (4000 bezoekers per jaar)
Je kunt er online geen ticket heen boeken, maar drie keer per week
vertrekt er een vlucht van de Verenigde Arabische Emiraten naar Socotra.
Officieel is dit Jemen, maar de burgeroorlog die sinds 2015 in het land
woedt heeft het eilandje gelukkig nooit bereikt. De bescheiden oppervlakte,
vergelijkbaar met Noord-Holland, slechts 50.000 inwoners en een
gebrek aan waardevolle grondstoffen en mineralen verklaren een boel.
Maar voor toeristen is dit meest buitenaardse stukje aarde, propvol
endemische planten en dieren, een betoverende bestemming. Elders in
deze editie lees je een volledige reportage over dit bijzondere eiland.
Het veilige Socotra trekt dan ook het leeuwendeel van de bezoekers,
maar voor avonturiers lonkt het vasteland van Jemen. En dan met name
het relatief stabiele gouvernement Hadramaut. De tot elf verdiepingen
hoge lemen wolkenkrabbers van Shibam — het Manhattan van het
Midden-Oosten — zijn Unesco-Werelderfgoed, cultureroadtravel.com
100

BESTEMMING ONBEKEND
101

Afghanistan
(7000 bezoekers per jaar)
Kom naar Afghanistan, het is er veiliger dan
ooit. Dat beweert de Taliban tenminste. Het is
waar, sinds het einde van de oorlog in 2021 is
het relatief rustig in het land. Relatief, want
een aanslag kostte vorig jaar drie Spaanse
toeristen het leven. Toch neemt het aantal
toeristen toe. Naast veiligheidsvragen
blijven de ethische kwesties — want belandt
jouw vakantiegeld niet rechtstreeks in
de Talibankas? Wie een eigen oordeel wil
vellen ontmoet een nieuwsgierige, gastvrije
bevolking, bezoekt culturele schatten zoals
de Blauwe Moskee van Mazar-e Sharif
en verwondert zich over fenomenaal
natuurschoon, van de met sneeuw bedekte
toppen van de Hindu Kush tot de meren
van Nationaal Park Band-e Amir, in kleur
variërend van saffierblauw en aquamarijn
tot smaragdgroen, cultureroadtravel.com

BESTEMMING ONBEKEND
De woest
oplaaiende
vlammen en een
geraas als van
duizend gelijktijdig
brandende
gaspitten werken
hypnotiserend
Turkmenistan
(33.000 bezoekers per jaar)
Turkmenistan is het meest gesloten land
van Centraal-Azië. Televisiezenders
brengen alleen goed nieuws en sociale
media zijn geblokkeerd. Een soort Noord-
Korea light, al wordt die vergelijking
er niet gewaardeerd. In hoofdstad
Ashgabat voeren lege vierbaanswegen
naar witmarmeren en gouden
monumenten en het grootste overdekte
reuzen rad ter wereld. Toeristen worden
mondjesmaat binnengelaten, maar
aardgas vormt de belangrijkste bron van
inkomsten. Wereldwijd hebben maar
drie landen grotere gasreserves. Bij
Derweze, omsloten door het woestijnzand
van de Karakum, ontsnapt het gas
in een al ruim vijftig jaar brandende
vuurkrater. De hitte vlakbij de rand van
de zeventig meter brede opening in de
aardkorst is intens. De woest oplaaiende
vlammen en een geraas als van duizend
gelijktijdig brandende gaspitten
werken hypnotiserend. Zelfs zonder de
penetrante zwavelgeur die uit de diepte
opstijgt is er weinig fantasie nodig om in
de nimmer aflatende vuurzee een Poort
naar de Hel te zien, zoals omwonenden
deze plaats noemen, blinireizen.nl
103

VERSCHOLEN
NATUURSCHOON
Wat hebben de Tanzaniaanse Serengeti, Banff in Canada, het Noorse
Jotunheimen en Torres del Paine in Patagonië met elkaar gemeen? Stuk
voor stuk zijn het nationale parken die niet alleen waanzinnige natuur
beschermen, maar ook minder bekende gebieden een handje helpen
door de massa daar weg te houden. Toch is meer spreiding vaak een goed
idee. Deze twintig natuurgebieden kunnen best wat liefde gebruiken.
Staar in de inktzwarte poelen van
nationaal park Ķemeri (Letland)
Wie een roadtrip door de Baltische Staten maakt en zich niet beperkt tot de hoofdsteden
komt er snel genoeg achter: in deze landen zijn lang niet alle wegen verhard.
Ken de grenzen van je (huur)auto en parkeer voor het te laat is. Vooral tijdens de
Tweede Wereldoorlog ging dat in nationaal park Ķemeri nog weleens mis. Op de
bodem van de inktzwarte poelen van dit moerasgebied vonden de nodige tanks hun
einde. Inmiddels is de rust er weergekeerd. Vanaf een houten vlonderpad spot je
veelkleurige mossen, zonnedauw en met wat geluk een otter, ijsvogel of zwarte
ooievaar, kemerunacionalaisparks.lv

BESTEMMING ONBEKEND
105

Neem een zijweg in
Val d’Anniviers en het
Lötschental
(Zwitserland)
De Aletschgjetsjer zal bij veel Columbuslezers
bekend zijn. Verblind door de witte
ijsmassa slaan toeristen twee vlakbij aan
de Rhône gelegen zijvalleien over. Vanaf
de parkeerplaats bij de gletsjer rijd je in
drie kwartier naar Ferden, het eerste van
vier dorpen in het Lötschental. Op één
enkele skilift in het dorp Wiler na vertoont
dit wandel- en mountainbikeparadijs geen
enkel litteken in het Alpenlandschap.
Tien kilometer verder naar het westen
ligt Val d’Anniviers, met pittoreske
bergdorpjes zoals Chandolin, één van
de hoogstgelegen dorpen in Europa.
Het dorpje Zinal, aan het einde van de
vallei, wordt omgeven door vierduizend
meter hoge bergen en trekt fanatieke
klimmers, valdanniviers.ch
Op één
enkele skilift
na vertoont
dit wandelparadijs
geen
enkel litteken
in het Alpenlandschap
Zie meer in nationaal
park Galičica
(Noord-Macedonië)
Waar wandeltrails als de Peaks of the
Balkans in het noorden van Albanië
steeds drukker worden, blijft het in
buurland Noord-Macedonië opvallend
rustig. De bergen van nationaal park
Galičica liggen ingeklemd tussen het
beroemde Ohridmeer en het Prespameer.
Vanaf de 2254 meter hoge Magaro heb
je een fantastisch uitzicht op beide
meren. In het Prespameer ligt het
onbewoonde eiland Golem Grad, waar
het wemelt van de schild padden en
slangen, galicica.org.mk/en
106

BESTEMMING ONBEKEND
VERMIJD DE ZOMERDRUKTE IN NATIONAAL PARK BREHEIMEN (Noorwegen)
De wildernis in nationaal park Breheimen, ingesloten tussen de bergreuzen van Jotunheimen
en de gletsjers van Jostedalsbreen, is alleen begaanbaar in de maanden juli en augustus.
Toch wordt het ook in de korte zomers nooit druk op de paden. De buurparken eisen alle
aandacht voor zich op, waardoor de trails in Breheimen — alleen geschikt voor ervaren hikers! —
een goed bewaard geheim blijven, norgesnasjonalparker.no

BJÖRN SNELDERS
WEES IN DE WOLKEN IN CHACHAPOYAS (Peru)
Dat je in Macchu Picchu niet alleen bent is niets nieuws, maar ook
de Inca’s zelf waren niet alleen in Peru. In het noorden van het land
leefden de Chachapoya’s, de Wolkenstrijders. Het naar hen genoemde
Chachapoyas, de hoofdstad van de Amazonas-regio, is je uitvalsbasis
voor een bezoek aan de hoog in de Andes gelegen ruïnestad Kuélap
en de honderden meters hoge Gocta-waterval.
Dat je in Macchu Picchu niet alleen
bent is niets nieuws, maar ook de
Inca’s zelf waren niet alleen in Peru
Fiets langs de Donau in
nationaal park Đerdap
(Servië)
In nationaal park Đerdap in het oosten
van Servië, op de grens met Roemenië,
wurmt de Donau zich door de weerbarstige
Karpaten. Tussen de massieve
middeleeuwse muren van het fort van
Golubac en de Romeinse ruïnes bij
Karataš kronkelt de rivier als een
bezetene, op zoek naar een uitweg.
De EuroVelo 6 fietsroute volgt het water
en de ruige rotswanden via een traject
dat sinds de bouw van een nieuwe
snelweg tussen Belgrado en Roemenië
heerlijk autoluw is, npdjerdap.rs/en
108

BESTEMMING ONBEKEND

Ontloop de massa in
Kootenay (Canada)
Hoe goed je ook bent in Vier op ’n rij,
Canada is beter. Tamelijk ongemerkt
heeft het land in de Rocky Mountains
vier fenomenale nationale parken tegen
elkaar geplakt. Iedereen kent Banff en
Jasper, maar Yoho en vooral Kootenay
zijn een stuk minder bekend. Dat laatste
nationale park trekt vijf keer minder
bezoekers dan Jasper en ruim acht keer
minder dan Banff. Buiten het hoogseizoen
vraag je je af waar iedereen is, lopend
tussen de drieduizenders, door Marble
Canyon of aan de voet van Stanley
Glacier. Nou, in Banff dus! Radium Hot
Springs vormt de toegangspoort tot
Kootenay National Park. Het stadje en de
gelijknamige bronnen zijn vernoemd naar
het radioactieve element radon. Wees
niet bang, na een plons in het warme
water kleurt je huid niet kryptonietgroen,
maar hooguit wat roder dan normaal
dankzij een constante temperatuur van
39 °C, parks.canada.ca/kootenay
Wees alleen op de wereld op de Channel Islands (Verenigde Staten)
Een nationaal park in Californië praktisch voor jou alleen hebben − het klinkt te mooi om waar te zijn, maar het
kan op de Channel Islands, het rustigste park in de staat. In de Pacifische wateren rondom de vijf grillig gevormde
eilanden zwemmen bultruggen, grijze walvissen, zeeolifanten en zeeleeuwen en je kunt er kajakken in zeegrotten.
Verspreid over de eilanden liggen tientallen kampeerplekken, waarvoor je een half jaar voor je bezoek een plekje
kunt reserveren. Eten en drinkwater moet je zelf meenemen. Aangezien de meeste ‘campings’ plaats bieden aan
slechts een handjevol kampeerders loont het om ver vooruit te plannen, islandpackers.com
110

BESTEMMING ONBEKEND
TREK DOOR DE BERGEN VAN PATAGONIË OP
HET LAS HORQUETAS CIRCUIT (Chili)
De W-Trek in nationaal park Torres del Paine blijft voor veel mensen plan A, maar Patagonië
heeft ook andere meerdaagse routes. In tegenstelling tot de W kun je het vierdaagse
Las Horquetas Circuit in nationaal park Cerro Castillo ook zonder veel planning lopen.
De campings zijn stukken goedkoper en hoeven niet gereserveerd te worden. De route naar
Mirador Cerro Castillo kun je ook in één dag wandelen vanaf Villa Cerro Castillo. De tocht is
één van de mooiste in Patagonië en duurt zo’n zeven uur, parquenacionalcerrocastillo.cl
111

112

BESTEMMING ONBEKEND
Ga op safari in Ruaha (Tanzania)
Ruaha is een ruwe diamant in het Tanzaniaanse binnenland. Het nationale park is het
op een na grootste in het land, met een oppervlakte half zo groot als Nederland. In het
droge seizoen, van juni tot oktober, trekken wilde dieren naar de Great Ruaha River.
Dit zijn de beste maanden om naar leeuwen, giraffen, olifanten, luipaarden, nijlpaarden
en bijna zeshonderd soorten vogels te speuren. Door de lage bezoekersaantallen en
de uitgestrektheid van het gebied voelt een safari in Ruaha ruiger en exclusiever dan in
andere delen van het land, tanzaniaparks.go.tz
113

Speur naar wildlife in Juan
Castro Blanco (Costa Rica)
Het hele less is more principe is aan
Costa Rica voorbij gegaan. Het Midden-
Amerikaanse land telt liefst 31 nationale
parken. Nationaal park Juan Castro
Blanco, op ruim twee uur van hoofdstad
San José, wordt door veel toeristen overgeslagen.
Want jaguars, ocelotten, tapirs,
luiaards en gordeldieren, die zie je ook
op andere plaatsen. En een actieve, een
slapende en een dode vulkaan, plus een
meer dat door vijftig rivieren en watervallen
wordt gevoed, misschien ook wel.
Op een uitgebreid netwerk aan wandelpaden
na ontbreken faciliteiten voor
bezoekers. De bezoekers zelf ook.
TROTSEER DE STROOMVERSNELLINGEN VAN NEW RIVER GORGE
(Verenigde Staten)
Er stroomde al water door de New River toen de Atlantische Oceaan nog niet bestond.
De naam is dus — naast weinig creatief — tamelijk ongelukkig gekozen. De New River is
geologisch gezien zelfs één van de vijf oudste rivieren ter wereld. Wat wél nieuw is:
dit is het jongste nationale park van de Verenigde Staten. New River Gorge ligt in de
minst bezochte staat van het land, West Virginia, in de Appalachen. In de eenzaamheid van
dit oude gebergte waarderen rafters vooral de stroomversnellingen van de kolkende rivier,
terwijl hikers balanceren boven de kale rotswanden van Endless Wall, nps.gov/neri
114

BESTEMMING ONBEKEND
VERKEN DE WATERWEGEN
VAN DE SINÉ SALOUM
DELTA (Senegal)
Het Unesco-Werelderfgoed van
de Siné Saloum Delta is een
waterdoolhof van mangroven,
zoutmoerassen, lagunes
en kleine eilandjes. In deze
Amazone van Afrika leven
lamantijnen, krokodillen en
honderden soorten vogels en
vissen. De beste manier om
de delta te verkennen is vanaf
het water, met een gids van de
lokale Serar-stam, salamsaloum.com

Ondanks de vele watervallen en het hagelwitte
zand maken maar weinig toeristen de reis
naar Romblon
NEEM EEN DUIK IN HET AGPANABAT MARINE SANCTUARY (Filipijnen)
De enige manier om het eiland Romblon (niet te verwarren met de gelijknamige provincie)
te bereiken is per veerboot vanaf de buureilanden Tablas en Sibuyan, of varend vanuit Manilla.
Ondanks de vele watervallen en het hagelwitte zand van Bon Bon Beach, waar een lange
zandbank in het azuurblauwe water steekt, maken maar weinig toeristen de reis. Beach resort
The Three P organiseert duiktrips in het Agpanabat Marine Sanctuary, waar je tussen koraal,
tropische vissen, zeeschildpadden en zeldzame zeeslakken zwemt, the-three-p.com

BESTEMMING ONBEKEND
Zonder je af in Masoala (Madagaskar)
In het noorden van Madagaskar ligt nationaal park Masoala, een lap
tropisch regenwoud, kustbossen en mangroven ter grootte van de
provincie Groningen. De ongerepte natuur is er spectaculair, maar
het grootste nationale park van het land is ook het minst bezochte.
Het geïsoleerde natuurgebied is niet via wegen bereikbaar, maar alleen
na een meerdaagse trekking of per chartervlucht naar de Masoala
Forest Lodge, masoalaforestlodge.com
VOGEL UIT HOE HET ZIT
OP BOUGAINVILLE
(Papoea-Nieuw-Guinea)
De autonome regio Bougainville
wil maar wat graag een
onafhankelijke staat worden.
In een referendum in 2019
stemde 98 procent van de
eiland bevolking ervoor om zich in
2027 los te maken van Papoea-
Nieuw-Guinea. Dat zal naast
economische gevolgen ook effect
hebben op de soortenrijkdom van
Papoea-Nieuw-Guinea: vogelparadijs
Bougainville telt meer
soorten dan het ‘vasteland’, waaronder
de salomonsbos ijsvogel, de
felrode kardinaallori en mogelijk
zelfs nog niet op naam gebrachte
vogelsoorten, discoverbougainville.org
117

Spot wildlife op de
Falklandeilanden
(Groot-Brittannië)
Om pinguïns te zien hoef je niet helemaal
naar Antarctica te reizen. Tenzij je Argentijn
of Brit bent is het goed mogelijk dat je de
Falklandeilanden niet op je vizier hebt, maar
op deze archipel van 778 eilanden leven vijf
van de zeventien pinguïnsoorten. Daarnaast
komen er albatrossen, walvissen, zeeolifanten
en Zuid­Amerikaanse zeeberen
voor. Bang voor extreme kou hoef je er niet
te zijn: het weer (en de pubs) zijn typisch
Brits, falklandislands.com
Speel biodiversiteitsbingo in
Khangchendzonga (India)
Vraag biologen naar het meest biodiverse nationale park van India en ze zweren
bij hoog en laag bij Khangchendzonga. Het in de noordelijke staat Sikkim gelegen
natuurgebied omvat een unieke mix van vlaktes, valleien, oerbossen, meren,
gletsjers en de met sneeuw bedekte toppen van de Himalaya, waaronder de op
twee na hoogste berg ter wereld, Mount Khangchendzonga. In het verticaal
gevarieerde park − de lager gelegen delen liggen ruim zeven kilometer onder de
hoogste top − leven rode panda’s, sneeuwluipaarden, de helft van alle Indiase
vogelsoorten, bomen en orchideeën en een derde van de bloeiende planten van
het land, esikkimtourism.in
118

BESTEMMING ONBEKEND
WAAN JE IN HET WILDE WESTEN OP HET
USTYURT PLATEAU (Kazachstan)
Centraal-Azië voelt regelmatig als het einde van de wereld (of nog verder weg),
maar het wilde westen van Kazachstan spant de kroon. Het Ustyurt Plateau is een
steenwoestijn in het uitgestorven grensgebied met Oezbekistan en Turkmenistan.
De rotsformaties en bergkammen ogen buitenaards, als een wit met rood gestreept
Marslandschap. Op hier en daar een overstekende kameel of schildpad en
sporen van gazellen en saiga’s na ontbreekt ieder teken van leven. Na urenlang rijden
over hobbelige gravelwegen wacht de ultieme beloning: de pieken van Bozhira
vormen een rotstempel die in Utah niet zou misstaan, kolsaitour.com

Eerst actie,
dan een aperitivo
NAZOMEREN IN DE DOLOMIETEN

REISINSPIRATIE VAN ONZE PARTNER
In de Noord-Italiaanse regio Trentino combineer je vita attiva, het actieve leven, met dolce
vita, het zoete leven. Zo top je een hike door de Dolomieten af met een aperitivo en vers
gemaakte pasta. Het beste seizoen voor zo’n ‘combodeal’ is niet de zomer of winter maar de
herfst, wanneer de dagen nog lekker zonnig zijn en de meeste andere toeristen thuisblijven.
Haal alles uit je Noord-Italiaanse nazomer met deze unieke bergactiviteiten.
E. PALLAVER

