05.01.2013 Views

De Oude Kaart van Nederland leegstand en herbestemming in Fryslân

De Oude Kaart van Nederland leegstand en herbestemming in Fryslân

De Oude Kaart van Nederland leegstand en herbestemming in Fryslân

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong><br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Leeuward<strong>en</strong><br />

februari 2008


uitvoerder project:<br />

Dr<strong>en</strong>ts Plateau<br />

Postbus 117<br />

9400 AC Ass<strong>en</strong><br />

tel. 0592 30 59 30<br />

www.dr<strong>en</strong>tsplateau.nl<br />

auteur:<br />

drs. Peter Karstkarel<br />

partnerorganisatie:<br />

Hûs <strong>en</strong> Hiem<br />

J.W. Frisostraat 1<br />

8933 BN Leeuward<strong>en</strong><br />

tel. 058 2337930<br />

ii<br />

www.hus<strong>en</strong>hiem.nl<br />

kantoor landelijk project:<br />

Dorp, Stad & Land<br />

Postbus 29129<br />

3001 GC Rotterdam<br />

tel. 010 280 9445<br />

www.dorpstad<strong>en</strong>land.nl<br />

coörd<strong>in</strong>ator landelijk project:<br />

dr. GerhardMark <strong>van</strong> der Waal<br />

secretaris landelijk project:<br />

Hilde Harms<strong>en</strong><br />

uitgevoerd <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong>:<br />

Rijksadviseur voor het Cultureel Erfgoed, prof. drs. Fons Asselbergs<br />

vormgev<strong>in</strong>g omslag:<br />

Sander Boon<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> war<strong>en</strong> bij<br />

de verstrekk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verzamel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie<br />

word<strong>en</strong> hierbij hartelijk bedankt voor hun hulp<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


INHOUDSOPGAVE<br />

SAMENVATTING ............................................................................................................v<br />

VOORWOORD ............................................................................................................. vii<br />

1. INLEIDING ............................................................................................................1<br />

1.2 Doel ...................................................................................................................1<br />

1.3 Afbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g ..........................................................................................................2<br />

1.4 Vraagstell<strong>in</strong>g .......................................................................................................3<br />

1.5 Opdrachtgever <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>d<strong>en</strong> .............................................................................3<br />

1.6 Uitvoer<strong>in</strong>g ...........................................................................................................4<br />

1.6.1 Opzet <strong>en</strong> methode .........................................................................................4<br />

1.6.2 Uitgangspunt<strong>en</strong> .............................................................................................5<br />

1.6.3 <strong>Kaart</strong> ...........................................................................................................6<br />

1.6.4 Beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de onderzoeksmethode ..........................................................7<br />

1.7 Leeswijzer ..........................................................................................................8<br />

2. LEEGSTAND EN HERBESTEMMING IN FRYSLÂN ..........................................................9<br />

2.1 Methode............................................................................................................ 10<br />

2.2 Beschikbaarheid gegev<strong>en</strong>s .................................................................................. 15<br />

2.2.1 Overhed<strong>en</strong>.................................................................................................. 16<br />

2.2.2 Gesubsidieerde <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>........................................................................... 19<br />

2.2.3 Sectorale <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, sticht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> goed geïnformeerde<br />

person<strong>en</strong> ............................................................................................................ 20<br />

2.3 Beleid ............................................................................................................... 21<br />

2.3.1 Inzicht <strong>en</strong> uitzicht ........................................................................................ 21<br />

2.4 Leegstand ........................................................................................................ 26<br />

2.5 Herbestemm<strong>in</strong>g ................................................................................................. 31<br />

2.6 Ruimtelijke tr<strong>en</strong>ds ............................................................................................. 33<br />

2.6.1 Agrarische tr<strong>en</strong>ds ........................................................................................ 33<br />

2.6.2 Tr<strong>en</strong>ds <strong>in</strong> <strong>in</strong>dustrie <strong>en</strong> nijverheid.................................................................... 34<br />

2.6.3 Tr<strong>en</strong>ds met betrekk<strong>in</strong>g tot kantor<strong>en</strong> ............................................................... 37<br />

2.6.4 Maatschappelijke tr<strong>en</strong>ds ............................................................................... 37<br />

2.6.5 Tr<strong>en</strong>ds met betrekk<strong>in</strong>g tot won<strong>en</strong> .................................................................. 39<br />

3. CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN............................................................................... 41<br />

3.1 Conclusie .......................................................................................................... 41<br />

3.2 Aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ................................................................................................... 41<br />

4 BIJLAGEN ................................................................................................................ 43<br />

Bijlage 1 Uitsnit <strong>Fryslân</strong> uit <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> ............................................ 43<br />

Bijlage 2. Invulformulier ........................................................................................... 44<br />

Bijlage 3. Lijst <strong>van</strong> b<strong>en</strong>aderde person<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>................................. 47<br />

Bijlage 4. Interviews ................................................................................................ 49<br />

Bijlage 5 (Algem<strong>en</strong>e bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>)............................. 64<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> iii


<strong>De</strong> tekst <strong>van</strong> het verslag wordt afgewisseld met de volg<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong> (<strong>in</strong> willekeurige<br />

volgorde):<br />

LEEGSTAND IN FRYSLÂN<br />

Remise NFLS Lokaalspoor te Sti<strong>en</strong>s<br />

Voormalige op<strong>en</strong>bare school te Húns<br />

Voormalige bijzondere strafge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>is te Leeuward<strong>en</strong><br />

Voormalige hervormde kerk te V<strong>in</strong>kega<br />

Voormalige buit<strong>en</strong>school te Leeuward<strong>en</strong><br />

HERBESTEMMING IN FRYSLÂN<br />

Voormalige manege te Leeuward<strong>en</strong><br />

Voormalige Rehoboth Mulo te Sneek<br />

Klooster Karmel te Dracht<strong>en</strong><br />

Burmaniakamp te Leeuward<strong>en</strong><br />

Voormalig complex <strong>van</strong> de Coöperatieve Aankoop Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te Oldeberkoop<br />

iv<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


SAMENVATTING<br />

<strong>Fryslân</strong> wordt niet geplaagd door e<strong>en</strong> ernstige mate <strong>van</strong> structurele <strong>leegstand</strong>. Maar <strong>in</strong> het<br />

fijnmazige op<strong>en</strong> landschap met veel kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> grotere plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

sted<strong>en</strong>, valt <strong>leegstand</strong> wel pijnlijk op.<br />

Door e<strong>en</strong> vrij brede aanpak <strong>van</strong> het onderzoek – alle geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, aan de overheid gelieerde<br />

<strong>in</strong>stanties, veel vastgoedbeheerders, andere marktpartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal Friese experts zijn<br />

met gerichte vrag<strong>en</strong> b<strong>en</strong>aderd – kon e<strong>en</strong> vrij compleet beeld word<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>in</strong>formatie<br />

is meestal zonder <strong>en</strong>ige terughoud<strong>en</strong>dheid verstrekt, maar duidelijk werd wel dat structurele<br />

<strong>leegstand</strong> slechts <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>tele ambtelijke of beleidsaandacht kreeg.<br />

Hier <strong>en</strong> daar was wel zorg te merk<strong>en</strong>, met name <strong>in</strong> twee sector<strong>en</strong>. Bij kerk<strong>en</strong> is de <strong>leegstand</strong><br />

nu al aanzi<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> er wordt verwacht dat de <strong>leegstand</strong> als gevolg <strong>van</strong> de verschral<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

bestuurskader, de <strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de kerkelijke vermog<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de rec<strong>en</strong>te ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

kerk<strong>en</strong> <strong>in</strong> Sam<strong>en</strong> op Weg- of Protestantse Kerk<strong>en</strong>-comb<strong>in</strong>aties zeer ernstige proporties zal<br />

aannem<strong>en</strong>. Het zal, als er niets gebeurt, e<strong>en</strong> ernstige aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de leefbaarheid <strong>van</strong><br />

<strong>Fryslân</strong> tot gevolg hebb<strong>en</strong>. <strong>De</strong> eerste <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> om het probleem te onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> er<br />

oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zijn overig<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d is dat de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

overheidssector nauwelijks op de hoogte war<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit dreig<strong>en</strong>de probleem.<br />

Rec<strong>en</strong>t is de constater<strong>in</strong>g dat <strong>in</strong> bepaalde strek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong>, vooral het noord<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

noordwest<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> bij won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dreigt. In de historische bebouw<strong>in</strong>g <strong>van</strong> sommige (kle<strong>in</strong>e)<br />

dorp<strong>en</strong> is dat al merkbaar. Hier <strong>en</strong> daar is zelfs <strong>van</strong> verkrott<strong>in</strong>g sprake. Net als bij de kerk<strong>en</strong> is<br />

het vooral de dreig<strong>en</strong>de aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de kwaliteit <strong>van</strong> de woonomgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> dus <strong>van</strong> de<br />

leefbaarheid die betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zorg bar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> afname <strong>van</strong> de belangstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de sociale<br />

huursector is e<strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>dicatie dat <strong>leegstand</strong> zelfs <strong>in</strong> deze sector dreigt. <strong>De</strong> eerste<br />

maatregel<strong>en</strong> om het probleem te bestrijd<strong>en</strong> zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsverband <strong>van</strong><br />

belanghebb<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> die <strong>in</strong> beide sector<strong>en</strong> zijn ondernom<strong>en</strong> om de problem<strong>en</strong> te onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> er<br />

oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor aan te reik<strong>en</strong>, verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> grote aandacht <strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> door de betrokk<strong>en</strong><br />

overhed<strong>en</strong> ondersteund te word<strong>en</strong>. Daarnaast verdi<strong>en</strong>t het de aanbevel<strong>in</strong>g <strong>leegstand</strong><br />

<strong>in</strong>zichtelijk te mak<strong>en</strong>, middels verder onderzoek <strong>en</strong> structurele monitor<strong>in</strong>g, zodat tr<strong>en</strong>ds <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

vroegtijdig stadium onderk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Daarop kunn<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om te<br />

anticiper<strong>en</strong> op de te verwacht<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan mogelijk de dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong><br />

word<strong>en</strong> beperkt of zelfs voorkom<strong>en</strong>.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> v


vi<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


VOORWOORD<br />

Verrommel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verloeder<strong>in</strong>g, maar ook ‘Mooi <strong>Nederland</strong>’ zijn veelgehoorde term<strong>en</strong> deze<br />

dag<strong>en</strong>. Er is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> paradox, waar vrijwel iedere<strong>en</strong> het belang <strong>van</strong> ruimtelijke<br />

kwaliteit onderschrijft <strong>en</strong> tegelijkertijd ontevred<strong>en</strong> is over de tot stand gekom<strong>en</strong> kwaliteit <strong>van</strong><br />

onze leefomgev<strong>in</strong>g. En hoewel ruimtelijke kwaliteit niet e<strong>en</strong>duidig valt te def<strong>in</strong>iër<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

waarder<strong>en</strong>, overheerst de op<strong>in</strong>ie dat er niet echt veels moois wordt toegevoegd <strong>en</strong> dat er<br />

tegelijkertijd te veel mooie, vertrouwde gebouw<strong>en</strong> uit onze dorp<strong>en</strong>, sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> landschapp<strong>en</strong><br />

verdwijn<strong>en</strong>. En al mag het <strong>in</strong> het Noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeker <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>, naar verhoud<strong>in</strong>g meevall<strong>en</strong> -<br />

“<strong>Fryslân</strong>, op afstand de mooiste prov<strong>in</strong>cie <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>”, zoals het prov<strong>in</strong>ciaal bestuur<br />

belijdt – tegelijkertijd concludeert de VROM-Inspectie Noord naar aanleid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

onderzoek naar de kwaliteit <strong>van</strong> de leefomgev<strong>in</strong>g, dat de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de drie noordelijke<br />

prov<strong>in</strong>cies meer prioriteit moet<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan het teg<strong>en</strong>gaan <strong>van</strong> de verrommel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

leefomgev<strong>in</strong>g.<br />

Onderdeel <strong>van</strong> het beeld <strong>van</strong> verrommel<strong>in</strong>g vormt de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> wellicht ook<br />

waar <strong>leegstand</strong> dreigt, omdat dan veelal de staat <strong>van</strong> onderhoud zi<strong>en</strong>derog<strong>en</strong> terugloopt.<br />

Slecht onderhoud<strong>en</strong>, lege gebouw<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> gemakkelijk tot e<strong>en</strong> sloopbesluit <strong>en</strong> voordat het tot<br />

ons doordr<strong>in</strong>gt verliez<strong>en</strong> we weer e<strong>en</strong> vertrouwd, niet zeld<strong>en</strong> historisch waardevol onderdeel<br />

<strong>van</strong> onze leefomgev<strong>in</strong>g. Niet alle<strong>en</strong> is verlies aan ruimtelijke kwaliteit dan aan de orde, maar<br />

zeker lijd<strong>en</strong> we onnodige maatschappelijke <strong>en</strong> materiële schade, als niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vroeg stadium<br />

e<strong>en</strong> visie wordt ontwikkeld hoe met de (dreig<strong>en</strong>de) <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong><br />

omgegaan.<br />

<strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> waar dit rapport <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> kaart <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong> onderdeel <strong>van</strong><br />

uitmaakt, wil e<strong>en</strong> bijdrage lever<strong>en</strong> aan het onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> het belang dat aan (dreig<strong>en</strong>de)<br />

leegstaand moet word<strong>en</strong> toegek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> daarmee is het e<strong>en</strong> uniek, concreet beleids<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

dat aan de (kom<strong>en</strong>de) verloeder<strong>in</strong>g <strong>en</strong> aan de mogelijke teloorgang <strong>van</strong> cultuurhistorische<br />

waardevolle gebouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> halt toe kan roep<strong>en</strong>. <strong>De</strong> gekoz<strong>en</strong> opzet is al ev<strong>en</strong>zeer bijzonder, nu<br />

<strong>in</strong> zeer korte tijd e<strong>en</strong>, mogelijk niet geheel perfect, maar toch zeker zeer overtuig<strong>en</strong>d <strong>in</strong>zicht<br />

tot stand is gebracht waar de <strong>leegstand</strong> zich voordoet <strong>en</strong> gaat voordo<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verklar<strong>in</strong>g<br />

daarvoor ligt <strong>in</strong> de gekoz<strong>en</strong> brede opzet. Het gaat niet om één (regionale) studie naar één<br />

categorie bebouw<strong>in</strong>g, maar om e<strong>en</strong> onderzoek waarbij het gehele scala aan gebouwde functies<br />

zijn betrokk<strong>en</strong>: landbouw, zorgvoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, zakelijke di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, kortom ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

sector is op voorhand uitgeslot<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede opvall<strong>en</strong>d feit is geleg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de aanpak <strong>van</strong><br />

onderaf. <strong>De</strong> analyse <strong>van</strong> de (dreig<strong>en</strong>de) <strong>leegstand</strong> heeft <strong>van</strong> onderaf plaatsgevond<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />

zeer groot aantal spelers <strong>in</strong> de lokale <strong>en</strong> regionale praktijk erbij te betrekk<strong>en</strong>. Daarmee is ook<br />

e<strong>en</strong> schat aan suggesties voor e<strong>en</strong> goede toekomstige aanpak verzameld.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> vii


Het onderzoek levert e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicatieve mom<strong>en</strong>topname <strong>van</strong> de structurele <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>.<br />

In het algeme<strong>en</strong> lijkt de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> de structurele <strong>leegstand</strong> bescheid<strong>en</strong>, zeker als daarbij<br />

het criterium wordt gehanteerd dat <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> sprake is, als deze zich t<strong>en</strong> m<strong>in</strong>ste twee jaar<br />

voordoet <strong>en</strong> waarvoor nog ge<strong>en</strong> bestuurlijk vastgestelde plann<strong>en</strong> zijn. Dit betek<strong>en</strong>t echter niet<br />

dat er we<strong>in</strong>ig pand<strong>en</strong> leegkom<strong>en</strong>, maar veeleer dat <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> veel leegkom<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> twee jaar word<strong>en</strong> gesloopt <strong>en</strong> ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Er v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> dus wel degelijk<br />

zeer veel ruimtelijke transformaties plaats, waarbij ook cultuurhistorisch erfgoed <strong>in</strong> het ged<strong>in</strong>g<br />

is. Over de beeldkwaliteit <strong>van</strong> de ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>de nieuwbouw is, zoals gesteld, niet iedere<strong>en</strong><br />

onverhol<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong>. Al met al is het verkreg<strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht zeker niet afdo<strong>en</strong>de om e<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>de<br />

aanpak te kunn<strong>en</strong> garander<strong>en</strong>, daarvoor zal vervolgonderzoek naar method<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />

register<strong>en</strong> <strong>van</strong> (kom<strong>en</strong>de) <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> hoe daarop <strong>in</strong> beleidsmatige z<strong>in</strong> op te anticiper<strong>en</strong>,<br />

moet<strong>en</strong> plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> tweede constater<strong>in</strong>g is dat er <strong>in</strong> de bedrijfsmatige sector<strong>en</strong> niet echt sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

groot kwantitatief probleem – niet uit het oog moet word<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> dat er ook e<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong>lijk aantal <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><strong>en</strong> heeft plaatsgevond<strong>en</strong>, waarbij de cultuurhistorische<br />

waard<strong>en</strong> <strong>van</strong> de gebouw<strong>en</strong> op voorbeeldige wijze zijn gerespecteerd – maar dat door<br />

meerdere respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de wijze gewez<strong>en</strong> is op e<strong>en</strong> tweetal sector<strong>en</strong> waar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

afzi<strong>en</strong>bare tijd <strong>van</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke <strong>leegstand</strong> sprake zal zijn. Het gaat dan om mogelijk<br />

honderd<strong>en</strong>, veelal cultuurhistorische zeer waardevolle, kerkgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke<br />

aantall<strong>en</strong>, kle<strong>in</strong>schalige landarbeiderwon<strong>in</strong>kjes <strong>en</strong> naoorlogse sociale won<strong>in</strong>gbouw <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong><br />

geleg<strong>en</strong> <strong>in</strong> het Noordwestelijke deel <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie. Ideevorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> planvorm<strong>in</strong>g voor het<br />

oploss<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze nader<strong>en</strong>de problematiek is gebod<strong>en</strong>.<br />

Tijdig reager<strong>en</strong> op de ontstane <strong>en</strong> kom<strong>en</strong>de problematiek kan de verrommel<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong>gaan,<br />

herbestemm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het geval er sprake is <strong>van</strong> aantoonbare cultuurhistorische waard<strong>en</strong> is daarbij<br />

e<strong>en</strong> zonder meer te preferer<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>gswijze.<br />

<strong>Fryslân</strong> kan, <strong>en</strong> dat geldt zeker ook voor hûs <strong>en</strong> hiem, die <strong>in</strong> haar statut<strong>en</strong> de bevorder<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

de schoonheid <strong>van</strong> dorp, stad <strong>en</strong> land voert, blij zijn met dit onderzoek, omdat het <strong>in</strong>derdaad<br />

de basis kan vorm<strong>en</strong> voor te ontwikkel<strong>en</strong> beleid, e<strong>en</strong> beleid dat er toe kan leid<strong>en</strong> dat <strong>Fryslân</strong><br />

op afstand de mooist prov<strong>in</strong>cie <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> blijft!<br />

Ap Timmermans,<br />

directeur/secretaris hûs <strong>en</strong> hiem.<br />

viii<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


1. INLEIDING<br />

1.1 Ruimte <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis<br />

Ruimte is belangrijk <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>. <strong>De</strong> vraag is echter hoe het mogelijk is dat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> land<br />

waar<strong>in</strong> zoveel aandacht is voor ruimtelijke kwaliteit, verrommel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verloeder<strong>in</strong>g als gevolg<br />

<strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> om zich he<strong>en</strong> grijpt. En waarom wordt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> dichtbevolkt land waar ruimte e<strong>en</strong><br />

schaars goed is, de bebouwde omgev<strong>in</strong>g uitgebreid t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> het op<strong>en</strong> landschap, terwijl<br />

op andere locaties leegstaande gebouw<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> nieuwe gebruiker? Veel<br />

<strong>Nederland</strong>ers mak<strong>en</strong> zich zorg<strong>en</strong> om het verdwijn<strong>en</strong> <strong>van</strong> het rurale landschap t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong><br />

bijvoorbeeld bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> wil immers <strong>in</strong> e<strong>en</strong> aantrekkelijke omgev<strong>in</strong>g won<strong>en</strong>,<br />

werk<strong>en</strong>, lev<strong>en</strong>! Verval als gevolg <strong>van</strong> langdurige <strong>leegstand</strong> kan dusdanig pijnlijk bijdrag<strong>en</strong> aan<br />

de verrommel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landschap, dat sloop soms de beste optie wordt.<br />

Aanleid<strong>in</strong>g voor deze studie is het gebrek aan k<strong>en</strong>nismanagem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. We wet<strong>en</strong> niet wat de huidige stand <strong>van</strong> zak<strong>en</strong> is omtr<strong>en</strong>t de aard <strong>en</strong> om<strong>van</strong>g<br />

<strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>. We wet<strong>en</strong> niet precies wie wat daarover weet<br />

<strong>en</strong> wat er niet gewet<strong>en</strong> wordt. We wet<strong>en</strong> niet waar die <strong>in</strong>formatie dan wel te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> is <strong>en</strong> hoe<br />

toegankelijk <strong>en</strong> actueel deze is. Ruimtelijk beleid is belangrijk, maar het ondersteun<strong>en</strong>de<br />

k<strong>en</strong>nissysteem ontbreekt (nog) op dit vlak!<br />

1.2 Doel<br />

Het project <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> streeft ernaar e<strong>en</strong> bijdrage te lever<strong>en</strong> aan de<br />

verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>Nederland</strong>se leefomgev<strong>in</strong>g. Het project heeft tot doel het onderwerp<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> als thema te ag<strong>en</strong>der<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>in</strong> kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> waar <strong>in</strong>formatie<br />

<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis daarover zich bev<strong>in</strong>dt. Implem<strong>en</strong>tatie <strong>van</strong> deze k<strong>en</strong>nis <strong>in</strong> het reguliere ruimtelijk<br />

beleid is het strev<strong>en</strong>.<br />

Het getuigt <strong>van</strong> visie om <strong>in</strong> beleid <strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong> te anticiper<strong>en</strong> op <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>, om op deze wijze het waardevolle landschap te spar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> nieuwe Wet<br />

Ruimtelijke Ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g verplicht tot het digitaal actualiser<strong>en</strong> <strong>van</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt<br />

dus e<strong>en</strong> grote kans om de aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit onderzoek te realiser<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>Nederland</strong> sluit hiermee aan bij de zog<strong>en</strong>aamde SER-ladder, die onder andere stelt dat ruimte<br />

die reeds beschikbaar is gesteld voor e<strong>en</strong> bepaalde functie, zoveel mogelijk hergebruikt di<strong>en</strong>t<br />

te word<strong>en</strong> alvor<strong>en</strong>s uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> ruimtelijk gebruik aan de orde is. 1 Leegstand biedt dus<br />

ook kans<strong>en</strong>!<br />

1 <strong>De</strong> SER-ladder is geïntroduceerd <strong>in</strong> e<strong>en</strong> advies <strong>van</strong> 17 december 1999, dat werd uitgebracht als reactie<br />

op de nota Ruimtelijk Economisch Beleid (REB). Het SER-advies is te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> op:<br />

www.ser.nl/nl/publicaties/adviez<strong>en</strong>/1990-1999/1999/b18120.aspx.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 1


Immers, door beleidsmatig te anticiper<strong>en</strong> op <strong>leegstand</strong> met revitaliser<strong>in</strong>gsmethod<strong>en</strong> als<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>, herontwikkel<strong>in</strong>g, herontwerp <strong>en</strong> hergebruik, kan zu<strong>in</strong>ig met ruimte word<strong>en</strong><br />

omgegaan <strong>en</strong> kan verdiep<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de bestaande bebouwde omgev<strong>in</strong>g gecreëerd word<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />

<strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> vormt daarmee e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>hanger <strong>van</strong> het project <strong>De</strong> Nieuwe <strong>Kaart</strong><br />

<strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>. Terwijl <strong>De</strong> Nieuwe <strong>Kaart</strong> plann<strong>en</strong> voor nieuwbouw weergeeft, br<strong>en</strong>gt dit<br />

onderzoek de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>smogelijkhed<strong>en</strong> <strong>van</strong> de reeds bebouwde omgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> kaart.<br />

Vandaar dus de titel <strong>van</strong> het project.<br />

<strong>De</strong> uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> is e<strong>en</strong> actiepunt <strong>in</strong> de meerjar<strong>en</strong>ag<strong>en</strong>da <strong>van</strong><br />

de Rijksadviseur voor het Cultureel Erfgoed <strong>en</strong> loopt parallel aan de pr<strong>in</strong>cipes <strong>van</strong> de<br />

beleidsnota Mooi <strong>Nederland</strong>. 2<br />

1.3 Afbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

Het project <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> heeft als uitgangspunt gehad om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

tijdsbestek <strong>van</strong> vier maand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beeld te schets<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> de 12<br />

<strong>Nederland</strong>se prov<strong>in</strong>cies. Daarnaast heeft ook e<strong>en</strong> onderzoek plaatsgevond<strong>en</strong> onder landelijke<br />

organisaties <strong>en</strong> overheids<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze rapport<strong>en</strong>, met dezelfde aanpak <strong>en</strong> om<strong>van</strong>g, 3<br />

vorm<strong>en</strong> de bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> landelijk rapport. Dit rapport is het resultaat <strong>van</strong> twee<br />

maand<strong>en</strong> veldwerk <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong>. Middels <strong>in</strong>terviews is geïnv<strong>en</strong>tariseerd bij welke<br />

overhed<strong>en</strong>, marktpartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere vastgoedprofessionals (commercieel <strong>en</strong> nietcommercieel)<br />

<strong>in</strong>formatie <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis aanwezig is over <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> hoeverre op basis daar<strong>van</strong><br />

beleid ontwikkeld wordt.<br />

T<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> de helderheid t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de zuiverheid <strong>van</strong> de<br />

begripp<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> strakke def<strong>in</strong>itie <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> gehanteerd, te wet<strong>en</strong> structurele <strong>leegstand</strong>,<br />

waarbij voor ‘structureel’ e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> 2 jaar of langer gedef<strong>in</strong>ieerd is. Ook begripp<strong>en</strong> als<br />

hergebruik, herontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> herontwerp zijn rele<strong>van</strong>t, maar deze zijn m<strong>in</strong>der strak<br />

gedef<strong>in</strong>ieerd, omdat strikt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> het onderzoek hier niet over gaat. Waar <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> aan het beg<strong>in</strong> ligg<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuw lev<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> object, kom<strong>en</strong> de<br />

eerderg<strong>en</strong>oemde begripp<strong>en</strong> pas later <strong>in</strong> het proces aan de orde. Immers, eerst di<strong>en</strong>t <strong>leegstand</strong><br />

geïd<strong>en</strong>tificeerd te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t het object opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>straject.<br />

2 Zie: College <strong>van</strong> Rijksadviseurs (2006) Visie Architectuurbeleid 2008+. <strong>De</strong>n Haag: Atelier<br />

Rijksbouwmeester. [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via: www.vrom.nl<br />

3 Kle<strong>in</strong>e verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> de pilotrapportages (Zuid-Holland, Zeeland <strong>en</strong> Noord-Brabant) daargelat<strong>en</strong>.<br />

2<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


1.4 Vraagstell<strong>in</strong>g<br />

Richt<strong>in</strong>ggev<strong>en</strong>d voor het onderzoek is de vraag hoe de overheid kan anticiper<strong>en</strong> op <strong>leegstand</strong>,<br />

<strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> kan stimuler<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze vraag wordt onderzocht <strong>van</strong>uit vijf deelvrag<strong>en</strong>:<br />

1. Welke gegev<strong>en</strong>s met betrekk<strong>in</strong>g tot leegstaande complex<strong>en</strong>, terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong><br />

zijn beschikbaar? In welke vorm zijn deze gegev<strong>en</strong>s beschikbaar? Bij wie zijn deze<br />

gegev<strong>en</strong>s beschikbaar? Waar kunn<strong>en</strong> deze gegev<strong>en</strong>s gemeld word<strong>en</strong>?<br />

2. Wordt er op basis <strong>van</strong> de beschikbare <strong>in</strong>formatie beleid gemaakt? Is er sprake <strong>van</strong><br />

direct of <strong>in</strong>direct beleid? Is beleid reactief of anticiper<strong>en</strong>d? Op welk niveau wordt welk<br />

beleid uitgevoerd?<br />

3. Wat is de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke sector<strong>en</strong> speelt <strong>leegstand</strong> vooral?<br />

4. Welke success<strong>en</strong> <strong>en</strong> knelpunt<strong>en</strong> zijn er bij <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>?<br />

5. Welke maatschappelijke tr<strong>en</strong>ds ligg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> grondslag aan <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> hoe zull<strong>en</strong> deze<br />

zich naar verwacht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de toekomst manifester<strong>en</strong>?<br />

1.5 Opdrachtgever <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

Het project <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> is uitgevoerd <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> de Rijksadviseur voor<br />

het Cultureel Erfgoed, dhr. Fons Asselbergs. 4 Het onderzoek is gebaseerd op de eerder<br />

uitgevoerde pilot<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cies Noord-Brabant (w<strong>in</strong>ter 2005 - 2006), Zuid-<br />

Holland <strong>en</strong> Zeeland (zomer 2007). In alle overige prov<strong>in</strong>cies zijn de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties uitgevoerd<br />

<strong>in</strong> de periode oktober 2007 – januari 2008. <strong>De</strong> landelijke projectcoörd<strong>in</strong>atie was daarbij <strong>in</strong><br />

hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Sticht<strong>in</strong>g Dorp, Stad & Land, Adviseurs Ruimtelijke Kwaliteit Zuid-Holland <strong>en</strong><br />

Zeeland. Het coörd<strong>in</strong>atieteam werd aangestuurd door e<strong>en</strong> begeleid<strong>in</strong>gsgroep waar<strong>in</strong> de<br />

Rijksadviseur, de onderzoeker <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>prov<strong>in</strong>ciale organisaties <strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers <strong>van</strong><br />

de landelijke projectorganisatie zitt<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong>. Naast de onderzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cies is <strong>in</strong><br />

dezelfde periode e<strong>en</strong> onderzoek gehoud<strong>en</strong> onder bov<strong>en</strong>prov<strong>in</strong>ciale <strong>in</strong>stanties. Uit de derti<strong>en</strong><br />

rapport<strong>en</strong> tezam<strong>en</strong> ontstaat e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>topname <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> functieverlies <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>,<br />

welke gerapporteerd wordt <strong>in</strong> het landelijk e<strong>in</strong>drapport (e<strong>en</strong> publicatie onder auspiciën <strong>van</strong> het<br />

Atelier <strong>van</strong> de Rijksbouwmeester). Naast de prov<strong>in</strong>ciale rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> het landelijke<br />

e<strong>in</strong>drapport is, als derde deelproject, e<strong>en</strong> digitale kaart ontwikkeld waarop <strong>leegstand</strong><br />

gepres<strong>en</strong>teerd wordt. 5<br />

<strong>De</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> is uitgevoerd door Dr<strong>en</strong>ts Plateau nam<strong>en</strong>s Hûs <strong>en</strong><br />

