kijk2602

WWW.KIJKMAGAZINE.NL 2 / 2026 / € 7,99
HISTORICI HALEN
TATOEAGES
UIT DE TABOESFEER
Cultureel erfgoed
Hoe kunnen we
oude videogames
veiligstellen?
Megalodon
Nieuw uiterlijk
voor de reus
van de oerzee
Ader van Alaska
Zo stroomt warme
olie door een
ijskoude staat
Spanning
tussen
Tesla en Edison
…en 6 andere ruzies in de wetenschap

SHOT
2 2/2026

GRANT MASLOWSKI
Gruwelijk mooi
n het bos in Panama vlogen onlangs
twintig franjelipvleermuizen
I
rond met rugzakjes – bevestigd door
biologen van onder meer Naturalis Biodiversity
Center. De tags in deze rugzakjes
registreerden alle bewegingen en geluiden
rondom de vleermuizen. De onderzoekers
hoopten zo meer inzicht te krijgen
in het jachtgedrag van de dieren. En
dat lukte. De vleermuizen bleken afwachtend
in de lucht te blijven hangen, klaar
om hun prooi – een vogel, klein zoogdier
of hier op de foto een kikker – te belagen.
De rest van de nacht rusten ze uit, tot de
volgende jacht. En, zo ontdekten de
biologen ook: een franjelipvleermuis eet
in een maaltijd zijn hele lichaamsgewicht
(zo’n 30 gram) op.
Tekst: Naomi Vreeburg
2/2026 3

SHEILA TERRY/SPL/IMAGESELECT/ALAMY
Kwaaie
knappe
koppen
Als wetenschappers het niet met elkaar eens zijn, lossen ze dat meestal netjes op. Ze schrijven
een artikel waarin ze elkaars argumenten onderuithalen of van kritische noten voorzien. Maar
Tekst: Margot Reesink
12 2/2026

Wraak over het graf
Antoine Lavoisier met
zijn vrouw
Jean-Paul Marat
N
a een showproces valt op 8 mei 1794 in Parijs de
guillotine neer op de nek van scheikundige Antoine
Lavoisier (geboren in 1743; op het beeld hiernaast in
de rode mantel). Daarmee wordt een wetenschappelijk conflict
postuum en via de politiek beslecht.
Lavoisier wordt tegenwoordig beschouwd als de grondlegger
van de moderne scheikunde. Hij geeft onder meer naam aan
het element zuurstof, toont aan dat verbranding een chemisch
proces is en beschrijft de vorming van verbindingen
tussen elementen. Ook maatschappelijk heeft hij alles mee:
hij heeft een adellijke titel, is lid van de Franse academie van
wetenschappen en werkt bij de Ferme générale. Die (gehate)
overheidsdienst int belastingen en accijnzen en treedt daarbij
hardhandig op.
In 1780 krijgt Lavoisier het aan de stok met natuurkundige,
politicus en journalist Jean-Paul Marat (ook uit 1743). Die
heeft dan net een boek geschreven, waarin hij vuur een soort
‘vloeistof’ noemt. Lavoisier steekt hier de draak mee en voorkomt
dat Marat lid wordt van de Franse academie van wetenschappen.
Marat is woedend en vindt in de jaren daarna
allerlei stokken om in zijn krantenartikelen verschillende
wetenschappelijke en politieke tegenstanders mee te slaan.
Hij noemt Lavoisier en andere Académie-leden onder meer
“wetenschappelijke charlatans”.
In 1789 komt het volk in verzet tegen de elite: het begin van
de Franse Revolutie. In de woelige periode die volgt, komen
in Frankrijk de hervormingsgezinde jakobijnen aan de macht.
In 1793 voeren ze een schrikbewind in, de Terreur. Alles wat
nog aan het ancien régime (de monarchie) doet denken,
wordt uit de weg geruimd. De politiek actieve Marat is inmiddels
uitgegroeid tot een kopstuk in de revolutie, maar wordt
in dat jaar door een politieke tegenstander vermoord.
Lavoisier leeft dan nog, maar Marats politieke medestanders
vereffenen de rekening een klein jaar later: off with his head.
soms escaleert het en loopt het uit op ordinair
geruzie. Zoals bij deze zeven voorbeelden.
2/2026 13

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Stokoude
prikplaatjes
Dat tattoos tegenwoordig ‘in’ zijn, blijkt tijdens elk bezoek aan zwembad, sauna of
strand. En dat mensen duizenden jaren geleden ook al tatoeages hadden, weten we sinds
ijsmummie Ötzi in 1991 werd gevonden. Maar hoe het de huidversieringen in de tussentijd
is vergaan? Daar komen wetenschappers nu langzaam maar zeker achter.
Tekst: Imke Smeets
22 2/2026