WALTER CAIN
BEWANDEL DE MINDER GEBAANDE PADEN
De Dolomieten vormen het perfecte bergplaatje: steile rotsformaties steken
hoog boven de lieflijke alpenweiden en dorpen uit. Door de unieke geologie
– zelfs op tweeduizend meter hoogte kom je schelpen tegen die verklappen
dat het gebied zo’n tweehonderd miljoen jaar geleden op de bodem van een
tropische zee lag – staat het gebergte op de Werelderfgoedlijst van Unesco.
Veel liften in de regio blijven open tot eind september of zelfs tot de tweede
of derde week van oktober, waardoor je ook in de herfst moeiteloos de
toppen kunt bereiken. Op enkele dalen na is de gehele provincie bergachtig.
Hoewel het Sella- en Marmolada-bergmassief veel bekijks trekken, zijn
ook het noordoostelijke Latemar- en Rosengarten-masief en het westelijke
Brenta-massief van grote schoonheid. Wie het landschap in alle rust wil
ontdekken, kan zich laten leiden door de vijfdaagse Primiero Slow Tour
die in een rondje door de Primiero-, San Martino- en Vanoi-vallei loopt en
begint en eindigt in het gelijknamige plaatsje Primiero. Zoals de naam al
suggereert is het niet de bedoeling dat je hard van stapel loopt – juist door
het tempo te verlagen ervaar je de omgeving in optima forma. Aan het eind
van elke wandeldag kom je aan in een knusse berghut waar het haardvuur
knispert en topgerechten worden voorgeschoteld met lokale ingrediënten.
De hike voert over de minder gebaande paden door schilderachtige bossen
en weilanden en biedt perspectieven op de Pale di San Martino- en
Vette Feltrine-bergketen die voor de meeste anderen verborgen blijven,
sanmartino.com. Wil jij liever in één dag veel kilometers maken? Dan is
de 19 kilometer lange Ledro Trek Low om het Ledromeer, te bereiken na
slechts twintig minuten rijden vanuit Riva del Garda aan het populaire
Gardameer, iets voor jou. Met het rustieke dorpje Pieve, de kolkende
Saènt-waterval, een interessant paalwoningmuseum en fraaie meerzichten
is er meer dan genoeg om voor te stoppen, gardatrentino.it. Voor één van
de beste uitzichten over het Brenta-massief klim je van Andalo naar Malga
Spora (12 km retour) op het Paganella-plateau, visittrentino.info
SIMONE MONDIN
GENIET VAN (BERG)TOPMUZIEK
Voor het dertigste jaar op rij luister je in
Trentino naar muziek van het hoogste
niveau. Van 27 augustus tot 4 oktober
zorgt het muziekfestival Sounds of the Dolomites
voor een unieke muzikale verbinding
met de natuur. Dankzij de hooggelegen
openluchtlocaties en akoestiek, die wordt
beïnvloed door de rotswanden en ijlere
lucht, geniet je als liefhebber van een
onvergetelijke muziekervaring. Om bij de
hooggelegen ‘concertzalen’ te komen hoef je
slechts de kabelbaan te nemen en een stukje
te lopen door weelderige alpenweiden en
bossen. Dit jaar kunnen festivalgangers zich
niet alleen verheugen op in totaal zestien
jazz- en klassieke concerten, maar ook op
optredens van twee van de meest prestigieuze
orkesten ter wereld: de Wiener
Philharmoniker (27 augustus) en de
Berliner Philharmoniker (23 september).
Vier andere optredens barsten los in Val di
Fassa. Een absolute aanrader is L’Alba delle
Dolomiti op 4 september. Boven op de Col
Margherita, één van de mooiste uitkijkpunten
rond het dal, zie je in alle vroegte de
zon opkomen terwijl de beroemde muzikant
Wu Wei zijn sheng, een Chinees windinstrument,
bespeelt. Op de slotdag luister
je nabij de Rifugio Fuciade naar jonge
talenten uit heel Europa die de Zesde
Sym fonie van Beethoven opvoeren.
De concerten zijn gratis toegankelijk en
vinden doorgaans in de middag plaats, al
is het aan te raden om te blijven hangen
voor de spectaculaire zonsondergangen.
Een kaartje is niet nodig. Bonustip: van
12 tot 14 september wordt een driedaagse
trekkingconcertreeks georganiseerd in het
Brenta-massief, met onderweg meerdere
optredens, isuonidelledolomiti.it

REISINSPIRATIE VAN ONZE PARTNER
E. PALLAVER
DIRK WIJNAND DE JONG
VERDIEP JE IN DE LOKALE CULTUUR
Vergelijkbaar met de Almabtrieb in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland
staat de terugkomst van het vee centraal tijdens de Desmontegada. Aan het
eind van de zomer worden koeien en schapen met velen tegelijk verdreven
uit de alpenweiden en door boeren en herders teruggeleid naar de wintergronden
in het dal. Voor de gelegenheid worden de dieren gedecoreerd en
wordt er volop muziek gespeeld en gedanst. Het evenement is misschien
wel het grootste spektakel op de jaarlijkse cultuurkalender van deze dorpen
in Val di Fieme. Tussen 13 en 15 september wordt het vee onthaald in
Cavalese, terwijl men in Predazzo de Desmontegada viert op 5 en 6 oktober.
Er is geen beter moment in het jaar om de lokale gerechten en befaamde
bergkazen te proeven in de vele restaurants, visitfiemme.it.
Met véél meer snelheid dan de koeien en schapen zoeven atleten door
het berglandschap tijdens de Milano-Cortina Olympische Winterspelen in
februari 2026. De wedstrijden worden gehouden in verschillende delen van
Noord-Italië, waaronder Val di Fiemme. Medio september van dit jaar
kom je alvast in de stemming door in de vallei het FIS Nordic Summer
Festival, een internationale wedstrijd voor schansspringers en noordse
combinatieskiërs (een sport waarbij atleten zowel schans springen als
langlaufen), bij te wonen, fiemmeworldcup.com
ALLES-IN-EEN
KORTINGSPAS
Met de Trentino Guest Card,
die je gratis ontvangt als je
een overnachting boekt in één
van de aangesloten accommodaties,
krijg je (gratis) toegang
tot zestig musea, veertig
attracties en twintig kastelen.
Ook kun je gratis gebruikmaken
van het regionale ov en krijg
je korting op busritten naar en
van Trentino. En alsof dat nog
niet voldoende is, krijg je ook
nog korting op zestig activiteiten.
De pas is van toepassing
op iedereen in je gezelschap
en geldig zolang je in de
acco m mo datie verblijft.
KIJK VOOR MEER INSPIRATIE OP VISITTRENTINO.INFO/NL

RESTANTEN
VAN
paradijs
HET
Eind vorig jaar maakten de verzetsstrijders van Hayat Tahrir al-Sham met hun
bliksemsnelle opmars een einde aan het regime van Bashar al-Assad. Hoewel de
verschillende Syrische bevolkingsgroepen zich zorgen maken over een ongewisse
toekomst, smacht iedereen naar een normaal leven. Oorlog hoort daar niet bij,
de terugkeer van toeristen wel. Maar wat staat er nog overeind in wat ooit
het drukst bezochte land in het Midden-Oosten was?
TEKST JOOST SMETS FOTO’S BJÖRN SNELDERS

SYRIË
125

Wat vooraf ging
Syrië is geen voor de hand liggende reisbestemming. Niet
nu, nog kort na de machtswisseling. Niet sinds het uitbreken
van de vreselijke oorlog in 2011. Maar daarvoor wel. Syrië
was lang het drukstbezochte land in het Midden-Oosten,
met ongekende cultuurschatten, een fameuze keuken
en een gastvrije en tolerante bevolking. Tempels uit de
klassieke oudheid, kleurrijke moskeeën, kloosters in Bijbelse
­landschappen­en­bovenal­de­burgerbevolking­−­allemaal­
­werden­ze­slachtoffer­van­een­uitzichtloos­conflict.
Het is dan ook evenmin voor de hand liggend wat
fotograaf Björn en ik besluiten, wanneer we in 2023 de kans
krijgen om Syrië te bezoeken. Wat staat er nog overeind in
dit land? En is het ethisch verantwoord om naar Syrië te
reizen? We zullen een dictatuur bezoeken waar veel van
onze nieuwe landgenoten niet veilig zijn, als ze er zouden
terugkeren. Steunen we met onze komst praktijken waar
we niet achter staan? En waar ligt dan de grens? Moeten
we onszelf die vraag ook stellen bij een vakantie naar
autocratisch Turkije, dat er in het noorden van Syrië een
eigen agenda op nahoudt? Bij een reis naar landen waar
democratische waarden in het geding zijn?
Pijnlijke zaken verdwijnen niet door je blik af te wenden.
Misschien wel de belangrijkste vraag die we ons voor vertrek
stellen, is of de bevolking erbij gebaat is dat we wegblijven.
In dit verscheurde land zijn de inwoners het zelden met
elkaar­eens,­maar­waar­we­op­onze­reis­ook­komen­−­
Damascus, de christelijke kloosters van Maaloula, bij de
strenggelovige moslims in Hama, de families die ons in hun
huizen­verwelkomen­−­iedereen­wil­verder­met­het­leven.­
Een leven zonder oorlog. We kiezen voor verbinding en gaan.
Niet als journalist, maar met een toeristenvisum.
Maar voordat we onze bevindingen kunnen delen,
breekt er een nieuwe oorlog uit in het Midden-Oosten.
Inmiddels, twee jaar na onze reis, is er veel veranderd. Wat
niet veranderd is, is dat de inwoners van dit langzaam weer
opkrabbelende land trots zijn op het verleden en dolgraag
naar de toekomst blikken. Laat Syrië het geweld eindelijk te
boven komen. Laat er ruimte zijn voor vergevingsgezindheid.
En laat straks bezoekers weer terugkeren, om zo hun eigen
kleine steentje bij te dragen aan de wederopbouw.

SYRIË
127
In september loopt
de temperatuur in
het zongebleekte
rotslandschap rond
Maaloula nog verder
op wanneer met grote
feestvuren de Heilige
Kruisverheffing wordt
gevierd.
Links Traditionele
versiering in Damascus.
Vorige pagina’s
Een Mariabeeld kijkt uit
over het door de oorlog
getroffen Maaloula.

w‘Waar komen jullie vandaan?’ vraagt
een verbaasde straatverkoper. ‘Uit
Nederland,’ antwoord ik, maar de man
verstaat iets anders. ‘Helemaal uit
Atlantis? Welkom in Damascus!’
‘Welkom in Damascus!’ We horen het
keer op keer. Niet alleen nieuwsgierige
jongeren, ook winkelende gezinnen,
moskeebezoekers en tandartsen die
wél weten waar Nederland ligt willen
een selfie met Björn en mij. Toeristen
die hun land bezoeken, schijnbaar
onbekommerd over de soek struinen en
daar dadels, snoep en thee krijgen van
vriendelijke verkopers. Een rariteit. De
meeste Syriërs onder de dertig hebben
nog nooit een toerist gezien. Voor hen is
ons land net zo abstract en mythisch als
dat andere land onder de zeespiegel.
‘Tien jaar lang keek de hele wereld weg,’
vertelt de zoveelste selfiemaker, maar
een aanklacht is het allerminst. ‘We
moesten zelf zien te overleven. Het doet
goed om nu weer toeristen te zien.’
Voor hem is het een teken van hoop, een
voorzichtige terugkeer naar normaal.
Syrië is weer open voor toeristen.
Dat betekent niet dat het smerige en
onoverzichtelijke conflict dat zich nu al
meer dan een decennium voortsleept ten
einde is. Nog altijd voeren Turkije, Iran,
Israël, Rusland, de Verenigde Staten,
Jordanië, het Syrische regime, rebellen
en jihadisten van Islamitische Staat
bombardementen en aanslagen op
elkaar uit. En nog altijd deelt de door
velen gehate president Bashar al-Assad
de lakens uit. Je vraagt je af waarvoor
alle ellende goed is geweest.
Toch is de rust in het grootste deel van
Syrië weergekeerd. In de nauwe steegjes
van Damascus lijkt moderne oorlog s -
voering iets uit een andere wereld.
Tussen de messenslijpers, houtbewerkers,
tapijtknopers en tamarinde sapverkopers
is het makkelijker om je een bloeddorstige
Mongoolse horde of met kromzwaarden
bewapende Seltsjoeken voor te
stellen. Die denderden hier ook allemaal
over de geplaveide straten, net als de
Assyriërs, Alexander de Grote, de
Romeinen, Arabieren, Turken, Fransen
en, in de staatsgreep van 1970, Hafiz
al-Assad, als startschot voor een
vader-zoon-evenement dat nu al meer
dan een halve eeuw voortduurt.
De meest recente oorlog is slechts
het zoveelste hoofdstuk in de bewogen
geschiedenis van Damascus, volgens
haar inwoners de oudste stad ter wereld.
Een tragische episode waarop een nieuw
verhaal zal volgen. Intussen gaat het
leven door. Tapijtverkopers hebben hun
koopwaar op aftandse auto’s uitgestald.
In de overdekte kruidenmarkt dringt de
prikkelende geur van in piramidevorm
opgestapelde za’atar − wilde oregano
vermengd met sesamzaad en sumak −
onze neusgaten binnen. Snoepgoed is er
in alle kleuren van de regenboog en ook
de voorschriften van de keuringsdienst
van waren zijn in Syrië niet zwart-wit:
in de ijssalon worden we uitgedaagd om
het mastiekijs met een grote stamper
zelf in de juiste vorm te beuken, voordat
het geserveerd wordt met pistachenootjes
en bloem uit de wortelknolletjes
van orchideeën. Verborgen achter de
vele kleine winkeltjes en werkplaatsen
liggen theehuizen in karavanserais waar
ooit handelaars uitrustten van hun lange
tocht over de Zijderoute. Op opulente
Ottomaanse binnenplaatsen kruipen
gelukbrengende schildpadden tussen
kletterende fonteinen. Tijdloze taferelen
in een eeuwige stad.
ARAK EN MAKDOUS
Toch valt het niet te ontkennen: de
oorlog is overal, ook in de nu rustige
delen van het land. ‘De oorlog, de crisis
− ik weet nog altijd niet hoe we het
moeten noemen − heeft christenen en
moslims uiteengedreven,’ vertelt gids
Athar al-Salem. We zijn te gast bij haar
familie in het dorp Khabab, een uur
ten zuiden van Damascus. Ondanks
de muren van zwarte basaltstenen en
de eeuwenoude bogen die onder een
begroeiing van onkruid verscholen
gaan is Khabab geen mooi dorp. Maar
wie heeft er grootse bouwwerken of
imponerend natuurschoon nodig met de
Syrische keuken en onvoorwaardelijke
gastvrijheid? Athars moeder Hayat zet
glazen koele rozen limonade op tafel.
Vader Akram biedt sigaretten aan en
schenkt arak in, een straffe druivendrank
met anijssmaak die troebel wit kleurt
zodra hij water toevoegt.
‘Geweld maakt egocentrisch,’ vertelt
Athar. ‘Toen de eerste dode viel was het
hele land in rouw. Er was een Syriër
overleden, één van ons. Maar al snel
keek je er alleen van op als het in je
eigen dorp, je eigen familie gebeurde.’
Met de klok mee vanaf linksboven In de overdekte Al-Hamidiyah soek is een koffie, thee of tamarindesap-to-go snel gevonden. / De oude
binnenstad van Damascus is een doolhof van nauwe steegjes. / Oude Mercedessen voor nog oudere Romeinse ruïnes in het centrum van
Damascus. / Internationale ketens of een koopgoot ontbreken in Damascus, maar alles wat je zoekt vind je op de levendige Al-Hamidiyah soek.
128

SYRIË
129

130
Met een twee
kilometer lange
weg geflankeerd
door ontelbaar veel
zuilen is Apamea de
grootste Romeinse
vindplaats in Syrië.
Links Kleurrijke
mozaïeken in goud
en groen sieren de
Omajjadenmoskee
in Damascus, een
gebedsplaats die
wordt gedeeld
door christenen en
moslims.

SYRIË
131

In dit verscheurde land zijn de inwoners
het zelden met elkaar eens, maar waar
we op onze reis ook komen, iedereen wil
verder met het leven. Een leven zonder oorlog
Zeldzaam waren die momenten niet.
Alleen al in Khabab stierven 56 mensen
door de oorlog. Een neef van Athar
wordt nog altijd vermist. ‘Elke keer dat
mijn telefoon overging schrok ik op,’
vervolgt ze. ‘Wie is het nu? Toch geen
broer, zus of ander familielid? Dan
haalde ik opgelucht adem. Zo lang het
maar niemand van ons was.’
Grijze ooms en tantes druppelen
binnen. Het triktrakbord wordt opengeklapt,
de ene na de andere sigaret
gerookt en zonnebloempitten gekraakt.
Van de regels van het spel begrijp ik
niets, maar vertwijfelde handgebaren en
het venijnige getik van de speelstenen
maken duidelijk wie er aan de winnende
hand is.
De asbakken raken voller, de arakglazen
leger. Khabab is een katholiek
dorp en werd in de oorlog het doelwit
van omringende moslimdorpen. ‘Die
moslims waren doodsbang om voor
terrorist te worden aangezien,’ vertelt
Athar. ‘Christenen werden gekidnapt om
als menselijk schild te dienen. Dit bood
de beste garantie tegen de kogels en
bommen van het regeringsleger.’ Het zal
lang duren voor het vertrouwen tussen de
verschillende geloofsgroepen is hersteld.
‘Door de oorlog is iedereen óf religieuzer
en geslotener geworden, óf wordt het
geloof juist verworpen,’ concludeert
Athar. ‘Met name jongeren die zoveel
onrecht zagen hebben alle vertrouwen in
welke god dan ook verloren.’
Pas ver na middernacht maken drank
en snacks plaats voor sterke thee en het
avondeten. We doen ons tegoed aan
makdous, kleine lichtgroene aubergines
gevuld met walnoot en pepers, Arabisch
platbrood en shanklish, met za’atar
gekruide yoghurtballen, waarna we
uitgeput in slaap vallen.
OPPOSITIEGEBIED
Lang krijgen we niet om alles te
verteren. Na een korte nacht staat er een
dampende schaal fetteh op de ontbijttafel
− gestoomde kikkererwten in
hangop met krokante stukjes geroosterd
platbrood. Vandaag rijden we naar het
zuiden, door een droog landschap van
stoffge, lage bergen. Syrië kleurt overal
geel, behalve op het reisadvies van het
ministerie van Buitenlandse Zaken.
Athar zit er minder ontspannen bij
dan de voorgaande dagen in Damascus
en Khabab. ‘We rijden naar oppositiegebied,’
legt ze uit. ‘Tot voor kort was
dit gesloten gebied. Nu is er vrede,
dankzij een bestand met de overheid.
Maar Assad vertrouwt ze niet. Ik ben blij
dat ik dit deel van mijn land weer kan
bezoeken, maar het zou zomaar kunnen
dat ik bij terugkomst in Damascus lastige
vragen krijg, en daar kijk ik niet naar uit.’
Voor de oorlog leefden er vijfduizend
mensen tussen de Romeinse ruïnes van
Bosra, niet ver van de Jordaanse grens.
Nu is de oude stad verlaten. Oude
christelijke muurschilderingen zijn
onherstelbaar beschadigd, al hebben
Romeinse vrouwenbeelden met één
ontblote borst de religieuze cancelcultuur
vreemd genoeg wel overleefd.
We zijn de enige bezoekers. De
restauranthouders en souvenirverkopers
lopen er verloren bij, leurend met
toeristische brochures van voor de oorlog
en nog oudere en mogelijk authentieke
Romeinse munten. Ooit zullen de
toeristen ongetwijfeld terug keren naar
het best bewaarde amfi theater ter wereld
− en sinds de vernietiging van Palmyra
de meest indrukwekkende klassieke vindplaats
in Syrië. Tot 1970 lagen de perfect
symmetrische en uit zwarte basaltblokken
opgetrokken tribunes onder een
dikke laag zand begraven. De akoestiek
is fenomenaal, op deze plek waar zijden
baldakijnen 17.000 toeschouwers
beschermden tegen al te fel zonlicht.
Met rozenessence geparfumeerd
water moest onwelriekende luchtjes
verbloemen. ‘Julio Iglesias heeft hier
nog opgetreden,’ mijmert Athar over
lang vervlogen gloriedagen.
FEESTVUUR
Ooit stond Syrië bekend als een tolerante
samenleving. Geloof was een persoonlijke
keuze, niet meer en niet minder. ‘Je
geboorte bepaalt je geloof, maar niet je
normen en waarden,’ bezwoer een
gemengde vriendengroep van moslims en
christenen ons in een bar in Damascus.
Mooie woorden, maar in Maaloula is de
kloof tussen beide religies net zo diep als
de spectaculaire scheur in de aardkorst
die hier de toegangsroute tot het
klooster Mar Thekla vormt. Op sommige
plekken staan de rotswanden amper een
meter van elkaar verwijderd.
Met de klok mee vanaf linksboven Triktrak wordt in Khabab bloedserieus genomen. / De pas een paar jaar oude Hagia Sophia in Al-
Suqaylabiyah. / In hotel Dar Al Mamlouka in Damascus hangt een sfeer uit de sprookjes van Duizend-en-een-nacht. / Tamarindesapverkoper
in traditionele klederdracht in de oude binnenstad van Damascus..
132