Hiem. <strong>De</strong> auteur <strong>van</strong> het rapport <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong> is Peter Karstkarel.<br />

4<br />

Asselbergs, F. (april 2005) Jaarprogramma 2005-2009 Rijksadviseur Cultureel Erfgoed, [onl<strong>in</strong>e]<br />

beschikbaar via: www.vrom.nl.<br />

M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> OCW (22 juni 2007) Kunst <strong>van</strong> lev<strong>en</strong>, hoofdlijn<strong>en</strong> cultuurbeleid, [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via:<br />

www.m<strong>in</strong>ocw.nl.<br />

5<br />

<strong>De</strong> digitale kaart is te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> via www.oudekaartnederland.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 3


1.6 Uitvoer<strong>in</strong>g<br />

1.6.1 Opzet <strong>en</strong> methode<br />

Het project <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> is opgebouwd uit vier compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie, analyse, <strong>in</strong>terpretatie <strong>en</strong> conclusie <strong>en</strong> aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> analytisch<br />

onderzoek, gebaseerd op e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie <strong>van</strong> kwalitatieve <strong>en</strong> kwantitatieve method<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />

bestuder<strong>in</strong>g <strong>van</strong> rele<strong>van</strong>te literatuur <strong>en</strong> berichtgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de media <strong>en</strong> de gevoerde <strong>in</strong>terviews<br />

(zowel persoonlijk als telefonisch) vall<strong>en</strong> <strong>in</strong> de eerste categorie. 6 <strong>De</strong> kwantitatieve method<strong>en</strong><br />

zijn met name gebruikt om uit vastgoedlijst<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> te id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong><br />

om op deze wijze e<strong>en</strong> cijfermatige <strong>in</strong>dicatie te verkrijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de problematiek <strong>en</strong> mogelijk<br />

gekoz<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Bewust <strong>van</strong> de beperkte tijd <strong>en</strong> middel<strong>en</strong> die het project ter beschikk<strong>in</strong>g stond<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> kader<br />

ontwikkeld voor het id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatiebronn<strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> geografische spreid<strong>in</strong>g,<br />

organisatietype (overhed<strong>en</strong>, markt- <strong>en</strong> maatschappelijke partij<strong>en</strong>) <strong>en</strong> -om<strong>van</strong>g. Dit geeft<br />

tev<strong>en</strong>s één <strong>van</strong> de beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit onderzoek aan: voor het veldwerk stond e<strong>en</strong> maximale<br />

termijn <strong>van</strong> twee maand<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong>ieder die met dergelijk onderzoek bek<strong>en</strong>d is, weet dat dit<br />

zeer kort is. T<strong>en</strong> tweede gaat dit onderzoek uitdrukkelijk uit <strong>van</strong> bestaande <strong>in</strong>formatie <strong>en</strong> zijn<br />

er dus ge<strong>en</strong> nieuwe onderzoek<strong>en</strong> opgestart of <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties gemaakt. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> was de<br />

medewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>in</strong>stanties op basis <strong>van</strong> vrijwilligheid.<br />

Ter ondersteun<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de uitvoer<strong>in</strong>g is e<strong>en</strong> website ontwikkeld waarop respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op snelle<br />

<strong>en</strong> effectieve wijze kwantitatieve data kond<strong>en</strong> <strong>in</strong>voer<strong>en</strong>, die vervolg<strong>en</strong>s geautomatiseerd op<br />

e<strong>en</strong> Google-maps kaart geprojecteerd zijn. <strong>De</strong>ze kaart, te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> via<br />

www.oudekaartnederland.nl vormt e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegraal onderdeel <strong>van</strong> dit rapport <strong>en</strong> geeft de locaties<br />

<strong>en</strong> de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> leegstaande object<strong>en</strong> aan, alsook de sectorgebond<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>ds.<br />

Met het oog op optimale b<strong>en</strong>utt<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bestaande netwerk<strong>en</strong> zijn regionale<br />

welstandsorganisaties (RWO’s) de hoofduitvoer<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> het project geweest. <strong>De</strong>ze RWO’s<br />

hebb<strong>en</strong> dagelijks contact met geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, aanvragers <strong>van</strong> bouwvergunn<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> over de nodige expertise t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ruimtelijke kwaliteit. Naast het gemak<br />

<strong>van</strong> het netwerk voor het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> het onderzoek, biedt e<strong>en</strong> netwerk met contact<strong>en</strong> op<br />

uitvoer<strong>in</strong>gsniveau het project ook de kans het anticiper<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong> implem<strong>en</strong>tatieaspect te<br />

versterk<strong>en</strong>.<br />

Ter vergemakkelijk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landelijke project heeft iedere RWO m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s<br />

één prov<strong>in</strong>cie onder de loep g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 7 Middels deze opzet zijn ruim 325 <strong>in</strong>terviews gehoud<strong>en</strong>.<br />

6<br />

<strong>De</strong>ze <strong>in</strong>terviews zijn opgeslag<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terviewbestand dat voor ev<strong>en</strong>tueel verder onderzoek te<br />

raadpleg<strong>en</strong> is via de Sticht<strong>in</strong>g Dorp, Stad & Land.<br />

7<br />

<strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cies Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, Friesland <strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>the zijn uitgevoerd door het Dr<strong>en</strong>ts Plateau, <strong>in</strong> de eerste twee<br />

gevall<strong>en</strong> nam<strong>en</strong>s respectievelijk Hûs <strong>en</strong> Hiem <strong>en</strong> Libau. Het Oversticht voerde het onderzoek uit <strong>in</strong> de<br />

prov<strong>in</strong>cie Overijssel <strong>en</strong> Flevoland. Het Gelders G<strong>en</strong>ootschap heeft de prov<strong>in</strong>cies Gelderland <strong>en</strong> Limburg<br />

voor haar rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. <strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie Utrecht is nam<strong>en</strong>s Welstand <strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong><br />

4<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


<strong>De</strong> betrokk<strong>en</strong> uitvoerders werkt<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedetailleerd uitvoer<strong>in</strong>gskader (met templates<br />

<strong>en</strong> handreik<strong>in</strong>g<strong>en</strong>), uitgezet door de landelijke projectcoörd<strong>in</strong>atie, die ook de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

perman<strong>en</strong>te feedback voorzag. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het uitgezette kader zijn de RWO’s vrij geweest om de<br />

organisatie <strong>van</strong> de <strong>in</strong>terviews op te zett<strong>en</strong>.<br />

1.6.2 Uitgangspunt<strong>en</strong><br />

Leegstand kan veel oorzak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoeft niet per def<strong>in</strong>itie e<strong>en</strong> probleem te zijn.<br />

Leegstand <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door: functieverlies<br />

door maatschappelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, functieverlies door verander<strong>in</strong>g <strong>van</strong> beleid of<br />

technische ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door regelgev<strong>in</strong>g, schommel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de economische<br />

conjunctuur, beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door bereikbaarheid of langdurige process<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>,<br />

herstructurer<strong>in</strong>g of sloop. <strong>De</strong>ze mogelijke categorieën <strong>van</strong> oorzak<strong>en</strong>, die allemaal zijn<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderzoek, kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> tot gevolg hebb<strong>en</strong>. Zo is<br />

er maatschappelijke <strong>leegstand</strong>, ervar<strong>in</strong>gs<strong>leegstand</strong>, gevoelsmatige <strong>leegstand</strong>, juridische<br />

<strong>leegstand</strong>, planologische <strong>leegstand</strong> (veroorzaakt door vertraagde planvorm<strong>in</strong>g), wacht<strong>en</strong>de<br />

<strong>leegstand</strong>, milieutechnische <strong>leegstand</strong>, bewuste <strong>leegstand</strong> (om de prijs op te drijv<strong>en</strong>),<br />

frictie<strong>leegstand</strong> (<strong>leegstand</strong> door het verander<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebruiker) <strong>en</strong> structurele <strong>leegstand</strong>. 8<br />

Om de uitvoer<strong>in</strong>g hanteerbaar te mak<strong>en</strong>, is de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie beperkt tot terre<strong>in</strong><strong>en</strong>, complex<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> die óf structureel leegstaan óf <strong>in</strong> de kom<strong>en</strong>de ti<strong>en</strong> jaar hun huidige functie<br />

verliez<strong>en</strong>. Daarbij is <strong>leegstand</strong> voor meer dan twee jaar als structureel gedef<strong>in</strong>ieerd. <strong>De</strong>ze<br />

def<strong>in</strong>itie is afkomstig uit de kantor<strong>en</strong>markt, alwaar deze met name gebruikt wordt om<br />

structurele <strong>leegstand</strong> te onderscheid<strong>en</strong> <strong>van</strong> frictie<strong>leegstand</strong>. 9<br />

Gezi<strong>en</strong> het doel <strong>van</strong> de kaart, namelijk het anticiper<strong>en</strong> op <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>, zijn terre<strong>in</strong><strong>en</strong>,<br />

complex<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> waarvoor concrete plann<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> of sloop bestaan,<br />

buit<strong>en</strong> het onderzoek gehoud<strong>en</strong>. Helaas is de <strong>in</strong>terpretatie <strong>van</strong> het begrip ‘concrete plann<strong>en</strong>’<br />

nog steeds discutabel. In dit onderzoek is de betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> ‘e<strong>en</strong> concreet plan’ opgevat als<br />

e<strong>en</strong> plan dat bestuurlijk geaccordeerd is. <strong>De</strong> verkoop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> leegstaand gebouw is niet<br />

uitgevoerd door Sticht<strong>in</strong>g Dorp, Stad & Land, alwaar ook de onderzoek<strong>en</strong> voor Noord-Holland, Zuid-<br />

Holland <strong>en</strong> Zeeland zijn uitgevoerd, de digitale kaart is gemaakt, <strong>en</strong> het landelijk e<strong>in</strong>drapport is<br />

geschrev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie Noord-Brabant is de <strong>en</strong>ige prov<strong>in</strong>cie waar e<strong>en</strong> RWO niet direct betrokk<strong>en</strong> was;<br />

hier is het project uitgevoerd door onderzoeksbureau <strong>De</strong> Onderste Ste<strong>en</strong>.<br />

8 Bekijk voor meer algem<strong>en</strong>e <strong>in</strong>formatie over <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> bijlage 4.12<br />

9 <strong>De</strong>ze def<strong>in</strong>itie is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit het onderzoek <strong>van</strong> de Stec Groep <strong>en</strong> uit de brochure Won<strong>en</strong> op de<br />

Zaak. Voor nieuwe kantor<strong>en</strong>, <strong>van</strong> na 1990, geldt dat e<strong>en</strong> periode <strong>van</strong> 3 jaar als structurele <strong>leegstand</strong><br />

wordt aangemerkt. Dit verschil is b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> ons onderzoek verwaarloosbaar. Overig<strong>en</strong>s def<strong>in</strong>ieert de<br />

‘Herbestemm<strong>in</strong>gswijzer’ e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> 3 jaar <strong>leegstand</strong> als structurele <strong>leegstand</strong>. Dit ter onderscheid<br />

<strong>van</strong> frictie<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> conjuncturele <strong>leegstand</strong>.<br />

Geut<strong>in</strong>g, E., Voerman E. (juni 2006) Analyse kantor<strong>en</strong>markt Zuid-Holland, Stec Groep aan Prov<strong>in</strong>cie Zuid-<br />

Holland [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar op:<br />

www.zuid-holland.nl/<strong>in</strong>dex/overzicht_alle_themas/thema_economie_werk.htm<br />

M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> VROM (maart 2006) Won<strong>en</strong> op de zaak, transformer<strong>en</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>in</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> [onl<strong>in</strong>e]<br />

Beschikbaar via: www.vrom.nl.<br />

Hek, M., Kamstra, J., Geraedts, R. (2004) Herbestemm<strong>in</strong>gswijzer. Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bestaand vast.<br />

<strong>De</strong>lft: Publikatie Bouwkunde.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 5


eschouwd als <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>en</strong> is dus als functieverlies opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Langdurige <strong>leegstand</strong><br />

door het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> plann<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> is afhankelijk <strong>van</strong> de fase waar<strong>in</strong> het<br />

plan verkeerde wel opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>! Ook tijdelijk herbestemd vastgoed is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

onderzoek <strong>en</strong> op de kaart. Hoewel tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> de leefbaarheid <strong>van</strong> de omgev<strong>in</strong>g<br />

bevordert <strong>en</strong> het verval <strong>van</strong> het gebouw <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s teg<strong>en</strong> kan gaan, is tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><br />

op lange termijn zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>dabele oploss<strong>in</strong>g. Ook bij tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> dreigt het<br />

gevaar <strong>van</strong> verval. Het opnem<strong>en</strong> <strong>van</strong> tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>en</strong> structurele <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> één<br />

categorie biedt ook e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk voordeel t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> de weergave op de kaart. Op<br />

deze wijze wordt immers de vraag of het gebouw mogelijk gekraakt kan word<strong>en</strong>, <strong>in</strong> het<br />

midd<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong>.<br />

Dit is ook één <strong>van</strong> de red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op de kaart. Daarbij<br />

komt dat er sprake is <strong>van</strong> krapte op de won<strong>in</strong>gmarkt, de markt over het algeme<strong>en</strong> goed <strong>in</strong> de<br />

gat<strong>en</strong> wordt gehoud<strong>en</strong> door commerciële partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> won<strong>in</strong>gcorporaties <strong>en</strong> dat woonhuiz<strong>en</strong><br />

zeld<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> <strong>van</strong> functie. Waar deze toch structureel leegstaan, wordt meestal<br />

overgegaan tot herstructurer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> sloop. Daarom is ook tijd<strong>en</strong>s het onderzoek naar tr<strong>en</strong>ds<br />

relatief m<strong>in</strong>der aandacht besteed aan won<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Bij de object<strong>en</strong> die op de kaart staan, is ge<strong>en</strong> onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> cultuurhistorisch<br />

waardevolle <strong>en</strong> m<strong>in</strong>der waardevolle gebouw<strong>en</strong>. <strong>De</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> zijn<br />

immers niet alle<strong>en</strong> afhankelijk <strong>van</strong> de cultuurhistorische waarde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebouw. Het is aan<br />

de gebruiker <strong>van</strong> de kaart om de mogelijkhed<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> of sloop af te weg<strong>en</strong>.<br />

Aan de object<strong>en</strong> op de kaart kan ge<strong>en</strong> andere waarde toegek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> dan het feit dat deze<br />

gebouw<strong>en</strong> óf langer dan twee jaar leegstaan óf hun functie kwijt zull<strong>en</strong> rak<strong>en</strong>.<br />

1.6.3 <strong>Kaart</strong><br />

<strong>De</strong> tijd<strong>en</strong>s het project ontwikkelde digitale kaart, die de pot<strong>en</strong>tie heeft zich tot e<strong>en</strong> <strong>in</strong>teractief<br />

beleids<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t te ontwikkel<strong>en</strong>, bevat twee soort<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie. Enerzijds is dat de<br />

object<strong>in</strong>formatie: gegev<strong>en</strong>s over e<strong>en</strong> concreet leegstaand gebouw of terre<strong>in</strong>. Anderzijds is dat<br />

meer kwalitatieve <strong>in</strong>formatie over te verwacht<strong>en</strong> maatschappelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die<br />

<strong>leegstand</strong> veroorzak<strong>en</strong>. Beide soort<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie zijn verkreg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is verzocht <strong>in</strong>formatie over concrete <strong>leegstand</strong>object<strong>en</strong> <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

onl<strong>in</strong>e dataformulier. 10 <strong>De</strong>ze data zijn weergegev<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> digitale kaart <strong>in</strong> Google Maps: <strong>De</strong><br />

<strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>. <strong>De</strong> complete <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie heeft ruim 800 object<strong>en</strong> opgeleverd<br />

waar<strong>van</strong> bek<strong>en</strong>d is dat ze structureel leegstaan, tijdelijk herbestemd zijn of <strong>in</strong> de toekomst<br />

hun functie verliez<strong>en</strong>. <strong>De</strong> object<strong>en</strong> zijn verdeeld <strong>in</strong> overheid, welzijn, won<strong>en</strong> <strong>en</strong> economie, op<br />

basis <strong>van</strong> de typologie <strong>van</strong> het terre<strong>in</strong>, complex of gebouw. Waar bek<strong>en</strong>d, is de ev<strong>en</strong>tuele<br />

monum<strong>en</strong>tale status <strong>van</strong> het object vermeld ev<strong>en</strong>als het vloeroppervlak. Adresgegev<strong>en</strong>s zijn<br />

uit privacyoverweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> achterwege gelat<strong>en</strong>. <strong>De</strong> locatie op de kaart is gebaseerd op de<br />

10 In bijlage 2 is e<strong>en</strong> weergave <strong>van</strong> het <strong>in</strong>vulformulier te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

6<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


postcode <strong>van</strong> het object <strong>en</strong> geeft daarom e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicatie <strong>van</strong> de plek, waarbij overig<strong>en</strong>s niet tot<br />

adresniveau <strong>in</strong>gezoomd kan word<strong>en</strong> op de kaart.<br />

Door selectiecriteria aan te klikk<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> de object<strong>en</strong> op de kaart geselecteerd<br />

word<strong>en</strong>, bijvoorbeeld alle<strong>en</strong> de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of alle<strong>en</strong> de leegstaande religieuze<br />

gebouw<strong>en</strong> etc.<br />

Door op e<strong>en</strong> object te klikk<strong>en</strong> verschijnt gedetailleerde <strong>in</strong>formatie over dit object. Vervolg<strong>en</strong>s<br />

kan doorgeklikt word<strong>en</strong> naar tr<strong>en</strong>d<strong>in</strong>formatie die op het object <strong>van</strong> toepass<strong>in</strong>g is. Dit kan<br />

achtergrond<strong>in</strong>formatie zijn over de oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> die voor de betreff<strong>en</strong>de categorie<br />

waar<strong>in</strong> het object valt <strong>van</strong> toepass<strong>in</strong>g zijn, of <strong>in</strong>formatie over het <strong>leegstand</strong>sbeleid <strong>van</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>te waar<strong>in</strong> het object ligt.<br />

In eerste <strong>in</strong>stantie geeft de kaart dus <strong>in</strong> één oogopslag de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sopgave <strong>in</strong><br />

<strong>Nederland</strong> weer. In tweede <strong>in</strong>stantie wordt ook e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicatie gegev<strong>en</strong> <strong>van</strong> de oorzak<strong>en</strong> die<br />

daaraan t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong>.<br />

1.6.4 Beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de onderzoeksmethode<br />

Zowel de kaart als het rapport zijn gebaseerd op reeds bestaande <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties. Daardoor<br />

bestaat het gevaar dat het resultaat <strong>van</strong> <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> t<strong>en</strong> onrechte e<strong>en</strong> beeld<br />

<strong>van</strong> volledigheid suggereert; de kaart geeft alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>druk <strong>van</strong> leegstaande gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

niet <strong>van</strong> de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong>. Respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gevraagd de bij h<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong><br />

<strong>in</strong> te voer<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> digitaal <strong>in</strong>voerformulier gekoppeld aan e<strong>en</strong> database. 11 Door de gekoz<strong>en</strong><br />

methode kom<strong>en</strong> juist <strong>in</strong> het oog spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de gebouw<strong>en</strong>, waar al <strong>en</strong>ige aandacht voor is, op de<br />

kaart te staan. Over e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te waar we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>zicht is <strong>in</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong>, kan de<br />

<strong>in</strong>druk ontstaan dat er we<strong>in</strong>ig <strong>leegstand</strong> voorkomt. Het teg<strong>en</strong>deel is eerder waar: daar waar<br />

veel k<strong>en</strong>nis is over leegstaande <strong>en</strong> leegkom<strong>en</strong>de gebouw<strong>en</strong>, is de zorg voor de leefomgev<strong>in</strong>g<br />

groter. <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> is daarom niet zonder de toelicht<strong>in</strong>g te lez<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie is mede uitgevoerd <strong>van</strong>uit de verwacht<strong>in</strong>g dat het voor vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong><br />

voordelig zou zijn om <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vroeg stadium gebruikers voor leegkom<strong>en</strong>d vastgoed te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>,<br />

maar <strong>in</strong> werkelijkheid zijn er diverse red<strong>en</strong><strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong> waarom het op<strong>en</strong>baar mak<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>leegstand</strong> de eig<strong>en</strong>aar ge<strong>en</strong> voordeel lijkt te bied<strong>en</strong>. Om commerciële red<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> zich niet will<strong>en</strong> uitlat<strong>en</strong> over aan- of verkoopplann<strong>en</strong>. Het komt voor dat<br />

makelaars langdurige <strong>leegstand</strong> prober<strong>en</strong> te verbloem<strong>en</strong> om waardeverm<strong>in</strong>der<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

pand teg<strong>en</strong> te gaan. Daarnaast spel<strong>en</strong> religieuze (bij religieuze object<strong>en</strong> of complex<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />

emotionele motiev<strong>en</strong> mee. Om die red<strong>en</strong> wordt bijvoorbeeld zeer voorzichtig omgegaan met<br />

<strong>in</strong>formatie over de toekomst <strong>van</strong> de kerk. E<strong>en</strong> laatste, niet onbelangrijke red<strong>en</strong> om <strong>leegstand</strong><br />

11 Fout<strong>en</strong> <strong>in</strong> de spell<strong>in</strong>g <strong>van</strong> adress<strong>en</strong> bij de <strong>in</strong>voer <strong>van</strong> data door respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kan leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> onjuiste<br />

plaatsbepal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de object<strong>en</strong> op de kaart (deoudekaart.nl). E<strong>en</strong> foutieve adres<strong>in</strong>voer verandert Google<br />

automatisch <strong>in</strong> het meest waarschijnlijke alternatief <strong>en</strong> dit adres wordt omgezet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> plaatsbepal<strong>in</strong>g op<br />

de kaart. Helaas kunn<strong>en</strong> er bij deze automatische aanpass<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Google fout<strong>en</strong> ontstaan. Naar onze<br />

verwacht<strong>in</strong>g zijn deze fout<strong>en</strong> echter m<strong>in</strong>imaal, temeer omdat alle tijdig <strong>in</strong>gevoerde object<strong>en</strong> gecontroleerd<br />

zijn.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 7


niet op<strong>en</strong>baar te mak<strong>en</strong>, is dat e<strong>en</strong> langdurig leegstaand kerkgebouw het risico loopt gekraakt<br />

te word<strong>en</strong> of doelwit te word<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>van</strong>dalisme. Uiteraard is tijd<strong>en</strong>s de uitvoer<strong>in</strong>g getracht de<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie zo m<strong>in</strong> mogelijk te lat<strong>en</strong> belemmer<strong>en</strong> door gefundeerde teg<strong>en</strong>argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te<br />

gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong>, waar het gevoelige kwesties betrof, zorgvuldig om te gaan met de privacy <strong>van</strong><br />

de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. Echter, de basis <strong>van</strong> vrijwilligheid waarop de medewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gestoeld was, werd toch soms als e<strong>en</strong> knelpunt ervar<strong>en</strong>.<br />

1.7 Leeswijzer<br />

<strong>De</strong>ze rapportage vat de resultat<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> <strong>van</strong> het onderzoek naar k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> beleid over<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>, <strong>en</strong> de maatschappelijke tr<strong>en</strong>ds die daaraan t<strong>en</strong> grondslag<br />

ligg<strong>en</strong>. <strong>De</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>van</strong> leegstaande object<strong>en</strong> zijn geprojecteerd op e<strong>en</strong><br />

digitale kaart die te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> is via www.oudekaartnederland.nl. <strong>De</strong> kaart <strong>en</strong> deze rapportage<br />

vull<strong>en</strong> elkaar aan, het één kan niet zonder het ander bekek<strong>en</strong> danwel gelez<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Met het doel om de verschill<strong>en</strong>de prov<strong>in</strong>ciale rapport<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groter raamwerk te plaats<strong>en</strong>, is<br />

de <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g voor alle prov<strong>in</strong>ciale rapport<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> door het projectbureau <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong><br />

<strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>. 12<br />

Hoofdstuk 2 gaat <strong>in</strong> op de situatie zoals die specifiek voor de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> geldt. Paragraaf<br />

1 behandelt de wijze waarop het onderzoek <strong>in</strong> deze prov<strong>in</strong>cie is uitgevoerd. In de volg<strong>en</strong>de<br />

paragraaf wordt weergegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> hoeverre er <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie gegev<strong>en</strong>s beschikbaar zijn over<br />

<strong>leegstand</strong>, <strong>van</strong> welk type deze zijn <strong>en</strong> bij welke organisaties deze gevond<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s beschrijft paragraaf 3 <strong>in</strong> hoeverre er door de verschill<strong>en</strong>de organisaties beleid<br />

gevoerd wordt <strong>en</strong> welke middel<strong>en</strong> er zijn om <strong>leegstand</strong> teg<strong>en</strong> te gaan. Paragraf<strong>en</strong> 4 <strong>en</strong> 5<br />

schets<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie. In paragraaf 6 wordt<br />

voor verschill<strong>en</strong>de bestemm<strong>in</strong>g<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> welke oorzak<strong>en</strong> er zijn voor <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> de tr<strong>en</strong>ds voor de toekomst geschetst. <strong>De</strong>ze paragraaf heeft dus e<strong>en</strong> voorspell<strong>en</strong>de<br />

waarde. In hoofdstuk 3 word<strong>en</strong> de conclusies <strong>van</strong> de belangrijkste bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte is <strong>in</strong> het rapport e<strong>en</strong> groot aantal concrete voorbeeld<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> weergegev<strong>en</strong>, waaruit blijkt ‘hoe het niet moet’, maar, ter <strong>in</strong>spiratie, ook e<strong>en</strong><br />

groot aantal voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> succesvolle <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. <strong>De</strong>ze zijn verspreid over het rapport<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Overig<strong>en</strong>s bevat het rapport ook e<strong>en</strong> aantal bijlag<strong>en</strong>, <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie bedoeld voor de<br />

opvolg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de resultat<strong>en</strong>, maar ook om e<strong>en</strong> vollediger beeld <strong>van</strong> de gevolgde werkwijze te<br />

gev<strong>en</strong>.<br />

12 <strong>De</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g is geschrev<strong>en</strong> door GerhardMark <strong>van</strong> der Waal <strong>en</strong> Hilde Harms<strong>en</strong>.<br />

8<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


2. LEEGSTAND EN HERBESTEMMING IN FRYSLÂN<br />

Structurele <strong>leegstand</strong> krijgt <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> slechts <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>teel ambtelijke of beleidsaandacht. Dit<br />

komt mogelijk doordat <strong>leegstand</strong> met name speelt <strong>in</strong> twee sector<strong>en</strong>: niet bij de boerderij<strong>en</strong>,<br />

wat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> agrarische prov<strong>in</strong>cie verwacht zou word<strong>en</strong>, maar bij de dorpskerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij<br />

won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> noordwest<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong>. Zoals verderop <strong>in</strong> dit rapport zal<br />

blijk<strong>en</strong>, is de situatie bij deze gebouwtyp<strong>en</strong> zonder meer onrustbar<strong>en</strong>d. Het vergt anticiper<strong>en</strong>d<br />

beleid <strong>en</strong> actie.<br />

In <strong>Fryslân</strong> is er ge<strong>en</strong> georganiseerde k<strong>en</strong>nis over <strong>leegstand</strong>, daarom ontbreekt e<strong>en</strong> overzicht<br />

<strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie. Bij geïsoleerde bronn<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s over <strong>leegstand</strong><br />

niettem<strong>in</strong> redelijk goed te verkrijg<strong>en</strong>. Leegstand bleek ge<strong>en</strong> thema te zijn waar de overhed<strong>en</strong><br />

zich beleidsmatig op richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> om deze <strong>in</strong> kaart te krijg<strong>en</strong> moest onderzoek word<strong>en</strong> verricht.<br />

<strong>De</strong> vastgoedbeheerders war<strong>en</strong> (<strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d) goed op de hoogte. Ook viel op dat<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wel met anticiper<strong>en</strong>d beleid de verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tot brede schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

basisonderwijs tegemoet tred<strong>en</strong>. Relatief is <strong>en</strong> zal bij schol<strong>en</strong> nauwelijks sprake <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong><br />

zijn. Uit reacties bleek dat het project <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> wijst op de noodzaak <strong>van</strong><br />

beleid voor <strong>leegstand</strong>.<br />

In <strong>Fryslân</strong> is er volop geleg<strong>en</strong>heid om ruim <strong>en</strong> rustig te won<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> waterrijk<br />

landschap met e<strong>en</strong> rijke cultuurhistorie <strong>in</strong> of bij aantrekkelijke dorp<strong>en</strong> of sted<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />

landschappelijke <strong>en</strong> natuurlijke waard<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> groot belang voor de ruim 640.000 <strong>in</strong>woners<br />

<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijk visitekaartje. ‘<strong>Fryslân</strong>’ is e<strong>en</strong> sterk merk. 13<br />

<strong>Fryslân</strong> is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> de prov<strong>in</strong>cie met de grootste dorpdichtheid <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>ge<br />

verstedelijk<strong>in</strong>g. Daardoor is <strong>Fryslân</strong> rijk aan weids landschap, waar<strong>in</strong> de boer<strong>en</strong>nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

als eilandjes <strong>in</strong> het gro<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>. In de Woud<strong>en</strong>, het oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> zuidoost<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie is<br />

het landschap door boomwall<strong>en</strong> <strong>en</strong> bospercel<strong>en</strong> meer ‘gedekt’. Door deze relatief op<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

fijnmazige structuur valt <strong>leegstand</strong> op, is elke <strong>leegstand</strong> pijnlijk. Het ‘sterke merk’ is gevoelig<br />

voor aantast<strong>in</strong>g. Veel zichtbaar pijnlijke plekk<strong>en</strong> zijn er (nog) niet. <strong>De</strong> eerste reacties <strong>van</strong> de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> was dan ook dat het met de <strong>leegstand</strong> wel meevalt. Toch stond<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

regionale pers <strong>in</strong> november 2007 uitgebreide bericht<strong>en</strong> dat met de verwachte afname <strong>van</strong> de<br />

bevolk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de kleistreek <strong>in</strong> het noord<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie over e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> ernstige<br />

<strong>leegstand</strong> dreigt. <strong>De</strong> directeur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> grote won<strong>in</strong>gbouwcorporatie <strong>in</strong> noordwest <strong>Fryslân</strong> <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> wethouder <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te Franekeradeel bracht<strong>en</strong> het thema naar buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitt<strong>en</strong><br />

daarbij hun bezorgdheid over de dreig<strong>en</strong>de verpauper<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vooral de kle<strong>in</strong>e, kwetsbare<br />

dorp<strong>en</strong>.<br />

13<br />

<strong>De</strong>ze typer<strong>in</strong>g is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit het Streekplan <strong>Fryslân</strong>, ‘Om de kwaliteit fan de romte’, p. 20.<br />