Op het reusachtige schilderij De oppercommissarissen der
Walen (1674) ontdekten medewerkers van het Amsterdam
Museum afgelopen november een bijna onzichtbaar detail: een
tatoeage op de pols van een van de heren.
ALAMY/IMAGESELECT/THE PICTURE ART COLLECTION
tuk voor stuk zijn het
S
rijkaards, de mannen op
het zeventiende-eeuwse
doek De oppercommissarissen
der Walen van
kunstschilder Wallerant
Vaillant. Gekleed in gewichtig zwart zitten
koopman Wessel Smits en zijn collega’s
rond een tafel. Het is hun taak om toezicht
te houden op de havens van Amsterdam.
Het schilderij is wel twee bij drie meter
groot. Toch ontsnapte één detail op dit
forse kunstwerk eeuwenlang aan de aandacht,
tot eind 2025: een tatoeage op de
pols van Smits. Volgens sommige experts
stelt de tattoo de komeet voor die aan de
hemel verscheen aan het eind van 1618,
precies toen Wessel werd geboren.
Een tatoeage? Bij een welgestelde heer? Is
dat niet vreemd? Niet per se. Je ziet tattoos
overal en in alle tijden: van zeelieden en
pelgrims in het zeventiende-eeuwse Nederland
tot de prehistorische ijsman Ötzi,
en van Romeinse slaafgemaakten tot negentiende-eeuwse
koningen.
Visueel paspoort
Ook niet-Westerse culturen hebben lange
huidversiertradities. Maar omdat de wereldwijde
geschiedenis van de tattoo erg
complex is, houden we het hier bij een
ondergesneeuwd verhaal: de tatoeage in
Europa. Boekwetenschapper Rindert Jagersma
van de Radboud Universiteit onderzoekt
vroegmoderne tatoeages in Nederland
in de zeventiende en achttiende eeuw.
Hij legt uit dat het ‘prikken’ of ‘prikschilderen’,
zoals tatoeëren werd genoemd, niet
ongewoon was in de Nederlandse Republiek
(1588-1795). “Maar tatoeages zaten
vaak onder kleding verstopt.” Daarom zien
we ze weinig op schilderijen.
Grofweg kun je de tattoos uit deze tijd
indelen in drie groepen. Een grote groep
bestaat uit zeemanstatoeages, gedragen
door ruige matrozen én hooggeplaatste
marineoffcieren. Als zeelieden hun eerste
zeereis maakten, of voor het eerst de eve-
2/2026 23

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
SHUTTERSTOCK
28 2/2026

Oude spelcomputers
en oude videogames: in
veel huishoudens zijn die
ergens op zolder nog wel te
vinden. Wetenschappers en
verzamelaars proberen ze
echter ook zorgvuldiger te
bewaren. Daar komt meer
bij kijken dan je misschien
denkt.
Tekst: Rik Peters
n dan werd je uitgelachen
E
door de hond. Wie in de
jaren tachtig of negentig
van de vorige eeuw graag
videogames speelde op de
Nintendo Entertainment
System (of NES) heeft het vast weleens
meegemaakt. Bij het spel Duck Hunt werd
je uitgedaagd om op rondfladderende
eenden te schieten – of op losgelaten kleiduiven,
als je niet goed tegen digitaal
dierenleed kon. Als je raak schoot, haalde
een jachthond het neergeknalde beest op
uit het grasveld. Maar wanneer je miste,
dan begon die 8­bit­viervoeter je dus keihard
uit te lachen.
De game gebruikte toffe tech. Je speelde
het spel namelijk niet met een standaard
controller vol knopjes, maar met een speciaal
lichtpistool. Die zogeheten NES Zapper
richtte je daadwerkelijk op de televisie.
Zodra je de trekker overhaalde, sprong het
hele scherm één frame lang op zwart.
Daarna werd het gebied waarin de eend
flapperde juist één frame lang wit. Enkel
wanneer je goed had gemikt, registreerde
een optische sensor in de NES Zapper deze
snelle overgang van donker naar licht. En
dan wist de game: die eend is dood, puntje
erbij.
In 1987 vloog Duck Hunt de Europese markt
binnen, drie jaar na de oorspronkelijke
release in Japan. Op zich kun je het spel
Een beeld dat bij velen van ons waarschijnlijk
nostalgische gevoelens oproept.
Is er een manier om al deze oude
consoles en videogames te conserveren?
Met die vraag zijn wetenschappers
en verzamelaars druk bezig.
2/2026 29