SYRIË

Een meisje loopt over
straat met versgebakken
platbrood in de buurt
van Qalaat al-Madiq.
Rechts In Bosra staat het
mooiste (en misschien
wel het minst bezochte)
Romeinse amfitheater ter
wereld.
134

SYRIË
Ooit zullen de toeristen ongetwijfeld terugkeren
naar het best bewaarde amfitheater ter wereld in Bosra
− en sinds de vernietiging van Palmyra de meest
indrukwekkende klassieke vindplaats in Syrië

Het laatste stukje van onze route
leidt door minder bekende
delen van Syrië. ‘Jullie zijn onze
proefkonijnen,’ stelt gids Athar
ons niet helemaal gerust
Maaloula is één van de ergst getroffen
plaatsen in Syrië. Vanaf het Mariabeeld
bij het vierde-eeuwse klooster Mar Sarkis,
in een zadel tussen twee bergtoppen,
kijken we uit over het hooggelegen stadje.
Een immens gat ontsiert de koepel van
een leegstaande moskee. Alle moslims
zijn gevlucht. Het vijfsterren hotel achter
ons is in puin geschoten. Tussen de
glasscherven en gebroken tegels in het
zwembad ligt een plastic glijbaan.
Elk jaar vindt hier in september de
Heilige Kruisverheffng plaats en worden
boven op beide bergen grote vuren
ontstoken. Katholieken beklimmen de
ene, orthodoxe christenen de andere berg.
Laatstgenoemde klim is strenger, recht
omhoog naar een top die altijd zichtbaar
is, maar pijnlijk lang buiten bereik blijft.
Wij kiezen voor de katholieke klim,
door een Bijbelse steenvallei met wilde
bloemen die het zongebleekte landschap
wat opsmuk verlenen. Op de top
domineert een andere kleur: zwart.
Vanaf juli tillen mannen uit het stadje
zeventig kilo zware autobanden over
het smalle rotspad naar de top, ter voorbereiding
van het feestvuur. De bevolking
van Maaloula is ofwel bijzonder godsvruchtig,
ofwel gevaarlijk pyromaan.
DOODLOPENDE STRAAT
Palmyra lonkt, maar Björn en ik zijn
ook bang voor de verwoesting die we
er zullen aantreffen. Bovendien heeft
IS het incidenteel gemunt op de vele
checkpoints aan de lange weg naar deze
woestijnoase. Toeristen die de Romeinse
ruïnes willen zien, krijgen een militaire
escorte mee. De Columbus-redactie is
stellig: ‘Jullie hebben allebei een gezin.
Vergeet Palmyra.’ Ook Aleppo slaan we
over. Daar hebben ze andere dingen
aan het hoofd, na de verschrikkelijke
aard beving van februari 2023. ‘Hooguit
twee, drie procent van de hulpgoederen
bereikt de juiste plek,’ vertrouwt een
Syriër ons toe. ‘Precies genoeg voor de
propaganda. Aleppo is een doodlopende
straat, zonder vliegveld en met de grensovergangen
naar Turkije gesloten.’
En daarom leidt het laatste stukje van
onze route door minder bekende delen
van Syrië. ‘Jullie zijn onze proefkonijnen,’
stelt Athar ons niet helemaal gerust.
In Qalaat al-Madiq, op weg naar de
Romeinse zuilen van Apamea, zien
we alleen soldaten op straat. Op de
modernere ruïnes prijken muurschilderingen
van de Kaäba, het centrale
heiligdom in Mekka. Het plaatsje werd in
2020 op islamitische rebellen heroverd.
In de lege gebouwen staan tanks verdekt
opgesteld. Athar stelt voor dat we een
kerk in het nabijgelegen Al-Suqaylabiyah
bezoeken, ietwat provocerend Hagia
Sophia genoemd en gebouwd als
antwoord op de beslissing van Turkije
om van hún Hagia Sophia een moskee
te maken. Het wat steriele kerkje is het
privéproject van Nabel Alabdalla, een
lokale christelijke warlord met een privéleger
van zevenhonderd soldaten. ‘Maar
hij is nooit hier,’ voegt Athar daaraan toe.
FOUTE VRIENDEN
De lokale legerleider wordt door
sommigen gezien als een soort Robin
Hood. ‘Nabel koopt de huizen van Syriërs
die willen vluchten, met de belofte dat
ze deze later terug mogen kopen tegen
dezelfde prijs,’ vertelt Athar. ‘En hij
beschermt moslims die het oorlogsgeweld
willen ontvluchten.’ Veel Syrische
christenen waarderen hem, al vrezen ze
dat Assad hem uit de weg zal ruimen
zodra hij niet meer nodig is. Erg betrouwbaar
lijkt zijn ‘bondgenoot’ in elk geval
niet: ‘Toen Nabels stad werd aangevallen
door islamitische rebellen, lieten Assad en
de Russen hem in de steek,’ vervolgt Athar.
‘Hij moest het vuile werk zelf opknappen.’
Dat deed Nabel niet net zoals Robin
Hood met een zwaard, pijl en boog en het
nodige vernuft, maar met automatische
geweren en raketten. Als enige nietregeringslid
staat de militieleider op
een internationale sanctielijst. En hij
is wel degelijk aanwezig. We worden
gesommeerd zijn gastenboek te tekenen
en aan tafel plaats te nemen voor een
glas whisky. ‘Laten we toasten op vrede,
vrijheid en liefde!’ spoort Nabel ons aan.
‘Nederland vangt Syrische vluchtelingen
op, en daarvoor ben ik dankbaar.’
Dat we Apamea hebben bezocht doet
hem goed. Toen de regio werd bevrijd
bezocht Nabel de plek samen met het
ministerie van Cultuur, het leger en zijn
eigen militie. De Romeinse mozaïeken
werden geïnspecteerd, de ruïnes
gefotografeerd en alle schade werd
nauwlettend gedocumenteerd. ‘Ik kan
een miljoen verdienen door de boel
te verkopen,’ beweert Nabel, ‘maar ik
wil onze cultuur, onze geschiedenis
beschermen voor toekom stige generaties.’
Toch zonde dan dat de secretaris van
de burgemeester, verantwoordelijk voor
de bescherming van dit culturele erfgoed,
ons eerder die dag Romeinse munten
probeerde aan te smeren. Ik snap nog
altijd geen snars van alle tegengestelde
belangen in dit fascinerende land, enkel
verenigd in de warmte van zijn inwoners.
Ik hoop van harte dat Syrië weer
opkrabbelt. De weg vooruit zal lang
en moeizaam zijn, maar, stellen zowel
christenen als moslims: ‘Als God niet
vergeeft zou het paradijs leeg zijn.’
136

SYRIË
137
De kruisridderburcht
Krak des Chevaliers is
Unesco-Werelderfgoed
en staat in een zeldzaam
groen deel van het land.

SYRIË
In Hama hoor je het
gekraak van reusachtige
houten waterraden en
het lachen van kinderen
die in de Orontes spelen.
Linkerpagina, met
de klok mee vanaf
linksboven In Maaloula
werden we uitgenodigd
in grotwoningen. / Het
klooster Mar Thekla in
Maaloula. / Inwoner van
Maaloula. / Heiligdom
aan de Orontes, in de
buurt van Muhardah.
139

6X
SYRIË
WEG VAN DE
MASSA
Van links naar rechts Sinaasappelverkoper op de soek in Damascus. / Kaarsen in het klooster Mar Sarkis in
Maaloula. / Romeinse zuilen in Bosra. / Hotel Dar Al Mamlouka in Damascus.
ACTIVITEITEN
1 DWAAL DOOR
DAMASCUS
Verwonder je over de architectuur
van de Omajjadenmoskee,
gebouwd op de resten
van de tempel van Jupiter
en als gebedsplaats gedeeld
door christenen en moslims.
Hier ligt het hoofd van
Johannes de Doper begraven
— al beweren drie plaatsen in
Europa hetzelfde. Dwaal
daarna door de levendige
Al-Hamidiyah-soek. Of je nu
op zoek bent naar een rozenkrans,
sabel van damaststaal,
trendy hoofddoek of lingerie,
hier vind je het. Drink na een
middagje shoppen tamarindesap
met een drupje rozenwater
om weer op te kikkeren.
theater is volgens kenners het
mooiste Romeinse theater
ter wereld, mede dankzij
de basaltblokken die het
bouwwerk een dramatische,
duistere kleur verlenen.
Eeuwenlang lagen de stenen
verborgen onder een dikke
laag zand, nog eens extra
afgeschermd doordat er later
een fort rondom werd op -
getrokken. Na een decennia
durende schoonmaakactie
vulden onder andere Julio
Iglesias en de legendarische
Libanese zangeres Fairuz de
tribunes eens te meer.
3 TREED IN DE
VOET SPOREN VAN
EEN HEILIGE HOUDINI
Sint Thekla was een soort
heilige Houdini. Ze ontkwam
achtereenvolgens aan de
brandstapel, leeuwen en
bijtgrage zeehonden. Haar
laatste ontsnapping was de
meest straffe. Op de hielen
gezeten door achtervolgers
opende een complete
bergwand zich voor haar.
Dit is nog altijd de meest
spectaculaire toegangsroute
naar het klooster Mar Thekla
in Maaloula, door een nauwe
bergkloof die op sommige
plekken amper een meter
breed is. Op wat zwart -
geblakerde iconen na
doorstond het klooster de
oorlog zonder schade.
4 DOE ER EEN SCHEPJE
BOVENOP
Hama is een conservatief
bolwerk. Vrouwen in zwarte
nikabs en de reusachtige
houten waterraden aan
de Orontes bepalen het
straatbeeld. Luid kreunend
scheppen de raden het water
uit de groentroebele rivier en
stuwen ’t als een omgekeerde
waterval omhoog naar
2 BEZOEK EEN ROMEINSE
POPTEMPEL
Bosra was de hoofdstad van
Romeins Arabië. Het perfect
bewaard gebleven amfimassiefstenen
aquaducten
die hoog door de stad lopen.
Bestel een portie halawat
aljeben, pannenkoekjes met
zoete kaas en een schep ijs,
installeer je op een bankje op
de oever en geniet.
5 BLIJF OP HET RECHTE PAD
De grootste Syrische
vindplaats uit de klassieke
oudheid is niet Palmyra, niet
Bosra, maar Apamea. De
Romeinse ruïnes raakten
zwaar beschadigd tijdens de
oorlog. Een twee kilometer
lange, kaarsrechte weg,
geflankeerd door ontelbaar
veel zuilen, is nog altijd
indrukwekkend. Waag je niet
tussen de venijnige distels en
wegschietende hardoenen —
draakachtige hagedissen —
buiten de zuilengalerij. Het is
onduidelijk of er tijdens de
oorlog buiten de gebaande
paden mijnen zijn geplaatst.
BESTE REISTIJD
De beste tijd om naar Syrië te reizen is in de lente of herfst. Regen is dan onwaarschijnlijk,
zon gegarandeerd en het is nog niet zo bloedheet als in juli en augustus.
j f m a m j j a s o n d
12 14 18 29 29 33 36 37 33 27 19 13
43 43 8 13 3 0 0 0 18 10 41 41
Damascus
temperatuur (°C)
neerslag (mm per mnd)
6 MAAK EEN KRUISTOCHT
Tussen de klaprozen in de
groene bergen ten noorden
van Libanon staat Krak des
Chevaliers. De kruisridderburcht
was een geliefde
verstopplek van islamitische
rebellen. Niemand wilde
tenslotte een stukje
Unesco- Werelderfgoed
140

TURKIJE
CYPRUS
Latakia
Tartous
5
9
6
ALEPPO
Idlib Raqqa
9 Hama SYRIË
4
Homs
Palmyra
TURKIJE
Middellandse
Zee
3 8
Maaloula
SYRIË
LIBANON
9
DAMASCUS
1 7
IRAK
Bosra
2
JORDANIË
platbombarderen. Hotel
Baibars aan de overzijde van
de vallei is nog niet af, maar
serveert wél ijskoude biertjes
op een terras met een
ongeëvenaard uitzicht.
HIER SLIEPEN WIJ
Moskeeën, tempels en kastelen
zullen er ook na de verdrijving
van Bashar Al-Assad nog
staan. Of het islamitische
Hayat Tahrir al-Sham toestaat
dat er lingerie wordt verkocht
in de soek en bier wordt
geschonken op het terras,
valt nog te bezien. Ook is het
onduidelijk of onderstaande
overnachtingsmogelijkheden
nog actueel zijn. Informeer
je voor vertrek bij een
gespecialiseerde reisorganisatie
zoals CultureRoad
(zie ‘Voor mijn planning’).
7 DAR AL MAMLOUKA //
DAMASCUS
Elegant, exotisch, nostalgisch:
de boetiekhotels Dar Al
Mamlouka en Beit Al
Mamlouka bevinden zich in
prachtig gerestaureerde
17de-eeuwse woningen rondom
een weelderige binnenplaats.
De kenmerkende stijl
van zwarte basaltblokken uit
het zuiden en witte stenen uit
het noorden van het land
vormt een symbolische
eenheid waarnaar veel Syriërs
terugverlangen. Kamers
vanaf € 64, facebook.com/
almamloukahotel
8 MAR SARKIS //
MAALOULA
De kamers in het klooster
Mar Sarkis, op een heuvel
boven Maaloula, zijn
spartaans, maar dat er in het
Aramees (de oorspronkelijke
taal van Christus) voor je
zielenheil wordt gebeden
is ook wat waard. Vraag je
reisorganisatie naar de
mogelijkheden.
9 HOMESTAYS // KHABAB,
MUHARDAH EN RABAH
De belangrijkste reden om
Syrië te bezoeken is de
gastvrije bevolking. Op drie
verschillende plekken
mochten we thuis bij gewone
Syriërs overnachten. Engels
wordt zelden gesproken: de
voertaal is Arabisch, bij oudere
generaties soms Frans. Laat
de taalbarrière een samenzijn
met zelfgestookte arak en
kikkererwten uit het vuistje
niet in de weg staan. Vraag
je reisorganisatie naar de
mogelijkheden.
0 m 80 km 160 km Aanbevolen activiteiten en slaapplekken
VOOR MIJN PLANNING
Reizen naar Syrië
Het internationale vliegverkeer naar Damascus en Aleppo
is sinds de val van Assad hervat. Onder andere Turkish
Airlines vliegt weer naar Syrië. Bij aankomst koop je op
de luchthaven een visum voor € 110. Wie over land reist
betaalt geen visum fee. Reis je van Amsterdam naar Beiroet
(rechtstreeks met Transavia), dan rijd je vanaf daar per
taxi in circa twee uur naar Damascus. De Nederlandse
reisorganisatie CultureRoad beantwoordt al je praktische
vragen omtrent visa en organiseert al jaren reizen naar
Syrië, cultureroadtravel.com
Reizen binnen Syrië
Je route door Syrië werd in het verleden in overleg met een
reisorganisatie vastgelegd. Van je plannen afwijken was niet
toegestaan. Tegenwoordig is er veel meer vrijheid en zijn
veel militaire checkpoints afgeschaft. De sfeer was tijdens
ons bezoek ontspannen: ook soldaten heetten toeristen
welkom in hun land. Inmiddels zijn steeds meer delen van
Syrië toegankelijk, waaronder Idlib. Alleen het verre oosten
en de kustregio rondom Tartous en Latakia niet.
Veiligheid, reisverzekering en geld
Voor Syrië geldt nog altijd een negatief reisadvies. Dat
betekent dat niet alle reisverzekeringen er geldig zijn.
Een gespecialiseerde reisorganisatie zoals CultureRoad
kan je adviseren. Door de internationale sancties was geld
opnemen tijdens ons bezoek niet mogelijk. Op het moment
van schrijven zijn veel sancties weer opgeheven. Neem voor
de zekerheid voldoende contant geld mee. De officiële
wisselkoers bij banken en de koers op de zwarte markt
lopen sterk uiteen. Je gids kan helpen. Reken op een
flinke stapel flappen, aangezien het meest voorkomende
bankbiljet omgerekend zo’n 25 eurocent waard is.
SCAN DE QR-CODE VOOR ONLINE REISINSPIRATIE EN EEN BESTEMMINGSKAART

Dagboek van een
duurzame reiziger
Sjabloontoerisme
pakt iets
origineels uit de
cultuur van een
stad en maakt
er een neppe
versie van voor
toeristen

COLUMN
Saskia Sampimon-Versneij van thegreenlist.nl, een online lifestylemagazine en
Instagram-community over duurzaam leven, toont aan dat je je reis juist verrijkt
door groene(re) keuzes te maken. In deze editie introduceert ze een nieuw woord
dat volgens haar kans maakt om het trendwoord van 2025 te worden.
HOOFDSTUK 10
Maak jij je schuldig aan sjabloontoerisme?
Sommige dingen bestaan pas écht zodra
er een woord voor bestaat. Denk aan
vlieg schaamte, fast-fashionverslaving of
plasticsoep. Zodra iets een naam krijgt,
wordt het tastbaar, herkenbaar en
– misschien wel het belangrijkste –
bespreekbaar. Een goed woord kan een
probleem in één klap op de kaart zetten
en ons helpen er slimmer mee om te gaan.
En precies zo’n woord miste ik laatst
toen ik met mijn gezin op een terras in
Bilbao zat. We hadden het over hoe
toerisme steeds vaker draait om het
nabootsen van ‘echte’ ervaringen, zonder
dat er nog iets echts aan is. In Bilbao
kom je bijvoorbeeld traditionele nougatwinkels
tegen waar het personeel in
koksmutsen rondloopt, alsof ze zelf al
generaties lang nougat staan te maken.
Nog een voorbeeld: in Amsterdam betaal
je de hoofdprijs voor een ‘ambachtelijke’
stroopwafel die geen enkele Amsterdammer
ooit zou kopen. Zeg eens
eerlijk, wanneer heb jij voor het laatst
een stroopwafel gegeten? In Parijs
wemelt het van de bistro’s met rood-wit
geblokte tafelkleden, om een nostalgisch
gevoel op te roepen dat herinnert aan
‘het oude Parijs’. Het enige authentieke
aan deze ervaring is het humeur van de
bediening, die – begrijpelijkerwijs – de
massa’s toeristen ook liever zien gaan
dan komen.
Alles uit de kast voor
‘een traditionele ervaring’
Overal in wereldsteden duiken deze
cultuurattracties op. Je pakt iets moois,
origineels, kortom iets typisch uit de
cultuur van een stad en maakt er een
neppe versie van voor toeristen. En toen
viel het kwartje. Dit is overal. Dit heeft
een naam nodig. En zo ontstond het.
Houd je vast, daar komt-ie: sjabloontoerisme.
Net als een sjabloon heeft het
de uiter lijke kenmerken, maar geen echte
inhoud. Mijn man vond het een briljante
vondst en gaf me spontaan een boks op
dat terras. In een pubquiz zou je meteen
geloven dat het al jaren in de Van Dale
staat. Maar het is dus nieuw en je hebt
het van mij.
Maar waarom bestaat sjabloontoerisme
eigenlijk? Blijkbaar verkoopt
het. Er wordt veel geld mee verdiend,
anders zou het niet op A-locaties zitten.
Want dat is ook nog iets: het zit vaak in
de prachtigste oude panden waar vroeger
nóóit een ambachtelijke stroopwafel- of
nougatmaker heeft gezeten. Het is allemaal
toneel dus. Maar waarom trekken
we er dan massaal naartoe? Waarom
reizen we naar een buitenlandse stad
om vervolgens in een soort decorversie
ervan te belanden? Ik heb erover na -
gedacht en ik denk dat het komt door
drie dingen: gemak, de behoefte aan
bevestiging en social media.
Laten we beginnen met gemak.
De meeste toeristen eindigen vanzelf op
dezelfde plekken, gewoon omdat het
makkelijk is en iedereen het doet. Als je
geen zin hebt om urenlang research te
doen, dan zijn al die clickbaitreisblogs,
die klakkeloos elkaars tips kopiëren,
natuurlijk een makkelijke oplossing.
(Hier spreekt iemand die zelf midden
Meer tips om
‘groener’ te reizen?
Ga naar thegreenlist.nl en
laat je inspireren!
Of ga naar columbustravel.nl/duurzaam
in de voorbereidingen van een aantal
reizen zit en zich mateloos ergert.)
En dan is er die behoefte aan bevestiging:
het prettige gevoel dat je al het echte –
althans, wat echt lijkt – hebt meegemaakt
en dus niets hebt overgeslagen. Alsof een
stroopwafel uit een toeristenkraam je
dichter bij Amsterdam of een overpriced
café crème op een terras je dichter bij
Parijs brengt. Social media jaagt sjabloontoerisme
verder aan. We hebben allemaal
de neiging om de perfecte versie van onze
reis te delen en dat sjabloon kleurt de
boel wel lekker in.
Geen copyright,
maar right to copy!
Wat kunnen we tegen sjabloontoerisme
doen? Naast wat vaker een hartje of
duimpje geven aan de minder perfecte
Instagram-content – je kent ze vast, die
Instagram-versus-realityvideo’s waarin
eerst een idyllisch pleintje in beeld komt
en pas als de camera wordt omgedraaid
een zee van toeristen te zien is – kunnen
we ook zelf bewuster zoeken. Niet blind
afgaan op de eerste hits voor ‘de beste
tips voor stad X’, maar nét even verder
kijken.
En vooral: erover praten. Gebruik
het woord vanaf nu! Geen copyright,
maar juist een right to copy! Niet alleen
om elkaar te waarschuwen voor deze
plekken, maar ook om samen te
bespreken hoe massatoerisme werkt –
en hoe we er zelf ook nog steeds in meegaan.
Want heel eerlijk, ook ik heb me
door een blog naar het toeristenstraatje
in Bilbao laten leiden en ook ik kon het
niet laten om toch even een stukje nougat
te proeven. En zo was ik zelf ook even
onderdeel van het sjabloontoerisme,
tegen beter weten in.
143