Leeuward<strong>en</strong> 2007.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 9


Al vrij spoedig na de start <strong>van</strong> het onderzoek is aangegev<strong>en</strong> dat de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

niet het belangrijkste aandachtsgebied hoeft te zijn. Uit ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>terview met de directeur <strong>van</strong> de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> stafmedewerker <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> corporatie werd duidelijk, dat de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> wel degelijk<br />

e<strong>en</strong> probleem is. Het wordt als e<strong>en</strong> ernstige aanslag op de leefbaarheid ervar<strong>en</strong>. In dit<br />

onderzoek is er dus wel degelijk aandacht voor geweest, hoewel e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s<br />

repres<strong>en</strong>tatieve, objectgerichte signaler<strong>in</strong>g hier<strong>van</strong> niet mogelijk was <strong>in</strong> de gegev<strong>en</strong><br />

tijdspanne.<br />

Er is k<strong>en</strong>nelijk nog e<strong>en</strong> strikte scheid<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> kerk <strong>en</strong> staat <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>, want de overheid<br />

leverde gegev<strong>en</strong>s die <strong>in</strong>zicht gav<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zeker niet onrustbar<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong>. Echter, de<br />

belangrijkste sector waar <strong>leegstand</strong> zorg<strong>en</strong> baart, die, als er ge<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, tot rampzalige proporties zal uitgroei<strong>en</strong>, werd bij de overhed<strong>en</strong> nauwelijks<br />

geconstateerd: de groei<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong>. Er staat e<strong>en</strong> veertigtal kerk<strong>en</strong> leeg: de<br />

meeste <strong>van</strong> de 37 kerk<strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom <strong>van</strong> de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> staan leeg of<br />

word<strong>en</strong> nauwelijks gebruikt. <strong>De</strong> verwacht<strong>in</strong>g bestaat, geformuleerd door sterk betrokk<strong>en</strong><br />

experts, dat er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> vijf tot ti<strong>en</strong> jaar nog e<strong>en</strong>s honderd kerk<strong>en</strong> leeg kom<strong>en</strong> te staan. 14<br />

In de agrarische prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> zou, door conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>en</strong> dus saner<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> boer<strong>en</strong>bedrijv<strong>en</strong> verwacht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat veel boerderij<strong>en</strong> leeg staan of kom<strong>en</strong> te<br />

staan. Niks is m<strong>in</strong>der waar. <strong>De</strong> laatste jar<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar verwacht wordt, de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>,<br />

zull<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> agrarisch gebruik geraakte boerderij<strong>en</strong> redelijk snel e<strong>en</strong> nieuwe functie, meestal<br />

e<strong>en</strong> woonfunctie, krijg<strong>en</strong>. Wel zijn er andere zorg<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze sector.<br />

Door e<strong>en</strong> vrij brede aanpak <strong>van</strong> het onderzoek kon e<strong>en</strong> vrij compleet overzicht word<strong>en</strong><br />

verkreg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> elk geval e<strong>en</strong> betrouwbaar beeld <strong>van</strong> de tr<strong>en</strong>ds <strong>in</strong><br />

de langdurige <strong>leegstand</strong>. Hoewel <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> structurele <strong>leegstand</strong> niet zeer groot bleek,<br />

is deze <strong>in</strong> <strong>en</strong>kele sector<strong>en</strong> wel verontrust<strong>en</strong>d. Maar zoals uit reacties uit het veld bleek, elk<br />

geval <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong>, zeker als dit verkrott<strong>in</strong>g tot gevolg heeft, werd ervar<strong>en</strong> als één te veel.<br />

2.1 Methode<br />

E<strong>in</strong>d september, to<strong>en</strong> de contour<strong>en</strong> <strong>van</strong> de opdracht m<strong>in</strong> of meer zichtbaar werd<strong>en</strong>, is<br />

begonn<strong>en</strong> met de opstell<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> groslijst <strong>van</strong> al bek<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong>.<br />

14 Zie de <strong>in</strong>terviews met Sytse t<strong>en</strong> Hoeve <strong>en</strong> Michael Zwartelé <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

10<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Remise NFLS Lokaalspoor te Sti<strong>en</strong>s<br />

<strong>De</strong> grote dubbele remise voor rijd<strong>en</strong>d materieel is omstreeks 1900 gebouwd met zijwand<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

vakwerkbouw <strong>en</strong> oorspronkelijk aan de rangeerzijde met vijf deur<strong>en</strong>. Er ligt nog e<strong>en</strong> stuk<br />

spoorlijn, maar het rangeerterre<strong>in</strong> is leeg. Het complex is al ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> de oorspronkelijke<br />

functie kwijt <strong>en</strong> nog voor e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> gedeelte als aardappelloods <strong>in</strong> gebruik. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te is<br />

afwacht<strong>en</strong>d. NS Vastgoed wil geld <strong>en</strong> dus sloop. <strong>De</strong> plaatselijke actiegroep heeft bij aanvrage<br />

voor plaats<strong>in</strong>g monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst nul op rekest gekreg<strong>en</strong>, ondanks adhesiebetuig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Peter<br />

Nijhof. <strong>De</strong> remise zou voor vele doel<strong>en</strong> herbruikbaar zijn.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 11


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Burmaniakamp te Leeuward<strong>en</strong><br />

Het kazernecomplex nabij de vliegbasis Leeuward<strong>en</strong> is e<strong>in</strong>d 1940 door de Duitse bezetter<br />

ontwikkeld als e<strong>en</strong> dorpje <strong>in</strong> het gro<strong>en</strong> met zev<strong>en</strong> manschapp<strong>en</strong>gebouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> traditionalistische<br />

stijl. Het (jonge) rijksmonum<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> <strong>in</strong> gebruik geweest als dep<strong>en</strong>dance <strong>van</strong><br />

het Asielzoekersc<strong>en</strong>trum Leeuward<strong>en</strong>. Het stond daarna e<strong>en</strong> tijdlang leeg. Tijd<strong>en</strong>s het<br />

onderzoek naar <strong>leegstand</strong> bleek dat e<strong>en</strong> bouwondernemer zich erover had ontfermd <strong>en</strong> het<br />

geleidelijk met zorg aanpast voor bewon<strong>in</strong>g <strong>van</strong> (buit<strong>en</strong>landse) stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan de Leeuwarder<br />

hogeschol<strong>en</strong>.<br />

12<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Daarbij bleek <strong>in</strong> de loop <strong>van</strong> het onderzoeksproces e<strong>en</strong> aantal object<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> te zijn die<br />

na langdurige <strong>leegstand</strong> net e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sloopproces<br />

verkeerd<strong>en</strong> of die toch nog marg<strong>in</strong>aal <strong>in</strong> gebruik war<strong>en</strong>. Beg<strong>in</strong> oktober is bij alle geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de prov<strong>in</strong>cie telefonisch <strong>en</strong> per daarop volg<strong>en</strong>de elektronische briefwissel<strong>in</strong>g begonn<strong>en</strong> om de<br />

gegev<strong>en</strong>s over <strong>leegstand</strong> te verzamel<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> is onder regie <strong>van</strong> het landelijk coörd<strong>in</strong>er<strong>en</strong>d projectbureau Dorp,<br />

Stad & Land uitgevoerd nam<strong>en</strong>s sticht<strong>in</strong>g Dr<strong>en</strong>ts Plateau, die voor deze opdracht Peter<br />

Karstkarel b<strong>en</strong>aderde. 15 Het onderzoek was niet rechtstreeks verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> regionale<br />

welstandsorganisatie, waardoor ook niet e<strong>en</strong> (beperk<strong>en</strong>de) behoedzaamheid hoefde te word<strong>en</strong><br />

betracht. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd het gemak ervar<strong>en</strong> <strong>van</strong> de k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de netwerk<strong>en</strong>. Naast<br />

overhed<strong>en</strong>, vastgoedbeheerders <strong>en</strong> <strong>in</strong>stanties kond<strong>en</strong> zo veel goed geïnformeerde person<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>aderd.<br />

Om e<strong>en</strong> redelijke mate <strong>van</strong> compleetheid <strong>en</strong> <strong>in</strong> elk geval e<strong>en</strong> betrouwbare doorsnede te<br />

verkrijg<strong>en</strong>, moest het onderzoek <strong>in</strong> de breedte word<strong>en</strong> verricht door alle overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoveel<br />

mogelijk experts <strong>en</strong> woordvoeders <strong>van</strong> gebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> sector<strong>en</strong> te raadpleg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie te<br />

vrag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s moest<strong>en</strong> soms, bijvoorbeeld bij teg<strong>en</strong>strijdige <strong>in</strong>formatie,<br />

word<strong>en</strong> nagetrokk<strong>en</strong>. Zo werd<strong>en</strong> nogal e<strong>en</strong>s leegstaande object<strong>en</strong> opgegev<strong>en</strong> die bij navraag<br />

marg<strong>in</strong>aal of op e<strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijke wijze werd gebruikt. E<strong>en</strong> opmerkelijk voorbeeld is de<br />

voormalige ste<strong>en</strong>fabriek bij Oostrum, die door drie <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> als leeg aangemerkt werd. <strong>De</strong><br />

fabriek, e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de meest monum<strong>en</strong>tale voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>in</strong>dustrieel erfgoed <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>, is al<br />

vele jar<strong>en</strong> <strong>in</strong> gebruik door e<strong>en</strong> groothandel <strong>in</strong> zand, gr<strong>in</strong>d <strong>en</strong> dergelijke. Wellicht heeft de<br />

ongew<strong>en</strong>ste wijze <strong>van</strong> gebruik de <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> part<strong>en</strong> gespeeld. In de meeste gevall<strong>en</strong> zijn aan<br />

de overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> experts na e<strong>en</strong> redelijk verkreg<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> hun gebied of<br />

sector lijst<strong>en</strong> ter controle <strong>en</strong> bevestig<strong>in</strong>g gezond<strong>en</strong> met gerichte vrag<strong>en</strong> over onder meer<br />

twijfelgevall<strong>en</strong>.<br />

Nadat <strong>in</strong> de loop <strong>van</strong> oktober duidelijk werd dat ook m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, visies <strong>en</strong> beleid (of het<br />

ontbrek<strong>en</strong> daar<strong>van</strong>) tot de thema’s <strong>van</strong> onderzoek behoord<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> duidelijker beeld <strong>van</strong> de<br />

tr<strong>en</strong>ds te krijg<strong>en</strong>, zijn de vrag<strong>en</strong> ook daarop gericht. Toch moest<strong>en</strong>, om dubbel werk te<br />

voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> niet te irriter<strong>en</strong>, de achter de concrete <strong>leegstand</strong> ligg<strong>en</strong>de<br />

oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de daaruit voortkom<strong>en</strong>de tr<strong>en</strong>ds, vooral uit de analyse <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> zelf<br />

word<strong>en</strong> gehaald.<br />

<strong>De</strong> beschikbare tijd voor het onderzoek was beperkt. Daarom is al <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vrij vroeg stadium<br />

beslot<strong>en</strong> om slechts <strong>en</strong>kele echte <strong>in</strong>terviews met belangrijke <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> af te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

andere <strong>in</strong>formatie te vergar<strong>en</strong> met telefoongesprekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> communicatie door middel <strong>van</strong><br />

15<br />

Dr<strong>en</strong>ts Plateau nam dit project aan nam<strong>en</strong>s de regionale welstandsorganisatie <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong>,<br />

Hûs <strong>en</strong> Hiem.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 13


emails 16 . <strong>De</strong>ze elektronische communicatie is met veel zorg omkleed. Elke <strong>in</strong>formant ontv<strong>in</strong>g<br />

per zijn of haar gerichte regio of sector gerichte vrag<strong>en</strong>, om vertrouw<strong>en</strong> over al bestaande<br />

basisk<strong>en</strong>nis te wekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> om het mogelijke antwoord e<strong>en</strong> bedoelde richt<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>. Daarbij<br />

zijn basisstukk<strong>en</strong> meegezond<strong>en</strong>, met als belangrijkste: de tekst over het doel <strong>van</strong> de ‘<strong>Oude</strong><br />

<strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>’ <strong>van</strong> de Rijksadviseur Cultureel Erfgoed. Uit de reacties, ook <strong>van</strong> de<br />

we<strong>in</strong>ig<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s wild<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> omdat personeelstekort of niet <strong>in</strong>geplande<br />

manur<strong>en</strong> dit <strong>in</strong> de weg stond<strong>en</strong>, bleek dat er waarder<strong>in</strong>g voor het onderzoek bestond.<br />

Opvall<strong>en</strong>d was daarbij wel dat niemand vroeg naar de wijze waarop de resultat<strong>en</strong> k<strong>en</strong>baar<br />

zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt.<br />

<strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie <strong>en</strong> alle 31 geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn b<strong>en</strong>aderd volg<strong>en</strong>s de bov<strong>en</strong>staande methode, die<br />

tijdrov<strong>en</strong>d, maar effectief bleek. Het was voor tweederde <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet onmiddellijk<br />

effectief, omdat niet steeds de juiste betrokk<strong>en</strong>e of de best geïnformeerde werd bereikt. Het<br />

onderwerp raakte – naar later bleek - <strong>in</strong> de meeste, niet alle geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onder de aandacht.<br />

Met e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> contactperson<strong>en</strong> <strong>van</strong> de welstandsorganisatie Hûs <strong>en</strong> Hiem werd<strong>en</strong> de<br />

contact<strong>en</strong> wel effectiever. Toch moest zeker de helft <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> er – op e<strong>en</strong> tactische<br />

wijze – herhaald aan her<strong>in</strong>nerd word<strong>en</strong> dat ze hun belofte tot het verstrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie<br />

waar moest<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.<br />

Twee geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> <strong>van</strong> meet af aan, bij e<strong>en</strong> tekort aan personeel <strong>en</strong> niet <strong>in</strong>geplande<br />

manur<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s te kunn<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> voor dit project. In de <strong>en</strong>e geme<strong>en</strong>te is to<strong>en</strong> met<br />

succes contact gezocht met e<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>aar met wie persoonlijke contact<strong>en</strong> bestond<strong>en</strong>; <strong>in</strong> de<br />

andere geme<strong>en</strong>te zijn lokale k<strong>en</strong>ners b<strong>en</strong>aderd om toch aan de gew<strong>en</strong>ste gegev<strong>en</strong>s te kom<strong>en</strong>.<br />

Ondanks herhaald aandr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> besloot ook e<strong>en</strong> derde geme<strong>en</strong>te <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zeer laat stadium niet<br />

mee te will<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Intuss<strong>en</strong> war<strong>en</strong> uit andere bronn<strong>en</strong> al gegev<strong>en</strong>s verzameld, maar tot<br />

het natrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze gegev<strong>en</strong>s was deze geme<strong>en</strong>te niet bereid. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> het<br />

vervolgtraject, soms tot vier keer toe, nogmaals b<strong>en</strong>aderd met gerichte vrag<strong>en</strong>, waar dikwijls,<br />

maar niet altijd, adequaat op is geantwoord. Door deze aanpak is naar verwacht<strong>in</strong>g de<br />

dekk<strong>in</strong>g over de prov<strong>in</strong>cie redelijk compleet geword<strong>en</strong>.<br />

16<br />

Communicatieve activiteit<strong>en</strong> voor <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> tot e<strong>in</strong>d december 2007.<br />

Aantal effectief b<strong>en</strong>aderde <strong>in</strong>formant<strong>en</strong>: 76<br />

Afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong>terviews: 9<br />

Aantal telefoongesprekk<strong>en</strong>: 162, waar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e 30 het karakter <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview<br />

Aantal uitgaande E-mails: 189 (waar<strong>van</strong> 28 organisatorisch)<br />

14<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Er is daarnaast <strong>in</strong>formatie gevraagd aan overheidsgerelateerde organisaties (zoals het<br />

waterschap, vliegbasis Leeuward<strong>en</strong>), overheidsadviseurs (zoals Hûs <strong>en</strong> Hiem<br />

Welstandsadviser<strong>in</strong>g <strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg) <strong>en</strong> door de overheid<br />

gesubsidieerde <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (zoals Zorggroep Noorderbreedte <strong>en</strong> twee hogeschol<strong>en</strong> <strong>en</strong> verder<br />

Sticht<strong>in</strong>g Doarpswurk <strong>en</strong> Sticht<strong>in</strong>g Doarp <strong>en</strong> Bedriuw <strong>Fryslân</strong> (DBF) die ijver<strong>en</strong> voor de<br />

leefbaarheid <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijvigheid <strong>in</strong> dorp<strong>en</strong>). Verder zijn b<strong>en</strong>aderd: e<strong>en</strong> grote<br />

plattelandscorporatie (die met het oog op <strong>leegstand</strong> met e<strong>en</strong> paar collega’s sam<strong>en</strong>werkt), het<br />

Bisdom Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>-Leeuward<strong>en</strong> <strong>en</strong> sticht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die zich <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> voor oude kerk<strong>en</strong>, boerderij<strong>en</strong>,<br />

mol<strong>en</strong>s, <strong>in</strong>dustrieel erfgoed <strong>en</strong> de kazematt<strong>en</strong> <strong>van</strong> Kornwerderzand, alsmede de<br />

natuurbescherm<strong>in</strong>gsorganisaties <strong>en</strong> Landschapsbeheer <strong>Fryslân</strong>. <strong>De</strong> Sticht<strong>in</strong>g Industrieel<br />

Erfgoed Noord-<strong>Nederland</strong> (SIEN-N) te Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, de natuurbescherm<strong>in</strong>gsorganisaties, It<br />

Fryske Gea [het Friese landschap], Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> Staatsbosbeheer zijn b<strong>en</strong>aderd met<br />

vrag<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is bij e<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tal person<strong>en</strong>, als k<strong>en</strong>ners <strong>van</strong> e<strong>en</strong> regio of e<strong>en</strong> sector, e<strong>en</strong><br />

vijftal architect<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> op hergebruik gericht bouwbedrijf, <strong>en</strong>kele grote bedrijv<strong>en</strong> als Vit<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

DE <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal (bedrijfs)makelaars om <strong>in</strong>formatie gevraagd. Naast de overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>k aantal person<strong>en</strong> dat of lokaal of sectoraal goed is geïnformeerd<br />

b<strong>en</strong>aderd. In de bijlage word<strong>en</strong> all<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. 17<br />

<strong>De</strong> meeste <strong>van</strong> de b<strong>en</strong>aderde <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> aan niet veel tijd te hebb<strong>en</strong> voor het<br />

onderzoek naar <strong>leegstand</strong>. Om de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie zo breed mogelijk te trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

<strong>in</strong>formant<strong>en</strong> zo we<strong>in</strong>ig mogelijk met werkzaamhed<strong>en</strong> te belast<strong>en</strong> zijn de vrag<strong>en</strong> gericht op de<br />

typ<strong>en</strong> object<strong>en</strong> <strong>en</strong> de adresser<strong>in</strong>g daar<strong>van</strong> <strong>en</strong> niet de oppervlakte of <strong>in</strong>houd. Bij de makelaars<br />

war<strong>en</strong> ook deze gegev<strong>en</strong>s beschikbaar <strong>en</strong> deze zijn op de <strong>in</strong>voerformulier<strong>en</strong> vermeld.<br />

Overig<strong>en</strong>s is de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status niet steeds onderzocht <strong>en</strong> werd deze alle<strong>en</strong> op de<br />

formulier<strong>en</strong> vermeld als zekerheid over de status bestond. Voor het natrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de status<br />

bij de betreff<strong>en</strong>de <strong>in</strong>stanties ontbrak de tijd. Bij object<strong>en</strong> waar twijfel over deze autorisatie<br />

bestond, is <strong>in</strong>gevuld dat ze cultuurhistorisch <strong>van</strong> belang zijn. Om tijdsbeslag te beperk<strong>en</strong> zijn<br />

de <strong>in</strong>voerformulier<strong>en</strong> door de onderzoeker <strong>in</strong>gevuld. Dit had ook e<strong>en</strong> organisatorische oorzaak.<br />

<strong>De</strong> formulier<strong>en</strong> raakt<strong>en</strong> pas beschikbaar to<strong>en</strong> al e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke stroom <strong>in</strong>formatie op gang<br />

was gekom<strong>en</strong>.<br />

2.2 Beschikbaarheid gegev<strong>en</strong>s<br />

Ge<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> toonde terughoud<strong>en</strong>dheid bij het verstrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> gegev<strong>en</strong>s. <strong>De</strong><br />

verstrekk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie kan uit voorzichtigheid (om wat voor red<strong>en</strong> ook) geremd zijn<br />

geweest, maar er was niets <strong>van</strong> te merk<strong>en</strong>. Met uitzonder<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de makelaars, bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

17 Zie voor e<strong>en</strong> compleet overzicht <strong>van</strong> b<strong>en</strong>aderde organisatie <strong>en</strong> person<strong>en</strong>, bijlage 3.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 15


<strong>en</strong>kele vastgoedbeheerders, zoals Noorderbreedte (ziek<strong>en</strong>- <strong>en</strong> zorghuiz<strong>en</strong>) <strong>en</strong> de hogeschol<strong>en</strong><br />

was de k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de structurele <strong>leegstand</strong> beperkt.<br />

Sectoraal blek<strong>en</strong> er wel verschill<strong>en</strong>. Over de <strong>leegstand</strong> bij kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> boerderij<strong>en</strong> was e<strong>en</strong><br />

redelijke k<strong>en</strong>nis aanwezig. Enkele refer<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wez<strong>en</strong> daarbij op het feit dat de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong><br />

deze gebouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote <strong>in</strong>vloed heeft op de belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de woonomgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> dorp <strong>en</strong><br />

landschap. Ook over de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> overheidsgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> schol<strong>en</strong> bleek e<strong>en</strong> redelijke<br />

bek<strong>en</strong>dheid te bestaan, mede omdat de overheid bij deze <strong>leegstand</strong> direct of <strong>in</strong>direct<br />

betrokk<strong>en</strong> partij is. Leegstand bij bedrijfsgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> –terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong> is bij de<br />

overheid m<strong>in</strong>der groot; de <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> deze sector<strong>en</strong> wordt toch vooral als e<strong>en</strong> probleem voor<br />

de markt ervar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> vooral de dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wordt door<br />

verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> – overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> corporaties op de eerste plaats – erk<strong>en</strong>d, maar zij gev<strong>en</strong><br />

aan dat deze nauwelijks concreet <strong>in</strong> kaart is te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Hierbij gaat het vooral om tr<strong>en</strong>ds.<br />

2.2.1 Overhed<strong>en</strong><br />

<strong>De</strong> <strong>in</strong>druk werd gewekt dat ge<strong>en</strong> <strong>van</strong> de overheids<strong>in</strong>stanties <strong>en</strong> de meeste andere organisaties<br />

de structurele of dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> als thema op de ag<strong>en</strong>da hebb<strong>en</strong>, laat staan dat kant-<strong>en</strong>klare<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisaties beschikbaar war<strong>en</strong>. <strong>De</strong> bek<strong>en</strong>dheid met de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> geregistreerde<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij de overheid is redelijk. Daarover kwam<strong>en</strong> dan ook vrij spoedig gegev<strong>en</strong>s los.<br />

Hoewel bij de vrag<strong>en</strong> naar <strong>leegstand</strong> duidelijk was aangegev<strong>en</strong> dat het om <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>van</strong><br />

alle <strong>leegstand</strong> g<strong>in</strong>g, werd meestal <strong>in</strong> de eerste plaats de aandacht gericht op monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

cultuurhistorisch waardevolle object<strong>en</strong>. In het kle<strong>in</strong>schalige <strong>en</strong> fijnmazige <strong>Fryslân</strong> is deze<br />

<strong>leegstand</strong> het pijnlijkst te belev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>van</strong> de plattelandsgeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met veel<br />

kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> war<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> grotere (vaak persoonlijke) betrokk<strong>en</strong>heid beter op de hoogte<br />

<strong>van</strong> het probleem dan die <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met grote kern<strong>en</strong>. Regionaal blek<strong>en</strong> er verder<br />

slechts graduele verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> de k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong>.<br />

<strong>De</strong> Prov<strong>in</strong>cie is b<strong>en</strong>aderd, met het verzoek om <strong>in</strong> het bijzonder de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> agrarische<br />

bebouw<strong>in</strong>g <strong>en</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> aandachtig te analyser<strong>en</strong>. Er volgde e<strong>en</strong> opgave <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> die bij<br />

controle niet helemaal bleek te klopp<strong>en</strong>; er war<strong>en</strong> ook gebouw<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die weliswaar<br />

marg<strong>in</strong>aal werd<strong>en</strong> gebruikt, maar nog niet leeg stond<strong>en</strong>. Ook is <strong>in</strong>formatie gevraagd aan het<br />

waterschap <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>. Het schap stuurde e<strong>en</strong> complete <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>van</strong> <strong>in</strong> onbruik geraakte<br />

gemal<strong>en</strong>, mol<strong>en</strong>s – voornamelijk Amerikaans w<strong>in</strong>dmotor<strong>en</strong> – <strong>en</strong> sluiz<strong>en</strong>, met de mededel<strong>in</strong>g<br />

dat deze object<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> afzi<strong>en</strong>bare tijd <strong>in</strong> e<strong>en</strong> erfgoedsticht<strong>in</strong>g zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ondergebracht.<br />

Op regionaal terre<strong>in</strong> is ge<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>swaardige k<strong>en</strong>nisverzamel<strong>in</strong>g op het bedoelde terre<strong>in</strong><br />

geconstateerd. Wel zijn er <strong>en</strong>kele reacties die de noodzakelijkheid daar<strong>van</strong> bevestig<strong>en</strong>.<br />

16<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige Bijzondere Strafge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>is te Leeuward<strong>en</strong><br />

<strong>De</strong> bijzondere strafge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>is Blokhuispoort is e<strong>en</strong> maand geled<strong>en</strong> (def<strong>in</strong>itief?) leeg kom<strong>en</strong> te<br />

staan. Het complex schijnt niet meer te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast aan huidige maatstav<strong>en</strong>. Er<br />

zijn vele, meest wilde plann<strong>en</strong> voor hergebruik; heel Friesland bemoeit zich ermee. Het grote<br />

complex is 1870-1877 naar ontwerp <strong>van</strong> J.F. Metzelaar gebouwd. Erachter kwam 1889-1891<br />

het Huis <strong>van</strong> Bewar<strong>in</strong>g tot stand naar ontwerp <strong>van</strong> W.C. Metzelaar. Het is nog niet duidelijk<br />

wat daar mee gebeurt.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 17


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalig complex <strong>van</strong> de Coöperatieve Aankoop Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te<br />

Oldeberkoop<br />

E<strong>en</strong> telg uit het geslacht Will<strong>in</strong>ge Pr<strong>in</strong>s liet <strong>in</strong> 1887-1889 voor 5500 guld<strong>en</strong> de Pr<strong>in</strong>s<strong>en</strong>wijk<br />

grav<strong>en</strong>, waardoor Oldeberkoop e<strong>en</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g over water kreeg naar de Tjonger. Dankzij deze<br />

vaart kon er aan die zijde <strong>van</strong> het dorp zowel e<strong>en</strong> zuivelfabriek (1896) als het gebouw voor de<br />

Coöperatieve Aankoop Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g (1904) word<strong>en</strong> gesticht, beide gestimuleerd door de<br />

dorpspot<strong>en</strong>taat Will<strong>in</strong>ge Pr<strong>in</strong>s. Na jar<strong>en</strong>lange <strong>leegstand</strong> is het complex <strong>in</strong> gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

door <strong>De</strong> Zwaan Won<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> meubel- <strong>en</strong> vloer<strong>en</strong>bedrijf.<br />

18<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Enkele geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> aan de <strong>in</strong>geleverde opgav<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat de vraag <strong>en</strong> hun antwoord e<strong>en</strong><br />

eerste aanzet tot e<strong>en</strong> dergelijke lokale of regionale k<strong>en</strong>nisverzamel<strong>in</strong>g is. Daarbij gav<strong>en</strong> deze<br />

<strong>en</strong> ook andere <strong>in</strong>formant<strong>en</strong> aan dat de materie dynamisch is <strong>en</strong> het opstell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

overzicht één is, maar het bijhoud<strong>en</strong> <strong>van</strong> de beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere kwestie is. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te<br />

Boarnsterhim liet wet<strong>en</strong>: ‘Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is bij de geme<strong>en</strong>te helaas ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie over de status<br />

<strong>van</strong> de gebouw<strong>en</strong> - al dan niet leegstaand - aanwezig. Dit <strong>van</strong>wege de tijd <strong>en</strong> kost<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />

volledige <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> constante actualiser<strong>in</strong>g daar<strong>van</strong> met zich mee zou br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.’ Er is<br />

door deze geme<strong>en</strong>te wel geantwoord op gerichte vrag<strong>en</strong> over de uit andere bronn<strong>en</strong><br />

verkreg<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie.<br />

2.2.2 Gesubsidieerde <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Het Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg is vooral b<strong>en</strong>aderd met de vraag hoe sterk de <strong>leegstand</strong> op<br />

het platteland was. Tijd<strong>en</strong>s het <strong>in</strong>terview met de directeur werd duidelijk dat bij de agrarische<br />

bebouw<strong>in</strong>g de <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> ook de verwachte <strong>leegstand</strong> ge<strong>en</strong> probleem was. <strong>De</strong> meeste door<br />

conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g beschikbaar kom<strong>en</strong>de boerderij<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> vrij spoedig e<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. Problem<strong>en</strong>, of liever uitdag<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> wel geconstateerd <strong>in</strong> de wijze<br />

waarop <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> plaatsv<strong>in</strong>dt – de karakteristiek <strong>van</strong> boerderij <strong>en</strong> erf zal zo veel<br />

mogelijk gerespecteerd di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong> – <strong>en</strong> de onderhoudstoestand <strong>van</strong> boerderij<strong>en</strong>. 18<br />

Van de Sticht<strong>in</strong>g Doarpswurk, die de kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> bij allerlei ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

adviseert, is de directeur sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiger <strong>van</strong> e<strong>en</strong> groep corporaties uit het<br />

noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> west<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie geïnterviewd. Zij leverd<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s over <strong>leegstand</strong>,<br />

gevall<strong>en</strong> vooral <strong>van</strong> dramatische <strong>leegstand</strong>. Bov<strong>en</strong>al maakt<strong>en</strong> zij bek<strong>en</strong>d dat voor oploss<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> deze problem<strong>en</strong> e<strong>en</strong> project ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’ was gestart. 19<br />

<strong>De</strong> directeur <strong>van</strong> DBF is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s geïnterviewd. DBF, e<strong>en</strong> sticht<strong>in</strong>g die aan<strong>van</strong>kelijk alle<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>Fryslân</strong>, later <strong>in</strong> alle drie noordelijke prov<strong>in</strong>cies actief is, werkt op projectbasis aan het<br />

versterk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de leefbaarheid <strong>en</strong> de economische ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het platteland. <strong>De</strong><br />

sticht<strong>in</strong>g conc<strong>en</strong>treert zich vooral op bedrijfsontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wil daarmee <strong>in</strong> deze sector<br />