Bevroren
beelden
Een aantal weken terug is de astronomische
winter ingegaan, en dat feit schreeuwt om een
toepasselijke fotoreeks. Op deze zeven beelden
zie je de bijzondere structuren die ontstaan
wanneer kou en water samenkomen in de
natuur. Welkom in winterwonderland.
Tekst: Naomi Vreeburg
40 2/2026

Stilgevallen
Deze foto zou zomaar een still kunnen zijn
uit een sprookjesfilm. Maar nee, we kijken
hier naar een echte, bevroren waterval in het
nationaal park Plitvicemeren, in Kroatië. Het
stromende water van de Koranarivier heeft
hier door de jaren heen zoveel travertijn – een
kalksteen – afgezet dat het materiaal dammen
vormde. Deze dammen lieten uiteindelijk meren,
grotten en meer dan negentig watervallen
ontstaan. Het nationaal park is een mooie
reisbestemming voor in de zomer, maar zeker
ook in de winter, wanneer het in een ijswereld
verandert.
MASSIMO_S8/GETTY IMAGES
2/2026 41

WERELD-
PROJECTEN
Koud kunstje?
DANIEL ACKER/BLOOMBERG/GETTY IMAGES
We stampen wat uit de grond: steden, wegen, havens, wolkenkrabbers,
vliegvelden… Maar soms maken mensenhanden iets dat je als een
soort modern wereldwonder kunt beschouwen. In deze aflevering van
de serie Wereldprojecten: de Trans-Alaskapijpleiding, het grootste en
duurste project ooit uitgevoerd in het poolgebied.
Tekst: Teake Zuidema
54 2/2026

Zo'n vijfhonderd kilometer pijpleiding kon
niet onder de grond worden gestopt: de
warme olie zou de permafrost doen smelten,
waarna de leiding zou verzakken en breken.
Sommige stukken werden daarom op een
dwarsligger geplaatst. De overige warmte in
de grond kon bovendien ontsnappen door de
geïnstalleerde thermosifons.
2/2026 55

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Zo zag de megalodon, de grootste haai
aller tijden, eruit in de verbeelding van
wetenschappers én in monsterfilms. Maar
nieuw onderzoek wijst op een slanker
lichaam – dat bovendien langer was.
Make-over
voor megahaai
AI/SHUTTERSTOCK
60 2/2026

en haai zo groot als twee
E
stadsbussen, met een bek
waar een volwassen mens
rechtop in past. Het
grootste roofdier dat ooit
geleefd heeft, de grootste
vis ooit – alles aan de megalodon moet in
superlatieven worden uitgedrukt. Deze
megahaai kwam tot ongeveer 3,6 miljoen
jaar geleden voor in oceanen over de hele
wereld. Vroege mensachtigen van het
geslacht Australopithecus kunnen de rugvin
van de megalodon nog gezien hebben,
terwijl die langs de Afrikaanse kust door de
golven sneed.
Paleontologen zijn bij het onderzoeken van
lang geleden uitgestorven dieren op fossielen
aangewezen, maar juist bij de megalodon
is het fossielbestand pover. Zoals alle
haaien had hij een skelet van kraakbeen,
en dat fossiliseert niet zo goed als bot. Er
zijn wel enkele ruggenwervels gevonden.
En in 1860, in Antwerpen, een deel van een
wervelkolom. Alleen zijn tanden zijn ruim
voorhanden. Deze zijn meestal tussen de
10 en 15 centimeter groot, met uitschieters
tot 20 centimeter.
Op basis van die tanden en wervels kunnen
paleontologen niettemin al heel wat – bijvoorbeeld
uitrekenen hoe groot de roofvis
ongeveer moet zijn geweest. Maar zolang
we geen volledig skelet hebben, blijft het
een kwestie van wetenschappelijke interpretatie
hoe hij er precies uitzag. Daarbij
nemen onderzoekers vaak de moderne
witte haai, Carcharodon carcharias, als
model. We zien de megalodon hierdoor als
een extreem grote versie van die roofvis.
Stevig, compact en enigszins bolvormig.
Ook in monsterfilms als The Meg en The
Black Demon ziet de megalodon eruit als
een soort Jaws in het kwadraat. Maar dat
beeld is aan herziening toe.
De prehistorische superhaai megalodon zag er
flink anders uit dan wetenschappers tot nu toe
dachten. Bovendien was hij nog groter dan werd
aangenomen. Dat blijkt uit recent onderzoek naar
deze gigantische roofvis, die volgens sommige
fantasten nog steeds ergens rondzwemt in de
diepten van de oceaan.
Tekst: Paul Q de Vries
Van 18 naar 24 meter
De aanname dat de megalodon op de witte
haai leek, is met name gebaseerd op de
overeenkomsten tussen de tanden – bij
beide soorten groot, driehoekig en gekarteld
– en op hun positie bovenaan de voedselketen.
“Lange tijd dacht men zelfs dat
de megalodon een voorouder was van de
witte haai”, zegt bioloog en haaienexpert
Phillip Sternes van San Bernardino Valley
College (VS). “Inmiddels weten we dat ze
niet eens nauw verwant waren.”
In de wetenschap bepleitte met name de
Engelse paleobioloog Jack Cooper het
‘wittehaaimodel’. Met enkele medeauteurs
publiceerde hij in 2020 en 2022 over respectievelijk
een 2D- en 3D-computermodel van
de megalodon. Sternes besloot de aanpak
2/2026 61