NAAR DE
BRON
VANOld Man River
Waar andere staten in het Midden-Westen bedekt gaan onder eindeloze
graan velden en prairies, is Minnesota verrassend overvloedig. Het vlakke
land is bezaaid met dichte bossen en bewaterd door ruim tienduizend meren.
Losjes volgen wij de Mississippi stroomopwaarts, naar de bron van al dat leven,
met aftakkingen door natuurparken, lieflijke stadjes en spierballen-Amerika.
SCHRIJVER AUKE HULST FOTOGRAAF SABRINA GAUDIO

VS
145

Zelf heb ik niet zozeer óp, maar vooral lángs de
Mississippi gereisd, met dat hedendaagse Amerikaanse
vervoermiddel van voorkeur: de auto. Tegen de stroom in,
van New Orleans door de Blues Delta naar Memphis, waar
ik op zoek was naar de plek waar singer-songwriter Jeff
Buckley was verdronken conform de mythe dat er een duivel
in de rivier woont die je kan meesleuren naar zijn spelonk.
Maar nooit heb ik de bron van de rivier bereikt, die ergens in
Minnesota gevonden kan worden.
d‘De Mississippi is geen gewone rivier,’ schreef Mark Twain in
1883. ‘Als men de Missouri beschouwt als haar voornaamste
tak, dan is het de langste rivier ter wereld − 6800 kilometer.
We kunnen veilig zeggen dat het tevens de kronkeligste
rivier ter wereld is, want in een deel van haar reis gebruikt
ze tweeduizend kilometer om een afstand af te leggen die
hemelsbreed duizend kilometer bedraagt. Geen enkele andere
rivier heeft zo’n uitgestrekt stroomgebied. De Mississippi
ontvangt het water van 54 zijrivieren die bevaarbaar zijn
voor raderboten, en van een paar honderd anderen die
bevaren kunnen worden met vlotten en kielboten.’
Amerika’s grootste humorist groeide op aan de oevers van de
Mississippi, een waterweg met vele bijnamen. Old Man River.
The Big Muddy. The Father of the Waters. En volgens een
kapitein die door Twain wordt aangehaald: Het Grote Riool,
vanwege de meegesleurde modder. Twain schreef in een
eeuw waarin hagelwitte raderboten de brede, lome wateren
domineerden, en hout stroomafwaarts werd vervoerd door
er vlotten van te knopen zo groot als voetbalvelden − op
zo’n vlot leefde een bemanning van twintig man, die in wigwams
scholen bij slecht weer. De rivier was een wereld van
uitersten, van woeste kerels die veel dronken en hun geld
verbrasten in hoerenhuizen en aan kaarttafels, maar ook van
keurige lieden die afzakten naar New Orleans of noordwaarts
reisden naar de snelgroeiende Twin Cities Minneapolis en
Saint Paul. De jonge Twain hoopte op zo’n raderboot aan te
monsteren, want dat is wat wegen doen, of het nu waterwegen,
autowegen of spoorlijnen zijn: ze prikkelen dromers
tot het hoofd overloopt en de droom werkelijkheid moet
worden. Uiteindelijk werd hij loods op zo’n raderboot,
waardoor hij veranderde ‘in een nieuw wezen, een wezen
dat mijn eigen bewondering opwekte. Ik was een reiziger!
Nog nooit had een woord zo’n lekkere smaak op mijn lippen
gebracht.’ Woorden die onverminderd resoneren.
TEGEN DE STROOM IN
De Mississippi verlaat Minnesota op een driestatenpunt,
met Iowa ten zuiden en Wisconsin ten oosten. Dat is waar
wij beginnen, in de Driftless Area, een naam die verwijst
naar het gebrek aan drift (glaciaal sediment) uit de ijstijd.
De rivier is grillig en veranderlijk, een stroom bezaaid met
eilandjes waartussen wat vissersbootjes dobberen. Er is
opvallend weinig verkeer op het water: nauwelijks vrachtvervoer
en zeker geen passagiersschepen − te vroeg in het
seizoen, wellicht? Langs de oevers rijzen, als natuurlijke
wachttorens, bluffs op. Al die kliffen zijn grofweg even hoog,
alsof ze door een goddelijke zeis op maat zijn gesneden.
Trekvogels volgen de rivier op hun routes zuid­ en noordwaarts,
en in de bomen langs het water hebben Amerikaanse
zeearenden hun nesten gebouwd − imposante beesten, die
met hun witte koppen scherp afsteken tegen het eerste loof
van de lente.
Zo’n 250 kilometer lang zal de Mississippi de grens tussen
Wisconsin en Minnesota markeren, alvorens af te buigen
naar het westen, dieper Minnesota in. Ik ben benieuwd naar
het leven langs de rivier, dat zich aan beide zijden van die
grens afspeelt. Onze route volgt grotendeels The Great River
Road, een National Scenic Byway van duizenden mijlen lang,
maar als je per auto zo dicht mogelijk bij het water wilt
blijven, ben je gedwongen zo nu en dan die weg te verlaten
om van de ene naar de andere oever te zigzaggen, van
Minnesota naar Wisconsin en terug.
Even buiten Winona stuiten we op een gemeenschap
van boothuisjes. Sommige zijn in bezit van high potentials,
mensen met goede banen en torenhoge ambities, andere
van outsiders die zich aan de wereld proberen te onttrekken.
We worden op een woonboot in aanbouw rondgeleid door
zeventiger Roger, die uitlegt dat het ideale moment om te
bouwen de winter is, omdat het ijs hier zo dik is dat je om
je bouwwerk heen kunt lopen. Geen droogdok benodigd.
Nieuwbouw moet voldoen aan de voorschriften van de
stad, krakkemikkige oudbouw wordt gedoogd. Zo liggen
de uitersten van Amerika − aangeharkt en wild, keurig en
rauw − naast elkaar in het water, verscholen in begroeiing.
Linksboven Meritage, een stukje Parijs in Saint Paul. Rechtsboven en linksonder De oude meelfabriek van Gold Medal Flour in Minneapolis
stond lang leeg, maar werd, na een brand, gered en omgetoverd tot een indrukwekkend museum. Rechtsonder City House, een trendy
eetcafé aan de rivier, gevestigd in de oude Saint Paul Minicipal Elevator and Sackhouse uit 1927. Vorige pagina’s Eén van de ruim
tienduizend meren die Minnesota rijk is. / Raderboten op de St. Croix, mogelijk de meest pittoreske zijrivier van de Mississippi.
146

Dat Amerika een land van uitersten is, is een dooddoener.
Tegelijk is het politiek gezien zelden meer waar geweest
dan nu. Zeker hier, waar rood en blauw numeriek vrijwel in
balans zijn. Soms tref je in een dorpje een kleine demonstratie
tegen Trump, om vervolgens weer op een spandoek te
stuiten dat stelt dat ‘één op de drie Biden-supporters net
zo dom is als de andere twee’.
Dat gevaar en opwinding in dit deel van Amerika niet
ver uit elkaar liggen, merken we op de Mississippi Thunder
Speedway, waar we achter de schermen mogen kijken bij het
kampioenschap van The World of Outlaws, een raceklasse
voor stockcars die met dik tweehonderd per uur over een
ovalen modderbaan scheuren. Het is een drukte van belang
in de provisorische paddock, waar aan tientallen auto’s
wordt geklust door mecaniciens en waar een oorverdovend
lawaai de trommelvliezen test. Wanneer we van vlak naast
de baan foto’s proberen te maken van racemonsters in actie,
krijgen we een hap zand te verduren die ons een oog had
kunnen kosten − dáárom moesten we dus een formulier
ondertekenen dat de organisatie juridisch zou vrijwaren.
Dit is spierballen- en benzinedamp-Amerika. Tegelijk is zo’n
event een grote braderie, een plek waar gelijkgestemden
elkaar ontmoeten, bijpraten, en waar met liefde en zorg
aan auto’s wordt gesleuteld, soms al decennialang.
Rijd je verder, door karakteristieke kleine stadjes met
een Main Street, dan kun je even gemakkelijk in een trendy
distilleerderij van whisky en gin belanden, of bij een heuse
wijngaard met een Italiaans palazzo. Bij Villa Bellezza
worden we rondgeleid door de Italiaanse chef en genieten
we in de voorjaarszon van een goed glas en dito pizza’s.
Het is dezelfde dag, maar toch zeker niet dezelfde wereld?
MINNESOTA NICE
We overnachten aan de rivier, in Wabasha, bij een bed and
breakfast dat zichzelf als Dead & Breakfast affcheert.
Maar niet zonder het bijbehorende garagecafé aan te doen,
waar parttime bierbrouwer Ford de lokale clientèle vergast
op sterke verhalen en het gerstenat van Hoppy Girl Brewing.
De sfeer is huiselijk, prettig chaotisch, relaxed. Wanneer ik
opmerk dat Minnesota veel kleine brouwerijen kent, roept
een gepensioneerde verpleegster dat bier antivries is.
Het kan hier zo verdomde koud worden!
Het jonge koppel naast ons heeft dertig minuten gereden
om even aan te waaien. Dave − petje, baard en de oogopslag
van de jonge Casey Affeck − werkt in de energiecentrale.
Daarnaast is hij hobbyvisser. Vriendin Emily is verpleegster
van beroep, en zwanger. Ze is uitgerekend in juli, en hoe
koud het hier in de winter is, zo bloody hot kan het in de
zomer zijn. Daar heeft iedereen aan de bar wel iets over te
zeggen, maar op een gemoedelijke toon die het cliché van
‘Minnesota nice’ lijkt te bevestigen. Voor Amerikanen is
Minnesota de staat van vriendelijke bescheidenheid, een
stereotype dat suggereert dat mensen hier voorkomender,
ingetogener en meer tot zelfspot geneigd zijn dan elders in
de VS. Al vormt de staat ook het decor voor de verre van
bescheiden de Mall of America, het grootste winkelcentrum
van het land, met liefst vijfhonderd winkels in één gebouw.
Dave vertelt over gemodificeerde druiven die de winterkou
kunnen overleven, Emily raadt een kaas aan die piept in je
mond. Ford heeft het vooral over kleurrijke kroegen en
brouwerijen. Om vervolgens te verhalen over zijn bezoek aan
Amsterdam, waar het cruiseschip uren heeft moeten wachten
omdat hij te lang in Brouwerij ’t IJ was blijven hangen. Al die
tijd zit een zwijgende heer alleen aan een tafeltje biertjes te
nippen, pizzapunt en leesvoer bij de hand.
DOOR ARENDSOGEN BEKEKEN
Wabasha’s voornaamste trekpleister is het National Eagle
Center. Naast informatie over adelaarssoorten, worden er
bald eagles of zeearenden gehouden die halfblind of met
beschadigde vleugels in het wild zijn gevonden en gered
van een wisse dood.
Het ging decennialang bijzonder slecht met de zeearend,
vertelt medewerker Jane. Dankzij landbouwgif waren er op
zeker moment nog slechts een kleine vijfhonderd broedparen
bekend. Na een verbod groeide de populatie tot tienduizenden
paren, zodat men inmiddels is opgehouden met tellen. Wat niet
wil zeggen dat er geen bedreigingen meer zijn. Het Center
vraagt jagers af te stappen van loden munitie, omdat de
arenden door het aanvreten van karkassen loodvergiftiging
kunnen oplopen. En zoals overal ter wereld houdt vogelgriep
huis − die is al overgegaan op vee, op katten, en zelfs op
enkele dierenartsen.
TWIN CITIES
Verder noordwaarts over The Great River Road komen we door
Red Wing, waar − hoe Amerikaans − wordt gepocht met de
grootste leren schoen ter wereld, en door Frontenac State Park,
vanwaar je uitzicht hebt over Pepin Lake, een natuurlijk stuwmeer
dat als een binnenzee opbolt. Tot de rivier buurstaat
Wisconsin loslaat en in de verte de Twin Cities opdoemen.
In Mark Twains Leven op de Mississippi lees ik over Minneapolis
en Saint Paul het volgende: ‘De buitenlandse toerist heeft
nooit van deze plaatsen gehoord; ze worden niet in zijn boek
vermeld. Ze zijn ’s nachts opgekomen, toen hij lag te slapen.
Zo nieuw is de streek, dat ik, die naar verhouding jong ben,
toch ouder ben dan zij. Toen ik geboren werd woonden er in
Saint Paul drie mensen; en in Minneapolis maar een derde van
dat aantal. De toenmalige bevolking van Minneapolis is twee
jaar geleden gestorven. Toen hij stierf had hij zichzelf in veertig
jaar zien groeien met 59.999 mensen. Hij was zo vruchtbaar
als een kikker.’ Inmiddels telt het stedelijk gebied van
Minneapolis en Saint Paul opgeteld zo’n 3,5 miljoen zielen.
Dat Minneapolis zo hard heeft kunnen groeien, is te
danken aan de Saint Anthony-watervallen, die de waterkracht
leverden waarmee eind negentiende eeuw de industrie werd
Met de klok mee vanaf linksboven Alles draait om benzine op de Mississippi Thunder Speedway. / Even buiten Winona ligt een woonbootgemeenschap.
/ Na de race in optocht terug naar de paddock.
148

De St. Croix-rivier bij
Taylor Falls. Eén van
de vele zijrivieren die
de Mississippi voedt.
Of het nu waterwegen, autowegen of spoorlijnen
zijn: ze prikkelen dromers tot het hoofd overloopt
en de droom werkelijkheid moet worden

VS
151

Van links naar rechts Walker City Park Lighthouse aan Walker Bay, dat grenst aan Leech Lake. / Winkelpui in Walker. /
Gestrand op een klein eiland in Leech Lake. Links Een roadtrippende motorrijder in Walker, voor een slijterij vol opgezette dieren.
aangedreven: zaagmolens, wol- en katoenspinnerijen,
papier- en oliemolens, kuiperijen en, bovenal, de korenmolens
die van de stad de ‘Flour Milling Capital of the World’
maakten. Van onschatbare waarde, schrijft Twain, al deed de
industrie afbreuk aan de ‘spectaculaire aanblik van de waterval,
en aan zijn functie als achtergrond om je voor te laten
fotograferen.’ Wat klopt, van die watervallen zie je relatief
weinig − ze zijn geharnast door de bouwsels van de mens.
De industrie ging teloor, wat het hart uit de stad rukte, tot
besloten werd de vervallen fabrieksgebouwen een nieuwe
bestemming te geven. In het eerste licht van een kille
ochtend maak ik een ommetje door het Mill District, waar uit
de gedeeltelijke ruïnes van de Golden Medal Flour Mill een
fraai museum is verrezen. Langs de rivier is het First Bridge
Park aangelegd, genoemd naar de allereerste brug die de
Mississippi overspande − joggers volgen er met honderden
de rivier. Het voetpad voert onder twee bruggen door, al is
geen van die twee de fameuze eerste brug. Die eerste werd
in 1855 opgetrokken, maar inmiddels staat op haar plek
alweer een vierde incarnatie.
Saint Paul is minder grootstedelijk dan Minneapolis, maar
chiquer. Er staat een imposante kathedraal naar Frans beauxarts-ontwerp,
en in de wijk rond Summit Avenue treffen we
de grootste verzameling Victoriaanse herenhuizen van het
land. Dat valt niet los te zien van het feit dat Saint Paul de
hoofdstad van de staat is, maar ook niet van het feit dat in
de tijd dat Amerikaanse steden ten prooi vielen aan stadsvernieuwing,
er in Saint Paul geen geld was om oude
gebouwen te slopen ten faveure van wolkenkrabbers.
Dat heeft de huizen van de sloopkogel gered.
Ik was in 2016 al eens in de Twin Cities, in Minneapolis
op Prince-bedevaart en in Saint Paul voor schrijver F. Scott
Fitzgerald, die er geboren is en opgroeide. Sinds dat
bezoek hebben beide steden een oplawaai gehad. Maar het
opkrabbelen is begonnen, getuige de vele geweldige eetplekjes.
LAND VAN TIENDUIZEND MEREN
Ten noorden van de Twin Cities, wordt pas goed duidelijk
waarom Minnesota het ‘Land van Tienduizend Meren’ heet.
Dat lijkt een hyperbool, maar is nog te bescheiden − als je
uitgaat van een minimale grootte van vier hectare zijn er
11.842 meren en meertjes te vinden. De meren zijn belangrijke
trekpleisters, van het enorme Lake Superior tot die van
Voyageurs National Park, tegen de Canadese grens, waar je
rond kunt varen met zogeheten houseboats.
We volgen de Mississippi, die smaller wordt, kronkelend als
een slang. Meertjes als kralen aan een ketting. In Grand Rapids
bezoeken we het geboortehuis van Judy Garland, en in Walker
worden we door klusjesman Richard en zijn vrouw Michelle
in een speedboot rondgevaren op Leech Lake, een uitgestrekt
meer dat zijn naam eer aandoet, want er schijnen wel achttien
verschillende soorten bloedzuigers te leven. Richard en Michelle
vertellen over ijsvissen in de winter. Dan is het meer bezaaid
met hutjes die het ijs op zijn gereden en van allerlei gemakken
zijn voorzien: bed, badkamertje, kookfaciliteiten. Je kunt
eindeloos op het ijs blijven, zegt Richard. Er verrijst dan zelfs
een tijdelijk café op de ijsvloer. IJsvissen is echt groot geworden
tijdens covid − dat heeft zoveel veranderd, levens en manieren
van leven. Hoe dik het ijs moet zijn? Richard gaat uit van
minimaal 14 inches, zo’n 35 centimeter, maar er zijn ook
meren waar de ijsvloer meer dan een meter dik wordt. Er
wordt doodgemoedereerd met trucks overheen gereden.
153