<strong>leegstand</strong> juist oploss<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verwacht<strong>in</strong>g dat <strong>in</strong> dit <strong>in</strong>terview e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>k aantal<br />

leegstaande object<strong>en</strong> zou word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd werd niet <strong>in</strong>gelost. In dit gesprek kwam<strong>en</strong> wel<br />

<strong>en</strong>kele object<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> ter sprake die niet of nog niet door DBF war<strong>en</strong> aangepakt. In<br />

deze sector werd de <strong>leegstand</strong> niet onrustbar<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oemd. 20<br />

18<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Dick Bloemhof <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

19<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Yts<strong>en</strong> Strikwerda <strong>en</strong> Jitske Tuimake <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

20<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Anno <strong>van</strong> der Broek <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 19


Van de twee grote hogeschol<strong>en</strong> <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> heeft alle<strong>en</strong> de Noordelijke Hogeschool<br />

Leeuward<strong>en</strong> (NHL) gereageerd. <strong>De</strong>ze is op de zogehet<strong>en</strong> Bouhof fors aan het uitbreid<strong>en</strong>,<br />

waarna b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal grote onderwijs- <strong>en</strong> kantoorlocaties leeg komt te<br />

staan, waar<strong>van</strong> <strong>en</strong>kele mogelijk lastig te zijn hergebruik<strong>en</strong>.<br />

2.2.3 Sectorale <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, sticht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> goed geïnformeerde<br />

person<strong>en</strong><br />

Systse t<strong>en</strong> Hoeve bleek de belangrijkste refer<strong>en</strong>t. <strong>De</strong> directeur <strong>van</strong> de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske<br />

Tsjerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> lid <strong>van</strong> het onlangs opgehev<strong>en</strong> Regionaal College <strong>van</strong> beheerzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de PKN, is<br />

geïnterviewd <strong>en</strong> liet daarbij zijn zorg blijk<strong>en</strong> over de bestaande <strong>en</strong> de te verwacht<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong><br />

<strong>van</strong> kerkgebouw<strong>en</strong>. 21 In het zeer betrokk<strong>en</strong> gesprek <strong>van</strong> deze <strong>Fryslân</strong>-k<strong>en</strong>ner werd voorspeld<br />

dat er met de <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ramp op <strong>Fryslân</strong> afkomt. Kort<br />

daarna zou hij met e<strong>en</strong> stat<strong>en</strong>lid <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> het <strong>in</strong>itiatief nem<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> grote<br />

schare k<strong>en</strong>ners bije<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong> om over deze ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te debatter<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> Sticht<strong>in</strong>g <strong>De</strong> Fryske Mole, die ruim dertig mol<strong>en</strong>s beheert <strong>en</strong> daarmee de grootste<br />

mol<strong>en</strong>sticht<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het land is, liet desgevraagd wet<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> de door de<br />

sticht<strong>in</strong>g beheerde mol<strong>en</strong>s, all<strong>en</strong> poldermol<strong>en</strong>s. Landschapsbeheer <strong>Fryslân</strong> maakte k<strong>en</strong>baar<br />

zeker mee te will<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> om <strong>in</strong>formatie te verzamel<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze organisatie is <strong>in</strong> elk geval de <strong>in</strong><br />

onbruik geraakte voormalige schansterre<strong>in</strong><strong>en</strong> aan het <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> twee boerderij<strong>en</strong>k<strong>en</strong>ners die zijn b<strong>en</strong>aderd liet<strong>en</strong> telefonisch wet<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de overal nog (zeer) tijdelijke <strong>leegstand</strong> voor de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> boerderij<strong>en</strong>. <strong>De</strong> hierna<br />

volg<strong>en</strong>de kwantificer<strong>in</strong>g laat dit ook zi<strong>en</strong>. <strong>De</strong> k<strong>en</strong>ners <strong>van</strong> regio (onder meer uit de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Boarnsterhim <strong>en</strong> Small<strong>in</strong>gerland) hebb<strong>en</strong> zeer waardevolle <strong>in</strong>formatie verstrekt, die de deels<br />

beperkte medewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> goeddeels comp<strong>en</strong>seerde.<br />

Met e<strong>en</strong> vijftal architect<strong>en</strong>bureaus, actief <strong>in</strong> onder meer <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> pand<strong>en</strong>, is<br />

contact opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aannemer met als één <strong>van</strong> zijn specialism<strong>en</strong> het voor nieuwe functies<br />

r<strong>en</strong>over<strong>en</strong> <strong>en</strong> her<strong>in</strong>richt<strong>en</strong> <strong>van</strong> bestaande gebouw<strong>en</strong> is geïnterviewd. 22 <strong>De</strong> websites <strong>van</strong> de <strong>in</strong><br />

<strong>Fryslân</strong> actieve (bedrijfs)makelaars zijn geraadpleegd <strong>en</strong> de verzamelde gegev<strong>en</strong>s vormd<strong>en</strong> de<br />

basis tot gerichte vrag<strong>en</strong> over structurele <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijfspand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

-terre<strong>in</strong><strong>en</strong>.<br />

Vrijwel steeds werd<strong>en</strong>, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> werd meegewerkt, de gegev<strong>en</strong>s door overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>stanties <strong>en</strong><br />

ook door commerciële partij<strong>en</strong> zonder terughoud<strong>en</strong>dheid verstrekt. Wel wekte de vicaris <strong>van</strong><br />

21<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Sytse t<strong>en</strong> Hoeve <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

22<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Lo Faber <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

20<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


het Bisdom Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>-Leeuward<strong>en</strong>, pastoor te Sneek, de <strong>in</strong>druk dat niet gemakkelijk<br />

<strong>in</strong>formatie prijs wordt gegev<strong>en</strong> over de saner<strong>in</strong>g <strong>van</strong> rooms-katholieke kerk<strong>en</strong>. Hoewel de<br />

vicaris op 1 december, bij e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst over <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong>, verklaarde dat er<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort bij het bisdom over vergaderd zou word<strong>en</strong>, war<strong>en</strong> deze gegev<strong>en</strong>s bij het afrond<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> het onderzoek nog niet verstrekt. Ook de Sticht<strong>in</strong>g Industrieel Erfgoed Noord-<strong>Nederland</strong><br />

(SIEN-N) te Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, heeft niet op vrag<strong>en</strong> gereageerd <strong>en</strong> <strong>van</strong> It Fryske Gea,<br />

Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> Staatsbosbeheer zijn b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de deadl<strong>in</strong>e <strong>van</strong> het project ge<strong>en</strong><br />

antwoord<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>. Daarnaast moest<strong>en</strong> de b<strong>en</strong>aderde makelaars vaak word<strong>en</strong><br />

her<strong>in</strong>nerd om gegev<strong>en</strong>s aan te lever<strong>en</strong>, wat niet <strong>in</strong> alle gevall<strong>en</strong> is gelukt. Ook de b<strong>en</strong>aderde<br />

architect<strong>en</strong> reageerd<strong>en</strong> niet altijd.<br />

2.3 Beleid<br />

2.3.1 Inzicht <strong>en</strong> uitzicht<br />

In de gevall<strong>en</strong> dat overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>stanties zelf vastgoed <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> beheer hebb<strong>en</strong>,<br />

bestaat er beleid <strong>en</strong> wordt dikwijls geanticipeerd op verwachte ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Dit is<br />

bijvoorbeeld het geval bij gebouw<strong>en</strong> die onder de verantwoordelijkheid <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie, de<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> het waterschap vall<strong>en</strong>. <strong>De</strong> lagere overhed<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nauwelijks zicht op wat het<br />

beleid <strong>van</strong> het rijk di<strong>en</strong>aangaande is <strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> het moeilijk beleid te ontwikkel<strong>en</strong>. In de sector<br />

won<strong>en</strong>, waar <strong>in</strong> bepaalde strek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong> <strong>leegstand</strong> bestaat <strong>en</strong> ernstiger <strong>leegstand</strong> dreigt,<br />

is zich e<strong>en</strong> visie aan het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zich voornem<strong>en</strong>s tot e<strong>en</strong> beleid.<br />

Incid<strong>en</strong>tele gevall<strong>en</strong> daargelat<strong>en</strong>, wordt slechts bij één sector op de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

geanticipeerd: bij schoolgebouw<strong>en</strong>. In verschill<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de wat grotere<br />

dorp<strong>en</strong> – de kle<strong>in</strong>e moet<strong>en</strong> immers alle zeil<strong>en</strong> bijzett<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> school, als deze er nog is,<br />

gehandhaafd te krijg<strong>en</strong> – plann<strong>en</strong> gemaakt voor het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> brede schol<strong>en</strong>, waardoor<br />

e<strong>en</strong> aantal (oude) schoolgebouw<strong>en</strong> leeg komt te staan. Bij de plann<strong>en</strong>makerij <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />

school wordt de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> de oude schoolgebouw<strong>en</strong> of de sloop <strong>en</strong> herontwikkel<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> meestal won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> het proces. Zo lijkt het er bijvoorbeeld op dat<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> deze sector <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>te Boarnsterhim wordt voorkom<strong>en</strong>. Naar aanleid<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

bericht<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> bibliotheek, sporthal <strong>en</strong> drie schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> Akkrum na de ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

brede school met multifunctionele accommodaties leeg zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> te staan, gaf de<br />

geme<strong>en</strong>te aan dat teg<strong>en</strong>gaan <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> de volle aandacht heeft.<br />

Het waterschap dat <strong>in</strong> heel <strong>Fryslân</strong> de zeeverdedig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de waterkwantiteit <strong>en</strong> –kwaliteit<br />

beheert, heeft e<strong>en</strong> groep buit<strong>en</strong> gebruik geraakte gemal<strong>en</strong>, mol<strong>en</strong>s <strong>en</strong> sluiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom,<br />

waarvoor e<strong>en</strong> beheersstructuur wordt ontworp<strong>en</strong>. <strong>De</strong> object<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> erfgoedsticht<strong>in</strong>g<br />

word<strong>en</strong> ondergebracht. Daardoor zal het beheer <strong>van</strong> deze geregistreerde monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of<br />

cultuurhistorisch belangwekk<strong>en</strong>de object<strong>en</strong> <strong>en</strong> structur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewaarborgd.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 21


<strong>De</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wordt <strong>in</strong> <strong>en</strong>kele geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geconstateerd. E<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>aar <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> plattelandsgeme<strong>en</strong>te waar dit probleem speelt riep de hulp <strong>in</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie:<br />

‘In het kader <strong>van</strong> de krotopruim<strong>in</strong>g is <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> <strong>van</strong> oude lege pand<strong>en</strong>/locaties de<br />

woonbestemm<strong>in</strong>g gehaald. Er zit dus ge<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t meer op. Aangezi<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

schaars zijn, geeft dat nog wel e<strong>en</strong>s problem<strong>en</strong> als je wilt dat e<strong>en</strong> pand wordt opgeknapt. Als<br />

je dan wilt dat vervall<strong>en</strong> pand<strong>en</strong> of m<strong>in</strong> of meer stor<strong>en</strong>de locaties word<strong>en</strong> opgeknapt, dan zou<br />

je dat <strong>van</strong>uit de prov<strong>in</strong>cie kunn<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> pot met cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikbaar te<br />

stell<strong>en</strong>. Voor goede <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> (waarbij de woonomgev<strong>in</strong>g opknapt) zou je dan mogelijk e<strong>en</strong><br />

aanvraag bij de prov<strong>in</strong>cie kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>en</strong>. Als de prov<strong>in</strong>cie ook v<strong>in</strong>dt dat de buurt wordt<br />

opgeknapt, kan ze één of meerder cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vrijgev<strong>en</strong> voor het bepaalde project.’<br />

In de noordelijke <strong>en</strong> noordwestelijke kleistreek wordt de <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> verwachte to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong><br />

de <strong>leegstand</strong> bij vooral won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wel als bedreig<strong>in</strong>g ervar<strong>en</strong> voor de kwaliteit <strong>van</strong> de<br />

leefomgev<strong>in</strong>g. In november 2007 hebb<strong>en</strong> de wethouder ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te<br />

Franekeradeel <strong>en</strong> de directeur <strong>van</strong> de won<strong>in</strong>gbouwcorporatie werkzaam <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Franekeradeel, Het Bildt, M<strong>en</strong>aldumadeel <strong>en</strong> Ferwerderadeel <strong>in</strong> de lokale pers de tr<strong>en</strong>d <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> verwachte <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> de huurwon<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dreig<strong>en</strong>de verpauper<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

deze regio aan de orde gesteld. Het leverde e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dig op<strong>en</strong>baar debat op.<br />

Op 24 oktober 2007 heeft R. Hag<strong>en</strong>aars, directeur <strong>van</strong> de corporatie Won<strong>en</strong> Noordwest<br />

<strong>Fryslân</strong> met 4200 huurwon<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie bij Aedes <strong>Fryslân</strong> de verwachte<br />

bevolk<strong>in</strong>gskrimp <strong>in</strong> het noordwest<strong>en</strong> <strong>en</strong> noord<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong> <strong>en</strong> de mogelijke gevolg<strong>en</strong>,<br />

bedreig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> kans<strong>en</strong> voor de (huur)won<strong>in</strong>gmarkt aan de orde gesteld. <strong>De</strong> ongerustheid is<br />

met ondersteun<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de wethouder <strong>van</strong> Franeker <strong>in</strong> november uitvoerig <strong>in</strong> de regionale pers<br />

gesignaleerd <strong>en</strong> er zijn allerlei reacties op gekom<strong>en</strong>. In het betreff<strong>en</strong>de gebied is de <strong>leegstand</strong><br />

bij huurwon<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nu nog frictioneel, maar het is tek<strong>en</strong><strong>en</strong>d dat het aantal reacties op e<strong>en</strong><br />

aangebod<strong>en</strong> huurwon<strong>in</strong>g <strong>van</strong> 2004 tot 2007 gedaald is <strong>van</strong> 8,5 tot 3,7. Als er ge<strong>en</strong><br />

maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, wordt de <strong>leegstand</strong> e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g. <strong>De</strong> krimpgebied<strong>en</strong> zijn<br />

<strong>in</strong>teressant: veilig, ge<strong>en</strong> files, veel natuur <strong>en</strong> ander gro<strong>en</strong>, bloei<strong>en</strong>d ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gslev<strong>en</strong> <strong>en</strong> goede<br />

sociale structur<strong>en</strong>. Dit moet met promotie bek<strong>en</strong>d gemaakt word<strong>en</strong> <strong>en</strong> door allianties met<br />

bedrijfslev<strong>en</strong> versterkt word<strong>en</strong>. Er moet <strong>in</strong> maatschappelijk vastgoed <strong>en</strong> leefbaarheid word<strong>en</strong><br />

geïnvesteerd. ‘Pimp de krimp’ was de conclusie, ‘zorg met creativiteit dat <strong>Fryslân</strong> e<strong>en</strong> zorg- <strong>en</strong><br />

recreatie-luilekkerland wordt.’<br />

22<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige Buit<strong>en</strong>school te Leeuward<strong>en</strong><br />

<strong>De</strong>ze op<strong>en</strong>luchtschool is 1953-1960 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> fraai gro<strong>en</strong>gebied bij de Potmarge tot stand<br />

gekom<strong>en</strong> naar ontwerp <strong>van</strong> architect Andries Baart sr. <strong>en</strong> is gebouwd als idealistische school<br />

voor tbc-patiëntjes. <strong>De</strong> dak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bij goed weer over e<strong>en</strong> rail-portaalconstructie weg<br />

geschov<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Na hergebruik voor ander speciaal onderwijs is de school onlangs leeg<br />

kom<strong>en</strong> te staan. Er is e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e brand geweest. Er wordt naarstig gezocht, ook de geme<strong>en</strong>te<br />

is actief, naar e<strong>en</strong> waardig hergebruik; anders dreigt sloop.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 23


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige Rehoboth Mulo te Sneek<br />

<strong>De</strong> muloschool is <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> na de Tweede Wereldoorlog gebouwd <strong>in</strong> de traditionalistische<br />

stijl. Nadat de school door conc<strong>en</strong>tratie onderwijskundig gesaneerd werd, heeft het gebouw<br />

ev<strong>en</strong> leeg gestaan. Er is e<strong>en</strong> plan ontwikkeld naar ontwerp <strong>van</strong> Ov<strong>in</strong>g Architect<strong>en</strong>, Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

waarmee <strong>in</strong> het schoolgebouw won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong>gericht. <strong>De</strong> klasv<strong>en</strong>sterpui<strong>en</strong> zijn<br />

geacc<strong>en</strong>tueerd waardoor het gebouw is verrijkt. Op het vrij ruime achterterre<strong>in</strong> zijn nieuwe,<br />

halfvrijstaande won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gebouwd, waardoor de hele operatie mede kon word<strong>en</strong> gef<strong>in</strong>ancierd.<br />

24<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Voor dergelijke gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> heeft de geme<strong>en</strong>te (nog) ge<strong>en</strong> beleid ontwikkeld, maar<br />

de corporaties <strong>in</strong> deze gebied<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met de sticht<strong>in</strong>g Doarpswurk (het<br />

adviesorgaan voor <strong>en</strong> de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>) het project ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’<br />

opgestart. Het project heeft tot doel om na e<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie de probleemgevall<strong>en</strong><br />

daadwerkelijk op te loss<strong>en</strong>. Het verkrott<strong>in</strong>gsprobleem wordt <strong>in</strong>zichtelijk, het <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>tarium<br />

om de ongew<strong>en</strong>ste ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te ker<strong>en</strong> wordt vastgesteld, fondsvorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsstrom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgestemd, waardoor duidelijk wordt wanneer <strong>en</strong> hoe er<br />

gehandeld moet word<strong>en</strong> om het probleem te lijf te gaan. 23<br />

<strong>De</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> is niet dramatisch. Het begrip voor het probleem <strong>van</strong><br />

de langdurige <strong>leegstand</strong> is zeer verschill<strong>en</strong>d. Bij de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die het economisch goed gaat,<br />

wordt de <strong>leegstand</strong>sreserve niet als e<strong>en</strong> probleem ervar<strong>en</strong>. Dat geldt m<strong>in</strong> of meer ook <strong>in</strong> het<br />

zuidoost<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong>. Als het al als e<strong>en</strong> probleem wordt ervar<strong>en</strong>, lijkt dat er één<br />

<strong>van</strong> de markt te zijn, niet <strong>van</strong> de overheid. Wel heeft de geme<strong>en</strong>te Leeuward<strong>en</strong> <strong>in</strong> 2003<br />

beslot<strong>en</strong> om met e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g het oudste grote bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong>,<br />

Leeuward<strong>en</strong>-West met e<strong>en</strong> oppervlakte <strong>van</strong> 190 ha door e<strong>en</strong> kwaliteitsslag <strong>in</strong> de op<strong>en</strong>bare<br />

ruimte <strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>in</strong>frastructuur weer aantrekkelijk te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo<br />

<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkgeleg<strong>en</strong>heid te bevorder<strong>en</strong>. Nu de werkzaamhed<strong>en</strong> snel vorder<strong>en</strong> lijkt<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> verpauper<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> halt te zijn toegeroep<strong>en</strong>.<br />

DBF (Doarp <strong>in</strong> Bedriuw <strong>Fryslân</strong>), e<strong>en</strong> sticht<strong>in</strong>g voor bedrijfsontwikkel<strong>in</strong>g die <strong>in</strong> de drie<br />

noordelijke prov<strong>in</strong>cies actief is, werkt op projectbasis aan het versterk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de leefbaarheid<br />

door economische ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het platteland. DBF conc<strong>en</strong>treert zich op kle<strong>in</strong>schalige<br />

bedrijfsontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> lost daarmee <strong>in</strong> deze sector juist <strong>leegstand</strong> op. Het zog<strong>en</strong>oemde<br />

BIWO-project, Bedrijfshuisvest<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Waardevolle Object<strong>en</strong>, waarmee de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> ti<strong>en</strong><br />

project<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepakt, is afgerond. Dankzij dit project kond<strong>en</strong> <strong>in</strong> de drie noordelijke<br />

prov<strong>in</strong>cies rec<strong>en</strong>t ti<strong>en</strong> cultuurhistorisch waardevolle maar bedreigde bedrijfspand<strong>en</strong> na<br />

restauratie e<strong>en</strong> nieuwe bedrijfsbestemm<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. 24<br />

Het project, dat door de overheid met <strong>in</strong> totaal elf miljo<strong>en</strong> euro gesubsidieerd werd, heeft zijn<br />

waarde bewez<strong>en</strong> voor werkgeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> de kwaliteit <strong>van</strong> dorpsgezicht<strong>en</strong>. DBF blijft strev<strong>en</strong><br />

naar bedrijfsvestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> object<strong>en</strong> die anders leeg blijv<strong>en</strong> staan of word<strong>en</strong> gesloopt. DBF wil<br />

de tr<strong>en</strong>d <strong>van</strong> revitalisatie <strong>van</strong> (waardevolle of m<strong>in</strong>der waardevolle) bedrijfspand<strong>en</strong> voortzett<strong>en</strong>.<br />

Algeme<strong>en</strong>, maar niet <strong>in</strong> alle gevall<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> concreet, is het besef dat er veel kerk<strong>en</strong> leeg staan<br />

<strong>en</strong> leeg kom<strong>en</strong> te staan. <strong>De</strong> overheid acht zich (nog) niet mede verantwoordelijk voor de<br />

hieruit voortvloei<strong>en</strong>de problem<strong>en</strong>, terwijl de direct betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> ook de sticht<strong>in</strong>g Alde<br />

Fryske Tsjerk<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat voor de kwaliteit <strong>van</strong> de leefomgev<strong>in</strong>g participatie <strong>van</strong> de overheid<br />

23<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Yts<strong>en</strong> Strikwerda <strong>en</strong> Jitske Tuimake <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

24<br />

Zie het <strong>in</strong>terview met Anno <strong>van</strong> der Broek <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 25


<strong>in</strong> het v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> noodzakelijk is. Spoedig na het <strong>in</strong>terview met bestuurslid Sytse<br />

t<strong>en</strong> Hoeve over het dramatische vooruitzicht <strong>van</strong> de kerk<strong>en</strong> volgde op 1 december 2007 e<strong>en</strong><br />

expertmeet<strong>in</strong>g. <strong>De</strong>ze was geïnitieerd door e<strong>en</strong> lid <strong>van</strong> prov<strong>in</strong>ciale stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de directeur <strong>van</strong> de<br />

g<strong>en</strong>oemde sticht<strong>in</strong>g. Er is e<strong>en</strong> eerste analyse gemaakt <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> tot oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn<br />

op e<strong>en</strong> rij gezet. <strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie <strong>in</strong>vesteert <strong>in</strong> het behoud <strong>van</strong> monum<strong>en</strong>tale kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> bestuur<br />

<strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong> onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> het veel bredere probleem, maar bij de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is het<br />

besef <strong>van</strong> de kom<strong>en</strong>de golf <strong>van</strong> leegstaande kerk<strong>en</strong> nog nauwelijks doorgedrong<strong>en</strong>.<br />

In andere gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> langdurige <strong>leegstand</strong> of dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> wordt naar bev<strong>in</strong>d <strong>van</strong><br />

zak<strong>en</strong> gehandeld. Het aanlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> signaler<strong>in</strong>gslijst heeft bij de meeste<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> prioriteit, omdat er ge<strong>en</strong> mankracht of middel<strong>en</strong> voor zijn. Er is wel e<strong>en</strong><br />

aantal geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> – zoals Dongeradeel <strong>en</strong> Litt<strong>en</strong>seradiel - dat zo snel <strong>en</strong> (voor zover na te<br />

gaan) zo volledig rapporteerde dat e<strong>en</strong> dergelijke signaler<strong>in</strong>g er wel moest zijn. Naar het<br />

beleid <strong>in</strong> dez<strong>en</strong> is overig<strong>en</strong>s niet specifiek gevraagd.<br />

2.4 Leegstand<br />

Het vrij brede beeld dat <strong>van</strong> de structurele <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> is verkreg<strong>en</strong> is over het<br />

algeme<strong>en</strong> niet onrustbar<strong>en</strong>d. In de sector <strong>van</strong> de boerderij<strong>en</strong> is deze <strong>leegstand</strong> te<br />

verwaarloz<strong>en</strong>. Op het terre<strong>in</strong> <strong>van</strong> de waterstaat zijn nogal wat gemal<strong>en</strong>, mol<strong>en</strong>s <strong>en</strong> sluiz<strong>en</strong><br />

buit<strong>en</strong> gebruik geraakt, maar daar wordt beleidsmatig e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g voor gevond<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />

<strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> bedrijfsgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong> is niet groot. In het maatschappelijke veld zijn<br />

de aantall<strong>en</strong> leegstaande gebouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de sector<strong>en</strong> welzijn, overheid <strong>en</strong> onderwijs ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong><br />

groot, maar de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong> is zorgelijk. Het probleem zal zich naar verwacht<strong>in</strong>g<br />

verdiep<strong>en</strong> <strong>in</strong> de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vormt, vooral <strong>in</strong> de kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het noordwest<strong>en</strong> <strong>en</strong> noord<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie nu al e<strong>en</strong> probleem, dat <strong>in</strong> het kom<strong>en</strong>de<br />

dec<strong>en</strong>nium, zonder maatregel<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zal vererger<strong>en</strong>. 25<br />

In <strong>Fryslân</strong> vorm<strong>en</strong> de boerderij<strong>en</strong> qua <strong>leegstand</strong> ge<strong>en</strong> probleem <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dat volg<strong>en</strong>s de<br />

k<strong>en</strong>ners <strong>in</strong> deze sector <strong>in</strong> de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> ook niet word<strong>en</strong>. Er zijn weliswaar <strong>en</strong>kele<br />

ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> leegstaande of verkommerde boerderij<strong>en</strong> geteld, maar op e<strong>en</strong> totaal <strong>van</strong> 9000<br />

25 Aantal object<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong>gevoerd op de kaart: 162<br />

Absoluut <strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tueel <strong>van</strong> de totale geconstateerde <strong>leegstand</strong> komt dit per sector neer op:<br />

Boerderij<strong>en</strong>: 27 stuks of 17 %<br />

Waterstaat: 21 stuks of 13 % (<strong>in</strong> onbruik geraakte gemal<strong>en</strong>, mol<strong>en</strong>s <strong>en</strong> sluiz<strong>en</strong>)<br />

Bedrijvigheid: 28 stuks of 17 %<br />

Kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel: 10 stuks of 6 %<br />

Maatschappelijk: 63 stuks of 39 %,<br />

waar<strong>van</strong> kerk<strong>en</strong>, 40 stuks of 25 %<br />

waar<strong>van</strong> onderwijs 15 stuks of 9 %<br />

waar<strong>van</strong> welzijn/overheid 8 stuks of 5 %<br />

Won<strong>en</strong> 13 stuks of 8 %<br />

26<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


historisch belangrijke boerderij<strong>en</strong> komt het neer op e<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> slechts 0,3%. Wel is er<br />

<strong>in</strong> deze sector e<strong>en</strong> ander probleem: de onderhoudsachterstand die mettertijd, zonder<br />

maatregel<strong>en</strong>, tot <strong>leegstand</strong> zou kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>. Voor het beheer <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> gebruik geraakte<br />

waterstaatsobject<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> erfgoedsticht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de maak. Bedrijvigheid <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> e<strong>en</strong> verontrust<strong>en</strong>d aantal <strong>van</strong> de totale <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> uit. Het aanzi<strong>en</strong>lijke<br />

aantal <strong>van</strong> 28 bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> 10 kantor<strong>en</strong> is mede het resultaat <strong>van</strong> de completere <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie<br />

<strong>van</strong> deze sector dankzij de opgave <strong>van</strong> de bedrijfsmakelaars. Er zitt<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig grootschalige<br />

bedrijv<strong>en</strong> bij. Uitzonder<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn de voormalige grote kaasfabriek <strong>van</strong> Frico op het<br />

bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> <strong>De</strong> Hemrik <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> dezelfde stad tuss<strong>en</strong> de Tesselschadestraat <strong>en</strong><br />

de Harl<strong>in</strong>gertrekweg het om<strong>van</strong>grijke <strong>in</strong>dustriële complex <strong>van</strong> de Leeuwarder Papierwar<strong>en</strong><br />

Fabriek. Vooral dit laatste complex levert <strong>in</strong> de prestigieuze kantor<strong>en</strong>allee e<strong>en</strong> desolaat beeld<br />

op. Bij de kantor<strong>en</strong> zijn alle<strong>en</strong> compleet lege gebouw<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, niet substantiële of<br />

gedeeltelijke <strong>leegstand</strong> is niet opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong> voor Friese begripp<strong>en</strong> grootschalige kwestie <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> is die <strong>van</strong> het<br />

rijksmonum<strong>en</strong>t de Bijzondere Strafge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>is <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong>, de Blokhuispoort. Na eerdere<br />

tijdelijke sluit<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de verbouw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is het complex <strong>in</strong><br />

september 2007 def<strong>in</strong>itief geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> onmiddellijk verlat<strong>en</strong>. Er is ge<strong>en</strong> zicht op hergebruik,<br />

maar het bericht <strong>van</strong> sluit<strong>in</strong>g heeft mete<strong>en</strong> tot (<strong>in</strong>middels geluwde) beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geleid,<br />

waarbij vel<strong>en</strong> hun ideeën over e<strong>en</strong> toekomstig gebruik <strong>in</strong> de regionale pers k<strong>en</strong>baar maakt<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> regionale <strong>en</strong> lokale overhed<strong>en</strong> zijn door het besluit volstrekt verrast <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> niet kunn<strong>en</strong><br />

anticiper<strong>en</strong> op dit besluit tot sluit<strong>in</strong>g.<br />

E<strong>en</strong> ander cultuurhistorisch belangrijk object <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> is de voormalige remise <strong>van</strong> de<br />

Noord Friese Lokaalspoorweg <strong>in</strong> Sti<strong>en</strong>s. Het robuuste gebouw staat al jar<strong>en</strong> grot<strong>en</strong>deels leeg,<br />

al word<strong>en</strong> gedeelt<strong>en</strong> nog gebruikt voor aardappelopslag. E<strong>en</strong> <strong>in</strong>itiatiefgroep <strong>van</strong> burgers heeft<br />

de geme<strong>en</strong>te erop gewez<strong>en</strong> dat er iets moet gebeur<strong>en</strong> voor het behoud <strong>en</strong> het v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

nieuwe bestemm<strong>in</strong>g. Er zijn plann<strong>en</strong> geweest voor sloop <strong>en</strong> nieuwbouw <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. S<strong>in</strong>ds<br />

die <strong>van</strong> de baan zijn heeft de geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong>kele gesprekk<strong>en</strong> met de groep burgers gevoerd,<br />

maar e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g is nog niet <strong>in</strong> zicht. Het gebouw <strong>en</strong> het ruime terre<strong>in</strong> is eig<strong>en</strong>dom <strong>van</strong> NS<br />

Vastgoed, die voor dit bezit de hoogst mogelijke opbr<strong>en</strong>gst wil bereik<strong>en</strong>.<br />