SHUTTERSTOCK
Einde aan
voedselvrees?
Dit artikel stond eerder in EW 25/2025.
68 2/2026

Scan de
QR-code
voor meer
informatie.
Voor honderdduizenden
Nederlanders is eten een
eeuwige afweging tussen
veiligheid en risico. Iets
ogenschijnlijk onschuldigs
als een pinda kan heftige,
soms levensbedreigende
reacties oproepen. Hoe
sporen we deze voedselallergieën
op? En bestaat er
een remedie?
Tekst: Bram Hahn
uul was een jaar oud, een
J
gezond, vrolijk kind.
Toen ze op een avond
niet wilde eten, stelde
haar moeder Jolien Jongen
voor om maar eens
een boterham met pindakaas te proberen.
Haar man Joris bedacht dat sommige
kinderen daar heel heftig op kunnen reageren,
herinnert Jongen zich, dus smeerde
ze voor de zekerheid slechts een mespuntje
op het brood.
Binnen tien seconden ging het mis. Juul
liep rood aan, moest kokhalzen, haar
lippen werden dik en ze kreeg moeite met
ademhalen. Na contact met de huisartsenpost
werd met spoed een ambulance gestuurd.
In het ziekenhuis kreeg Juul medicatie
en was ze er vrij snel weer bovenop.
De diagnose liet zich niet moeilijk raden:
het meisje had een zogenoemde anafylactische
reactie gekregen op de pindakaas,
vanwege een pinda-allergie.
Juuls verhaal is niet uniek. In Nederland
kampen naar schatting 400.000 mensen
met een voedselallergie. De meest voorkomende
zijn die voor pinda, noten, koemelk
en ei. Er bestaan allergieën die meer
mensen treffen; circa twee miljoen mensen
zijn allergisch voor pollen, ook wel
bekend als hooikoorts, en ongeveer een
miljoen voor huisstofmijt. Die kunnen
heel vervelend zijn, maar hebben zelden
zulke gevaarlijke gevolgen als een allergie
voor voedsel kan hebben.
Lang viel tegen een voedselallergie niets
te doen. Inmiddels weten we steeds meer
over de oorzaken ervan, maar behandelingen
laten helaas nog vaak op zich wachten.
2/2026 69

50 00 38 N
110 06 48 W
Opperhoofd
ls je goed inzoomt op het dunbevolkte
westen van Canada is hij
A
daar ineens, zo’n 300 kilometer ten zuidoosten
van Calgary. De Badlands Guardian,
een rotsformatie die eruitziet als een
enorme kop met verentooi. Sommige
mensen geloven dat hij door mensenhanden
is gemaakt, schrijft lezer Rob Swart,
met de bedoeling “om vanuit de ruimte
gezien te worden door onze ancient
alien-voorvaderen”. In werkelijkheid is het
een volledig natuurlijke formatie, vervolgt
Rob terecht. Water en wind hebben een
patroon uitgesleten in de badlands, zoals
het relatief zachte, klei- en zandsteenrijke
landschapstype ter plaatse wordt genoemd.
Dat wij er vervolgens een mensengezicht
in menen te zien? Dat is het
gevolg van pareidolie: het menselijk brein
is geprogrammeerd om patronen te
herkennen en te interpreteren, en slaat
daarbij soms een beetje door. Dat laatste
is verklaarbaar, want evolutionair gezien
is het nuttig om bijvoorbeeld snel een
gezicht of een dier in het struikgewas te
herkennen. Zo nuttig, dat het vermoedelijk
beter is om ook gezichten te zien in
patronen die géén gezicht zijn – zoals de
Badlands Guardian – dan er eentje over
het hoofd te zien.
Tekst: Berry Overvelde
2/2026 83