Van links naar rechts Speervisser John bij de bron van de Mississippi. / Als het daadwerkelijk de bron is ... / Een buizerd boven de rivier.
Rechts John heeft beet: een zuigkarper.
HEADWATERS
We zijn nu heel dicht bij de bron van de rivier, die zijn
duizend kilometer door Minnesota begint in Itasca State
Park. Er gaat een zekere magie uit van bronnen van grote
rivieren. In een ver verleden was het een heuse sport voor
ontdekkingsreizigers om als eerste zo’n bron te vinden.
Althans, als eerste? Ik bedoel natuurlijk als eerste witte
westerling die er het label ‘bron’ op plakte. Eén van de
beroemdste verhalen is de zoektocht naar de bron van de
Nijl, door brave borst John Hanning Speke en wildebras
Richard Burton. Nadat Burton ziek was achtergebleven bij
Lake Tanganyika lokaliseerde Speke het Victoriameer als
de bron van de Nijl. Burton weigerde Speke te geloven en
eiste, terug in Londen, een openbaar debat. Dat er nooit
zou komen, omdat Speke zichzelf per ongeluk doodschoot
tijdens­een­jachtpartij,­al­werd­er­gefluisterd­dat­hij­zelfmoord
had gepleegd omdat hij de dominante Burton niet
onder ogen durfde te komen.
Er is beduidend minder werk gemaakt van de exploratie
van de Mississippi. Sterker, na de ‘ontdekking’ van de rivier
zou het nog anderhalf eeuw duren voordat Europeanen er
andermaal aandacht aan schonken, en toen alleen omdat
men in de misvatting verkeerde dat de rivier naar Californië
stroomde,­wat­een­kortere­route­naar­de­Pacific­beloofde.­
Bovendien is het lastig vast te stellen wat nu de bron van een
rivier­is­−­zeker­van­eentje­die­door­zoveel­zijrivieren­wordtgevoed
als deze. The Father of the Waters heeft vele moeders.
De headwaters­−­de­offciële­bron­−­is­de­verst­gelegenvan
al die beginpunten, een bescheiden stroom die een
opeenvolging van meren verbindt. De plek is keurig aangegeven­−­een­kleine­stiefel­vanaf­een­parkeerplaats,­doorpastoraal
bos. Ik verwacht een anticlimax, want dat is wat
de bron van elke rivier wel móét zijn: een eerste druppelen
dat zal aanzwellen tot iets groots en machtigs. Maar dat is
buiten de omstandigheden van de dag gerekend.
Groots is het begin zeker niet, een vijf meter breed stroompje
dat uit een meer ontspruit, kniediep is, en eenvoudig doorwaadbaar.
Maar dat geeft lokale speervissers de mogelijkheid
er hun slag te slaan. Bij zonsondergang zien we er twee in het
water staan, met speren die iets weghebben van gekrompen
hooivorken. John, die zegt Finse voorouders te hebben, en
vriend Dustin uit North Dakota, turen in het water in de hoop
nietsvermoedende vissen te spietsen, wat John duidelijk beter
afgaat dan Dustin. Aan de waterkant zitten Dustins vriendin
Amber (‘I’m just along for the ride’) en de oude Native
American Scott, die ooit in de supermarkt werkte, tot zijn rug
naar­de­vaantjes­was­−­de­man­verontschuldigt­zich­tenonrechte
voor onverstaanbaarheid ‘om reden van missende
tanden’. Scott kent het gebied als zijn broekzak. ‘Het is de
beste plek in de wereld. Kijk hoe schitterend! Wat moet ik met
een paspoort? Ik hoef nergens anders heen.’
Scott legt uit waarop gevist wordt: zuigkarpers, snoek,
maanvissen, breedbekbaarzen. John, balancerend op een rots
in de smalle stroom, illustreert de uiteenzetting door zijn speer
in het water te werpen en op te halen met een vis aan de
tanden. Wanneer de zon onder is en schemer zich over het
water vlijt, drijven de vissers hun prooi op door met veel
misbaar de eerste paar honderd meter van de Mississippi te
doorwaden­−­dan­kun­je­ze­insluiten­bij­het­eerste­bruggetjeen
toeslaan, zegt John.
Het is een passend einde voor onze zoektocht naar de bron,
ware het niet dat Scott de theorie weerlegt met een gerucht
dat zijn opa hem ooit vertelde. Over die ándere bron, de echte
headwaters, ergens bij een kleiner meer verderop. ‘Dat meertje
wordt gevoed door een stroom uit een verder gelegen bron, die
uiteindelijk weer naar dit meer voert. Goed, dat stroompje valt
soms droog, maar zeg nu zelf: ze kunnen hier wel een mooi
bord en een monument hebben neergezet, maar is dat dan niet
het begin van de Mississippi?’
Misschien wel, zeg ik. Misschien wel.
154

VS
De rivier was een wereld van uitersten, van woeste
kerels die veel dronken en hun geld verbrasten, maar
ook van keurige lieden die afzakten naar New Orleans
of noordwaarts reisden naar de Twin Cities
155

9X
MINNESOTA
WEG VAN DE
MASSA
Van links naar rechts Buizerds boven de St. Croix. / Geboortehuis van Judy Garland in Grand Rapids. /
Nabij een brug langs een stuwdam in de Mississippi. / De rurale omgeving van Wabasha.
ACTIVITEITEN
1 VOLG DE RIVIER
Die rivier is natuurlijk de
Mississippi alias The Big
Muddy, Old Man River of
The Father of the Waters. Na
de Missouri is het de langste
rivier van de VS, al zou je de
Missouri ook als zijarm kunnen
opvatten, wat ze tezamen
de langste rivier ter wereld
maakt. Er zijn veel redenen de
Mississippi te volgen: om te
vissen, voor schilderachtige
stadjes of de vele vogels, in
het bijzonder de bald eagle
oftewel steen arend, die in
groten getale langs de rivier
leeft en broedt, exploreminnesota.com.
Mis niks door de
Great River Road te volgen,
experiencemississippiriver.
com/states/minnesota/
2 STAP IN HET SPOOR
VAN GROOTHEDEN
‘Paisley Park is in my heart,’
zong Prince in 1986, vlak
voor het muzikale genie in
Chanhassen, even buiten
geboorte stad Minneapolis,
een studiocomplex liet bouwen
dat zijn idee van de hemel
was. Daar zou hij onder tragische
omstandigheden in 2016
overlijden. Inmiddels is Paisley
Park, waar Prince af-en-aan
ook woonde en shows gaf, een
museum. Een bezoek is niet
goedkoop, maar absoluut de
moeite waard, $ 75, paisleypark.com.
In Grand Rapids is
het charmante geboortehuis
van actrice en zangeres Judy
Garland omgetoverd tot een
museum over haar leven en
carrière, $ 12, judygarlandmuseum.com.
En als je toch
bezig bent, volg dan ook
Bob Dylans Highway 51 naar
Duluth, waar hij geboren
werd en deels opgroeide,
exploreminne sota.com/
bob-dylan-tour-itinerary.
3 GA IJSVISSEN
Het kan extreem koud worden
in Minnesota, wat suggereert
dat je de winter beter kan
mijden. Maar er is wel degelijk
reden juist dan door de staat
te reizen: ijsvissen. Eromheen
is een hele subcultuur opgetuigd
met ijshutten, voorzien
van alle gemakken, die de
BESTE REISTIJD
Mei en de vroege zomer zijn ideaal — dan is de kou uit de lucht en staat alles in bloei. De ergste
hitte van augustus is nog niet aangebroken. Maar de beste reistijd hangt ook af van wat je reisdoel
is. Als je wilt ijsvissen, moet je juist de bittere kou van december en januari opzoeken. Maar vergeet
je dan niet maximaal voor te bereiden: een gemiddelde temperatuur van -9 is heel normaal.
j f m a m j j a s o n d
-9 -6 0 8 15 20 23 21 16 9 0 -6
22 20 41 56 84 103 102 96 76 58 38 25
meren op worden gereden,
en heuse wedstrijden en
festivals, zoals de Brainerd
Jaycees Ice Fishing Extravaganza,
’s werelds grootste
ijsviswedstrijd voor het goede
doel. De volgende editie
barst los op 31 januari 2026,
icefishing.org
4 HAAL DE LITERAIRE
PELGRIM NAAR BOVEN
Vraag naar The Great American
Novel, en de meeste literatuurkenners
zullen The Great
Gatsby noemen, F. Scott
Fitzgeralds vlijmscherpe
analyse van de Amerikaanse
droom. Dit jaar viert het boek
zijn eeuwfeest. De schrijver
werd geboren in Saint Paul en
groeide er op, en dat wil Saint
Paul weten: overal in de stad
zul je zijn beeltenis treffen, als
standbeeld of op het Fitzgerald
Theatre. De literaire
pelgrim heeft vele plekken om
langs te lopen: zijn geboortehuis
aan Laurel Avenue, zijn
woonhuis aan Summit Avenue,
of de vlak bij gelegen University
Club, visitsaintpaul.com
Minneapolis
temperatuur (°C)
neerslag (mm per mnd)
5 LEER ALLES OVER
ADELAARS
Hét symbool van Amerika, de
bald eagle, is nauw verbonden
aan de bovenstroom van de
Mississippi, waar deze steenarend
in groten getale leeft en
broedt. In Wabasha, een oud
dorpje aan de rivier dat zich
met recht The Eagle Capital of
America mag noemen, staat
het National Eagle Center.
Nergens leer je meer over
deze imposante vogels, $ 14,
nationaleaglecenter.org
6 TRACEER DE RIVIERBRON
Itasca State Park biedt fraaie
wandelroutes door oude bossen
en langs heldere meren.
Over houten paden bereik je
het exacte punt waar de
Mississippi begint — althans,
volgens de informatieborden.
Met een beetje geluk loop je
speervissers tegen het lijf,
dnr.state.mn.us. Ook kun je
kajakken op Itasca Lake,
itascasports.com
7 BEN GETUIGE VAN
EEN MODDERRACE
Petrol head of niet, op de Mississippi
Thunder Speedway,
net over de staatgrens met
Wisconsin, is het onmogelijk
om níét bevangen te worden
door het racevirus. Met tweehonderd
kilometer per uur
scheuren durfals in stockcars
over een ovalen modder track.
Actie gegarandeerd! Races
vinden meestal plaats op vrijdag-
en zaterdagavond, vanaf
$ 35, mississippithunder.com
156

Lower Red Lake
13
6
11
Leech Lake
2
Lake Superior
Duluth
8 WANDEL OVER
BASALTKLIFFEN
Ten noorden van de Twin
Cities, op de grens met
Wisconsin, nodigt de smalle
en wilde St. Croix-rivier uit tot
een wandeling over basaltkliffen,
langs gletsjerpoelen
en lavaformaties, dnr.state.
mn.us. Bij het schilderachtige
Taylor Falls liggen heuse
rivierboten klaar waarop je
een rondvaart kunt maken,
taylorsfallsboat.com
9 LAS EEN CULINAIRE
STADSPAUZE IN
In de Twin Cities — twee upand-coming
stedentripbestemmingen
voor de prijs
van één — vind je een keur aan
trendy restaurants. Aanraders:
Owamni in Minneapolis, dat
put uit de tradities van het
inheemse Dakota-volk, en
Meritage in Saint Paul, waar je
je in Parijs waant, owamni.
com, meritage-stpaul.com
HIER SLIEPEN WIJ
10 TURNING WATERS B&B
// WABASHA
Een prettig curieuze Dead &
Breakfast in een oud pand
uit 1902, op één woonblok
lopen van de Mississippi.
Eigenaren Brenda en Ford
baten ook Hoppy Girl
Brewing uit, een brouwerij en
garagecafé in de achtertuin,
vanaf $ 219 incl. ontbijt,
turning watersbandb.com
11 CHASE ON THE LAKE
// WALKER
Het historische Chase on the
Lake ontvangt al meer dan
honderd jaar gasten in Walker,
op de oever van Leech Lake.
Het is recent gerenoveerd en
biedt naast fraaie kamers met
uitzicht over het water, ook
hele vakantieappartementen
en een prima restaurant,
vanaf $ 179 incl. ontbijt,
chase onthelake.com
N O R T H
DAKOTA
SOUTH
DAKOTA
0 m 60 km 120 km Aanbevolen activiteiten en slaapplekken
12 NICOLETT ISLAND INN
// MINNEAPOLIS
Charmant hotel in de Mississippi.
Het gebouw uit 1893
heeft een rijke geschiedenis —
het doorstond een brand die
de rest van het eiland in de as
legde, huisvestte bedrijven
gelieerd aan de bloeiende
meelindustrie en was een
locatie van het Leger des
Heils. Het oudste deel is de
honderdvijftig jaar oude bar,
overgebracht uit een zeemansdorpje
in New Engeland,
vanaf $ 100 incl. ontbijt,
nicolletislandinn.com
13 RUTTGER’S BIRCHMONT
LODGE // BEMIDJI
Dit pittoreske resort op het
terrein van een homestead
aan de rand van Lake Bemidji
kan bogen op een prima
ligging en dito restaurant.
Ook kun je er boten, kajaks en
kano’s huren, vanaf $ 125 incl.
ontbijt, ruttgersbemidji.com
3
Mississippi
MINNESOTA
Millie Lacs Lake
MINNEAPOLIS
IOWA
8
2 2 9 9 12
SAINT PAUL
4
1
Rochester
10
5
7
Winona
VOOR MIJN PLANNING
Reizen naar Minnesota
Vanuit Amsterdam bieden KLM (niet in de winter) en Delta Air
Lines (hele jaar) dagelijks directe vluchten aan naar Minneapolis
− St. Paul. Reken op een reisduur van iets meer dan 9 uur. Vertrek
je liever vanuit Brussel of Düsseldorf? Dan zul je één tussenstop
op de koop toe moeten nemen.
Reizen binnen Minnesota
Minnesota is een uitgestrekte staat met veel natuurgebieden,
meren en stadjes waar openbaar vervoer schaars of afwezig is.
Met een huurauto kun je ook de afgelegen locaties meepakken.
Een terreinwagen is niet nodig. Onvergetelijk is een treinreis aan
boord van de Empire Builder, die onder andere Saint Paul en
enkele andere steden in het noorden, zoals Staples en Detroit
Lakes, aandoet, amtrak.com. Met een intercitybuskaartje
reis je goedkoop tussen de grotere steden, greyhound.com,
jeffersonlines.com. Wie per boot over de Mississippi wil reizen,
is aangewezen op een toeristische rondvaart, riverrides.com,
twincitiescruises.com. Er zijn geen reguliere ferry’s.
VS
WISCONSIN
SCAN DE QR-CODE VOOR ONLINE REISINSPIRATIE EN EEN BESTEMMINGSKAART

Toerisme draait niet alleen
om mooie dingen zien,
maar om wederkerigheid
Met haar duurzame reisorganisatie Fair2.Travel richt Caroline de Greeff zich op onbekende
bestemmingen die volop in ontwikkeling zijn. Hoe zorgen zij en haar collega’s ervoor dat
het geld ook echt op de goede plekken terechtkomt en iedereen meeprofiteert?
Waar werd het zaadje onder jouw duurzame
missie geplant?
‘Duurzaamheid is iets waarmee ik ben opgegroeid.
Mijn vader was boswachter. Hierdoor kwam ik al vroeg
in aan raking met de natuur en leerde ik ‘groen’ te denken.
Mijn moeder was juist weer sterk begaan met sociale
ongelijkheid. En dan had ik ook nog ooms die in de jaren
zeventig als zeeman of ontwikkelingswerker naar West-
Afrika trokken, wat enorm tot mijn verbeelding sprak.
De wens om een verschil te maken zit in mijn dna.
Al vroeg in mijn carrière dacht ik na over een andere vorm
van toerisme. Hoe kunnen we reizen mogelijk maken op
een manier die werkt? Niet alleen voor de reiziger maar ook
voor de mensen ter plaatse? Mits het op een verantwoorde
manier en met lokale betrokkenheid wordt neergezet, draagt
het bij aan economische ontwikkeling en een gevoel van trots.
Dan is het wel belangrijk dat het geld daar blijft en dus niet
wegvloeit naar de westerse wereld. Dat is precies waar mijn
interesse ligt en waaraan ik een bijdrage wil leveren.’
Fair chain is een belangrijke pijler in jullie
aanbod. Kun je die term uitleggen?
‘Eerlijk toerisme betekent dat je systemen uitdaagt die
ongelijkheid in stand houden. Als je een reis bij ons boekt,
kun je er dan ook van uitgaan dat je geld op de goede plek
terechtkomt. We kennen allemaal het begrip fair trade:
eerlijke handel, waarbij iedereen in de keten een eerlijke
prijs krijgt voor zijn bijdrage. Wij gaan nog een stap verder
en beloven ook dat een reis een fair chain heeft. Hierdoor
weten we zeker dat zoveel mogelijk geld terechtkomt op
de bestemming zelf. Concreet betekent dit dat onze fee,
het bedrag dat wij boven op de inkoopprijs rekenen, over
het algemeen lager ligt dan bij veel andere reisorganisaties.
En dat we proberen om zoveel mogelijk van het werk en
de uitvoering ook dáár te laten plaatsvinden. Het liefst
zien we dat het nog duidelijker wordt voor de reiziger zelf.
Dat je bijvoorbeeld ziet dat je betaling voor het eten rechtstreeks
naar de familie gaat die het voor je gekookt heeft.
Zo zie je als reiziger ook écht wie je ondersteunt en weet je
zeker dat je geld terechtkomt waar het verschil maakt.’
Jullie bestemmingen zijn niet bepaald alledaags.
Hoe zijn jullie tot dit aanbod gekomen?
‘Toen ik eenmaal had besloten om voor mezelf te beginnen,
ben ik echt gaan kijken: waar ligt de meeste behoefte? En zo
ben ik uitgekomen bij West-Afrika. Daar kwam toentertijd —
ik praat over 2012 — zelden een toerist via een reisorganisatie,
terwijl de potentie eindeloos is. Veel van deze landen hebben
het moeilijk gehad en kunnen de inkomsten goed gebruiken.
Als we een nieuwe regio ontwikkelen, kiezen we bewust
voor een land dat laag staat op de Human Develop ment
Index van de Verenigde Naties – en waar het tegelijkertijd
veilig genoeg is om duurzaam toerisme op te bouwen.’
Welke land in West-Afrika verdient eigenlijk
veel meer aandacht?
‘Sierra Leone is wat ons betreft het puurste land dat we
aanbieden. Er is zó weinig toerisme, en dat voel je. Dat heeft
deels te maken met het klimaat, dat extreem tropisch is.
Ik reis zelf juist vaak in de regentijd, om te kijken of we
mensen er in die periode heen kunnen sturen. Maar in
Sierra Leone? Vergeet het maar! Tijdens het regenseizoen
ligt alles stil en zijn de wegen onbegaanbaar. Alles is nat en
glibberig. Kies dus altijd voor de droge periode. Het gevolg
van dat tropische klimaat is wel dat je op veel plekken
extreem weelderige begroeiing hebt. De reis begint meestal
op het schiereiland bij de hoofdstad Freetown, om te acclimatiseren.
Daar verblijf je aan prachtige, tropische stranden.
Door de beperkte infrastructuur is het nog steeds lastig om
158