Leegstand <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dreigt e<strong>en</strong> probleem te word<strong>en</strong> <strong>in</strong> het noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> noordwest<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>Fryslân</strong>. Voor het onderzoek <strong>van</strong> <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong> wordt aan deze sector ge<strong>en</strong><br />

bijzondere aandacht besteed. Het wordt hier vermeld omdat deze <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de<br />

<strong>leegstand</strong> als grote problem<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te Wûnseradiel, e<strong>en</strong> grote<br />

plattelandsgeme<strong>en</strong>te <strong>in</strong> het noordwest<strong>en</strong>, gaf desgevraagd aan dat er <strong>in</strong> de bestaande,<br />

historische bebouw<strong>in</strong>g bijvoorbeeld <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong> Parrega <strong>en</strong> Arum opvall<strong>en</strong>d veel won<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 27


leeg of te koop staan, waarbij de duur <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> niet exact was aan te gev<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze<br />

<strong>leegstand</strong> beïnvloedt al jar<strong>en</strong>lang het beeld <strong>van</strong> de kern<strong>en</strong> <strong>van</strong> dorp<strong>en</strong> ongunstig. In Parrega<br />

staan <strong>van</strong> veel meer won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stuk of zes al zeer veel jar<strong>en</strong> leeg; <strong>in</strong> Arum zijn dat er<br />

acht, waar<strong>van</strong> vijf <strong>in</strong> één straat. <strong>De</strong>ze gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>schalige <strong>leegstand</strong> zijn niet op de<br />

kaart <strong>in</strong>gevoerd, maar word<strong>en</strong> hier vermeld omdat ze voor de dorp<strong>en</strong> <strong>van</strong> grote <strong>in</strong>vloed zijn.<br />

In de maatschappelijke sector is, zoals hierbov<strong>en</strong> al e<strong>en</strong> paar keer gememoreerd, vooral de<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong> verontrust<strong>en</strong>d. <strong>De</strong>ze vormt e<strong>en</strong> kwart <strong>van</strong> de<br />

totaal geconstateerde <strong>leegstand</strong>. Bij de 40 getelde buit<strong>en</strong> gebruik geraakte kerk<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong>lijk deel <strong>van</strong> de 37 door de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> beheerde kerk<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

opgeteld, omdat deze goeddeels ongebruikt blijv<strong>en</strong>.<br />

Op Kornwerderzand, beschermd gezicht, staan ti<strong>en</strong> <strong>van</strong> de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> bunkers leeg. Er zijn<br />

moeilijk concrete gegev<strong>en</strong>s te verkrijg<strong>en</strong> over bunkers <strong>en</strong> bunkercomplex<strong>en</strong> op de overig<strong>en</strong>s<br />

niet of nauwelijks door <strong>leegstand</strong> geplaagde Wadd<strong>en</strong>eiland<strong>en</strong>. <strong>De</strong>sgevraagd kwam bijvoorbeeld<br />

<strong>van</strong> Terschell<strong>in</strong>g het volg<strong>en</strong>de antwoord: ‘Er bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zich op Terschell<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> vijftal stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> nog wat losse object<strong>en</strong>. Over het hele eiland zijn op <strong>en</strong>kele plaats<strong>en</strong> nog steeds bunkers als<br />

zomerwon<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gebruik <strong>en</strong> op de Tiger is e<strong>en</strong> tweetal bunkers nog <strong>in</strong> gebruik als opslag.’ 26 <strong>De</strong><br />

meeste bunkers zijn echter <strong>in</strong> verval. Vele zijn ondergeschov<strong>en</strong> maar word<strong>en</strong> ook weer op<strong>en</strong><br />

gegrav<strong>en</strong>. Na de oorlog is er ook e<strong>en</strong> aantal gesloopt. In om<strong>van</strong>g variër<strong>en</strong> de bunkers <strong>van</strong> vele<br />

observatiepost<strong>en</strong> tot de twee verdiep<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tell<strong>en</strong>de bunker op de Tiger. <strong>De</strong> sticht<strong>in</strong>g museum<br />

1940-1945 uit Uithuiz<strong>en</strong> heeft het plan opgevat om het Tigercomplex e<strong>en</strong> museale functie te<br />

gev<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>traal hier<strong>in</strong> zou de c<strong>en</strong>trale commandobunker e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstell<strong>in</strong>gsruimte moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Enkele andere bunkers <strong>in</strong> het complex zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hersteld om e<strong>en</strong> idee<br />

te gev<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander destijds <strong>in</strong> zijn werk g<strong>in</strong>g. <strong>De</strong> plann<strong>en</strong> zijn echter nog zeer globaal.’<br />

Op Vlieland, Ameland <strong>en</strong> Schiermonnikoog zijn vergelijkbare situaties. Vlieland: ‘Op Vlieland is<br />

e<strong>en</strong> groot aantal bunkers gebouwd voor <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de Tweede Wereldoorlog. <strong>De</strong> meeste<br />

bunkers zijn na de oorlog vernietigd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal is dichtgeschov<strong>en</strong> met zand. Er zijn plann<strong>en</strong><br />

om één bunker weer <strong>in</strong> ere te herstell<strong>en</strong>.’ Op Ameland zijn bij Hollum nog twee <strong>en</strong> bij Nes nog<br />

één bunker die voor opslag word<strong>en</strong> gebruikt. Op Schiermonnikoog staat de grote bunker <strong>De</strong><br />

Wassermann aan de Pr<strong>in</strong>s Bernhardweg. <strong>De</strong>ze is door Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op<strong>en</strong>gesteld voor<br />

het publiek. Verderop aan deze weg staan nog twee kle<strong>in</strong>e bunkers die beide voor opslag<br />

word<strong>en</strong> gebruikt. Vanwege onduidelijk gebruik of <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> nauwelijks concreet te gev<strong>en</strong><br />

lokaliser<strong>in</strong>g, zijn deze bunkers niet op <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>in</strong>gevoerd.<br />

26 E<strong>en</strong> complex <strong>van</strong> ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> bunkers bij West-Terschell<strong>in</strong>g waar<strong>van</strong> slechts <strong>en</strong>kele <strong>in</strong> gebruik zijn als<br />

zomerhuis <strong>en</strong> opslag, de andere zijn allemaal ondergeschov<strong>en</strong>. <strong>De</strong> grootste bunker <strong>in</strong> het complex is de<br />

c<strong>en</strong>trale commandobunker.<br />

28<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige hervormde kerk te V<strong>in</strong>kega<br />

Het kerkje is <strong>in</strong> 1899 gebouwd naar ontwerp <strong>van</strong> architect B. Rouwkema uit Ste<strong>en</strong>wijk. <strong>De</strong><br />

laatste eredi<strong>en</strong>st heeft omstreeks 1978 plaatsgevond<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>ares hield het atelier<br />

s<strong>in</strong>dsdi<strong>en</strong> waterdicht. S<strong>in</strong>ds haar overlijd<strong>en</strong>, anderhalf jaar geled<strong>en</strong>, staat het leeg. Er schijnt<br />

iemand <strong>in</strong> te will<strong>en</strong> gaan won<strong>en</strong>, maar dan moet het kerkhof geruimd word<strong>en</strong>. In het<br />

kwetsbare dorp zijn hevige protest<strong>en</strong> te hor<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze kerk<strong>leegstand</strong> staat los <strong>van</strong> de PKN die<br />

vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> kerk<strong>en</strong> leeg doet staan.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 29


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Klooster Karmel te Dracht<strong>en</strong><br />

In 1936 is naar ontwerp <strong>van</strong> Arj<strong>en</strong> Witteve<strong>en</strong> het Karmelietess<strong>en</strong>klooster <strong>in</strong> Dracht<strong>en</strong><br />

gebouwd, e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de we<strong>in</strong>ige gedur<strong>en</strong>de de 20 ste eeuw gebouwde kloosters <strong>in</strong> het<br />

reformatorische Friesland. Het kon na <strong>leegstand</strong> op particulier <strong>in</strong>itiatief <strong>in</strong> 1993 zonder de<br />

karakteristiek<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>swaardig te verander<strong>en</strong> <strong>in</strong> gebruik word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als<br />

congresaccommodatie.<br />

30<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


2.5 Herbestemm<strong>in</strong>g<br />

Door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> is er al sprake geweest <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong>. Het<br />

brouwhuis <strong>van</strong> het Gerkesklooster werd <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> <strong>van</strong> de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw tot<br />

protestantse kerk met <strong>in</strong>pandige predikantswon<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Kanselarij <strong>in</strong><br />

Leeuward<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de topmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> het land, heeft s<strong>in</strong>ds ongeveer 1800 al<br />

ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> functies gek<strong>en</strong>d, zal over <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> als onderdeel <strong>van</strong> het Fries Museum word<strong>en</strong><br />

verlat<strong>en</strong> <strong>en</strong> zal daarna mogelijk e<strong>en</strong> kantoorfunctie krijg<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> opgave <strong>van</strong> alle <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> zou de ruimte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> fikse<br />

brochure verg<strong>en</strong>, misschi<strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> boek. Alle<strong>en</strong> al de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> boerderij<strong>en</strong> tot<br />

won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of niet-agrarische bedrijv<strong>en</strong> loopt <strong>in</strong> de vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong>, misschi<strong>en</strong> wel honderd<strong>en</strong>. Er<br />

zijn ge<strong>en</strong> cijfers <strong>van</strong> bek<strong>en</strong>d. <strong>De</strong>ze vrij vlot verlop<strong>en</strong>de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> tot gevolg<br />

dat de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> boerderij<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>g is <strong>en</strong> waarschijnlijk voorlopig ook blijft. <strong>De</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> deze voor de belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landschap zo belangrijke sector baart wel<br />

andere zorg<strong>en</strong>: de al g<strong>en</strong>oemde onderhoudsachterstand <strong>en</strong> de wijze waarop de aanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> boerderij <strong>en</strong> erf zonder al te veel visuele schade word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

Industriële complex<strong>en</strong> gelieerd aan de agrarische sector, zoals gesaneerde zuivelfabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

complex<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>in</strong>koopcoöperaties kreg<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s grot<strong>en</strong>deels nieuwe bestemm<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Er zijn<br />

timmerfabriek<strong>en</strong>, constructiewerkplaats<strong>en</strong>, transportbedrijv<strong>en</strong> of showrooms <strong>in</strong> gevestigd <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

het mer<strong>en</strong>gebied lag het voor de hand dat veel <strong>van</strong> deze complex<strong>en</strong> onderdak zijn gaan<br />

bied<strong>en</strong> aan watersportbedrijv<strong>en</strong>. <strong>De</strong> kloeke gebouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> aankoopcoöperaties <strong>in</strong> Birdaard <strong>en</strong><br />

Oldeberkoop zijn na jar<strong>en</strong>lange <strong>leegstand</strong> onlangs zorgvuldig herbestemd tot respectievelijk<br />

e<strong>en</strong> architect<strong>en</strong>bureau <strong>en</strong> e<strong>en</strong> meubel- <strong>en</strong> vloer<strong>en</strong>firma. Voor de robuuste veevoederfabriek <strong>De</strong><br />

Volhard<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Balk is niet volhard<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oeg naar e<strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> gezocht; deze staat na<br />

vijfti<strong>en</strong> jaar <strong>leegstand</strong> op de nom<strong>in</strong>atie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort gesloopt te word<strong>en</strong>, al zijn er toch weer<br />

bericht<strong>en</strong> die op e<strong>en</strong> redd<strong>in</strong>g met <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> wijz<strong>en</strong>.<br />

In de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig <strong>en</strong> tachtig <strong>van</strong> de vorige eeuw is e<strong>en</strong> aantal robuuste bouwwerk<strong>en</strong> aan de<br />

oorspronkelijke bestemm<strong>in</strong>g onttrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> herbestemd. Ze staan vooral <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> cultuurhistorisch belangwekk<strong>en</strong>de<br />

gebouw<strong>en</strong>. Het zijn de Pr<strong>in</strong>s Frederikkazerne op de Amelandsdw<strong>in</strong>ger die tot<br />

appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex werd <strong>in</strong>gericht, de Infirmerie die voor cultureel gebruik werd<br />

aangepast <strong>en</strong> het Beursgebouw dat de functie <strong>van</strong> bibliotheek kreeg. Zo kreeg de Westerkerk<br />

<strong>in</strong> de Bagijnestraat, oorspronkelijk e<strong>en</strong> kapel <strong>van</strong> de grauwe begijn<strong>en</strong>, de functie <strong>van</strong> theater<br />

<strong>en</strong> de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> <strong>van</strong> pop-tempel. <strong>De</strong>ze laatste functie br<strong>en</strong>gt, ondanks maatregel<strong>en</strong>,<br />

teveel geluidsoverlast met zich mee <strong>en</strong> de kapel/kerk zal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort weer leeg kom<strong>en</strong> te<br />

staan. Het Stadhouderlijke Hof aan het Hofple<strong>in</strong> heeft tot beg<strong>in</strong> jar<strong>en</strong>-zev<strong>en</strong>tig de functie <strong>van</strong><br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 31


Kon<strong>in</strong>klijk Paleis gehad, waarna de kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong> het verkocht aan de geme<strong>en</strong>te die het tot<br />

dep<strong>en</strong>dance <strong>van</strong> het stadhuis <strong>in</strong>richtte. Nu functioneert het al vele jar<strong>en</strong> als vorstelijk hotel.<br />

Mede als gevolg <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>telijke her<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>Fryslân</strong> <strong>in</strong> 1984, raakte e<strong>en</strong> aantal oude<br />

geme<strong>en</strong>te- <strong>en</strong> stadhuiz<strong>en</strong>, meestal gebouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> cultuurhistorisch belang de oorspronkelijke<br />

functie kwijt. Sommige zijn <strong>in</strong> gebruik geblev<strong>en</strong> voor repres<strong>en</strong>tatieve publieke functies, andere<br />

kreg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe functie. Die <strong>van</strong> Stavor<strong>en</strong> <strong>en</strong> H<strong>in</strong>deloop<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g, dat <strong>in</strong> Slot<strong>en</strong><br />

museum <strong>en</strong> <strong>van</strong> IJlst kantoor. <strong>De</strong> oude geme<strong>en</strong>tehuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Wolvega, Oosterwolde, Damwoude,<br />

Koudum <strong>en</strong> Grou werd<strong>en</strong> kantoor. Het geme<strong>en</strong>tehuis <strong>in</strong> Ternaard is onlangs her<strong>in</strong>gericht tot<br />

appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> Metslawier zal na lange <strong>leegstand</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort door e<strong>en</strong> <strong>in</strong>stituut <strong>in</strong><br />

gebruik word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Zulke gevall<strong>en</strong> zijn meer aan te wijz<strong>en</strong>.<br />

Was <strong>Fryslân</strong> <strong>in</strong> de hoge middeleeuw<strong>en</strong> dé kloosterstreek <strong>in</strong> de lage land<strong>en</strong> – ev<strong>en</strong>veel<br />

kloosters als er wek<strong>en</strong> <strong>in</strong> het jaar zijn – mete<strong>en</strong> na de reformatie zijn ze ontmanteld <strong>en</strong> vrijwel<br />

allemaal gesloopt. In de jongste tijd zijn er <strong>in</strong> deze reformatorische prov<strong>in</strong>cie nog niet e<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> handvol kloosters bijgekom<strong>en</strong>. Ze zijn <strong>in</strong>middels buit<strong>en</strong> hun oorspronkelijk gebruik<br />

geraakt. Het Elisabethklooster <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> is bestemd tot appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gebouw, het<br />

Karmelitess<strong>en</strong>klooster <strong>in</strong> Dracht<strong>en</strong> kreeg e<strong>en</strong> commerciële culturele functie <strong>en</strong> het<br />

Franciscan<strong>en</strong>klooster werd tot Museum Small<strong>in</strong>gerland bestemd. Het Augustijn<strong>en</strong>klooster<br />

V<strong>in</strong>ea Dom<strong>in</strong>i <strong>in</strong> Witmarsum is jar<strong>en</strong>lang <strong>in</strong> gebruik geweest als asielzoekersc<strong>en</strong>trum, e<strong>en</strong><br />

functie die b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> afzi<strong>en</strong>bare tijd zal verlop<strong>en</strong>, waardoor <strong>leegstand</strong> dreigt. Van de <strong>in</strong> onbruik<br />

geraakte kerk<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> <strong>in</strong>middels ongeveer 25 e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g, <strong>van</strong> dorpshuis tot<br />

opslagplaats, <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g tot restaurant.<br />

Het <strong>in</strong> 1940 door de bezetter gebouwde manschapp<strong>en</strong>dorp, g<strong>en</strong>oemd het Burmaniakamp,<br />

teg<strong>en</strong>over de <strong>in</strong>gang <strong>van</strong> de vliegbasis Leeuward<strong>en</strong>, heeft lange tijd leeg gestaan, is daarna <strong>in</strong><br />

het afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium <strong>in</strong> gebruik geweest als dep<strong>en</strong>dance <strong>van</strong> het asielzoekersc<strong>en</strong>trum<br />

Leeuward<strong>en</strong> <strong>en</strong> stond daarna opnieuw lange tijd leeg. Onlangs is het kamp, dat de<br />

rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status bezit, geruisloos <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e bouwondernemer<br />

die het dorp geleidelijk geschikt maakt voor stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>huisvest<strong>in</strong>g. To<strong>en</strong> het bezocht werd <strong>in</strong><br />

het kader <strong>van</strong> dit onderzoek, was het al weer grot<strong>en</strong>deels <strong>in</strong> gebruik. 27 E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de grootste<br />

operaties <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> heel gebied is de saner<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de scheepswerf<br />

Welgeleg<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>g aan de Zuiderhav<strong>en</strong> <strong>in</strong> Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het hele gebied is bestemd voor<br />

won<strong>in</strong>gbouw, waar<strong>van</strong> nu ongeveer de helft is gerealiseerd.<br />

27 Zie het <strong>in</strong>terview met Arj<strong>en</strong> Lont <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

32<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


2.6 Ruimtelijke tr<strong>en</strong>ds<br />

Uit de <strong>in</strong>terviews blijkt e<strong>en</strong> aantal tr<strong>en</strong>ds e<strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed te gaan of reeds te hebb<strong>en</strong> op het<br />

gebruik <strong>van</strong> de ruimte <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie. <strong>De</strong> bestaande tr<strong>en</strong>d <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> aan de<br />

oorspronkelijke functie onttrokk<strong>en</strong> boerderij<strong>en</strong> zal de kom<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nia doorzett<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

rec<strong>en</strong>te ontwikkel<strong>in</strong>g is daarbij dat e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal boerderij<strong>en</strong> als zorgboerderij<strong>en</strong> wordt<br />

<strong>in</strong>gezet. <strong>De</strong> tr<strong>en</strong>d <strong>van</strong> conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de agrarische <strong>in</strong>dustrie is naar<br />

verwacht<strong>in</strong>g achter de rug <strong>en</strong> bij de overige <strong>in</strong>dustriële bedrijvigheid is rec<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> lichte tr<strong>en</strong>d<br />

<strong>van</strong> dal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> te bespeur<strong>en</strong>. Voor kantor<strong>en</strong> lijkt op de middellange termijn e<strong>en</strong><br />

groei<strong>en</strong>de vraag naar ruimte te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit zal, met uitzonder<strong>in</strong>g <strong>van</strong> sleetse locaties, tot<br />

e<strong>en</strong> afname <strong>van</strong> de toch al beperkte <strong>leegstand</strong> leid<strong>en</strong>. In het maatschappelijke veld zal de<br />

groei <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> gebruik gestelde kerkgebouw<strong>en</strong> de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Het is voor<br />

<strong>Fryslân</strong> de meest onrustbar<strong>en</strong>de tr<strong>en</strong>d. Voor bepaalde strek<strong>en</strong> geldt dit ook voor de sector<br />

won<strong>en</strong>. Beide laatstg<strong>en</strong>oemde zorgelijke tr<strong>en</strong>ds kunn<strong>en</strong> op de leefbaarheid <strong>in</strong> de (kle<strong>in</strong>e)<br />

dorp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zware wissel trekk<strong>en</strong>.<br />

2.6.1 Agrarische tr<strong>en</strong>ds<br />

Net als de afgelop<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig jaar zull<strong>en</strong> de kom<strong>en</strong>de ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zich<br />

voortzett<strong>en</strong>de schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratie steeds meer boerderij<strong>en</strong> aan de<br />

oorspronkelijke agrarische bestemm<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> onttrokk<strong>en</strong>. Dit heeft tot nu toe niet tot<br />

structurele <strong>leegstand</strong> geleid <strong>en</strong> experts <strong>in</strong> deze sector gev<strong>en</strong> aan dat zulke <strong>leegstand</strong> voorlopig<br />

ook niet dreigt. Van de 9.000 <strong>van</strong> historisch <strong>en</strong> landschappelijk belang zijnde boerderij<strong>en</strong> zijn<br />

27 opgespoord die leegstaan <strong>en</strong> soms verkrott<strong>en</strong>. Dat is slechts 0,3 % <strong>van</strong> het totaal. In e<strong>en</strong><br />

paar gevall<strong>en</strong> is de <strong>leegstand</strong> het gevolg <strong>van</strong> grote <strong>in</strong>frastructurele werk<strong>en</strong> waardoor de<br />

boerderij<strong>en</strong> klem kom<strong>en</strong> te staan. Meestal is de <strong>leegstand</strong> ontstaan als gevolg <strong>van</strong> sociaaleconomische<br />

problem<strong>en</strong> <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong>aar(s). Er is ge<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d aanwijsbaar die groei of krimp<br />

<strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> doet verwacht<strong>en</strong>.<br />

In <strong>Fryslân</strong> zijn de meeste boerderij<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dusdanige om<strong>van</strong>g dat er vrij gemakkelijk<br />

nieuwe functies voor kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. In de eerste plaats voor won<strong>en</strong>. Er is de<br />

overhed<strong>en</strong> – op de eerste plaats <strong>in</strong> het rec<strong>en</strong>t gepres<strong>en</strong>teerde Streekplan <strong>Fryslân</strong> 2007 – veel<br />

aan geleg<strong>en</strong> dat bij dit hergebruik de karakteristiek <strong>van</strong> het landschap met boer<strong>en</strong>bebouw<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> hun erv<strong>en</strong> wordt gerespecteerd. Er wordt dan ook veel aandacht besteed aan zo<br />

verantwoord mogelijke wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor het won<strong>en</strong> of nieuwe bedrijfsfuncties. E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te<br />

tr<strong>en</strong>d is bijvoorbeeld dat opmerkelijk veel boerderij<strong>en</strong> voor manege-achtige activiteit<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gebruikt, waarbij de agrarische bebouw<strong>in</strong>g nauwelijks hoeft te word<strong>en</strong> aangepast,<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 33


maar waarbij op het erf vaak om<strong>van</strong>grijke parkeervlakt<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Zulke activiteit<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong><br />

agrarisch gericht, maar zijn, behalve bij fokkerij<strong>en</strong>, puur recreatieve bedrijv<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> nieuwe,<br />

kansrijke tr<strong>en</strong>d is het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> zorgboerderij<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aantal project<strong>en</strong> is goed geslaagd,<br />

al wil het bijvoorbeeld bij de monum<strong>en</strong>tale kop-hals-rompboerderij Tryehoeksdyk bij Sti<strong>en</strong>s<br />

maar niet lukk<strong>en</strong>.<br />

Buit<strong>en</strong> de zorg over de vormgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> dit hergebruik is er bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> bezorgdheid over de<br />

(achter)stand <strong>van</strong> onderhoud bij de boerderij<strong>en</strong> die op d<strong>en</strong> duur mogelijk zou kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong><br />

tot <strong>leegstand</strong>. E<strong>en</strong> door Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wacht <strong>Fryslân</strong> (<strong>en</strong> door andere monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>in</strong>stanties<br />

ondersteunde) uitgevoerde steekproef is duidelijk geword<strong>en</strong> dat de gemiddelde<br />

cultuurhistorisch <strong>in</strong>teressante boerderij e<strong>en</strong> achterstand <strong>in</strong> het onderhoud k<strong>en</strong>t. <strong>De</strong><br />

onderhoudsbehoefte per boerderij bedraagt <strong>in</strong> 2007 gemiddeld bijna € 117.000,-. Dat<br />

betek<strong>en</strong>t dat voor het <strong>in</strong> goede staat br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de 9.000 historisch belangwekk<strong>en</strong>de Friese<br />

boerderij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> totale <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g noodzakelijk is <strong>van</strong> ruim één miljard euro. Van dit <strong>in</strong><br />

opdracht <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie uitgevoerde onderzoek versche<strong>en</strong> onlang de rapportage ‘Pas op de<br />

pleats’. Er wordt <strong>in</strong> grote lijn<strong>en</strong> <strong>in</strong> aangegev<strong>en</strong> hoe deze bedreig<strong>in</strong>g kan word<strong>en</strong> aangepakt. 28<br />

<strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie heeft <strong>in</strong>tuss<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar miljo<strong>en</strong> te stek<strong>en</strong> <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> deze problematiek.<br />

2.6.2 Tr<strong>en</strong>ds <strong>in</strong> <strong>in</strong>dustrie <strong>en</strong> nijverheid<br />

<strong>Fryslân</strong> is ge<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>cie waar de <strong>in</strong>dustriële bedrijvigheid sterk is ontwikkeld, wel de aan de<br />

agrarische sector gelieerde bedrijvigheid. Daar zijn de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

conc<strong>en</strong>tratie grot<strong>en</strong>deels achter de rug, al is onlangs nog de grote kaasfabriek <strong>in</strong> Oosterwolde<br />

geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt het om<strong>van</strong>grijke <strong>in</strong>dustriële complex dezer dag<strong>en</strong> gesloopt om plaats te<br />

mak<strong>en</strong> voor won<strong>in</strong>gbouw. Hetzelfde lot zal de veevoederfabriek <strong>De</strong> Volhard<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Balk na e<strong>en</strong><br />

jaar of vijfti<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> mogelijk ondergaan. Er staan nog e<strong>en</strong> paar voormalige<br />

zuivelfabriek<strong>en</strong> leeg maar de meeste hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g gevond<strong>en</strong>. Belangrijke<br />

uitzonder<strong>in</strong>g is de nieuwe, zeer grote kaasfabriek die <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> ‘90 op bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> <strong>De</strong><br />

Hemrik <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> is gesticht. <strong>De</strong>ze fabriek is na e<strong>en</strong> paar jaar geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> staat s<strong>in</strong>dsdi<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de aanbied<strong>in</strong>g. Op datzelfde bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> staat het grote complex <strong>van</strong> voorhe<strong>en</strong> Van<br />

G<strong>en</strong>d & Loos leeg <strong>en</strong> <strong>in</strong> Joure is e<strong>en</strong> groep bedrijfsgebouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> het voor Friese begripp<strong>en</strong><br />

zeer grote <strong>in</strong>dustriële complex <strong>van</strong> DE buit<strong>en</strong> gebruik geraakt.<br />

Het perc<strong>en</strong>tage geïnv<strong>en</strong>tariseerde <strong>leegstand</strong> bij bedrijfsgebouw<strong>en</strong> lijkt hoog <strong>in</strong> het totaalbeeld<br />

<strong>van</strong> de Friese <strong>leegstand</strong>. Dit komt mede door vrij complete opgave t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> andere<br />

sector<strong>en</strong>.<br />

28<br />

Pas op de pleats, onderzoeksrapportage boerderij<strong>en</strong>onderzoek <strong>Fryslân</strong> 2006/2007. Leeuward<strong>en</strong> 2007<br />

[Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wacht <strong>Fryslân</strong>]<br />

34<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige op<strong>en</strong>bare school te Húns<br />

<strong>De</strong> voormalige lagere school, gebouwd omstreeks 1900 wordt al zeker tw<strong>in</strong>tig jaar marg<strong>in</strong>aal<br />

bewoond; de steigers roest<strong>en</strong> <strong>in</strong>middels. Er gebeurt niets. Het is e<strong>en</strong> schandvlek voor het<br />

kle<strong>in</strong>e dorp dat zich schilderachtig aan de flank <strong>van</strong> de kerkterp plooit om e<strong>en</strong> ruim kaatsveld.<br />

In het kader <strong>van</strong> de actie Rotte Kiez<strong>en</strong> gebeurt er misschi<strong>en</strong> wat.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 35


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Voormalige manege te Leeuward<strong>en</strong><br />

In 1856 is bij de (s<strong>in</strong>ds lang verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>) cavaleriekazerne <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> e<strong>en</strong> manege<br />

gebouwd naar ontwerp <strong>van</strong> stadsbouwmeester Thomas Rome<strong>in</strong>. Het bouwwerk staat allang op<br />

de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst, vooral <strong>van</strong>wege de vroegst bewaarde toepass<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Polonceau-spant<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>. Na jar<strong>en</strong>lang gefunctioneerd te hebb<strong>en</strong> als opslagruimte voor de Bescherm<strong>in</strong>g<br />

Bevolk<strong>in</strong>g is het <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> her<strong>in</strong>gericht als dep<strong>en</strong>dance <strong>van</strong> het naastgeleg<strong>en</strong><br />

gymnasium. Om het monum<strong>en</strong>tale casco te ontzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> de spantconstructie <strong>in</strong> het zicht te lat<strong>en</strong><br />

heeft Heldoorn Architect<strong>en</strong> Leeuward<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kass<strong>en</strong>constructie bedacht. Daar<strong>in</strong> zijn<br />

klass<strong>en</strong>units geplaatst met studieplekk<strong>en</strong> op de dakterrass<strong>en</strong>.<br />

36<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


E<strong>en</strong> groot gedeelte <strong>van</strong> deze <strong>leegstand</strong> bestaat uit loods<strong>en</strong>, pakhuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> hall<strong>en</strong> die sterk zijn<br />

verouderd <strong>en</strong> waarvoor nauwelijks meer e<strong>en</strong> nieuwe functie is te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, mede omdat ze soms<br />

op <strong>in</strong>courante plekk<strong>en</strong> staan. <strong>De</strong> makelaardij sprak <strong>van</strong> e<strong>en</strong> redelijke reserve <strong>en</strong> merkte op dat<br />

bijvoorbeeld juist <strong>in</strong> het najaar <strong>van</strong> 2007 de vraag naar bescheid<strong>en</strong> units <strong>in</strong><br />

bedrijfsverzamelgebouw<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d aan het aantrekk<strong>en</strong> is.<br />

2.6.3 Tr<strong>en</strong>ds met betrekk<strong>in</strong>g tot kantor<strong>en</strong><br />

In <strong>Fryslân</strong> is Leeuward<strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong> kantor<strong>en</strong>stad met e<strong>en</strong> voorraad die e<strong>en</strong> oppervlakte<br />

bestrijkt <strong>van</strong> meer dan 500.000 vierkante meter. <strong>De</strong> kantor<strong>en</strong>, voornamelijk <strong>in</strong> de<br />

commerciële (<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> vooral de f<strong>in</strong>anciële) di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g is voor 27,5 % lokaal gericht,<br />

wat laag is te noem<strong>en</strong>, <strong>en</strong> voor 35 % regionaal, voor 30 % nationaal <strong>en</strong> voor 7,5 %<br />

<strong>in</strong>ternationaal gericht. Dankzij de bov<strong>en</strong>lokale gerichtheid is de kwetsbaarheid <strong>en</strong> daarmee de<br />

dreig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> ger<strong>in</strong>ger dan elders. In deze stad was <strong>in</strong> oktober 2007 e<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong><br />

<strong>van</strong> 9 % bij e<strong>en</strong> landelijk gemiddelde <strong>van</strong> 14 %. <strong>De</strong> <strong>leegstand</strong> is na e<strong>en</strong> hoogtepunt rond 2003<br />

sterk gedaald, tot ongeveer de helft. E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de geïnterviewde makelaars stelde dat er zelfs<br />

sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d naar krapte op de kantor<strong>en</strong>markt. <strong>De</strong> grote verzekeraars <strong>en</strong> het<br />

CJIB (C<strong>en</strong>traal Justitieel Incasso Bureau) zijn de grote spelers op deze markt, <strong>en</strong> ook de<br />

hogeschol<strong>en</strong> zijn grote klant<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de vraag blijft aanhoud<strong>en</strong>. Vooral voor kle<strong>in</strong>ere<br />

partij<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vraag tot 500 vierkante meter is er krapte. Zoals elders <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong> is de<br />

<strong>leegstand</strong> vooral te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> bij verouderde kantor<strong>en</strong> zonder e<strong>en</strong> goede bereikbaarheid <strong>en</strong><br />

voldo<strong>en</strong>de parkeerplaats<strong>en</strong>. Op het Bus<strong>in</strong>ess Park Leeuward<strong>en</strong> staat e<strong>en</strong> aantal nieuw<br />

gebouwde kantor<strong>en</strong> of gedeelt<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> nog op e<strong>en</strong> gebruiker te wacht<strong>en</strong>. Ze zull<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s<br />

bericht<strong>en</strong> uit de markt, spoedig <strong>in</strong> gebruik word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verwacht<strong>in</strong>g bestaat dat er tot<br />

2015 e<strong>en</strong> vraag tot uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de kantooraccommodaties zal zijn <strong>van</strong> 60.000 tot 80.000<br />

m2 .<br />

2.6.4 Maatschappelijke tr<strong>en</strong>ds<br />

Bij de tr<strong>en</strong>ds <strong>van</strong> de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de maatschappelijke sector is vooral de snel<br />

groei<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerkgebouw<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d. <strong>Fryslân</strong> is met zijn fijnmazige<br />

dorp<strong>en</strong>structuur de meest kerkdichte regio <strong>van</strong> de hele wereld. Met de bestaande <strong>en</strong><br />

verwachte <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> is het toekomstbeeld dramatisch te noem<strong>en</strong>. Van de<br />

ongeveer 550 kerkgebouw<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong>tuss<strong>en</strong> meer dan 25 herbestemd, 40 staan leeg, de 37<br />

door de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> beheerde kerkgebouw<strong>en</strong> staan ook grot<strong>en</strong>deels leeg,<br />

één kerkgebouw (de gereformeerde kerk <strong>van</strong> Marrum) is onlangs gesloopt <strong>en</strong> <strong>van</strong> elf<br />

gebouw<strong>en</strong> is het onduidelijk of ze (marg<strong>in</strong>aal) zijn herbestemd of dat ze leeg staan. <strong>Fryslân</strong><br />

moet zich op dit mom<strong>en</strong>t zorg<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> over de kle<strong>in</strong>e honderd leegstaande of nag<strong>en</strong>oeg<br />

leegstaande kerkgebouw<strong>en</strong>. Als daar volg<strong>en</strong>s k<strong>en</strong>ners <strong>in</strong> vijf tot ti<strong>en</strong> jaar nog e<strong>en</strong>s honderd<br />

bijkom<strong>en</strong>, gaat de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerkgebouw<strong>en</strong>, als de overige sector<strong>en</strong> hetzelfde beeld<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 37


lijv<strong>en</strong> bied<strong>en</strong>, meer dan tweederde <strong>van</strong> de totale <strong>leegstand</strong> uitmak<strong>en</strong> <strong>in</strong>di<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong><br />

maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Omdat <strong>Fryslân</strong> e<strong>en</strong> zeer kerkdichte regio is met ongeveer 550<br />

kerkgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze kerk<strong>en</strong> eeuw<strong>en</strong>lang de kern<strong>en</strong> <strong>van</strong> de dorp<strong>en</strong>, sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaats<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> gevormd, zal de verwachte <strong>leegstand</strong>, bij beperkte, wissel<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong> tot<br />

hergebruik e<strong>en</strong> sterke negatieve <strong>in</strong>vloed op de leefomgev<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. 29<br />

E<strong>en</strong> nu al pijnlijk voorbeeld is het kerkgebouw <strong>van</strong> het dunbevolkte <strong>en</strong> kwetsbare dorp<br />

V<strong>in</strong>kega <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>te Weststell<strong>in</strong>gwerf. Het gebouw heeft jar<strong>en</strong>lang gedi<strong>en</strong>d als<br />

kunst<strong>en</strong>aarsatelier. Het kerkgebouw staat nu anderhalf jaar leeg. E<strong>en</strong> belangstell<strong>en</strong>de die het<br />

gebouw voor bewon<strong>in</strong>g geschikt wil mak<strong>en</strong>, w<strong>en</strong>st wel dat het kerkhof dan wordt geruimd. Het<br />

dorp laat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> pamflet aan het kerkhofhek wet<strong>en</strong> bezwaar hierteg<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>; het wez<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> het dorp zou dan word<strong>en</strong> aangetast.<br />

In de sector<strong>en</strong> <strong>van</strong> gezondheidszorg <strong>en</strong> welzijn bestaat nauwelijks <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> het laat zich<br />

aanzi<strong>en</strong> dat dit <strong>in</strong> de kom<strong>en</strong>de vijf à ti<strong>en</strong> jaar niet verandert. In het onderwijs is voordur<strong>en</strong>d<br />

huisvest<strong>in</strong>gsbeweg<strong>in</strong>g, maar dit leidt niet tot zorgwekk<strong>en</strong>de, langdurige <strong>leegstand</strong>. Door het<br />

ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> brede schol<strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> aantal oude schooltjes buit<strong>en</strong> gebruik rak<strong>en</strong>. In veel<br />

gevall<strong>en</strong> is dit al ver <strong>van</strong> tevor<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn al plann<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om de oude<br />

schol<strong>en</strong> te herbestemm<strong>en</strong> of te slop<strong>en</strong> om won<strong>in</strong>gbouw te gaan pleg<strong>en</strong>. Het voortgezet<br />

onderwijs, maar vooral het hoger onderwijs, kampt nogal e<strong>en</strong>s met ruimtegebrek <strong>en</strong> daar is<br />

ge<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> te verwacht<strong>en</strong>. Van e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde bijzondere school, de Buit<strong>en</strong>school <strong>in</strong><br />

Leeuward<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 1953 tot 1960 <strong>in</strong> fas<strong>en</strong> gebouwd voor tuberculeuze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, baart de<br />

<strong>leegstand</strong> echter wel zorg<strong>en</strong>. Voor dit opmerkelijke wederopbouwmonum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> zorg <strong>en</strong><br />

educatie is moeilijk e<strong>en</strong> nieuwe functie te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

Bij rijksoverheidsgebouw<strong>en</strong> kan <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>, omdat<br />

het rijk soms onverwacht besluit gebouw<strong>en</strong> af te stot<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> actueel voorbeeld is het sluit<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> het om<strong>van</strong>grijke <strong>en</strong> (rijks)monum<strong>en</strong>tale complex <strong>van</strong> de Bijzondere Strafge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>is <strong>in</strong><br />

Leeuward<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie zetelt <strong>in</strong> afwacht<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> substantiële uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het prov<strong>in</strong>ciehuis aan de<br />

Tweebaksmarkt <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> <strong>in</strong> het buit<strong>en</strong> gebruik geraakte postsorteerc<strong>en</strong>trum bij het<br />

spoorstation <strong>en</strong> heeft daarmee <strong>leegstand</strong> tijdelijk help<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>. Wel zijn e<strong>en</strong> groep als<br />

dep<strong>en</strong>dances gebruikte gebouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het prov<strong>in</strong>ciehuis op de markt gekom<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> naar verluidt vrij gemakkelijk e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g.<br />

29 Zie het <strong>in</strong>terview met Sytse t<strong>en</strong> Hoeve <strong>in</strong> bijlage 4.<br />

38<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Of dat ook gaat lukk<strong>en</strong> met alle gebouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> het dicht bij het prov<strong>in</strong>ciehuis geleg<strong>en</strong> Fries<br />

Museum, dat over e<strong>en</strong> jaar of vijf <strong>in</strong> e<strong>en</strong> nieuw museumgebouw kan trekk<strong>en</strong>, valt nog te<br />

bezi<strong>en</strong>.<br />

Bij de lokale overheid is mogelijk wel e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d te verwacht<strong>en</strong>. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te Leeuwarderadeel<br />

preludeerde daar <strong>in</strong> antwoord<strong>en</strong> op vrag<strong>en</strong> al op. Als er weer e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke her<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g<br />

komt, zal hoe dan ook e<strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g bij de huisvest<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

geme<strong>en</strong>telijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong> met <strong>leegstand</strong> tot gevolg. Of dat langdurige <strong>leegstand</strong><br />

wordt, is niet te voorspell<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> het op dezelfde wijze verloopt als na de her<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

1984, zal het beeld niet zorgwekk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>.<br />

2.6.5 Tr<strong>en</strong>ds met betrekk<strong>in</strong>g tot won<strong>en</strong><br />

Bij het won<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> duidelijke tr<strong>en</strong>d aan te wijz<strong>en</strong>. Er staan <strong>in</strong> de noordelijke <strong>en</strong> westelijke<br />

brede kuststreek <strong>in</strong> de kle<strong>in</strong>e dorpskern<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d veel oude won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> langdurig leeg, zoals<br />

hiervoor met voorbeeld<strong>en</strong> is aangegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong> Parrega <strong>en</strong> Arum. Er lijkt de laatste<br />

jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> deze <strong>leegstand</strong> te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs hier <strong>en</strong> daar is <strong>van</strong> verkrott<strong>in</strong>g<br />

sprake. Voor dit voor de leefbaarheid <strong>in</strong> de kle<strong>in</strong>e kern<strong>en</strong> grote probleem is nadere studie<br />

noodzakelijk. Naar het zich laat aanzi<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> veelheid <strong>van</strong> factor<strong>en</strong> <strong>in</strong> het ged<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> de<br />

eerste plaats de hoge verkoopprijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> het geduld <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> om deze prijz<strong>en</strong> ook te<br />

scor<strong>en</strong>. Maar er zijn ook diepere, maatschappelijke factor<strong>en</strong>, zoals de krimp <strong>van</strong> de bevolk<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> het moeizaam vasthoud<strong>en</strong> <strong>van</strong> de jongvolwass<strong>en</strong><strong>en</strong> voor het dorp. In het kader <strong>van</strong> het<br />

project ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> de corporaties <strong>in</strong> deze regio <strong>en</strong> de sticht<strong>in</strong>g Doarpswurk wordt aan<br />

dit probleem gewerkt.<br />

E<strong>en</strong> andere tr<strong>en</strong>d die zich aandi<strong>en</strong>t is de al hiervoor g<strong>en</strong>oemde, dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong><br />

sociale huurwon<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> hetzelfde gebied. <strong>De</strong> corporatie Won<strong>en</strong> Noordwest<br />

<strong>Fryslân</strong> kaartte deze onrustbar<strong>en</strong>de tr<strong>en</strong>d aan. <strong>De</strong> belangstell<strong>in</strong>g voor te betrekk<strong>en</strong><br />

(huur)won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Het Bildt, M<strong>en</strong>aldumadeel, Franekeradeel <strong>en</strong> Ferwerderadeel<br />

is <strong>in</strong> vier/vijf jaar meer dan gehalveerd. Als deze tr<strong>en</strong>d zich voortzet, ontstaat e<strong>en</strong> probleem<br />

<strong>van</strong> zichtbare <strong>en</strong> voor de leefbaarheid <strong>van</strong> de dorp<strong>en</strong> pijnlijke <strong>leegstand</strong>. Concrete method<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> om deze dreig<strong>in</strong>g te bestrijd<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nog word<strong>en</strong> ontwikkeld, maar de<br />

dreig<strong>in</strong>g is alvast publiek aan de orde gesteld.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 39


40<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


3. CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN<br />

3.1 Conclusie<br />

Door het onderzoek is duidelijk geword<strong>en</strong> dat er bij de overhed<strong>en</strong> nauwelijks zicht is op<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie. Ook is er niet meer dan <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>teel, reactief beleid. Over het<br />

algeme<strong>en</strong> is op de vrag<strong>en</strong> welwill<strong>en</strong>d gereageerd met e<strong>en</strong> ad hoc onderzoek. <strong>De</strong><br />

vastgoedmarkt is wel goed op de hoogte <strong>en</strong> reageert snel op economische <strong>en</strong><br />

maatschappelijke process<strong>en</strong>, zoals de conjunctuur <strong>en</strong> de to<strong>en</strong>ame of krimp <strong>van</strong> de bevolk<strong>in</strong>g.<br />

Het resultaat <strong>van</strong> het onderzoek is e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>topname, waaruit wel degelijk conclusies zijn te<br />

trekk<strong>en</strong>, maar deze hebb<strong>en</strong> slechts tijdelijke waarde.<br />

In <strong>Fryslân</strong> is <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> de structurele <strong>leegstand</strong> niet zeer verontrust<strong>en</strong>d. In twee<br />

sector<strong>en</strong> (<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong>) is deze <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> wel onrustbar<strong>en</strong>d <strong>en</strong> kan de<br />

structurele <strong>leegstand</strong> zonder maatregel<strong>en</strong> ernstige vorm<strong>en</strong> gaan aannem<strong>en</strong>.<br />

In de brede kuststrook <strong>in</strong> het noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> noordwest<strong>en</strong> staan vooral <strong>in</strong> de kle<strong>in</strong>e dorp<strong>en</strong> veel<br />

oude won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> langdurig leeg wat hier <strong>en</strong> daar tot verkrott<strong>in</strong>g leidt. Bij de sociale<br />

huurwon<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze streek tek<strong>en</strong>t zich e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d af dat zich <strong>leegstand</strong> voor zal do<strong>en</strong>, <strong>in</strong>di<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Door ontkerkelijk<strong>in</strong>g, verschral<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het kader <strong>en</strong> <strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de vermog<strong>en</strong>s is al jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

proces <strong>van</strong> verdunn<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>in</strong> gebruik zijnde kerk<strong>en</strong> gaande. Het is e<strong>en</strong> proces dat rec<strong>en</strong>t<br />

door het sam<strong>en</strong>gaan <strong>van</strong> hervormd<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereformeerd<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Protestantse Kerk <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong><br />

wordt versterkt. Er staan ongeveer veertig kerk<strong>en</strong> leeg <strong>en</strong> nog zo’n aantal, beheerd door de<br />

regionale kerk<strong>en</strong>sticht<strong>in</strong>g, wordt marg<strong>in</strong>aal gebruikt. <strong>De</strong> verwacht<strong>in</strong>g bestaat dat de kom<strong>en</strong>de<br />

vijf tot ti<strong>en</strong> jaar nog e<strong>en</strong>s honderd kerk<strong>en</strong> leeg kom<strong>en</strong> te staan.<br />

3.2 Aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

1. Om <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong>zichtelijk te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> is regelmatige of zelfs structurele<br />

monitor<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het proces noodzakelijk. Dan kunn<strong>en</strong> de tr<strong>en</strong>ds <strong>en</strong> de beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> daar<strong>in</strong><br />

word<strong>en</strong> onderk<strong>en</strong>d. Daarop kunn<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om te anticiper<strong>en</strong> op de<br />

te verwacht<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk de dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> te beperk<strong>en</strong> of zelfs te<br />

voorkom<strong>en</strong>.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 41


2. Er zal aandacht moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> voor geslaagde operaties <strong>van</strong> hergebruik, waardoor <strong>van</strong><br />

deze voorbeeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>de werk<strong>in</strong>g uit kan gaan.<br />

3. <strong>De</strong> twee geconstateerde onrustbar<strong>en</strong>de problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> moet<strong>en</strong> zo snel als mogelijk<br />

word<strong>en</strong> aangepakt. Om zowel de <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> vooral<br />

het noord<strong>en</strong> <strong>en</strong> noordwest<strong>en</strong> <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie <strong>en</strong> de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong> onder og<strong>en</strong> te<br />

zi<strong>en</strong>, te analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong> zijn eerste <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het zijn <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong><br />

die grote aandacht verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

4. Bij de <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>de programma’s tot duurzaam gebruik of<br />

hergebruik voor de hand. <strong>De</strong>ze moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestimuleerd. Daarnaast kan overwog<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> dat de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij langdurige <strong>leegstand</strong> of marg<strong>in</strong>aal gebruik, met verkrott<strong>in</strong>g<br />

tot gevolg, tot onteig<strong>en</strong><strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> overgaan.<br />

5. Hergebruik <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong> voor pass<strong>en</strong>de, algeme<strong>en</strong> maatschappelijke doele<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, waardoor<br />

de kerk het c<strong>en</strong>trum <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>schap blijft, lijkt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> voor de hand ligg<strong>en</strong>de<br />

oploss<strong>in</strong>g. <strong>De</strong> meeste dorp<strong>en</strong> zijn met dorpshuiz<strong>en</strong> of andere geme<strong>en</strong>schapsc<strong>en</strong>tra al<br />

voldo<strong>en</strong>de gefaciliteerd <strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> niet te wacht<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> kerk die deze mogelijkhed<strong>en</strong> ook<br />

zou bied<strong>en</strong>. Het zal veel <strong>in</strong>zet <strong>en</strong> creativiteit <strong>van</strong> de (dorps)geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> verg<strong>en</strong> om<br />

de kerk als lev<strong>en</strong>dig middelpunt <strong>van</strong> hun geme<strong>en</strong>schap te handhav<strong>en</strong>. Het zal door<br />

overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestimuleerd <strong>en</strong> ondersteund.<br />

42<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


4 BIJLAGEN<br />

Bijlage 1 Uitsnit <strong>Fryslân</strong> uit <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong><br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 43


Bijlage 2. Invulformulier<br />

44<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 45


46<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Bijlage 3. Lijst <strong>van</strong> b<strong>en</strong>aderde person<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong><br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Geme<strong>en</strong>te Contactpersoon<br />

Achtkarspel<strong>en</strong> L. <strong>van</strong> der Meul<strong>en</strong><br />

Ameland G. Metz<br />

Het Bildt B. <strong>van</strong> der Veer<br />

Boarnsterhim A. ter Haar<br />

S. <strong>van</strong> der Wal<br />

Bolsward S. Wijb<strong>en</strong>ga<br />

Dantumadeel D. Mous<br />

Dongeradeel L. Visser<br />

Ferwerderadeel J. Tigchelaar<br />

Franekeradeel D. Smid<br />

Gaasterlân - Sleat M. Jelsma<br />

Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> J. Beeksma<br />

P. <strong>van</strong> der Lely<br />

Kollumerland S. Poelstra<br />

E. Tu<strong>in</strong>stra<br />

Leeuward<strong>en</strong> Onbek<strong>en</strong>d<br />

Leeuwarderadeel H. Siegersma<br />

Lemsterland N. Go<strong>in</strong>ga<br />

Litt<strong>en</strong>seradiel S. Overdijk<br />

M<strong>en</strong>aldumadeel K.J. Eis<strong>en</strong>ga<br />

Nijefurd W. de Jong<br />

Ooststell<strong>in</strong>gwerf E. Bouma<br />

Opsterland M. Donker<br />

J. <strong>van</strong> der Heide<br />

Schiermonnikoog T. de Vries<br />

Skarsterlân Joure<br />

Small<strong>in</strong>gerland P. Brouwers<br />

J.P. Postema<br />

Sneek A. Vreek<strong>en</strong><br />

Terschell<strong>in</strong>g R. Pals<br />

F. <strong>van</strong> der Ve<strong>en</strong><br />

M. Izeboud<br />

Tytsjerksteradiel G. Scherstra<br />

Vlieland B. Verheij<br />

I. Weber<br />

Weststell<strong>in</strong>gwerf W. Smit<br />

I. Vos<br />

Wûnseradiel T. Gietema<br />

Wymbritseradiel S. Joustra<br />

Overheid <strong>en</strong> semi-overheid, onderwijs, zorg, gesubsideerde <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Organisatie Contactpersoon Afdel<strong>in</strong>g Plaats<br />

Prov<strong>in</strong>cie <strong>Fryslân</strong> D. <strong>van</strong> Weezel Err<strong>en</strong>s Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg Leeuward<strong>en</strong><br />

Wetterskip <strong>Fryslân</strong> J. Hag<strong>en</strong> Archief Leeuward<strong>en</strong><br />

Vliegbasis Leeuward<strong>en</strong> Onbek<strong>en</strong>d Voorlicht<strong>in</strong>g Leeuward<strong>en</strong><br />

Hûs & Hiem A. Timmermans Directeur Leeuward<strong>en</strong><br />

Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg D. Bloemhof Leeuward<strong>en</strong><br />

DBF A. <strong>van</strong> der Broek Directeur Grou<br />

Sticht<strong>in</strong>g Doarpswerk Y. Strikwerda Directeur Raerd<br />

Noordelijke Hogeschool<br />

Leeuward<strong>en</strong><br />

A. Bokma Beleidsstaf Leeuward<strong>en</strong><br />

Christelijke Hogeschool<br />

Noord-<strong>Nederland</strong><br />

J. J<strong>en</strong>sma Onbek<strong>en</strong>d Leeuward<strong>en</strong><br />

Zorggroep Noorderbreedte H. de Bru<strong>in</strong> Vastgoed Leeuward<strong>en</strong><br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 47


Instell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, sticht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Organisatie Contactpersoon Plaats<br />

Welkom J. Tuimaka Bolsward<br />

Bisdom Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong> -<br />

Leeuward<strong>en</strong><br />

Pastor T. <strong>van</strong> Uld<strong>en</strong> Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> M. Zwartelé Leeuward<strong>en</strong><br />

Sticht<strong>in</strong>g <strong>De</strong> Fryske Mol<strong>en</strong> Secr. Kooistra Leeuward<strong>en</strong><br />

SIEN-N Onbek<strong>en</strong>d Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Kazematt<strong>en</strong> Museum D. de Vries Kornwerderzand<br />

Landschapsbeheer Friesland R. ter Steege Beetsterzwaag<br />

Frsyke Gea U. Hosper Olterterp<br />

Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Onbek<strong>en</strong>d Olterterp<br />

Staatsbosbeheer, Regio Noord Onbek<strong>en</strong>d Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

K<strong>en</strong>ners of verteg<strong>en</strong>woordigers organisatie<br />

Naam Organisatie Plaats<br />

J. Mulder Sticht<strong>in</strong>g Historisch<br />

Boerderij<strong>en</strong> Onderzoek<br />

Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong><br />

H. de Haan Sticht<strong>in</strong>g Zath<strong>en</strong> <strong>en</strong> Stat<strong>en</strong> Sneek<br />

J. Kalsbeek K<strong>en</strong>ner U<strong>in</strong>geradeel Akkrum<br />

R. J. Wiel<strong>in</strong>ga Rijksdi<strong>en</strong>st<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg Friesland<br />

(voorhe<strong>en</strong>)<br />

Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong><br />

S. t<strong>en</strong> Hoeve K<strong>en</strong>ner Friesland <strong>en</strong> PKN Nijland<br />

F. de Lang K<strong>en</strong>ner Vlieland Dronrijp<br />

H. Van Rees Ultz<strong>en</strong> Smelnes Erfskip Dracht<strong>en</strong><br />

R. Stavast Commissie Biels Sti<strong>en</strong>s<br />

J. <strong>van</strong> Ve<strong>en</strong> Sticht<strong>in</strong>g Behoud V<strong>in</strong>kega V<strong>in</strong>kega<br />

Makelaars <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong><br />

Organisatie Plaats<br />

Vit<strong>en</strong>s Onbek<strong>en</strong>d<br />

DE-fabriek Joure<br />

Bouwbedrijf Lont BV S<strong>in</strong>t Annaparochie<br />

Dokkum B.V. Dongeradeel?<br />

L.D. Fader Makelaardij Leeuward<strong>en</strong><br />

Hoekstra Bedrijfsmakelaars Leeuward<strong>en</strong><br />

DTZ Zadelhoff Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Sterk Bedrijfsmakelaars Leeuward<strong>en</strong><br />

Schoonhov<strong>en</strong><br />

Bedrijfsmakelaardij<br />

Leeuward<strong>en</strong><br />

Boel<strong>en</strong>s Jorritsma Leeuward<strong>en</strong><br />

Makelaardij Friesland Leeuward<strong>en</strong><br />

Architect<strong>en</strong><br />

Organisatie Plaats<br />

Adema Architect<strong>en</strong> Dokkum<br />

R. Hofstra Onbek<strong>en</strong>d<br />

J. Jong Lemmer<br />

A. de Vries Dracht<strong>en</strong><br />

GDA Architect<strong>en</strong> Burdaard<br />

48<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Bijlage 4. Interviews<br />

Interview met Sytse t<strong>en</strong> Hoeve (Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> & Regionaal College<br />

Beheerszak<strong>en</strong> PKN)<br />

Catastrofale <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de <strong>leegstand</strong> bij kerk<strong>en</strong><br />

Interview met Sytse t<strong>en</strong> Hoeve, k<strong>en</strong>ner <strong>van</strong> Friesland, bestuurslid Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske<br />

Tsjerk<strong>en</strong>, lid <strong>van</strong> het Regionaal College <strong>van</strong> beheerzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de PKN.<br />

Het Regionaal College zorgde tot nu toe voor het coach<strong>en</strong> <strong>en</strong> de praktische adviser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

kerkvoogdij<strong>en</strong>. Dat gebeurde heel direct naar de kerkelijke geme<strong>en</strong>te toe. <strong>De</strong>ze faciliter<strong>in</strong>g is<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> jaar weggevall<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> landelijke bezu<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de PKN <strong>en</strong><br />

opheff<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het regionale bureau voor steunverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong>. Er komt e<strong>en</strong> bureautje<br />

voor het Noord<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rouve<strong>en</strong> zonder bezoekfunctie. <strong>De</strong> Colleges <strong>van</strong> Kerkr<strong>en</strong>tmeesters<br />

kunn<strong>en</strong> niet meer gestuurd <strong>en</strong> geadviseerd word<strong>en</strong>. In Friesland komt dit hard aan. Friesland<br />

telt bijvoorbeeld al honderd kerk<strong>en</strong> meer dan Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Friesland is de meest kerkdichte<br />

regio <strong>van</strong> de hele wereld. Ik heb e<strong>en</strong> overzicht gemaakt:<br />

Aantal rijksmonum<strong>en</strong>t<br />

PKN-kerk<strong>en</strong> 401 291<br />

Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> - 37 - 37<br />

Dorpsvoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> - 8 - 8<br />

Voor eredi<strong>en</strong>st 356 246<br />

In onbruik geraakt: Baijum, Hoornsterzwaag, Idzegahuizum, Jislum, Munnekebur<strong>en</strong>, Peperga,<br />

V<strong>in</strong>kega.<br />

R.K-kerk<strong>en</strong> 33 waar<strong>van</strong> 2 niet meer <strong>in</strong> gebruik<br />

D.G.-verman<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 44<br />

En dan is er nog e<strong>en</strong> aantal nieuwe e<strong>van</strong>gelische kerk<strong>en</strong>. Er zijn dus ernstige zorg<strong>en</strong> over e<strong>en</strong><br />

kle<strong>in</strong>e 500 kerkgebouw<strong>en</strong>.<br />

Er zijn veel geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die grote zorg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, omdat het kader schraal is <strong>en</strong> omdat er<br />

wordt <strong>in</strong>geteerd op het oude vermog<strong>en</strong>. Zo heeft de geme<strong>en</strong>te Húns/Leons de zorg voor twee<br />

monum<strong>en</strong>tale kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> lidmat<strong>en</strong>. In Raerd zijn er we<strong>in</strong>ig meer lidmat<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong><br />

jaarlijks € 3000,- opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> terwijl de part-time dom<strong>in</strong>ee (<strong>van</strong> Mantgum) € 10000,- kost. <strong>De</strong><br />

geme<strong>en</strong>te <strong>van</strong> Ried <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong> heeft redelijk veel bezit, maar heeft de zorg voor acht<br />

dorp<strong>en</strong> met kerk<strong>en</strong> (waar<strong>van</strong> vier zijn overgedrag<strong>en</strong> aan de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>),<br />

<strong>en</strong> de kerkhov<strong>en</strong>. In alle kerk<strong>en</strong> wordt beurtel<strong>in</strong>gs nog gekerkt met gemiddeld ti<strong>en</strong><br />

kerkgangers. <strong>De</strong> kerk<strong>en</strong>raad, bestaand uit zes person<strong>en</strong>, die al te lang zitt<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong>, te oud<br />

zijn <strong>en</strong> soms elders won<strong>en</strong>, staat met de rug teg<strong>en</strong> de muur.<br />

Waar gefuseerd wordt (via comb<strong>in</strong>aties, federaties <strong>en</strong> dergelijke), zoals <strong>in</strong> de Friese<br />

Zuidwesthoek, is het goed gegaan tuss<strong>en</strong> hervormd<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereformeerd<strong>en</strong>, maar <strong>in</strong> de<br />

Dongeradel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ferwerderadeel <strong>in</strong> het noordoost<strong>en</strong> wil het helemaal niet. Zo war<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

Holwerd nog ge<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> hervormd<strong>en</strong> meer; zij gaan nu naar de gereformeerde kerk. <strong>De</strong> oude<br />

monum<strong>en</strong>tale kerk is leeg kom<strong>en</strong> te staan <strong>en</strong> de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> gaat het<br />

gebouw met e<strong>en</strong> bedrag <strong>van</strong> € 400.000,- <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom overnem<strong>en</strong>. En wat moet er dan mee?<br />

Zoals <strong>in</strong> veel dorp<strong>en</strong> zijn er <strong>in</strong> Holwerd al e<strong>en</strong> dorpshuis <strong>en</strong> cafés met zal<strong>en</strong> die de<br />

ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> faciliter<strong>en</strong>. In veel dorp<strong>en</strong> bestaat al voldo<strong>en</strong>de accommodatie<br />

voor activiteit<strong>en</strong>.<br />

In het verled<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g het <strong>in</strong> grote lijn<strong>en</strong> als volgt: alles werd uit het bezit, boerderij<strong>en</strong>,<br />

landerij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander onroer<strong>en</strong>d goed betaald. Nu moet<strong>en</strong> de kerkelijke geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong>lever<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> predikant<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> opgehev<strong>en</strong>. Gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> predikant<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> vroeger word<strong>en</strong><br />

betaald uit de opbr<strong>en</strong>gst <strong>van</strong> het bezit. <strong>De</strong> led<strong>en</strong> betaald<strong>en</strong> nauwelijks iets. Na de oorlog is dat<br />

veranderd. Het vermog<strong>en</strong> <strong>van</strong> de kerk<strong>en</strong> wordt dikwijls opgemaakt aan het onderhoud.<br />