INTERVIEW
Kijk voor meer
reisinspiratie op
fair2travel.nl
reizen uit te stippelen. Een chauffeur met een 4x4 inhuren
is extreem duur. Achter op een motor kun je vaak nog veel
verder komen. Je moet dus wel een avontuurlijke reiziger
zijn. Iemand die het niet erg vindt om een paar uur achterop
een motor te zitten, om zo over slechte wegen de afgelegen
gebieden te bereiken. Wel worden de accommodaties steeds
beter en wordt er geïnvesteerd in community-based toerisme,
waarbij lokale mensen worden getraind om zelf toeristische
diensten te bieden. Het is mooi om te zien dat ook de
overheid het toerisme nu echt probeert te ontwikkelen.
Er komt steeds meer aandacht. Sierra Leone staat zelfs op
de Europese toerismebeurzen. Er worden dus echt stappen
gezet, ook qua budget en promotie, om toerisme verder uit
te bouwen. En dat is iets waar ik heel blij van word.’
Zijn er nog meer Afrikaanse succesverhalen
waar je trots op bent?
‘In tegenstelling tot Sierra Leone, dat zeker de laatste tijd
snel stappen maakt, is Benin nog vrij traditioneel. Daar zie
je veel meer kleurrijke waxkleding en traditionele cultuuruitingen
zoals de voodoo. Het meest inspirerende concept
van community-based toerisme speelt zich wat mij betreft
af in Possotome in het zuidwesten. In 1999 is hier, dankzij
een lokale man met een achtergrond in natuurontwikkeling,
een beweging ontstaan. Het meer bij zijn geboortedorp werd
leeggevist, de biodiversiteit liep terug en daarmee kwamen
de voedselzekerheid en inkomsten in gevaar. Hij stelde zijn
gemeenschap toen de vraag: zouden we toerisme kunnen
opzetten en – belangrijker nog – willen we dat samen doen?
Daaruit is een indrukwekkend model voortgekomen dat
inmiddels als voorbeeld dient voor andere dorpen in Benin.
Eerst wordt gekeken of er draagvlak is. Dan wordt een lokale
vereniging opgericht zodat de gemeenschap het zelf kan
organiseren. Vervolgens wordt iedereen die graag betrokken
wil worden tot wel twee jaar lang getraind in allerlei
toeristische functies. Denk aan gidsen, gastheren en
­vrouwen, koks, ambachtslieden. De inkomsten uit het
toerisme worden geïnvesteerd in landbouwontwikkeling,
zodat de voedselvoorziening diverser en bovenal stabieler
wordt. De producten kunnen worden verhandeld of gebruikt
in het toerisme, waardoor er aanvullende inkomstenbronnen
ontstaan. Het is dus véél meer dan toerisme alleen. Het gaat
om brede gemeenschaps ontwikkeling, met toerisme als
middel en niet als doel. Wat het extra bijzonder maakt is dat
dit hele model van onderop is opgebouwd. Geen opgelegd
overheidsproject dus, maar een lokaal initiatief dat inmiddels
wel internationale steun heeft weten aan te trekken. Iedereen
die werkt met toeristen krijgt gewoon betaald voor zijn of
haar diensten. Maar daarnaast gaat standaard twintig procent
van de opbrengsten naar de gemeenschapskas. Die kas wordt
beheerd door de vereniging, en het dorp besluit zelf wat
ermee gebeurt. Dat heeft geleid tot concrete verbeteringen:
schoolgebouwen, marktplaatsen en watervoorzieningen.’
Ook in andere werelddelen zijn jullie actief.
Kun je nog een passend voorbeeld geven?
‘Een laatste voorbeeld van een fair chainbestemming die wij
aanbieden is Bangladesh. De mensen zijn ontzettend gastvrij.
Het toerisme staat er nog in de kinderschoenen. Vaak ben je
zélf de grote attractie. Mensen vinden het oprecht leuk om
contact te maken. Zelfs als je door een armere wijk of een
buitengebied loopt, nodigen mensen je uit om te komen eten.
Je ervaart echt hoe het lokale leven eruitziet. Het voelt dus
helemaal niet geënsceneerd. Het mooie aan onze reizen naar
dit land is dat we alles door een hoofdgids laten regelen,
waardoor het geld uiteindelijk directer terechtkomt bij de
betrokkenen. Want er zit geen grote organisatie achter.
Hij regelt het allemaal direct met kleinere ondernemers:
lokale gidsen, riksjarijders, restauranthouders en homestayeigenaren.
Een voordeel van Bangladesh is dat het openbaar
vervoernetwerk erg goed is. Het autoverkeer kan op sommige
plekken nogal gevaarlijk zijn. Daarom reizen we liever met
de trein, bus of tuktuks. Verreweg de meeste tuktuks rijden
op CNG­gas en dus niet meer op diesel, wat een stuk duurzamer
is. Mijn grote ideaal is dat we fair chaintoerisme ook
kunnen inzetten om andere plekken te helpen ontwikkelen.’
159

Valse noot
Op de exotische Banda-eilanden groeide het geld aan de bomen. Nootmuskaat
en foelie waren in de zeventiende en achttiende eeuw meer waard dan goud.
Ruim vierhonderd jaar nadat de VOC deze Specerijeneilanden in het hart van
de Molukken op gewelddadige wijze toe-eigende, reizen wij af naar de plekken
waaraan Nederland zijn rijkdom te danken heeft.
SCHRIJVER TOM AUSSEMS FOTOGRAAF MALOU VAN BREEVOORT

INDONESIË
161

Bespreek de geschiedenis vanaf het
zaadje tot aan de boom, tot aan hoe
de vrucht valt en vervolgens weer
een boom laat groeien – Moluks gezegde
Land in zicht. Na een bootwissel v anwege
een motor die het liet afweten,
vijf uur varen over open zee en in totaal
drie reisdagen werp ik eindelijk een blik
op de eilanden die mijn fantasie − en de
wereld − zo lang in hun greep hielden.
Uit de diepte van de Bandazee rijst de
ruim zeshonderd meter hoge, rokende
top van de actieve Gunung Api of
Vuurberg op. In een halve maan eromheen
strekt Banda Besar zich uit over de
rand van een verzonken krater. Precies
daartussenin, spelend met water en
vuur, bevindt zich Banda Neira met de
gelijknamige hoofdplaats. Gezamenlijk
omringen ze één van de mooiste natuurlijke
havens van Indonesië. Hoewel
de nieuwe snelferry de reis ernaartoe
aanzienlijk heeft vergemakkelijkt, zal het
voorlopig niet leiden tot een toeristengolf.
Ruwe zee, defecte motoronderdelen
en onvoorziene factoren houden de
boot, die twee keer per week op en neer
vaart, geregeld aan de kant. Het had
zomaar kunnen gebeuren dat we onze
plannen pas dagen later konden aanvangen.
Zelfs nu de snelferry in de vaart
is, ontvangen de eilanden slechts enkele
duizenden buitenlandse bezoekers per
jaar − op Bali komen per uur méér
mensen aan. Het is ook meteen de
charme: aan een bezoek aan deze unieke
archipel gaat een ontdekkingsreis vooraf.
De Banda­eilanden in de Molukken
golden als het exclusieve domein van
de nootmuskaat en de felrode zaadlijst
eromheen, de foelie. Dankzij Arabische
en Chinese kooplieden waren deze
goederen al in de dertiende eeuw
verkrijgbaar in Europa. Wijselijk hielden
zij de oorsprong geheim. Christoffel
Columbus werd er met een grote vloot
op uit gestuurd om de ligging van de
Specerijen eilanden te achterhalen.
Toen hij in 1492 arriveerde in Amerika
dacht hij zijn missie volbracht te hebben.
Tot zijn verbazing waren de Myristica
fragrans­ of nootmuskaatbomen nergens
te bekennen. Ook de veelal vergeefse
pogingen om een noordelijke doorgang
te vinden waren bedoeld om de
Specerijen eilanden te bereiken. Vóór de
komst van de Europeanen dreven de
eilandbewoners al eeuwenlang vreedzaam
handel met partners uit de regio.
Die balans verschoof abrupt toen, aan
het eind van de zestiende eeuw, de
eerste rood­wit­ blauwe vlag in de lagune
verscheen. Met de specerijenhandel
legde Nederland een fundament onder
zijn rijkdom en status in de wereld.
Maar wie betaalde de prijs?
HET PRINCIPALE WIT
WAARNAAR WIJ SCHIETEN
Een snufje over de groenten of in de
appeltaartmix. Nootmuskaat en foelie,
het rode omhulsel, zijn zeker niet de
meest gebruikte kruiden in het keukenrek.
Toch deden we er vroeger een
moord voor.
In een brief uit 1608 merkte het
VOC­bestuur de eilanden aan als ‘het
principale wit waarnaar wij schieten’.
Koste wat het kostte moest de nootmuskaat
en foelie, die in Europa wel driehonderd
keer de inkoopprijs opleverden,
in Nederlandse handen komen.
Vertegenwoordigers van de VOC
hoopten de orang kaya, de lokale
leiders, te imponeren met hun waren:
spiegels, messen, zware stoffen en
kristallen bokalen, maar ook buskruit en
maliënkolders. De Europese producten
maakten echter weinig indruk.
Wat moesten de eilandbewoners met
al die onpraktische spullen?
Terwijl de vulkaan in hun midden
zweeg, leidde de machtsstrijd in 1621
tot een geweldsexplosie waar geen kruid
− noch specerij − tegen gewassen bleek.
Nadat de orang kaya een VOC­admiraal
en zijn gevolg in de val lokten en
doodden, zagen de Nederlanders, onder
leiding van Jan Pieterszoon Coen, hun
kans schoon om met harde hand terug
te slaan. De gouverneur­generaal
beschouwde de uitroeiing van de
Bandanezen als noodzakelijk om het
handelsmonopolie veilig te stellen, en
volgde daarmee zijn eigen lijfspreuk op:
‘Geen handel zonder oorlog, geen oorlog
zonder handel.’
Minstens tienduizend eilandbewoners,
waaronder alle orang kaya, werden
geëxecuteerd. Vele anderen werden tot
slaaf gemaakt en afgevoerd naar Java.
Het precieze aantal Bandanezen dat aan
het bloedvergieten wist te ontkomen,
blijft onduidelijk. Coen zelf schreef in
een brief aan zijn bazen dat enkele
honderden de dans ontsprongen. Pas
later werd duidelijk dat zo’n 1700 oorspronkelijke
bewoners met traditionele
kora-kora (zeewaardige kano’s) de
Molukse Kei­eilanden hadden bereikt.
Daar wonen nog altijd afstammelingen
van de Bandanezen die de eilandcultuur
levend houden. De Nederlandse moordpartij
is één van de eerste gedocumenteerde
genocides in de wereldgeschiedenis.
Na deze verovering ontpopte de
VOC zich pas echt tot een territoriale en
nietsontziende macht. ‘Het was dan ook
een vreemde gewaarwording,’ vertelt
onze lokale gids Bimo, die Nederland
bezocht op uitnodiging van een reisorganisatie
waarmee hij al jaren samenwerkt,
‘om Coen op het centrale plein
in Hoorn op een sokkel te zien staan.
Voor ons is hij geen held maar een
massamoordenaar, een slachter.’
162

INDONESIË
Een lokale boot lost
passagiers en hun
boodschappen op
Hatta. Vorige pagina’s
Voor dit fruit- en
kruidmandje, gevuld met
nootmuskaat, kruidnagel
en ongedroogde vanille
betaalde men vroeger
een godsvermogen. /
De bungalows van Ora
Beach Eco Resort zijn
om over te dromen.
163

Het kleine Run werd door
de Nederlanders geruild
voor Nieuw-Amsterdam, het
latere New York. Tijdens eb
kun je over een zandbank
naar het onbewoonde
Neilaka lopen. Boven
de wall (rechts) kun je
geweldig snorkelen.
164

INDONESIË
De Britten droegen Run over en kregen daar een
onbeduidend eiland voor de Noord-Amerikaanse
kust voor terug: Nieuw-Amsterdam of Manhattan

Op de vierhonderd meter
lange pier van Lonthoir
op Banda Besar is het
een komen en gaan van
dorpelingen, te voet
of op de scooter.

INDONESIË
KOLONIALE ERFENIS
Vrijwel nergens is de historische waarde
van een vierkante meter significanter
dan op deze stippen in de Bandazee.
Ondanks zijn geringe formaat − ongeveer
de helft van de Waddeneilanden −
telt de archipel maar liefst dertien
Nederlandse forten uit het vroegmoderne
tijdperk en stond het aan de
basis van talloze invloedrijke gebeurtenissen.
Voor geschiedenisfanaten zijn de
Banda­eilanden wat de Amazone voor
biologen is: een nauwelijks aangeboorde
bron van verhalen en dwarsverbanden.
‘In het Bandanees noemen we dat de
Oude Kerk,’ wijst Bimo naar een witte
kerk met vier lijvige zuilen, een bel en
windvaan. Samen met de gids struinen
we door Banda Neira, waar de sporen
van de Nederlandse overheersing niet
te missen zijn. Het lijkt haast alsof de
VOC-leden nog maar net hun hutkoffers
hebben gepakt en op de boot vertrokken
zijn. Het straatbeeld wordt gedomineerd
door vervallen negentiende­eeuwse
herenhuizen met pilaren en schaduwrijke
veranda’s. Enkele panden zijn
opgeknapt. De meeste kwijnen echter
weg onder de vochtige lucht en wildgroei.
Een auteur van Nederlandse
komaf, geboren in Indonesië, beschreef
de eilanden als ‘het Pompeï van het
Verre Oosten’. Zou Gunung Api, naast
asdeeltjes, ook een onzichtbare
beschermlaag hebben uitgespuwd?
In de met lianen en onkruid overwoekerde
binnentuin van het gouvernementsgebouw
komen we oog in oog te
staan met een borstbeeld van koning
Willem III. Het gebouw ernaast, legt
Bimo uit, was de Harmonie Club. Waren
alle orders uitgedeeld en logboeken
bijgewerkt, dan kwamen de centrale
figuren bijeen in de ‘soos’ waar een bar
en snookertafels voor afleiding zorgden.
Van al het historisch erfgoed dat de
Nederlanders achterlieten, is Fort Belgica
zonder meer het meest imposant. Met
een strenge frons kijkt dit vijfhoekige
verdedigingswerk, op een heuvel boven
het stadje, uit over de lagune. Het in
1611 voltooide fort was niet alleen een
hoofdkwartier maar ook een stempel,
waarmee de VOC zijn aanspraak op
de landmassa en al zijn specerijen
bevestigde. Het grauwe en verweerde
fort mag dan medeplichtig zijn aan
vreselijke daden, zijn status behoort
definitief tot het verleden. Op een
metertje of tien van de houten galg is
een groepje vrienden, leunend tegen de
buitenmuur, verwikkeld in een kaartspel.
Tieners zwermen over het binnenplein,
de muren, en in de torens. Twee vingers
in de lucht, telefooncamera’s in de
aanslag, voor een selfie met het uitzicht.
Niet alleen het historisch erfgoed
maar ook de bevolkingssamenstelling is
een nalatenschap uit de koloniale tijd.
Hoewel de inwoners zich identificeren
als Bandanees, zijn er maar enkelen
die er daadwerkelijk wortels hebben.
Na de massamoord werden de eilanden
opnieuw bevolkt. Op Banda Neira,
Banda Besar en het afgelegen Ay werden
67 nootmuskaatplantages ingericht en
toegewezen aan Nederlandse perkeniers
(van het woord ‘perk’). Om deze
landgoederen te bewerken, werden
tot slaaf gemaakten ingezet. Wrang
genoeg bracht de VOC ook honderden
Bandanese gevangenen terug naar de
eilanden, niet langer als vrije mensen,
om de kolonisten te helpen met de
nootmuskaatteelt. De bevolking is een
meltingpot waarin nakomelingen van tot
slaaf gemaakten uit alle windrichtingen
zijn vermengd met de afstammelingen
van migranten, bannelingen en Nederlandse
koopmannen.
BUITEN DE PERKEN
In een jungku, een traditionele overdekte
langboot, worden we overgezet naar
het grootste eiland in de archipel.
Langs de kust van Banda Besar zijn de
ruïnes van perkeniershuizen, de daken
bezweken, nog immer zichtbaar.
Verreweg de meeste plantages − 36 in
totaal − bevonden zich op dit weelderig
begroeide eiland. Vanuit de boot stappen
we op een kaarsrechte steiger. Pas na
vierhonderd meter lopen zetten we
voet aan wal. Met zijn opvallende gele
minaretten en mozaïekkoepels is de
moskee van Lonthoir een opvallende
verschijning. Nog opmerkelijker is zijn
plaatsing: het gebedshuis werd aangelegd
op de fundamenten van een oud
perkeniershuis. Aan de zijkant, tussen
het struikgewas en omgeven door afval,
staat een rij grafzerken. De Nederlandse
over ledenen hadden zich omgedraaid in
hun graf als ze hadden geweten dat de
nazaten van hun slaven nota bene een
moskee zouden bouwen op hun land.
Met het uiteinde van een houten plankje
schuurt Bimo over de marmeren, met mos
bedekte plaque op één van de zerken.
Hardop ontcijfer ik de gegraveerde
graftekst: Hier rust Willem van der Sluys /
geb. op den 3n Maart 1833 / overl. op den
26n februari 1885.
Wat deze perkenier op zijn kerfstok
heeft, is onduidelijk. Door de jaartallen
weten we dat hij het eind van de slavernij
op de Banda­eilanden heeft meegemaakt
− in 1860 kregen de slaafgemaakten hun
vrijheid terug. Daarmee werd het leed
natuurlijk niet ongedaan gemaakt. Terwijl
we tussen de kleurrijke huizen lopen,
vertelt Bimo over de gruwelijkheden die er
hebben plaatsgevonden. ‘Op elke plantage
werkten zo’n driehonderd slaven. Vanwege
hun vechtersmentaliteit en ijzeren wil was
de aanschaf van Molukkers te riskant.
Liever kochten de Nederlanders mensen
van andere eilanden, die in hun ogen
gelatener waren.’ Behoudens een kleine
groep teruggebrachte Bandanezen,
werden de plantages bewerkt door
Javanen, Sulawezen en buitenlandse slaafgemaakten.
‘Geconditioneerd als honden
werkten zij van beltoon naar betoon,’ legt
Bimo uit. ‘Werkers hadden geen tijdsbesef.
Op gezette tijden gedurende de dag
werd een bel gerinkeld, in steeds andere
melodieën: om zes uur moest iedereen
opstaan, om zeven, twaalf en opnieuw om
zeven was er een korte eetpauze, en om
tien uur ’s avonds moest iedereen naar
bed.’ Een repeterend ritme, dodelijk voor
lichaam en geest.
167

Een enkele eilander draagt het koloniale
verleden nog actief met zich mee.
In Lonthoir gaan we op visite bij Harun
van den Broecke, een schriele man in
een polo die te ruim om zijn schouders
valt. Hoewel zijn gebruinde huid, gehard
onder de tropenzon, op die van alle
andere eilandbewoners lijkt, is zijn
gezicht meteen herkenbaar. De jukbeenderen,
de slag in het haar, de spitse neus,
de smalle lippen en bovenal de ogen −
zelfs na veertien generaties en vele
genetische vermengingen zijn de trekken
van zijn voorvader, een door de VOC
geïnstalleerde perkenier, nog altijd zichtbaar.
Omdat Haruns 10-jarige zoon meer
oog heeft voor een spel op de mobiele
telefoon en later in het leger wil dienen,
wordt de nootmuskaatboer tegen wil
en dank gezien als één van de laatste
perkeniers van de Banda-eilanden.
We nemen plaats op een houten bank
op de veranda. Voorzichtig vragen we
Harun naar zijn familiegeschiedenis. De
gastheer haalt zijn schouders op. ‘Ik was
jong toen opa en papa stierven.’ Net als
veel andere Nederlandse woorden, zoals
kerkhof en koelkast, zijn ook de familieaanduidingen
geleend. ‘Ze vertelden
wel verhalen,’ herinnert Harun zich,
‘maar zelden over hun werk. Daarover
werd niet gesproken.’ Haruns vrouw
zet glazen en een kan dampende
noot muskaatthee op de tafel. Ook zij
heeft perke niersbloed. Lantzius is haar
achternaam. ‘Bij mij thuis ging het er
vroeger net zo aan toe. Over mijn
familie geschiedenis weet ik weinig.
Misschien was het verleden te pijnlijk.’
BRON VAN WELVAART
EN ELLENDE
Een handdruk hier, een knuffel daar.
Nog even wat geld achterlaten of een
plastictas met eten ophalen. Zoals het
een goede gids betaamt, heeft Bimo een
uitgebreid netwerk. Natuurlijk helpt het
mee dat zijn moeder maar liefst 21
broers en zussen heeft die verspreid over
de Banda-eilanden en Molukken zijn
neergestreken. Op Banda Besar heeft
een neef scooters voor ons geregeld.
Een paar huizen verderop stoppen we
bij de benzinepomp: een houten rek
met waterflessen, nagevuld met een
fel groene vloeistof die ook zomaar een
energydrankje kan zijn. Een hele dag
hebben we om het asfaltpad dat in een
rondje om het eiland loopt te voltooien,
en de overwoekerde forten, verborgen
stranden, spectaculaire zeezichten en
nauwelijks bezochte dorpen aan de
oostkust te verkennen.
Slingerend banen we ons een weg
door het binnenland vol geurige bossen.
Aan de randen van de weg liggen
muskaatnoten te drogen in de zon. Op
een bergplateau stappen we af voor een
korte wandeling door een historische
plantage. Meters verderop trekt
Bimo een tak naar zich toe met een
bungelende geelgroene vrucht eraan.
‘Nootmuskaat is rijp wanneer de vrucht
openstaat,’ legt Bimo uit. Het vlees is
opengespleten in een perfecte plusvorm,
alsof een chirurg met uiterste precisie
twee incisies heeft gemaakt. Voor het
eerst zien we de bron van al die welvaart
en tevens ellende in zijn puurste vorm.
‘Eromheen zie je de rode vlies of foelie
− eigenlijk een bloem die nooit tot
bloei komt.’ Wat dat betreft staat de
rode specerij symbool voor de Bandaeilanden.
Waar zou de archipel staan als
het zijn rijkdommen in eigen beheer had
kunnen exploiteren, als de Europeanen
deze schat niet hadden gevonden?
Net als druiventakken zijn muskaatbomen
erg kieskeurig. Van de afstand tot
de zee en richting naar de zon tot de
begroeiing eromheen, de omstandigheden
moeten perfect zijn. Als bondgenoot
kozen ze de grootst mogelijke
beschermheer: de kenariboom kan tot
wel 75 meter hoogte reiken. ‘Muskaatbomen
houden niet van volle zon. Al van
oudsher staan ze letterlijk in de schaduw
van de kenaribomen. Ook bij het aanleggen
van plantages hield men rekening
met dit partnerschap.’ Dat de bodyguard
nooit ver weg kan zijn, merken we ook
hier − op een nootworp afstand doemt
het potige kenarilijf op. De bovengrondse
wortels vormen natuurlijke schuttingen
zo hoog als een huis. De stam is begroeid
met klimop en lianen. Ik leg mijn hoofd
in mijn nek, maar de top kan ik niet zien.
GOED BOEREN
Aan de noordkant van het eiland zien we
het gebladerte bewegen. In de berm
ontmoeten we een nootmuskaatboer. Met
een soort lacrossestick plukt de 40-jarige
Moali rijpe vruchten uit de bomen. Een
manier van oogsten die al sinds de VOCtijd
hetzelfde is: aan het eind van een
lange stok is een korf bevestigd met een
kleine opening en twee tegendraadse
tanden, waarmee hij de vruchten één
voor één losrukt en opvangt. Binnen een
mum van tijd is de korf vol, waarna hij de
stok binnenhaalt, het gespleten vruchtvlees
uiteen wrikt met een soort oestermesje,
en de met een foelierokje beklede
noten in een aparte mand om zijn
schouder plaatst. ‘220 bomen staan er op
mijn perceel,’ vertelt hij met onderdrukte
trots. ‘Met drie goede oogsten per jaar
verdien ik genoeg om rond te komen.’
Ooit keek ik een documentaire over
een West-Afrikaanse cacaoboer die geen
flauw benul had wat chocolade was. Hij
oogstte, deed de gedroogde bonen in een
juten zak, knoopte er een strik omheen,
en zwaaide de vrachtwagen uit. Ook
Moali en andere nootmuskaatboeren verkopen
hun lading aan tussenhandelaren.
In grote fabrieken op Java worden de
noten verwerkt in shampoos, parfums,
medicijnen en andere voedsel- en
cosmeticaproducten, waarna ze over de
hele wereld worden verscheept. Oók naar
onze winkels en drogisterijen. Hoewel
de echte winsten, net als in het VOCtijdperk,
op andere plekken in diepere
zakken verdwijnen, is Moali naar eigen
zeggen een gelukkig man. ‘Verderop heb
ik een mooi huis met een keuken en een
Met de klok mee vanaf linksboven Wat heeft Moali op zijn korfstok? Met dit handige gereedschap plukt hij rijpe muskaatnoten uit de bomen. /
Een bewoner van Run heeft zojuist zijn pakketje opgehaald in de haven: een zak cement. / De doerian wordt ook wel de stinkvrucht genoemd
vanwege zijn penetrante zweetgeur. De jungle van Seram hangt er vol mee. / Ook op Run is voetbal uitgegroeid tot volkssport nummer één.
168

INDONESIË

Het is ook meteen de charme: aan een bezoek aan
deze unieke archipel gaat een ontdekkingsreis vooraf

INDONESIË
Ter ere van de jaarlijkse
Nationale Onderwijsdag
op 2 mei hebben Intan en
Siti traditionele Bandanese
kledij aangetrokken.
Giechelend maken ze
selfies in Fort Hollandia.
Links Aan de noordkant
van Seram, tussen Saleman
en Sawai, torenen hoge
kliffen boven het water
uit. Zo tropisch als de kust
is ook het koraalrif, dat
wemelt van de vissen.

INDONESIË
gloednieuwe sofa. Als de laatste oogst
erop zit, neem ik mijn vrouw en
kinderen mee op vakantie naar een
all-in resort.’
RING VAN VUUR
Het blijft wonderbaarlijk dat sommige
flora en fauna maar op één kleine plek
bestaan. Op de Specerijeneilanden
vormen de vulkanen een gemene deler,
want ook de kruidnagel groeide uitsluitend
tegen vulkanische hellingen op
Ternate en Tidore in het noorden van de
Molukken. De snelgroeiende bevolking
van Indonesië moet dagelijks leven
met de sluimerende dreiging van ruim
130 actieve vulkanen. Uitbarstingen
en aardverschuivingen zijn inherent
aan een leven in de Ring van Vuur.
Binnen deze hoefijzervormige gordel
om de Grote Oceaan vindt de meest
geologische activiteit op aarde plaats.
In de Bandazee ontspringt een kleinere
‘pinkring’: de Banda Arc is een
vulkanische keten van eilanden en
zeetroggen in Oost- Indonesië, met de
Banda-eilanden als uiterste punt.
Net zoals je een boek niet op zijn kaft
moet beoordelen, zou je een vulkaan
niet op zijn hoogte moeten beoordelen.
Hoewel de Gunung Api met zijn
640 meter in het niet valt tegenover
bekendere Indonesische vulkanen als de
Rinjani op Lombok en Bromo op Java, is
het één van de meest actieve vulkanen
van het land. De laatste serieuze uitbarsting
dateert uit 1988. Aan drie
zijdes sijpelde de lava omlaag. Ajak,
een vriendelijke oudeheer die we tegenkomen
op straat, kan zich de commotie
herinneren. ‘Het gedonder ging door
merg en been. Mijn geliefden en ik
renden weg van de vulkaan. Zwarte as
daalde op ons neer. Het is jaren geleden,
maar ik voel nog steeds een lichte angst
als ik door deze straten loop. Voorlopig
hebben we niets te vrezen: gemiddeld
genomen zit er 92 jaar tussen de grote,
verwoestende uitbarstingen.’
Niet voor iedereen liep het in 1988
met een sisser af. Volgens Ajak vielen er
drie doden te betreuren: ‘een oude man
in de moskee op het vulkaaneiland, die
niet meer kon rennen en berustte in zijn
lot, en een duo dat in paniek weg roeide
uit Lonthoir en door het kolkende water
werd opgeslokt.’ De vrouw die in paniek
wegrende met een kussen in haar armen
had meer geluk. Haar kind werd gezond
en wel teruggevonden in haar bedje.
Met de vulkaan barstte ook het toerisme
los. Of beter: het ramptoerisme.
Ajak werkt al zijn hele carrière in een
hotel in Banda Neira. ‘Na het zien van de
nieuwsbeelden arriveerden mensen van
over de hele wereld. Eerst Japanners,
toen anderen.’
HET HAWAÏ VAN INDONESIË
Als we Ajak mogen geloven, hebben we
een marge van ruim zestig jaar voordat
de vulkaan zich weer laat gelden.
Tevreden met deze kansberekening laten
we ons om vijf uur ’s ochtends ophalen
door de lokale gids Ewan. De vulkaankegel,
normaal zo prominent aanwezig
en vanuit alle hoeken te zien, gaat op in
de donkerte. Per jungku maken we de
korte overtocht naar het vulkaaneiland.
Onder begeleiding van het ochtendgebed,
schallend uit meerdere moskeespeakers
en afgespeeld vanaf cassettebandjes,
beginnen we aan de klim die
door de constante stijging onophoudelijk
in onze kuiten bijt. De vulkaanhelling is
bedekt met varens en metershoge
bomen. We horen van alles maar zien
niks. Na ongeveer drie kwartier doven
we het licht uit onze hoofdlantaarns.
Het loszittende lavagesteente vertraagt
onze pas. Het lijkt Ewan niet te deren;
met speels gemak en op gympen dartelt
hij naar boven. Hij maakt van elke korte
pauze gebruik om een kreteksigaret op
te steken. De kenmerkende geur van
kruidnageltabak wasemt uit zijn poriën
en dwarrelt achter hem aan.
Nadat we door halfopen lavageulen
zijn geklauterd en voorbij de twee zijkraters
zijn gelopen, is de top binnen
bereik. Net ritste ik mijn vest nog dicht.
Nu komt de warmte me in vlagen tegemoet.
Nieuwsgierig houd ik mijn hand
boven een holletje in het gesteente, en
moet hem snel terugtrekken vanwege de
stomende hitte die eruit komt. Voorzichtig
schuifelen we naar de scherpe
rand van de actieve krater, ongeveer 250
meter in omtrek, gevuld met een dikke
grijze nevel, dikker dan de smog in
Jakarta. Deels bedekt met struikgewas
leiden de kraterwanden naar een kom
met gehavend gesteente, vergelijkbaar
met de overblijfselen van een gigantisch
en licht ontvlambaar kampvuur.
De humeurige Gunung Api staat in
schril contrast met de uitbundige,
tropische wereld die hij miljoenen jaren
geleden schiep. Door de vulkanische
oorsprong en geïsoleerde ligging in de
Bandazee beschikt de archipel over eigenschappen
die eerder met Oceanische
dan met Indonesische eilanden te rijmen
zijn. Op deze vruchtbare eilanden,
behangen met vruchten, ruikend naar
nootmuskaat en kleurrijke bloemen, en
bevolkt door reuzevlinders en unieke
vogels, toont de tropische zone zijn
meest kleurrijke en extravagante kant.
Hierboven hebben we een weids uitzicht
over de lagune, over de tinnen daken van
Banda Neira en Lonthoir, over de oude
forten met hun onnatuurlijke vormen.
De kleuren van het water veranderen
onder het zonlicht als de holografische
afbeeldingen op Panini-voetbalplaatjes
of tekenfilmprentjes. Saffer- en tandpastablauwe,
auberginepaarse en beige
slierten dansen op het donkerblauwe
wateroppervlak, als een waterballetopvoering
van het noorderlicht.
Met de klok mee vanaf linksboven Overdag speelt het leven in Banda Neira zich af aan de waterkant. / Deze stoker maakt volgens velen
de beste sopi of arak, een sterkedrank gemaakt van het sap van de sago palm, in de wijde omgeving. We komen hem tegen in zijn jungledistilleerderij
op de route naar het Alifuri­dorp Usali. / Nu het gevaar is geweken, speelt men een kaartspel in Fort Belgica. / Catch of the day.
173

ONDERWATERDISCO
Het tropische landschap houdt niet op
bij het wateroppervlak. Met een diepte
van bijna 7,5 kilometer is de Bandazee
één van de meest diepe wateren ter
wereld. In tegenstelling tot het Groot
Barrièrerif, dat nodig aan het infuus
moet om verdere verbleking tegen te
gaan, verkeren de riffen rond de
Banda-eilanden in blakende vorm.
‘Verreweg de meeste duikers komen
hiernaartoe om de hamerhaaien te zien,’
vertelt de jonge duikleraar Nyelo. ‘Laat
in het jaar pakken grote scholen zich
samen rond de eilanden. En dat is
bijzonder, want er zijn slechts een paar
locaties wereldwijd, zoals de Galápagos,
waar je ze goed kunt zien. Vooral tijdens
de paringstijd, wanneer mannetjes de
riffen afspeuren naar vrouwtjes en hen
escorteren naar een grotere ‘harem’
buiten de kust. Overdag cirkelen zo’n
drie of vier mannetjes om de vrouwtjes
heen om een favoriet uit te kiezen
waarmee ze ’s nachts er vandoor gaan.’
Met het maanlicht dat breekt in de
waterspiegel, is het eigenlijk net een
discotheek met stroboscooplicht. Al durf
ik niet met zekerheid te zeggen dat de
haaien consent kennen.
Ook onervaren duikers worden
verwend − en verpest, omdat deze
onderwaterwereld moeilijk te evenaren
is. Vooral aan het begin van het jaar
waan je je in een zwembad door de
helderheid van het water. ‘Momenteel
zijn er vier duikscholen en meer dan
vijftig duikplekken. Vaak gaat het om
walls, onderwaterkliffen waar veel
vissen en dieren samenklonteren. Maar
er zijn ook sites met pinnacles. De
mooiste en ook verste site heeft drie van
deze pilaren en noemen we ook wel de
Fish Shop, door de vele vissoorten.’
Ondanks alles, is de onderwaterwereld
rond de Banda-eilanden nog onontdekt.
‘Bali- of Thailandtaferelen, waar je een
duikplek deelt met vele anderen, ga je
hier niet ervaren.’
Zelf gaan we te water bij het bountyeiland
Hatta. Zwevend boven een rijkelijk
begroeide richel op zo’n tien meter diepte
kijken we met grote ogen naar de koralen
en tropische vissen die we louter kennen
uit aquaria. Een adelaarsrog glijdt sierlijk
onder ons door. Op zijn dooie gemak
plukt een groene schildpad zeegras
tussen de gekleurde koralen, variërend
van brede platen en potten tot paddenstoel-
en hersenvormige structuren.
De paarse gorgoniawaaiers zijn groot
genoeg om me achter te verstoppen en
zwaaien naar de wezens die langs de
wall omhoog en omlaag zwemmen.
LANDJERUIL
Zo kalm als het water is in de ochtend,
zo ruig gaat het tekeer in de middag.
De jungku waarin we zitten steigert als
een wild paard. De motor protesteert.
Op volle toeren scheren we over de
golven. En toch komen we nauwelijks
vooruit. Telkens weer werpt de deining
ons terug. Aan de gespannen blik van
de jonge kapitein zien we dat ook hij
niet dagelijks wordt geconfronteerd met
ruw vaarwater. Het is allemaal vergeten
wanneer we zijn aanbeland op Run, het
meest westelijke eiland in de groep.
Met zijn muskaatboomplantages en fortruïnes,
stranden en onderwaterkliffen,
magistrale zandbank die tijdens laagwater
een brug vormt naar het naburige
eiland Nailaka, en gezellige dorpsstraat
met kleurrijke huizen en straatslingers
schotelt dit geïsoleerde paradijsje een
Bandanees totaalplaatje voor.
Een plaatje dat geïnteresseerden
eeuwen gelden al naar Run lokte. In een
poging een graantje mee te pikken van
de handel in specerijen wisten de Britten
het eiland weg te kapen onder de neus
van de Nederlanders. Tot slaaf gemaakte
Tamil werden tewerkgesteld op de nootmuskaatplantages.
Een groot deel van de
huidige bewoners stamt af van deze
Indiërs. Hoewel de ongenode Britten
steeds verder onder druk kwamen te
staan van de Nederlanders, bleven ze
onvermurwbaar en honkvast. Zelfs op de
redelijkste voorstellen gingen ze niet in.
Op de een of andere manier wisten de
Britten de controle te behouden − zelfs
na de wreedheden onder Coen, die zich
uitbreidden naar Run en leidden tot de
vernietiging van alle muskaatbomen. In
1667 slaagden de Nederlanders er, aan de
andere kant van de wereld, alsnog in om
Run in te nemen. Via de diplomatieke
weg. In het Verdrag van Breda stemden
de twee machten in met een opmerkelijke
ruil. De Britten droegen Run over en
gaven Suriname, toen pas net veroverd
door de Nederlanders, definitief op en
kregen daar een onbeduidend eiland voor
de Noord-Amerikaanse kust voor terug:
Nieuw-Amsterdam of Manhattan.
Terwijl daarginds de wolkenkrabbers
als bomen uit de grond zijn geschoten,
is de skyline van het piepkleine Run
niet hoger dan de hoogste kenariboom.
‘De inwoners zijn er nog steeds trots op
dat de geschiedenis hun land aan de
wereldstad New York verbindt,’ vertelt
Bimo. The City That Never Sleeps
tegenover het slaperige eiland dat nooit
helemaal ontwaakte in de moderne tijd.
Wie van de twee ruilpartners zou er
bekaaider vanaf zijn gekomen? Het is
maar net aan wie je het vraagt.
EEN LEEG LAND
Van het wereldtoneel, bemind door velen,
naar de anonimiteit. Het kan snel
verkeren. Toen de specerijenkoorts doofde
en de Europese monopolies in de achttiende
eeuw werden opgeheven, zakten
de Banda-eilanden en andere Specerijeneilanden
weg in de vergetelheid. Wat
Coen namens de VOC trachtte te bereiken
met zijn genocide tegen de Bandanezen
was een Leeg Land, een blank canvas,
dat hij naar eigen inzicht kon inkleuren.
In de literatuur wordt meestal de indruk
gewekt dat zijn vernietigingscampagne
een succes was − het eilandvolk en hun
cultuur hielden op te bestaan. Gedurende
onze tijd op de eilanden zijn we erachter
gekomen dat de gouverneur-generaal
alleen op papier geslaagd is in zijn missie.
Na de herbevolking van het veroverde
gebied werden onder de streep astronomische
winsten geboekt. In de praktijk is
de Bandanese cultuur springlevend: de
traditionele zeekano’s, de manier van
oogsten, de legendarische verhalen of
ceritas over de oorsprong. Het eeuwenoude
eilandlied laat zich niet onderbreken
door een valse noot.
174

Vrijwel nergens
is de historische
waarde van een
vierkante meter
significanter
dan op deze
stippen in de
Bandazee
Het kanaal dat door het islamitische dorp Sawai stroomt wordt
gevoed door een bron en kent meerdere stations: na een apart
gedeelte voor mannen volgt een strook waar de vrouwen zich
kunnen opfrissen. Verderop worden kleren en de vaat gewassen. /
Vanaf de top van de Gunung Api kijk je weids uit over Banda Neira
(voorgrond), Banda Besar (achtergrond) en de ondiepe lagune.

9X
BANDA-
EILANDEN
WEG VAN DE
MASSA
ACTIVITEITEN
Onderstaande activiteiten
zijn te boeken via Smaragd
Reizen, smaragd-reizen.nl
1 STAP TERUG IN DE TIJD
Het historische centrum van
Banda Neira is één van de
meest complete ensembles
van Nederlandse koloniale
architectuur. Schuilend in
de schaduw van de Gunung
Api-vulkaan vind je fortruïnes,
VOC-gebouwen en
perkeniers woningen die
je met een gids verkent.
2 BEKLIM EEN VULKAAN
Over een pad dat continu
stijgt loop je — met of zonder
gids — in ongeveer 2 uur naar
de top van de 640 meter hoge
Gunung Api. Boven word je
beloond met een panorama
over de archipel en een blik
in de actieve krater.
BESTE REISTIJD
Plan je reis in het droge seizoen (september t/m november) en mijd de regenseizoenen
(december t/m februari en eind mei t/m augustus). Als je een spatje regen niet erg vindt,
is ook de periode vanaf maart t/m begin mei geschikt. Voor duikers bieden oktober en
november de beste omstandigheden. Tijdens de ramadan (februari en/of maart) is er
weinig actie. In oktober maak je het indrukwekkende Lonthoir Festival mee.
j f m a m j j a s o n d
27 27 27 27 27 26 26 26 27 27 27 27
389 324 287 243 176 117 82 64 91 158 292 374
Van links naar rechts Eén van de laatste perkeniers: Harun. / Een stevige lunch bestaat vaak uit gefrituurde vis
met sambal en colo-colosaus. / De bamboehutten van het Alifuri-dorp Usali op Seram. / Jonge inwoner van Run.
3 NEEM DE RINGWEG
De beste manier om Banda
Besar te verkennen? Met een
scooter over de ‘Ringweg’.
Onderweg raak je betoverd
door het uitzicht vanuit Fort
Holandia, las je een drinkpauze
in bij Kafe Tikungan
Kanari, relax je op Lautang
Beach en voel je je een Tomb
Raider in de overgroeide
ruïne van Fort Concordia.
4 ZOEK DE VERGELIJKING
MET NEW YORK
Terwijl Nieuw-Amsterdam
uitgroeide tot New York is
Run, het eiland dat de Nederlanders
ervoor terugkregen,
in al die eeuwen nauwelijks
veranderd. Tijdens een struintocht
door straten met sierlijke
slingers en kleurrijke
huizen word je begroet door
de vriendelijke bewoners.
Voor de noordkust ligt het
ombewoonde Neilaka waar
je geweldig kunt snorkelen
boven het rif en een wall.
5 PROEF HET EILANDMENU
In stalletjes en kleinere
restaurantjes probeer je ulang
ulang (gemengde gekruide
groenten), bakso (soep met
ballen), colo-colo (pittige saus)
en nasi bungkus, een puntzak
van bananenblad met gele rijst
en noedels en toppings als ei,
gedroogde tonijn of rendang,
kroepoek, sambal en seroendeng.
Het sfeervolste eet adres
in Banda Neira is Kedai
Papa ripi, instagram.com/
kedaipaparipi
6 VERKEN DE RIFFEN
Door zijn ligging in de Koraaldriehoek
is de onderwaterwereld
ongeëvenaard.
De kerngezonde riffen, walls
en pinnacles zijn een lust voor
het oog en trekken talloze
zee wezens aan. Ervaren
duikers komen voor de
hamerhaaien. Ook de prijs is
ongeëvenaard: iets meer dan
€ 30 per duik, instagram.
com/bandaoceandivers
Banda Neira
temperatuur (°C)
neerslag (mm per mnd)
Een reis naar de Bandaeilanden
is goed te combineren
met het ongerepte en onderbelichte
hoofdeiland Seram.
7 BEZOEK DE ALIFURI
Dat je elkaars taal niet hoeft te
spreken om een connectie aan
te gaan, blijkt als je op visite
gaat bij de inheemse Alifuri.
Verspreid over meerdere
dorpen in het onherberg zame
binnenland van Seram leven
deze Aboriginals in bamboehutten
met puntige daken.
Voor een totaalervaring blijf
je een nachtje logeren op een
dun matje onder een klamboe.
Wij liepen in ongeveer drie uur
van Hatumete naar Usali met
een lokale gids en porter.
8 WAAN JE IN RAJA AMPAT
Net als Raja Ampat, aan de
overkant van de Seramzee,
beschikt ook Seram over
karststenen en met jungle
begroeide kliffen en weel derige
koraal riffen. Tussen Saleman en
Sawai aan de noordkust waan
je je in Jurassic Park — al zijn de
dino’s van weleer geslonken tot
bijzondere vogels, zeedieren
en manatees.
9 GA DOOR DE WASSTRAAT
Twee keer per dag gaan de
islamitische inwoners van
Sawai door de ‘wasstraat’.
Vanuit een bron stroomt het
verse water via een kanaal
door het dorp en kan iedereen
zich opkuisen.
176

SERAM
Sawai 9 13
8 14
15
Masohi
Hatumete
7
AMBON
Ambon
10 11
SAPARUA
Bandazee
GUNUNG
API
BANDA NEIRA
4
RUN
AI
Lonthoir
2
5
3
Banda Neira
1 12
BANDA BESAR
6
HATTA
0 m 50 km 100 km Aanbevolen activiteiten en slaapplekken
HIER SLIEPEN WIJ
10 THE CITY HOTEL //
AMBON
Door het comfortabele
matras, de regendouche, het
uitgebreide ontbijt en de sky
bar met dakterras is dit het
perfecte begin- of eindadres
in de Molukken, ca. € 25 per
nacht inclusief ontbijt.
11 SWISS-BELHOTEL //
AMBON
Alom beschouwd als het
beste hotel in de Molukken.
De kamers zijn ruim en
hebben een goed bed en
klassieke uitstraling. In de
ochtend wacht een uitgebreid
ontbijt, terwijl het in de avond
gezellig is in de sky bar op de
11de verdieping, ca. € 40
per nacht inclusief ontbijt,
swiss-bel hotel.com
12 BINTANG LAUT //
BANDA-EILANDEN
Basic kamers met westers
toilet, koud water en airco.
Vraag naar een kamer op de
begane grond. Het uitzicht
vanaf de halfopen veranda,
op de vulkaan aan de overkant,
is niet te overtreffen,
ca. € 15 per nacht inclusief
ontbijt, instagram.com/
bintanglautbanda
13 LISAR BAHARI SAWAI //
SERAM
Aan de rand van het levendige
Sawai vind je deze verzameling
paalhuizen boven het koraal.
Als de moskee je niet wekt,
doen de pape gaaien en
neushoornvogels dat wel.
De kamers zijn ruim en
basic, uitgerust met airco
en westers toilet, ca. € 25
per nacht inclusief ontbijt,
instagram.com/lisarbahari
14 ORA BEACH
ECO RESORT // SERAM
Aan de kant, Malediven.
Ook aan de noordkant van
Seram overnacht je in een
over water bungalow aan het
strand. En dat voor een fractie
van de prijs! Ingeklemd tussen
een steile bergwand en de zee
met een gezond koraalrif kom
je hier heerlijk tot rust, € 91
per nacht inclusief maaltijden.
15 SANTIKA PREMIERE
HAYAM WURUK // JAKARTA
Tussenstop in Jakarta?
Met zijn uitgebreide ontbijtbuffet,
sky bar en fraaie
kamers is dit gedegen hotel
op korte afstand van het oude
centrum de ideale pitstop,
vanaf € 43, mysantika.com
VOOR MIJN PLANNING
Reizen naar de Molukken
Op maandag en zaterdag biedt Garuda directe vluchten aan
van Amsterdam naar Jakarta. Andere airlines vliegen indirect.
KLM adverteert met directe vluchten. Vaak zit hierin een tussenstop
in Kuala Lumpur verborgen en moet je kort het vliegtuig uit.
Check de rode lettertjes bij de vluchtgegevens. Vanuit Jakarta
reis je met Garuda of één van de vele budgetmaatschappijen
dagelijks naar Ambon. Wie vertrekt vanuit Brussel of Düssel -
dorf zal een tussenstop op de koop toe moeten nemen.
Reizen binnen de Molukken
Een georganiseerde reis met een gids die ook het vervoer
overziet is aan te raden. Vanwege de slechte bereikbaarheid
durven weinig reisorganisaties het aan om reizen naar de
Molukken aan te bieden. Smaragd Reizen, met een fysiek
kantoor in Enkhuizen, is de enige partij in Nederland die
struc tureel reizen organiseert naar dit deel van Indonesië.
Een reis door de archipel gaat gepaard met de nodige
dis claimers. Gedurende je reis is flexibiliteit vereist.
Het reis programma kan ter plaatse veranderen door de
weers omstandigheden of vervoergerelateerde wijzigingen.
Kun jij makkelijk de knop omzetten en het avontuur omarmen?
Dan staat jou een onvergetelijke reis te wachten. De snelferry
tussen Tulehu op Ambon en Banda Neira vaart — als alles volgens
plan verloopt — twee keer per week (donderdag en zondag;
5 uur) op en neer. Eén of soms twee keer per week vaart een
grote Pelni-ferry tussen Ambon en de Banda-eilanden (14 uur).
Heb je een ruimer budget en houd je van duiken? Verschillende
penisi, traditionele zeilboten waarop je slaapt, doen de Bandaen
andere eilanden. Smart Aviation biedt vluchten aan in een
propellervliegtuig tussen Ambon en Banda Neira (twee keer
per week) en Banda Neira en Amahai op Seram (wekelijks). Voor
elke kilo bagage boven de 10 kilo betaal je 20.000 ruppiah bij.
SCAN DE QR-CODE VOOR ONLINE REISINSPIRATIE EN EEN BESTEMMINGSKAART

1 2 3
Weg van de massa
door de ogen van Columbus-lezers
Elke maand maak je met je reisfoto’s kans op een plekje in je lijfblad én op prachtige reisaccessoires
van Teufel! Dit keer presenteren we jullie de nominaties voor de mooiste reizen weg van de massa.
Doe mee met de nieuwste fotowedstrijd via columbustravel.nl/maandfotowedstrijd
WEG VAN DE MASSA WINNAAR
4

5
6
7
8
9 10
11
1 NEDERLAND Larissa van Hooren: ‘Ervaar ultieme vrijheid tijdens een Blackshape-vlucht vanaf Lelystad Airport.’ 2 ZUID-KOREA
Chris Oberman: ‘Dat het in Seoul ook rustig kan zijn, merk je ’s ochtends vroeg als het Gyeongbokgung-paleiscomplex net open is.’
3 JEMEN Janou Kempkes: ‘Socotra, tussen het Arabisch Schiereiland en de Hoorn van Afrika, is de definitie van afgelegen.’ 4 PAPOEA-
NIEUW-GUINEA Meta Visser: ‘Geïnteresseerd in andere culturen? Reis dan af naar Goroka.’ 5 BELGIË Patsy Mahieu: ‘Tussen de drukke
badplaatsen ligt De Haan, een strand dat vaak over het hoofd wordt gezien.’ 6 VS Angelique van Arkel: ‘Grand Teton National Park: een
verborgen westernplaatje!’ 7 MAROKKO Wietske Dijkstra: ‘In de duinen van Erg Chebbi voel je je alleen op de wereld.’ 8 JORDANIË
Aram Valken: ‘Nu het toerisme op zijn gat ligt, ervaar je bekende plekken als de Wadi Rum zonder de massa.’ 9 NEDERLAND Larissa
van Hooren: ‘In dit Cabiner-huisje in het Horsterwold word je één met de natuur.’ 10 JORDANIË Martine Dogger: ‘In de Wadi Rum ervaar
je absolute duisternis.’ 11 CHILI Marco Rutten: ‘De weerspiegeling van de Parinacota-vulkaan in Lago Chungará is adembenemend.’
179

12 13 14 15
16 17
20
18 19
12 EGYPTE Iris Janse: ‘Een ballonvaart is de beste manier om de Vallei der Koningen te ervaren.’ 13 OEGANDA Anouk van Bruinessen:
‘Een gorillatrekking in Bwindi Impenetrable Forest is onvergetelijk. Samen met rangers trek je door de jungle op zoek naar deze dieren.’
14 NOORWEGEN Tim Middeljans: ‘Verborgen tussen steile bergen en fjorden lijkt het vissersdorpje Nusfjord in de Lofoten rechtstreeks
van een ansichtkaart te komen.’ 15 SPANJE Prisca Visser: ‘De kustlijn van Galicië is ruig met hoge kliffen en verscholen strandjes.’
16 LAOS Antwan Janssen: ‘De Thakhek Loop is een schitterende route door een afgelegen stukje Laos.’ 17 FILI PIJNEN Anouk van
Bruinessen: ‘Zelfs op bekende bestemmingen zoals Coron zijn er verborgen pareltjes te vinden, zoals de Green Lagoon.’ 18 SRI LANKA
Rose Recourt: ‘Voel je een local door in een tuktuk door het groene hart van Sri Lanka te rijden.’ 19 NICARAGUA Tim Schoenmakers:
‘León is een labyrint van koloniale straatjes en gebouwen.’ 20 MAROKKO Sarah Declercq: ‘Tijdens een medinatour door Fez dwaal je
door smalle straatjes en bezoek je de Chouara-leerlooierij.’ 21 ARGENTINIË Marco Rutten: ‘Langs Ruta 40 tref je landschappen die
zich kunnen meten met de National Parks in Amerika. Bijzonder mooi is de Quebrada de Las Flechas.’ 22 PORTUGAL Marjan Schrotenboeren:
‘Fraga da Pena nabij Arganil is een echte vondst.’ 23 SPANJE Ruby de Wit: ‘Ver weg van de toeristische drukte in Galicië kom je
dit soort taferelen tegen.’ 24 INDONESIË Yuri van Schoote: ‘Wie vroeg opstaat om de Bromovulkaan te beklimmen, wordt rijkelijk beloond.’

21
24
22 23
181

MET COLUMBUS WIN
JE NOG EENS WAT
Als Columbus-abonnee maak je in elke editie kans op mooie prijzen.
1X € 199
TRAILSCHOENEN VAN HOKA
Maximale demping met de nieuwste innovaties;
hoewel de Mafate X­trailschoenen
ook van pas komen op kortere routes, zijn
ze ontworpen voor langeafstandsavonturen.
De constructie, bestaande uit een buitenzool
met extra grip, tussenzool van zacht schuim
en geweven bovenstuk dat ademt en snel
vocht afvoert, zorgt voor een evenwichtige
mix. De gevorkte carbonplaat geeft ondersteuning,
efficiëntie en zorgt voor een flinke
dosis voortstuwend vermogen, HOKA.com.
Maak kans op columbustravel.nl/win
2X € 85
FIETSTAS VAN VAUDE
Of je nou naar de markt gaat of een avontuurlijke fietstocht
maakt, met de Aqua Back Recycled-fietstas (24L) zit je goed.
Door de achterplaat en verstelbare haken kan deze fietstas
stevig aan de bagagedrager worden bevestigd. Waardevolle
voorwerpen en documenten berg je veilig op in het binnenvak
met ritssluiting. Heb je je fiets gestald? Dan kun je de tas door
een afneembare schouder -band met je mee dragen. Dit product
is gemaakt van gere cycled materiaal en afgewerkt met een
milieuvriendelijke en water afstotende Eco Finish, vaude.com.
Check Instagram (@vaudenederland) voor extra productinspiratie.
Maak kans op columbustravel.nl/win

VOOR JOU
1X € 199,99
KOEPELTENT VAN COLEMAN
De water- en windbestendige Darwin 3+
BlackOut-tent biedt plaats aan maximaal drie
personen en is perfect voor festivals en rondtrekken.
Het speciaal ontworpen tentdoek weert tot
99% van het daglicht, zodat je niet meteen wakker
wordt als de zon opkomt, en zorgt ervoor dat de
tent overdag tot 5 °C koeler blijft. De stabiele constructie
met lichtgewicht stokken is bovendien
snel en eenvoudig op te zetten, coleman.nl.
Maak kans op columbustravel.nl/win
1X € 149
SMART LOCK VAN NUKI
Maak van je smartphone een sleutel
en transformeer de manier waarop
je thuiskomt of anderen binnenlaat
in jouw (vakantie)woning. Net als de
andere producten van Nuki is ook
de Smart Lock Go eenvoudig en snel
te installeren aan de binnenkant van
je deur met behulp van de Nukiapp.
Boren en speciaal gereedschap
zijn niet nodig. Sluit het slot aan
op je Smart Home-systeem voor
makkelijke bediening. Ontdek slimme
uitbreidingen zoals de Keypad
met vingerafdrukfunctie en andere
accessoires op nuki.io. Maak
kans op columbustravel.nl/win
1X € 629,99
EIFFELTOREN
VAN LEGO
Bouw een nauwkeurige weergave
van de Eiffeltoren, één van de
beroemdste monumenten ter
wereld, met deze 10.001-delige
LEGO set voor volwassenen.
Met een hoogte van bijna 1,5
meter is dit één van de hoogste
en grootste sets ooit en het
pronkstuk van de Icons-reeks.
Het bouwproces volgt dat van de
echte toren, zodat je een uniek
inkijkje krijgt in de genialiteit
van Gustave Eiffel. Tijdens het
bouwen ontdek je levensechte
details zoals uitkijkplatforms,
liften, bogen, dragers en balustrades.
Een schitterend cadeau
voor reis- en geschiedenisfanaten!
lego.com. Maak kans op
columbustravel.nl/win

50 UNIEKE
UITJES OP
DE GRENS
100 pagina’s inspiratie voor de
mooiste wandelingen, fi etstochten
en bezienswaardigheden aan
(en net over) de Nederlandse grens
SLECHTS
€5,49
Nu in de winkel óf bestel online – gratis verzending binnen Nederland!
COLUMBUSTRAVEL.NL/IEL325

COLUMBUS QUOTIËNT
COLOFON
Test je reiskennis
Elke editie testen we jouw Columbus Quotiënt: hoeveel weet jij
écht van de wereld af? Kijk voor al onze kennisquizzen op
columbustravel.nl/quiz en val in de prijzen!
1
Welke Indonesische eilandengroep werd
in 1667 door de Nederlanders behouden in
ruil voor Manhattan?
A
B
C
De Riau-eilanden
De Natuna-eilanden
Banda-eilanden
Test je kennis van de wereld en win twee
vliegtickets naar Indonesië (Jakarta of Bali)
en een hotelvoucher t.w.v. € 750 op
columbustravel.nl/jubileumquiz
3
Hoe heet de iconische rotsformatie waar
de Great Ocean Road in de Australische
deelstaat Victoria naartoe leidt?
A
B
C
D
The Bungle Bungles
The Queens of the Ocean
The Six Sisters
The Twelve Apostles
Test je kennis van kusten en win twee
vliegtickets naar de Canarische Eilanden
op columbustravel.nl/kustquiz
In welk land vind je de Trollstigen, een van
Europa's spectaculairste bergwegen?
A
B
C
D
Noorwegen
IJsland
Zweden
Oostenrijk
Test je kennis van roadtrips en win een
giftcard voor een huurcamper van
Goboony en een overnachting in een tiny
house op columbustravel.nl/roadtripquiz
In welk Belgisch natuurgebied, niet ver van
de Nederlandse grens, fiets je letterlijk
tussen de boomtoppen?
A
B
C
D
Bourtanger Moor
Groote Heide
Bosland
Hoge Kempen
Test je kennis van de Nederlandse grensstreken
en win een weekendje weg in Aken
op columbustravel.nl/grensquiz
DE JUISTE ANTWOORDEN: BANDA-EILANDEN / NOORWEGEN / THE TWELVE APOSTLES / BOSLAND
2
4
Hoofdredacteur Mark Mackintosh
Art director Ingrid Kottier
Redactie Tom Aussems, Emmy Bekker,
Vellah Bogle, Saphira Siahaya-Ursepuny,
Joost Smets
Aan deze editie werkten mee
Pie Aerts, Tim Bilman, Ynske Boersma, Leon
Boelens, Malou van Breevoort, Corrie de
Winter, Marije van de Vlekkert, Sabrina
Gaudio, Max Gerritsen, Roman Helinski,
Stijn Hoekstra, Auke Hulst, Chris König,
Maurice Lede, Hugo Noordman, Bas van
Oort, Jan Willem Papo, Saskia Sampimon-
Versneij, Björn Snelders, Mike Tesselaar,
Manon van der Zwaal, Jessica Wintz,
Simone Wittgen
Uitgever Pim Osterhaus
Marketing Arjan van Rijn, Joyce van Hout,
Tess Brentjens, Sarah Margot Snijder
Advertentiemarkt René Zaaijer en
Bob Stultiens
Nieuwe abonnementen
De prijs van een jaarabonnement bedraagt
€84,95 bij betaling per automatische
incasso (voor andere betaalwijzen wordt
€2,60 administratiekosten gerekend).
Bij een jaarabonnement |ontvang je 10x
Columbus Travel (inclusief twee dubbelnummers).
Abonnees kunnen via hun
abonnement ook meer dan 25 andere tijdschriften
lezen via de app Mijn Magazines.
Deze digitale dienst kun je delen met twee
andere lezers. Abonnementen buiten
Nederland en België zijn op aanvraag.
Mail hiervoor naar klantenservice@
columbusmagazine.nl. Cadeauabonnementen
stoppen automatisch na
de abonnementsperiode. Voor alle andere
abonnementen geldt een opzegtermijn
van drie maanden voor afloop van de
abonnementsperiode. Na de eerste
abonnementsperiode wordt het abonnement
omgezet in een abonnement voor
onbepaalde tijd.
Abonneeportal Regel alles omtrent je
abonnement via columbustravel.nl/
abonneeservice
Drukkerij Roularta Printing
Losse verkoop Nederland Columbus
Travel kost €8,25 per (reguliere) editie in
de losse verkoop, Aldipress, tel. 030-666
0611
Losse verkoop België AMP, tel. (+32) 252
94 400. © Roularta Media Group 2025,
alle rechten voorbehouden. Niets uit deze
uitgave mag worden verveelvuldigd en/of
openbaargemaakt, door middel van druk,
kopie of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming
van de uitgever. Columbus Travel is een
uitgave van Roularta Media Group,
Spaklerweg 53, 1114 AE Amsterdam,
columbustravel.nl
185

IN DE VOLGENDE
BACK
THEROOTS
TO
33 meest bijzondere inheemse
culturen en reiservaringen
PLUS!
Ecuador van de Amazone naar de Andes
Frankrijk de vele verrassingen van de Vendée
Mauritanië het grootste geheim van de Sahara
Stedentrips insidertips voor Brussel en Kuala Lumpur
Editie 142 valt op 29 augustus op de mat bij abonnees en ligt op 2 september in de winkel.