In Wier verkocht<strong>en</strong> de bestur<strong>en</strong> nogal wat land om het zaakje wat te onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 49


Legat<strong>en</strong> <strong>en</strong> erf<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zo opgemaakt. In S<strong>in</strong>t-Jacobiparochie <strong>en</strong> Hegebe<strong>in</strong>tum zijn<br />

miljo<strong>en</strong><strong>en</strong>erf<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> opgemaakt om de predikant tot zijn 65 ste te kunn<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> was<br />

m<strong>en</strong> blut <strong>en</strong> moest<strong>en</strong> de kerkgebouw<strong>en</strong> naar de sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>. Vanouds<br />

werd<strong>en</strong> de dom<strong>in</strong>ees betaald uit de pastoralia <strong>en</strong> de kerk<strong>en</strong> uit de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />

kerkbezit. <strong>De</strong> lidmat<strong>en</strong> hoefd<strong>en</strong> bij de meeste kerk<strong>en</strong> nauwelijks te betal<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ontkerkelijk<strong>in</strong>g<br />

is dus niet het belangrijkste. Het potverter<strong>en</strong> is ernstig geweest. Nu komt er de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

kerk<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de PKN <strong>en</strong> de overbodigheid <strong>van</strong> kerkgebouw<strong>en</strong> bij.<br />

<strong>De</strong> <strong>in</strong> de PKN ver<strong>en</strong>igde hervormde <strong>en</strong> gereformeerde kerk<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> meestal voor het oude,<br />

hervormde kerkgebouw. Neem Heeg. Daar zitt<strong>en</strong> bekwame m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> goed rapport <strong>van</strong><br />

de kerkelijke situatie maakt<strong>en</strong>. Ze kiez<strong>en</strong> er waarschijnlijk voor de oude hervormde kerk,<br />

mede omdat er onderhoudssubsidies zijn te verkrijg<strong>en</strong>. Wat moet er dan met de prachtige<br />

neor<strong>en</strong>aissance gereformeerde kerk? Van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> is de ruimte <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong>-zestig verwoest,<br />

maar <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> is het e<strong>en</strong> pracht. Er wordt gedacht dat deze kerk bij verkoop wel €350.000,-<br />

zal opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dat bedrag is nodig <strong>in</strong> de toekomstige exploitatie. <strong>De</strong> hervormde kerk <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

sticht<strong>in</strong>g exploiter<strong>en</strong> is niet mogelijk. Er zijn accommodaties g<strong>en</strong>oeg <strong>in</strong> Heeg. In Wirdum<br />

hebb<strong>en</strong> ze ook gekoz<strong>en</strong> voor de hervormde kerk <strong>en</strong> de gereformeerde is verkocht. <strong>De</strong> kerk<br />

<strong>van</strong> Baaium bestaat kerkordelijk al e<strong>en</strong> hele poos niet meer, er wordt gekerkt <strong>in</strong> Wjelsryp. <strong>De</strong><br />

kerk met e<strong>en</strong> excell<strong>en</strong>t stuc<strong>in</strong>terieur staat al jar<strong>en</strong> leeg <strong>en</strong> wordt <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> nog onderhoud<strong>en</strong>.<br />

Hoe lang nog? <strong>De</strong> comb<strong>in</strong>aties Tjerkwerd <strong>en</strong> <strong>De</strong>dgum <strong>en</strong> <strong>van</strong> Parrega <strong>en</strong> Hieslum (sam<strong>en</strong> één<br />

predikant), hebb<strong>en</strong> ook problem<strong>en</strong> met het <strong>in</strong>stand houd<strong>en</strong> <strong>van</strong> de kerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>De</strong>dgum <strong>en</strong><br />

Hieslum.<br />

Jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> was er <strong>in</strong> het kle<strong>in</strong>e Peperga nog maar één kerkelijk persoon. <strong>De</strong>ze heeft het<br />

kerkgebouw met medewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onoplett<strong>en</strong>de notaris verkocht aan e<strong>en</strong> horecaman.<br />

Omdat er ge<strong>en</strong> horecabestemm<strong>in</strong>g op werd verkreg<strong>en</strong>, is de kerk leeg blijv<strong>en</strong> staan <strong>en</strong> is zij<br />

onlangs doorverkocht. In het nabijgeleg<strong>en</strong> V<strong>in</strong>kega dreigt dit ook te gebeur<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> doopsgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> met kle<strong>in</strong>e, kwetsbare geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het voorlopig wat makkelijker.<br />

In Friesland Midd<strong>en</strong> met verman<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> Akkrum, Aldeboarn, Popp<strong>en</strong>wier <strong>en</strong> Grou heeft m<strong>en</strong><br />

dankzij middel<strong>en</strong> <strong>van</strong> de zeer rijke zusterkerk <strong>van</strong> Haarlem, de zog<strong>en</strong>oemde ‘rijke weduwe’,<br />

ti<strong>en</strong> jaar de tijd om oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te zoek<strong>en</strong>, omdat het onderhoud is gegarandeerd. In Grou<br />

kom<strong>en</strong> de broeders <strong>en</strong> zusters nog bije<strong>en</strong> <strong>en</strong> de kle<strong>in</strong>e verman<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Jirnsum is verkocht <strong>en</strong><br />

redelijk <strong>in</strong> gebruik als w<strong>in</strong>kel <strong>in</strong> gebruikte spull<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> oploss<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de dreig<strong>en</strong>de ramp is het model <strong>van</strong> de <strong>Oude</strong> Gron<strong>in</strong>ger Kerk<strong>en</strong>, dat ooit<br />

door Regnerus Ste<strong>en</strong>sma is bedacht. In Friesland is de Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der<br />

goed <strong>van</strong> de grond gekom<strong>en</strong>. In Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> goed bestuur <strong>van</strong> meet af aan veel steun<br />

wet<strong>en</strong> te verwerv<strong>en</strong> <strong>van</strong> onder meer de prov<strong>in</strong>cie. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> ze zo grote erf<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die<br />

goed belegd zijn. Dan krijg je <strong>in</strong> feite de oude situatie, waarbij het bezit de basis vormt. Daar<br />

word<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig kerk<strong>en</strong> beheerd, ongeveer e<strong>en</strong> derde <strong>van</strong> de monum<strong>en</strong>tale kerk<strong>en</strong>.<br />

In Friesland moet nu wat gebeur<strong>en</strong>: de prov<strong>in</strong>cie zou het bureau geheel moet<strong>en</strong><br />

accommoder<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële slag om het bureau nog professioneler te mak<strong>en</strong>. Dan<br />

kunn<strong>en</strong> actief fonds<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geworv<strong>en</strong>. Als dit niet gebeurt, dan hebb<strong>en</strong> we over vijf tot ti<strong>en</strong><br />

jaar e<strong>en</strong> groot probleem. Er zull<strong>en</strong> de kom<strong>en</strong>de tijd ongeveer honderd leeg kom<strong>en</strong>de kerk<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong>. Niet alles kan word<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet alles kan dorps- of<br />

ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gsgebouw word<strong>en</strong>. Dan d<strong>en</strong>k ik aan Wolsum <strong>en</strong> Idzegahuizum (met dorpssticht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>)<br />

met niet echt waardevolle gebouw<strong>en</strong>: laat maar gaan. Aan de andere kant moet je voorzichtig<br />

zijn; er is altijd wel iets waardevols. Zo doet het me pijn dat mede als gevolg <strong>van</strong> de PKNfusie,<br />

voor het ‘optimaliser<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> de kerkruimte voor meer functies, de <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> saaie kerk<br />

<strong>van</strong> Garijp grot<strong>en</strong>deels is beroofd <strong>van</strong> haar prachtige, complete 18 de -eeuws <strong>in</strong>terieur. Zo is het<br />

<strong>in</strong>terieur <strong>van</strong> de kerk <strong>van</strong> Hantum ook sterk aangetast <strong>en</strong> word<strong>en</strong> kerk<strong>in</strong>terieurs <strong>van</strong> Húns <strong>en</strong><br />

Wommels bedreigd.<br />

Hoe komt het met de soms waardevolle gereformeerde kerk<strong>en</strong>? Die <strong>van</strong> Donkerbroek <strong>en</strong><br />

Hijum zijn onlangs op de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst geplaatst. Voor die <strong>van</strong> IJlst is e<strong>en</strong> sticht<strong>in</strong>g tot<br />

<strong>in</strong>standhoud<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong>. Voor de kathedraal <strong>van</strong> de gereformeerd<strong>en</strong> <strong>in</strong> Lollum<br />

(die niet e<strong>en</strong>s op de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst is gekom<strong>en</strong>) vrees ik ook.<br />

50<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


En de jongere <strong>van</strong> Kollum, de Pelikaankerk <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong>, beide <strong>van</strong> Egbert Reitsma <strong>en</strong> op de<br />

Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst <strong>en</strong> de Koepelkerk <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> <strong>van</strong> Tjeerd Kuipers, tot mijn<br />

teleurstell<strong>in</strong>g niet als monum<strong>en</strong>t erk<strong>en</strong>d, staan ook op de tocht. Verder is de toekomst <strong>van</strong> de<br />

gereformeerde kerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Mildam, Raard (D), Tijnje (e<strong>en</strong> opmerkelijke betonkerk), Rottevalle,<br />

S<strong>in</strong>t-Annaparochie <strong>en</strong> de ‘wederopbouw’-kerk <strong>van</strong> Eastermar ongewis. Zo maak ik me ook<br />

zorg<strong>en</strong> over de gereformeerde kerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Blije, de Gasthuiskerk <strong>van</strong> Bolsward, Ferwert,<br />

Hallum (de gereformeerde kerk <strong>van</strong> het nabijgeleg<strong>en</strong> Marrum is al gesloopt), Nes (D), S<strong>in</strong>t-<br />

Annaparochie, Nij Alto<strong>en</strong>ae, <strong>Oude</strong>bildtzijl <strong>en</strong> Sneek (Oosterkerk). <strong>De</strong> grote Zuiderkerk <strong>in</strong><br />

Sneek wordt ook nauwelijks meer gebruikt.<br />

Rond Mantgum is e<strong>en</strong> aantal oude kerkgebouw<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> de toekomst mij zorg<strong>en</strong> baart,<br />

omdat het kerkelijke kader schraal is <strong>en</strong> het beheer <strong>van</strong> één of <strong>en</strong>kele person<strong>en</strong> afhangt.<br />

Húns <strong>en</strong> Leons noemde ik al, verder Skillaert (tor<strong>en</strong>), Raerd (één man uit Tersoal poogt e<strong>en</strong><br />

kostbaar restauratieplan uitgevoerd te krijg<strong>en</strong>), Popp<strong>en</strong>wier, Jirnsum (één man voor de kerk<br />

die <strong>van</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fraaie kermis aan stuc heeft) <strong>en</strong> <strong>De</strong>arsum, waar ook één man de<br />

verantwoordelijkheid <strong>in</strong> z’n e<strong>en</strong>tje draagt. Zelfs de middeleeuwse dorpskerk <strong>van</strong> Huizum<br />

(opgeslokt door de stad Leeuward<strong>en</strong>) loopt gevaar, e<strong>en</strong> kerk met e<strong>en</strong> uitzonderlijk rijk<br />

<strong>in</strong>terieur, dat eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> maar gebruikt kan word<strong>en</strong> voor de eredi<strong>en</strong>st <strong>en</strong> voor trouw- <strong>en</strong><br />

rouwplechtighed<strong>en</strong>. En Kimswerd, e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de meest <strong>in</strong>teressante kerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Friesland, draait<br />

eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> nog op het <strong>en</strong>thousiasme <strong>van</strong> <strong>en</strong>kel<strong>en</strong>.<br />

Er komt echt e<strong>en</strong> ramp op ons af.<br />

Nijland, 24 oktober 2007<br />

Sytse t<strong>en</strong> Hoeve<br />

email sthoeve@xs4all.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 51


Interview met Michael Zwartelé (Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>)<br />

Voor kerk<strong>en</strong> moet draagvlak <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>schap zijn<br />

Interview met Michael Zwartelé, directeur Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>.<br />

Van onze 37 beheerde kerk<strong>en</strong>, allemaal rijksmonum<strong>en</strong>t, staan eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> die <strong>van</strong> Raard<br />

<strong>en</strong> Bornwird niet echt leeg. In de andere 35 gebeurt wel e<strong>en</strong>s wat <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele draai<strong>en</strong> zelfs met<br />

zeer actieve plaatselijke commissies. Bears laat met e<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie de st<strong>in</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> stat<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

Friesland herlev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> kerk <strong>van</strong> S<strong>in</strong>t-Jacobiparochie draait als e<strong>en</strong> goed dorpstheater. Bij het<br />

kle<strong>in</strong>e kerkje <strong>van</strong> Sijbrandahuis gaat het ook steeds beter met zeer regelmatig concert<strong>en</strong> die<br />

zo goed lop<strong>en</strong>, dat de voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verbeterd. Maar <strong>in</strong> de kerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Wier <strong>en</strong><br />

Ter Idzard gebeurt echt niets <strong>en</strong> <strong>in</strong> de andere is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer iets te belev<strong>en</strong>. Wij<br />

ontferm<strong>en</strong> ons alle<strong>en</strong> over kerk<strong>en</strong> die de status <strong>van</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> er 37<br />

<strong>en</strong> dat is 10% <strong>van</strong> het monum<strong>en</strong>tale kerkbezit <strong>van</strong> Friesland. Liever zoud<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> doorsnede<br />

<strong>van</strong> het cultureel kerkelijk erfgoed will<strong>en</strong> beher<strong>en</strong>.<br />

Door de ontkerkelijk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de conc<strong>en</strong>tratie als gevolg <strong>van</strong> Sam<strong>en</strong> op Weg <strong>en</strong> de PKN kom<strong>en</strong><br />

zeer veel kerk<strong>en</strong> leeg te staan. Voor veel gereformeerde kerk<strong>en</strong> zal het dramatische gevolg<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>. Als die belangrijke monum<strong>en</strong>tale waarde hebb<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> ze rijksmonum<strong>en</strong>t word<strong>en</strong>,<br />

anders lukt het niet ze te behoud<strong>en</strong>. Er zull<strong>en</strong> ook kerk<strong>en</strong> losgelat<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Nu is dat<br />

nog niet echt merkbaar, al zijn we wel <strong>in</strong> gesprek over <strong>en</strong>kele kerk<strong>en</strong>. Piaam blijft zelfstandig<br />

<strong>en</strong> hetzelfde geldt voor de hervormde kerk <strong>van</strong> IJlst. Met Hallum wordt wel overlegd of de<br />

grote dorpskerk kan word<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. <strong>De</strong> prachtige romanogotische kerk <strong>van</strong><br />

Hantumhuiz<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> we <strong>in</strong> december over <strong>en</strong> de grote kerk <strong>van</strong> Holwerd zal spoedig volg<strong>en</strong>.<br />

F<strong>in</strong>ancieel zijn we er al uit, maar er moet e<strong>en</strong> goede plaatselijke commissie kom<strong>en</strong>. Het is voor<br />

onze sticht<strong>in</strong>g altijd oppass<strong>en</strong>. Het moet niet alle<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel goed voor elkaar zijn, maar voor<br />

het beheer door ons moet er ook dusdanig draagvlak zijn dat e<strong>en</strong> plaatselijke commissie er<br />

ook iets <strong>van</strong> wil mak<strong>en</strong>. <strong>De</strong> overname <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kerk door ons stuit nooit op pr<strong>in</strong>cipiële<br />

bezwar<strong>en</strong>. Maar het draagvlak is op het mom<strong>en</strong>t dat de kerk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong> altijd weg,<br />

anders klopp<strong>en</strong> ze niet bij ons aan. Wij moet<strong>en</strong> wel zorg<strong>en</strong> dat de kerk weer voor de<br />

geme<strong>en</strong>schap gaat lev<strong>en</strong>.<br />

In Wier – dat door de Restauratie-actie <strong>van</strong> de Postcodeloterij weer fl<strong>in</strong>k <strong>in</strong> beweg<strong>in</strong>g is<br />

gekom<strong>en</strong> - zou bijvoorbeeld sam<strong>en</strong>gewerkt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met het dorpshuis <strong>De</strong> Ald Skoalle<br />

dat te kle<strong>in</strong> is <strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g behoeft. Kerk <strong>en</strong> dorpshuis staan vlakbij elkaar <strong>en</strong> wij hebb<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> grote kerkzaal. In elk dorp is het weer anders. Er zijn nogal wat dorp<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> goed<br />

dorpshuis of andere faciliteit<strong>en</strong>, waardoor de kans<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vitaal hergebruik <strong>van</strong> de kerk<br />

m<strong>in</strong>der voor de hand ligg<strong>en</strong>.<br />

Wij zoud<strong>en</strong> graag de acquisitie will<strong>en</strong> professionaliser<strong>en</strong>, waardoor we door sch<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

legat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> op zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. Ook professionele ondersteun<strong>in</strong>g voor het<br />

functioner<strong>en</strong> <strong>van</strong> de kerk bij het opzett<strong>en</strong> <strong>van</strong> ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor de plaatselijke commissies<br />

zou goed zijn. We ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> elk jaar € 200.000,- <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>cie. Daar<strong>van</strong> gaat de helft <strong>in</strong><br />

de salariss<strong>en</strong> <strong>en</strong> de andere helft <strong>in</strong> bureaukost<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. En dan zijn we er nog niet. <strong>De</strong><br />

opbr<strong>en</strong>gst <strong>van</strong> de donateurs gaat ook op aan bureaukost<strong>en</strong>, terwijl de donateurs de bedrag<strong>en</strong><br />

d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> te stort<strong>en</strong> voor de opknapperij <strong>en</strong> restauratie <strong>van</strong> de kerk<strong>en</strong>.<br />

B<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort komt er nogal wat op ons af, e<strong>en</strong> goede bez<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g daarop is hoogst noodzakelijk.<br />

<strong>De</strong> golf leegstaande kerk<strong>en</strong> komt eraan. Allereerst is e<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie nodig, waarbij de<br />

nieuwe, de verwachte <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong>zichtelijk wordt. Gelijk moet<strong>en</strong> de geïnv<strong>en</strong>tariseerde<br />

gebouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> waardestell<strong>in</strong>g krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> oordeel over de stand <strong>van</strong> zak<strong>en</strong>, de mate <strong>van</strong><br />

onderhoud <strong>en</strong> dergelijke. E<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie die vergelijkbaar is met die <strong>van</strong> de boerderij<strong>en</strong><br />

‘Pas op de Pleats’ die vorige week is gepres<strong>en</strong>teerd. We zijn met de voorbereid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie bezig, <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met Sticht<strong>in</strong>g Behoud Kerkelijke Gebouw<strong>en</strong>. Het is de<br />

bedoel<strong>in</strong>g dat de verzamelde <strong>in</strong>formatie ook op Internet toegankelijk wordt voor iedere<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />

basisgegev<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> er snel zijn, nog tijd<strong>en</strong>s ‘het jaar <strong>van</strong> het religieuze erfgoed’.<br />

52<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Zeer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort roep ik e<strong>en</strong> aantal deskundig<strong>en</strong> bij elkaar om prikkels uit te wissel<strong>en</strong> over<br />

nieuwe of oude (maar dan beter uitgevoerde) plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> ideeën over het gebruik <strong>van</strong> het<br />

kerkelijke erfgoed. Dat gaat op z’n laatst <strong>in</strong> december al gebeur<strong>en</strong>.<br />

Leeuward<strong>en</strong>, 7 november 2007<br />

M. Zwartelé,<br />

Sticht<strong>in</strong>g Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>, Postbus 137, 8900 AC Leeuward<strong>en</strong>, Emmakade 59,<br />

Leeuward<strong>en</strong><br />

m.zwartele@aldefrysketsjerk<strong>en</strong>.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 53


Interview met Janet <strong>van</strong> Ve<strong>en</strong> (Sticht<strong>in</strong>g Behoud V<strong>in</strong>kega)<br />

V<strong>in</strong>kega, de geschied<strong>en</strong>is ligt <strong>in</strong> <strong>en</strong> bij de kerk<br />

Interview met Janet <strong>van</strong> Ve<strong>en</strong>, bestuurslid Sticht<strong>in</strong>g Behoud V<strong>in</strong>kega:<br />

Onze kerk <strong>van</strong> V<strong>in</strong>kega staat nu anderhalf jaar leeg <strong>en</strong> zal voorlopig ook wel leeg blijv<strong>en</strong><br />

staan. E<strong>in</strong>d jar<strong>en</strong>-zev<strong>en</strong>tig is de laatste eredi<strong>en</strong>st <strong>in</strong> de kerk gehoud<strong>en</strong>, de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit V<strong>in</strong>kega<br />

kerk<strong>en</strong> nu <strong>in</strong> Steggerda of Noordwolde. Het kerkbestuur heeft de kerk als atelier aan e<strong>en</strong><br />

kunst<strong>en</strong>ares kunn<strong>en</strong> verhur<strong>en</strong> op voorwaarde dat ze het gebouw waterdicht zou houd<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze<br />

huurster is <strong>in</strong> de voorzomer <strong>van</strong> 2006 overled<strong>en</strong>. <strong>De</strong> kerkbestuurders zijn gaan zoek<strong>en</strong> naar<br />

e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> er bleek belangstell<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> persoon die er e<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g <strong>van</strong> wil<br />

mak<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> ook nog bleek dat er plann<strong>en</strong> war<strong>en</strong> om het kerkhof te ruim<strong>en</strong>, is door e<strong>en</strong><br />

aantal V<strong>in</strong>kegaasters e<strong>en</strong> actiecomité opgericht om deze ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te ker<strong>en</strong>. Daar <strong>in</strong> <strong>en</strong><br />

bij de kerk ligt immers de geschied<strong>en</strong>is <strong>van</strong> V<strong>in</strong>kega, het st<strong>en</strong><strong>en</strong> archief? Het actiecomité is<br />

deze zomer omgevormd tot e<strong>en</strong> officiële sticht<strong>in</strong>g: Sticht<strong>in</strong>g Behoud V<strong>in</strong>kega. We zijn bij de<br />

geme<strong>en</strong>te geweest om te bepleit<strong>en</strong> dat er op de kerk ge<strong>en</strong> woonbestemm<strong>in</strong>g komt. <strong>De</strong> meeste<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> V<strong>in</strong>kega juich<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>g tot won<strong>in</strong>g bepaald niet toe. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn we<br />

e<strong>en</strong> haalbaarheidsonderzoek begonn<strong>en</strong> om te zi<strong>en</strong> wat de mogelijkhed<strong>en</strong> zijn om de kerk voor<br />

de geme<strong>en</strong>schap te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke pass<strong>en</strong>de functies het gebouw kan word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>.<br />

Intuss<strong>en</strong> zal het gebouw nog wel lange tijd leeg blijv<strong>en</strong> staan.<br />

29 oktober 2007, telefonisch <strong>in</strong>terview<br />

Janet <strong>van</strong> Ve<strong>en</strong>, bestuurslid Sticht<strong>in</strong>g Behoud V<strong>in</strong>kega.<br />

54<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Interview met Yts<strong>en</strong> Strikwerda (Doarpswurk) <strong>en</strong> Jitske Tuimaka (Welkom)<br />

Rotte Kiez<strong>en</strong>; de strijd teg<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> verkrott<strong>in</strong>g <strong>van</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, schol<strong>en</strong>, <strong>en</strong>z. <strong>in</strong> de<br />

dorp<strong>en</strong><br />

Interview met Yts<strong>en</strong> Strikwerda, directeur Doarpswurk <strong>en</strong> Jitske Tuimaka, programmamanager<br />

won<strong>in</strong>gbouwcorporatie Welkom<br />

<strong>De</strong> won<strong>in</strong>gbouwcorporaties met hun werkgebied langs de noordelijke <strong>en</strong> westelijke kust <strong>van</strong><br />

Friesland hebb<strong>en</strong> de hand<strong>en</strong> <strong>in</strong>e<strong>en</strong> geslag<strong>en</strong> met het project ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’. Dat zijn: Welkom,<br />

Won<strong>en</strong> Noordwest Friesland, Corporatiehold<strong>in</strong>g Friesland (voor het gebied Leeuwarderadeel)<br />

<strong>en</strong> Won<strong>in</strong>gbouwcorporatie Dongeradeel. Er was opgemerkt dat verpauper<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>leegstand</strong> e<strong>en</strong><br />

slechte uitstral<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong> op de woonomgev<strong>in</strong>g. Verpauper<strong>in</strong>g <strong>van</strong> particulier eig<strong>en</strong>dom heeft<br />

<strong>in</strong>vloed op de kwaliteit <strong>van</strong> de woonomgev<strong>in</strong>g, ook op de won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de corporatie. Elk <strong>van</strong><br />

de partij<strong>en</strong> deed wel iets om op eig<strong>en</strong> wijze de praktische problem<strong>en</strong> te lijf te gaan. Er moest<br />

e<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de dorpsbelang<strong>en</strong> is gevraagd waar de krott<strong>en</strong> stond<strong>en</strong>.<br />

Doarpswurk, de adviesorganisatie <strong>van</strong> de (vooral kle<strong>in</strong>e) dorp<strong>en</strong>, is bij het project betrokk<strong>en</strong><br />

geraakt. <strong>De</strong> corporaties <strong>en</strong> Doarpswurk gaat het vooral om de kwaliteit <strong>van</strong> de woonomgev<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> daarmee om de verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de leefbaarheid. Er is verk<strong>en</strong>d waartoe de prov<strong>in</strong>cie <strong>in</strong><br />

staat is op dit terre<strong>in</strong>. Zo is ook het bureau Noordwest <strong>van</strong> Plattelandsproject<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

prov<strong>in</strong>cie erbij betrokk<strong>en</strong>. Plattelandsproject<strong>en</strong> kijkt onder meer naar de problem<strong>en</strong> met<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere bouwwerk<strong>en</strong> <strong>van</strong> cultuurhistorische waarde. Daar sluit<strong>en</strong> weer de<br />

activiteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> DBF [werkt aan pass<strong>en</strong>de bedrijvigheid <strong>in</strong> dorp<strong>en</strong>] op aan. Verschill<strong>en</strong>de<br />

markante pand<strong>en</strong> <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> nieuw lev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gegund.<br />

Allerlei <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> kans<strong>en</strong> word<strong>en</strong> nu <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>hang bekek<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsnetwerk gevormd. Het verkrott<strong>in</strong>gprobleem wordt <strong>in</strong>zichtelijk, het<br />

<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>tarium om de ongew<strong>en</strong>ste ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te ker<strong>en</strong> wordt vastgesteld, fondsvorm<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gstrom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgestemd, waardoor duidelijk wordt wanneer <strong>en</strong> hoe er<br />

gehandeld moet word<strong>en</strong> om het probleem te lijf te gaan. Op deze wijze kan voortaan word<strong>en</strong><br />

voorkom<strong>en</strong> dat er los <strong>van</strong> elkaar wordt geopereerd. Op de signal<strong>en</strong> uit de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

dorpsbelang<strong>en</strong>, bij de corporaties <strong>en</strong> bij Plattelandsproject<strong>en</strong> kan dan vaak doeltreff<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />

pandgericht word<strong>en</strong> gewerkt.<br />

Het gaat dus om: 1. verpauperde pand<strong>en</strong> <strong>en</strong> markante pand<strong>en</strong>; 2. de <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

regelgev<strong>in</strong>g; 3. waar is behoefte aan; wat komt er <strong>in</strong>: won<strong>en</strong>, collectief won<strong>en</strong>, recreër<strong>en</strong> of<br />

bedrijvigheid; 4. woonomgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> leefbaarheid.<br />

Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hanteert e<strong>en</strong> regiem <strong>van</strong> aanschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> boetes, e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijk <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>tarium<br />

omdat <strong>in</strong> deze stad de kwaliteit <strong>van</strong> het straatbeeld voorop staat. VROM kwam met e<strong>en</strong> wijze<br />

<strong>van</strong> handhav<strong>in</strong>g bij <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> onder meer boerderij<strong>en</strong>. Maar daarmee b<strong>en</strong> je er niet, er<br />

moet ook aan fondsvorm<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> gedaan om de problem<strong>en</strong> mee te help<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>. Won<strong>en</strong><br />

Noordwest Friesland had al e<strong>en</strong> globale <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie gemaakt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> fonds gevormd om<br />

verpauper<strong>in</strong>g te bestrijd<strong>en</strong>. Zo was er <strong>in</strong> Oosterbierum geld gestok<strong>en</strong> <strong>in</strong> het opknapp<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

het ple<strong>in</strong> aan de doorgaande weg. Maar omdat de omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de bebouw<strong>in</strong>g nogal wat gebrek<strong>en</strong><br />

vertoonde, was het effect ger<strong>in</strong>g. Daar word<strong>en</strong> nu plann<strong>en</strong> voor gemaakt.<br />

Andere concrete voorbeeld<strong>en</strong>.<br />

Britsum. In de kern <strong>van</strong> het terpdorp staan e<strong>en</strong> paar krott<strong>en</strong>, waar de geme<strong>en</strong>te activiteit<strong>en</strong><br />

voor ontwikkelt. <strong>De</strong> corporatie helpt mee.<br />

Húns. Aan de zool <strong>van</strong> de terp <strong>en</strong> aan de flank <strong>van</strong> het fraaie kaatsveld staat de oude school<br />

s<strong>in</strong>ds m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>heug<strong>en</strong>is te verkrott<strong>en</strong>. <strong>De</strong> steigers die er ooit bij zijn gezet verroest<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn<br />

zelf aan restauratie toe. <strong>De</strong> corporatie gaat dit aanpakk<strong>en</strong>.<br />

Ook <strong>in</strong> Anjum <strong>en</strong> <strong>in</strong> Easterlitt<strong>en</strong>s zull<strong>en</strong> krott<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepakt.<br />

Blije. Het noodlijd<strong>en</strong>de (monum<strong>en</strong>tale) café zou sluit<strong>en</strong>. DBF heeft het gekocht <strong>en</strong> zal het<br />

complex na restauratie <strong>en</strong> na verrijk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de functie met snackbar <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e dorpsw<strong>in</strong>kel, op<br />

basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gezond bedrijfsplan weer aan de caféhouder verhur<strong>en</strong>.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 55


Dorp<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig sterk <strong>in</strong> op multifunctionele c<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> de wat grotere dorp<strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> op brede schol<strong>en</strong>. Dat zal de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> voor veel verschuiv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>,<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die bij het project ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’ <strong>in</strong> de gat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>.<br />

In Eastere<strong>in</strong> komt de oude school leeg, die <strong>in</strong> de aanbied<strong>in</strong>g komt voor e<strong>en</strong> woon- of andere<br />

functie.<br />

In P<strong>in</strong>gjum staat e<strong>en</strong> eetcafé dat niet de capaciteit heeft voor bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>. <strong>De</strong> oude school<br />

biedt mogelijkhed<strong>en</strong>, maar er kan uit het overleg ook e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gsgebouw met<br />

schoolvoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g roll<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> komt <strong>in</strong> dit dorp de gereformeerde kerk leeg. Die biedt<br />

ook mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

In Lipp<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> komt ook e<strong>en</strong> oude school vrij, kan die als ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gsgebouw verder?<br />

Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zal het café er sluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> is de positie <strong>van</strong> de dorpsw<strong>in</strong>kel wankel. Er wordt verk<strong>en</strong>d<br />

of er e<strong>en</strong> Spar op de schaal <strong>van</strong> het dorp kan kom<strong>en</strong>.<br />

Voor <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> moet er hoe dan ook e<strong>en</strong> revolv<strong>in</strong>g fund kom<strong>en</strong>. Alles moet uit kunn<strong>en</strong>. Het<br />

beg<strong>in</strong> is er dankzij het <strong>in</strong>itiatief <strong>van</strong> ‘Rotte Kiez<strong>en</strong>’ door de corporaties, DBF, Doarpawurk, <strong>in</strong><br />

sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met de prov<strong>in</strong>cie (Plattelandsproject<strong>en</strong>) <strong>en</strong> de plaatselijke ondernemers.<br />

Raerd, 24 oktober 2007<br />

Yts<strong>en</strong> Strikwerda, directeur Doarpswurk,<br />

www.doarpswurk.nl<br />

email: ystrikwerda@doarpswurk.nl<br />

Jitske Tuimaka, programmamanager Welkom,<br />

www.welkombijwelkom.nl<br />

email: j.tuimaka@welkombijwelkom.nl<br />

56<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Interview met Dick Bloemhof (Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg)<br />

Bij boerderij<strong>en</strong> vormt niet de <strong>leegstand</strong>, maar het onderhoud e<strong>en</strong> punt <strong>van</strong> zorg<br />

Interview met Dick Bloemhof, directeur Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wacht <strong>Fryslân</strong> heeft <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg <strong>Fryslân</strong>,<br />

Boerderij<strong>en</strong>sticht<strong>in</strong>g <strong>Fryslân</strong> <strong>en</strong> de prov<strong>in</strong>cie net deze week de onderzoeksrapportage ‘Pas op<br />

de Pleats’ gepubliceerd. Daar<strong>in</strong> is e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve doorsnede <strong>van</strong> de Friese boerderij<strong>en</strong><br />

geïnspecteerd op de staat <strong>van</strong> onderhoud. Hier<strong>in</strong> staan zestig zorgvuldig geïnv<strong>en</strong>tariseerde<br />

boerderij<strong>en</strong> model voor de 9000 historische boerderij<strong>en</strong> die Friesland telt. <strong>De</strong><br />

onderhoudstoestand blijkt gemiddeld ‘redelijk’ e<strong>en</strong> relatief begrip want gemiddeld zal voor<br />

onderhoud op de korte termijn per boerderij € 117.000,= nodig zijn. Het zou voor alle 9000<br />

historische boerderij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> totale <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g verg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ruim één miljard.<br />

Voor de tot ruïne aan het vervall<strong>en</strong> boerderij<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Wirdum <strong>en</strong> Wytgaard, bij Snikzwaag,<br />

bij P<strong>in</strong>gjum <strong>en</strong> de stadsboerderij aan Algerabuorr<strong>en</strong> <strong>in</strong> Workum komt het <strong>in</strong>itiatief te laat. <strong>De</strong><br />

oorspronkelijk prachtige boerderij aan de Hege Hearewei 12 <strong>in</strong> F<strong>in</strong>kum met lelijke<br />

vark<strong>en</strong>sstall<strong>en</strong> verkommert na jar<strong>en</strong>lange <strong>leegstand</strong>; de eig<strong>en</strong>aar woont zelf <strong>in</strong> Hijum, <strong>De</strong> stelp<br />

aan Indyk bij Boazum staat leeg <strong>en</strong> <strong>in</strong> Elahuiz<strong>en</strong> verkommert de neoclassicistische boerderij<br />

<strong>van</strong> Ekke Atsma aan de Wâldwei 3, al staat die niet leeg. <strong>De</strong> reeks <strong>van</strong> wel neg<strong>en</strong> grote<br />

stelpboerderij<strong>en</strong> aan de Koufurderrige zi<strong>en</strong> er ook slecht uit, misschi<strong>en</strong> staat e<strong>en</strong> aantal leeg.<br />

Maar gezi<strong>en</strong> de 9000 boerderij<strong>en</strong> die <strong>van</strong> cultuurhistorisch belang zijn, is de <strong>leegstand</strong> te<br />

verwaarloz<strong>en</strong>.<br />

Bij de allang geled<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezette ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratie <strong>in</strong> het<br />

agrarische bedrijf komt de huidige tr<strong>en</strong>d dat veel agrariërs ermee kapp<strong>en</strong>, terwijl ze ge<strong>en</strong><br />

opvolger hebb<strong>en</strong>. Het land wordt verkocht <strong>en</strong> de boerderij<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> leeg. Dat gebeurt <strong>in</strong><br />

golv<strong>en</strong>. Daar weet bijvoorbeeld de gespecialiseerde makelaar Sanne W<strong>in</strong>d <strong>in</strong> Bolsward veel<br />

<strong>van</strong>. Ze krijg<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> andere functie, bijvoorbeeld won<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> de grotere komt ook wel<br />

nieuwe bedrijvigheid. Boerderij<strong>en</strong> zijn geschikt voor niet-plaatsgebond<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong>, zoals ITbedrijv<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> cara<strong>van</strong>berg<strong>in</strong>g. Er kan niet alles <strong>in</strong>: bij uitzonder<strong>in</strong>g op geschikte locaties wel<br />

vakantieappartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

In de sociaal-maatschappelijke functies zit op het og<strong>en</strong>blik beweg<strong>in</strong>g met allerlei soort<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> hergebruik als gevolg: de cafés, dorpshuiz<strong>en</strong>, theater, sportkant<strong>in</strong>es <strong>en</strong> de<br />

nieuwe w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor multifunctionele c<strong>en</strong>tra. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn conc<strong>en</strong>traties <strong>van</strong> schol<strong>en</strong> aan de<br />

gang. In Grou komt e<strong>en</strong> brede school waardoor twee oude schol<strong>en</strong> leeg kom<strong>en</strong> te staan. <strong>De</strong><br />

oude mulo is er al gesloopt. In Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong> gaat ook <strong>van</strong> alles met schol<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>.<br />

DBF werkt hard aan <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> oude bedrijfsgebouw<strong>en</strong>, zoals de Factorij aan de Pr<strong>in</strong>s<br />

H<strong>en</strong>drikkade <strong>in</strong> Franeker, maar het ernaast staande pakhuis Roll<strong>in</strong>gswier, wordt dat nog wel<br />

gebruikt?<br />

Leeuward<strong>en</strong>, 31 oktober 2007<br />

Steunpunt Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg Friesland, Dick Bloemhof<br />

dbloemhof@monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorgfryslan.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 57


Interview met Anno <strong>van</strong> der Broek (DBF)<br />

DBF probeert <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> bedrijfsgebouw<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong><br />

Interview met Anno <strong>van</strong> der Broek, directeur DBF.<br />

Sticht<strong>in</strong>g DBF werkt op projectbasis aan het versterk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de leefbaarheid <strong>en</strong> de<br />

economische ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het platteland. <strong>De</strong> sticht<strong>in</strong>g conc<strong>en</strong>treert zich vooral op<br />

bedrijfsontwikkel<strong>in</strong>g. Sticht<strong>in</strong>g DBF is <strong>in</strong> 1990 opgericht, mede op <strong>in</strong>itiatief <strong>van</strong> de Prov<strong>in</strong>cie<br />

<strong>Fryslân</strong> <strong>en</strong> de FLD (de Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Kle<strong>in</strong>e Dorp<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>). <strong>De</strong>ze Friese oorsprong is nog<br />

steeds terug te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>in</strong> de naam <strong>van</strong> de sticht<strong>in</strong>g. <strong>De</strong> letters DBF staan oorspronkelijk voor<br />

Doarp <strong>en</strong> Bedriuw <strong>Fryslân</strong> (Dorp <strong>en</strong> Bedrijf <strong>Fryslân</strong>). Omdat het werkveld teg<strong>en</strong>woordig heel<br />

Noord-<strong>Nederland</strong> omvat heet de organisatie s<strong>in</strong>ds <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> Sticht<strong>in</strong>g DBF.<br />

Wij prober<strong>en</strong> juist <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> bedrijfsgebouw<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> door deze gebouw<strong>en</strong> te<br />

kop<strong>en</strong>, op te knapp<strong>en</strong> of te restaurer<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> redelijke huur beschikbaar te stell<strong>en</strong> aan<br />

bij voorkeur start<strong>en</strong>de ondernemers. Dat hebb<strong>en</strong> we bijvoorbeeld gedaan met het<br />

zog<strong>en</strong>oemde BIWO-project, Bedrijfshuisvest<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Waardevolle Object<strong>en</strong>. Daar<strong>in</strong> is met elkaar<br />

elf miljo<strong>en</strong> geïnvesteerd, waarbij gemiddeld dankzij subsidies gemiddeld 50 tot 60 % <strong>van</strong> de<br />

kost<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgetopt. Dit jaar loopt het project af; we hebb<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze BIWO’s<br />

gerealiseerd:<br />

Friesland Tzummarum, station Noord Friesche Lokaal Spoorweg<br />

Franeker, Factorij<br />

IJlst, gele ste<strong>en</strong>tjesgebouw Nooitgedagt<br />

Leeuward<strong>en</strong>,Zuidergrachtswal, Scheepstra, kantoorboek<strong>en</strong>fabriek<br />

Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>, Gedempte Mol<strong>en</strong>wijk, oude leerlooierij<br />

Dr<strong>en</strong>the Nij<strong>en</strong>sleek (bij Frederiksoord) bedrijfsverzamelgebouw uit ca 1890<br />

Erica, het zg. tegeltjespand, ca 1900<br />

Erica, turfstrooiselfabriek<br />

Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong> Nieuweschans, tre<strong>in</strong>remise<br />

Nieuweschans, graansilo (nog niet gegund)<br />

We zijn nu bezig met het oude café <strong>in</strong> Blije. Dit zou dicht, omdat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er zestig uur per<br />

week voor e<strong>en</strong> honger<strong>in</strong>kom<strong>en</strong> werkt<strong>en</strong>. Op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> goed bedrijfsplan gaan we de<br />

gebouw<strong>en</strong> restaurer<strong>en</strong>. In de pand<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> naast de caféfunctie ook e<strong>en</strong> cafetaria <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

dorpsw<strong>in</strong>keltje word<strong>en</strong> ondergebracht. Daardoor zal het bedrijf lev<strong>en</strong>svatbaar blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

leefbaarheid <strong>van</strong> het dorp word<strong>en</strong> bevorderd.<br />

Wij werk<strong>en</strong> gewoonlijk aan relatief kle<strong>in</strong>e project<strong>en</strong>, project<strong>en</strong> die op het eerste gezicht<br />

kwetsbaar zijn, maar waar kans<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> nieuw lev<strong>en</strong> wel degelijk aanwezig blijk<strong>en</strong> te zijn.<br />

Zo staat <strong>in</strong> Zoutkamp al jar<strong>en</strong>lang e<strong>en</strong> kerk leeg, maar beschikt het dorp niet over e<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>schapsc<strong>en</strong>trum. Daar werk<strong>en</strong> we aan de oploss<strong>in</strong>g <strong>van</strong> zowel het e<strong>en</strong> als het ander.<br />

Wij merk<strong>en</strong> ook dat heel veel gebouw<strong>en</strong> door <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> al weer <strong>in</strong> gebruik zijn. Neem de<br />

uitgesaneerde zuivelfabriek<strong>en</strong>. <strong>De</strong> grote Fricofabriek <strong>in</strong> Wergea is e<strong>en</strong> bedrijfsverzamelgebouw<br />

geword<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>. Daar staat niet veel meer leeg. Aan de andere<br />

kant: de zuivelfabriek <strong>van</strong> Bartlehiem met nu e<strong>en</strong> scheepstimmerbedrijf, e<strong>en</strong> prachtig<br />

monum<strong>en</strong>t, is <strong>in</strong> de aanbied<strong>in</strong>g, waarbij de locatie <strong>en</strong> de om<strong>van</strong>g lastig is voor<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. <strong>De</strong> <strong>in</strong> 2003 geslot<strong>en</strong> kaasfabriek, Nann<strong>in</strong>gaweg aan de Opsterlandse<br />

Compagnonsvaart, <strong>in</strong> Oosterwolde wordt op het og<strong>en</strong>blik gesloopt om plaats te mak<strong>en</strong> voor<br />

won<strong>in</strong>gbouw. Dat is ook <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. In hetzelfde Oosterwolde zijn del<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />

zuidoostelijke bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> verpauperd, omdat de eig<strong>en</strong>aar niks wil.<br />

In de dorp<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we oude w<strong>in</strong>kelpand<strong>en</strong>, die meestal tot won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn verbouwd, oude<br />

schol<strong>en</strong> waarbij soms hetzelfde is gebeurd, bijvoorbeeld <strong>in</strong> Wier <strong>en</strong> Akmarijp, maar waar ook<br />

wel dorpshuiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn ondergebracht. Vaak moet<strong>en</strong> dus bestemm<strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewijzigd. In<br />

de oude mulo <strong>van</strong> Jubbega is e<strong>en</strong> bedrijfsverzamelgebouw gekom<strong>en</strong>. Schol<strong>en</strong> staan niet vaak<br />

of lang leeg; deze bied<strong>en</strong> kans<strong>en</strong>. Wij prober<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> veel gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> woon-werk situatie te<br />

creër<strong>en</strong>. In Kimswerd komt bijvoorbeeld e<strong>en</strong> nieuw dorpshuis <strong>en</strong> het oude komt <strong>in</strong> de<br />

aanbied<strong>in</strong>g.<br />

58<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


En <strong>in</strong> Sexbierum, waar e<strong>en</strong> goede dorpsvisie ligt, komt e<strong>en</strong> brede school die teg<strong>en</strong> de<br />

christelijke school wordt geplakt, waarbij de op<strong>en</strong>bare school voor andere functies beschikbaar<br />

komt. <strong>De</strong> school <strong>in</strong> Húns is al jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> probleem, met de roestige steigers is het e<strong>en</strong> rotte<br />

plek <strong>in</strong> het fraaie dorpsgezicht. Er wordt nog <strong>in</strong> gewoond, maar het kan zo niet blijv<strong>en</strong>.<br />

Won<strong>in</strong>gbouwcorporatie Welkom is daar nu mee bezig. Het dorpshuis zou er<strong>in</strong> kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dan kan het oude dorpshuis e<strong>en</strong> woonfunctie krijg<strong>en</strong>, waar het veel geschikter voor is. Ook<br />

oude cafés kom<strong>en</strong> beschikbaar. Het café Grutte Pier <strong>in</strong> Kimswerd komt <strong>in</strong> de verkoop <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

Easterwierrum staat het café al jar<strong>en</strong>lang leeg.<br />

Bij de meeste boerderij<strong>en</strong> is naar mijn <strong>in</strong>schatt<strong>in</strong>g sprake <strong>van</strong> frictionele <strong>leegstand</strong>. Bij de<br />

kle<strong>in</strong>e boerderij<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Wâld<strong>en</strong> <strong>in</strong> het oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> <strong>van</strong> Friesland is ge<strong>en</strong> sprake <strong>van</strong><br />

<strong>leegstand</strong>. Bij de grotere boerderij<strong>en</strong> op de klei ligt het wat anders. Veel melkboer<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><br />

op eig<strong>en</strong> boerderij won<strong>en</strong>, maar door nieuwe melkveeschur<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> de oude gebouw<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

wez<strong>en</strong> leeg te staan. Er zijn zo’n 300 à 400 boerderij<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ‘stille verkoop’. In de buurt <strong>van</strong><br />

Kollumerpomp <strong>en</strong> Warfstermol<strong>en</strong> wordt de verwaarloz<strong>in</strong>g geleidelijk zichtbaar. Herbestemm<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> dergelijke agrarische complex<strong>en</strong> moet <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> probleem<br />

is vaak de hoge verkoopprijs. Die zou moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast aan de mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. Boerderij<strong>en</strong> zijn als belegg<strong>in</strong>gsobject toch wel problematisch.<br />

Grou, 30 oktober 2007<br />

DBF (vroeger Doarp <strong>en</strong> Bedriuw <strong>Fryslân</strong>)<br />

Anno <strong>van</strong> der Broek<br />

<strong>van</strong>derbroek@sticht<strong>in</strong>gdbf.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 59


Interview met Lo Faber (makelaar)<br />

Er is we<strong>in</strong>ig <strong>leegstand</strong> bij bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vraag trekt aan<br />

Interview met Lo Faber, makelaar<br />

Kantor<strong>en</strong><br />

Er is nauwelijks sprake <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> de kantor<strong>en</strong>sector. Er is zelfs krapte op de<br />

kantor<strong>en</strong>markt. Tot e<strong>en</strong> jaar of twee geled<strong>en</strong> was UPC e<strong>en</strong> grote speler <strong>in</strong> de markt, maar die<br />

vraag is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> verder de verzeker<strong>in</strong>gskantor<strong>en</strong>, het CJIB (het <strong>in</strong>cassobureau<br />

voor justitiële boetes) <strong>en</strong> de Hogeschol<strong>en</strong>. <strong>De</strong> drie hogeschol<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote<br />

klant, de vraag blijft aanhoud<strong>en</strong>. Vooral voor kle<strong>in</strong>ere partij<strong>en</strong> (met e<strong>en</strong> vraag tot 500<br />

vierkante meter) is er krapte. Toch staan nog wel <strong>en</strong>kele kle<strong>in</strong>schalige kantoorgebouwtjes <strong>in</strong><br />

Leeuward<strong>en</strong>-West te huur <strong>en</strong> te koop.<br />

Het oude douanekantoor <strong>in</strong> Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, Zuiderhav<strong>en</strong> 73 <strong>in</strong> Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, staat al <strong>en</strong>ige tijd leeg <strong>en</strong><br />

wordt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort verkocht bij op<strong>en</strong>bare <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>g door Dome<strong>in</strong><strong>en</strong> Noordoost. E<strong>en</strong><br />

rijksmonum<strong>en</strong>t uit ongeveer 1880.<br />

<strong>De</strong> voormalige Friesche Bank, Nieuweweg <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> krijgt e<strong>en</strong> nieuwe functie, nadat het<br />

gebouw e<strong>en</strong> tijdlang als sportschool <strong>in</strong> gebruik is geweest.<br />

Bedrijfsgebouw<strong>en</strong><br />

Er staan niet veel bedrijfsgebouw<strong>en</strong> leeg. E<strong>en</strong> belangrijk bedrijf dat al jar<strong>en</strong> leeg staat is het<br />

grote Frico-gebouw op het bedrijfsgebied de Hemrik <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong>. Dat staat al jar<strong>en</strong> leeg <strong>en</strong><br />

te koop.<br />

Het is e<strong>en</strong> tijdje wat moeizaam gegaan met de nieuw gestichte bedrijfsverzamelgebouw<strong>en</strong> met<br />

units <strong>van</strong> 75 tot 150 vierkante meter, maar juist de laatste wek<strong>en</strong> komt er belangstell<strong>in</strong>g voor.<br />

Van de twaalf die ik kon aanbied<strong>en</strong>, heb ik onlangs zomaar acht verhuurd.<br />

In Bartlehiem heb ik de oude zuivelfabriek <strong>in</strong> de aanbied<strong>in</strong>g. Staat nog niet leeg, maar het<br />

bedrijf voor scheepsbetimmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – die het mogelijk niet kan bolwerk<strong>en</strong> – wil er helemaal of<br />

voor de helft weg. Er rust nog steeds de bestemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dustrie op. Het complex is lastig<br />

ontslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>aar wil e<strong>en</strong> fikse prijs beur<strong>en</strong>. Daar is echt sprake <strong>van</strong> dreig<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

<strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vrijwel gave, monum<strong>en</strong>tale zuivelfabriek uit 1893.<br />

In Leeuward<strong>en</strong> is aan de Romkeslaan het grote pakhuis Hartelust, jar<strong>en</strong>lang <strong>in</strong> gebruik <strong>van</strong><br />

Emmaüs voor de opslag <strong>en</strong> verkoop <strong>van</strong> tweedehands spull<strong>en</strong> <strong>en</strong> door die sticht<strong>in</strong>g sterk<br />

verwaarloosd, onlangs door bouwbedrijf Lont gekocht. Wat die ermee gaat do<strong>en</strong> weet ik niet.<br />

Andere bouwwerk<strong>en</strong><br />

Er zijn wel andere gebouw<strong>en</strong> die ik <strong>in</strong> portefeuille heb of heb gehad waarbij <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong><br />

sprake is of na <strong>leegstand</strong> hergebruik.<br />

Rec<strong>en</strong>t kreeg ik de opdracht om voor de doopsgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> Mid-Friesland waardige huurders<br />

te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> voor de verman<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> Akkrum, Aldeboarn, Terherne <strong>en</strong> Popp<strong>en</strong>wier. Grou blijft<br />

als c<strong>en</strong>trale verman<strong>in</strong>g bestaan <strong>en</strong> die <strong>van</strong> Jirnsum is verkocht. E<strong>en</strong> fonds voorziet voorlopig <strong>in</strong><br />

de last<strong>en</strong>, maar er moet iets voor de gebouw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Liefst ge<strong>en</strong> horeca. In<br />

Terherne blijkt al belangstell<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de sticht<strong>in</strong>g rond het Kameleondorp <strong>en</strong> <strong>van</strong> de zorggroep<br />

Talan. In Aldeboarn zou heel goed e<strong>en</strong> galerie kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Het ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>gslev<strong>en</strong> is <strong>in</strong> de<br />

meeste dorp<strong>en</strong> al voorzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> accommodatie, wat zou er verder <strong>in</strong> kunn<strong>en</strong>?<br />

<strong>De</strong> gereformeerde kerk aan de Hearewei 15 <strong>in</strong> Dronrijp uit 1908 heb ik al zeker drie jaar <strong>in</strong> de<br />

verkoop. Het gebouw is niet beschermd, maar er ligt wel e<strong>en</strong> voorbereid<strong>in</strong>gsbesluit <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

opdracht tot e<strong>en</strong> conserver<strong>en</strong>de bestemm<strong>in</strong>gswijzig<strong>in</strong>g.<br />

In Leeuward<strong>en</strong> staat aan de Julianalaan e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> noodschool uit de naoorlogse jar<strong>en</strong>, nu <strong>in</strong><br />

gebruik door de Bethel P<strong>in</strong>ksterkerk. E<strong>en</strong> heer uit Haarlem regelt daar alles. Ze will<strong>en</strong> er weg.<br />

Maar wat moet je ermee? Het gebouw is aan e<strong>en</strong> doodlop<strong>en</strong>d stuk parallelweg <strong>van</strong> de r<strong>in</strong>gweg<br />

ook nog slecht ontslot<strong>en</strong>.<br />

60<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


In deze stad is de Bakkersvakschool <strong>in</strong> de Ruusbroecstraat na aanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> gebruik<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als advocat<strong>en</strong>kantoor.<br />

Eig<strong>en</strong>lijk staat er <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> niet heel veel leeg.<br />

Leeuward<strong>en</strong>, 29 oktober 2007.<br />

L.D. Faber Makelaardij<br />

Lo Faber<br />

ldfaber@ldfaber.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 61


Interview met Arj<strong>en</strong> Lont (bouwondernemer)<br />

Zoek<strong>en</strong> naar mogelijkhed<strong>en</strong> tot hergebruik<br />

Interview met Arj<strong>en</strong> Lont, bouwondernemer<br />

<strong>De</strong> laatste jar<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik als algeme<strong>en</strong> bouwbedrijf <strong>en</strong> ontwikkelaar nogal e<strong>en</strong>s actief betrokk<strong>en</strong><br />

geweest bij het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> hergebruik <strong>van</strong> karakteristieke pand<strong>en</strong>. In het midd<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

jar<strong>en</strong>-tachtig raakte ik al betrokk<strong>en</strong> bij het verlat<strong>en</strong> bejaard<strong>en</strong>oord <strong>De</strong> Vlaswiek <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-<br />

Annaparochie, e<strong>en</strong> neor<strong>en</strong>aissance bouwwerk uit 1908. We hebb<strong>en</strong> het to<strong>en</strong> omgebouwd tot<br />

achtti<strong>en</strong> HAT-e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong>, waar de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> nog steeds met plezier won<strong>en</strong>. In deze periode is<br />

ook de prachtige neoclassicistische kerk <strong>van</strong> S<strong>in</strong>t-Jacobiparochie <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> de Sticht<strong>in</strong>g<br />

Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> her<strong>in</strong>gericht tot geme<strong>en</strong>schapsc<strong>en</strong>trum, waardoor deze kerk het<br />

middelpunt <strong>van</strong> het dorp is geblev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> plaatselijke commissie zorgt al jar<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>dig programma, waar<strong>van</strong> de nieuwjaarsbije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> altijd e<strong>en</strong> hoogtepunt vorm<strong>en</strong>.<br />

Nog niet zolang geled<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we de voormalige mts, e<strong>en</strong> karakteristiek expressionistische<br />

school <strong>van</strong> architect Andries Baart uit 1935, verbouwd tot e<strong>en</strong> groot aantal won<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waarbij<br />

de karakteristiek werd gerespecteerd. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te Leeuward<strong>en</strong> had voor de aftopp<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

kost<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>ke subsidie beschikbaar, maar die heb ik niet hoev<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>. Het probleem<br />

bij de plattelandsgeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat bij dergelijk hergebruik ge<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikbaar zijn,<br />

bestaat <strong>in</strong> Leeuward<strong>en</strong> niet. Bij kle<strong>in</strong>ere project<strong>en</strong> <strong>in</strong> de dorp<strong>en</strong> kan <strong>in</strong> dergelijke gevall<strong>en</strong> de<br />

prov<strong>in</strong>cie bijspr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door uit de knelpunt<strong>en</strong>pot cont<strong>in</strong>g<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikbaar te stell<strong>en</strong>.<br />

Er wordt vaak gezocht naar mogelijkhed<strong>en</strong> tot hergebruik. Het oude complex <strong>van</strong> het<br />

Marnecollege aan de Burgemeester Praamsmalaan <strong>in</strong> Bolsward, e<strong>en</strong> U-vormig bouwwerk bij de<br />

A7 <strong>en</strong> achter het Julianapark kwam leeg. Er is e<strong>en</strong> J<strong>en</strong>aplan-school <strong>in</strong> gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sociaalmedische<br />

functie (zoiets als het Gro<strong>en</strong>e Kruis). <strong>De</strong> vroegere gymnastiekzaal is met de<br />

aanbouw tot kerk <strong>in</strong>gericht. <strong>De</strong> kerk ernaast kan zondags gebruik mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de lokal<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

de school voor jeugdactiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> door de week kan de school de zaal gebruik<strong>en</strong>. Zo kunn<strong>en</strong><br />

belang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoppeld. Ook lijkt het erop dat het nabijgeleg<strong>en</strong> <strong>en</strong> al jar<strong>en</strong> leegstaande<br />

Motel nu door vastgoedbelegger Nanne Rod<strong>en</strong>huis als wokrestaurant nieuw lev<strong>en</strong> wordt<br />

<strong>in</strong>geblaz<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong>ze belegger heeft ook het voormalige Augustijnerklooster <strong>in</strong> Witmarsum <strong>in</strong> hand<strong>en</strong>. Hij<br />

heeft de jongere V<strong>in</strong>ea Dom<strong>in</strong>i-gebouw<strong>en</strong> verkocht. Zodra de asielzoekers er dankzij het grote<br />

pardon uit zijn, zal hij het klooster <strong>en</strong> de kerk wel herontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Hier <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Annaparochie ligt <strong>in</strong> de kern e<strong>en</strong> ijsbaan die door de zachte w<strong>in</strong>ters, waar we<br />

voorlopig mee hebb<strong>en</strong> te rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, e<strong>en</strong> leeg terre<strong>in</strong> is. Wij hebb<strong>en</strong> er wat op bedacht. Er is e<strong>en</strong><br />

appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex bij gebouwd <strong>en</strong> op de bodem <strong>van</strong> de baan hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> skeelerbaan<br />

gelegd. Het draait nog niet volop, maar het is e<strong>en</strong> baan waar ook wedstrijd<strong>en</strong> op gehoud<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Zo kun je gebied<strong>en</strong> functioneel verdicht<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> ongebruikt te lat<strong>en</strong>.<br />

62<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Veel <strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> Friesland k<strong>en</strong> ik niet, buit<strong>en</strong> de al eerder g<strong>en</strong>oemde. Ik let vooral op<br />

gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> complex<strong>en</strong> waar ik als ontwikkelaar <strong>en</strong> bouwer iets mee kan. <strong>De</strong> kerk<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de nabije toekomst <strong>in</strong>derdaad e<strong>en</strong> probleem gaan word<strong>en</strong>. In W<strong>in</strong>sum staat het café te koop,<br />

is me opgevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> Holwerd staat de oude aardappelloods <strong>van</strong> de ZPC aan de vroegere<br />

lokaalspoorweg leeg. <strong>De</strong> loods is <strong>in</strong> eig<strong>en</strong>dom <strong>van</strong> e<strong>en</strong> boer die e<strong>en</strong> nieuwe aardappelschuur<br />

op het bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> heeft lat<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. Hij weet nu niet wat hij met de oude loods moet<br />

do<strong>en</strong>.<br />

S<strong>in</strong>t-Annaparochie, 5 november 2007.<br />

Lont Bouwbedrijf, Arj<strong>en</strong> Lont,<br />

www.lont.nl<br />

lont@lont.nl<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 63


Bijlage 5 (Algem<strong>en</strong>e bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>)<br />

Auteurs: Dolf <strong>van</strong> Muij<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ilse Rijneveld<br />

September 2007, Dorp, Stad & Land te Rotterdam<br />

1. Leegstand <strong>en</strong> tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><br />

Leegstand kan veel oorzak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoeft niet per def<strong>in</strong>itie e<strong>en</strong> probleem te zijn. In dit<br />

onderzoek zijn gebouw<strong>en</strong> geïnv<strong>en</strong>tariseerd die <strong>van</strong> functie moet<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> of gebouw<strong>en</strong><br />

die langer dan twee jaar leegstaan. <strong>De</strong> termijn <strong>van</strong> twee jaar <strong>leegstand</strong> wordt aangemerkt als<br />

structurele <strong>leegstand</strong>. 30 Leegstand <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> kan diverse oorzak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>: functieverlies<br />

door maatschappelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, functieverlies door verander<strong>in</strong>g <strong>van</strong> beleid of<br />

technische ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door regelgev<strong>in</strong>g, schommel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de economische<br />

conjunctuur, beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door bereikbaarheid of langdurige process<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>,<br />

herstructurer<strong>in</strong>g of sloop.<br />

Leegstand door functieverlies gaat vaak sam<strong>en</strong> met verouder<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het gebouw; het gebouw<br />

is niet langer voor de orig<strong>in</strong>ele functie geschikt. <strong>De</strong>ze verouder<strong>in</strong>g kan de technische aard <strong>van</strong><br />

het gebouw betreff<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of de schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het bedrijfsproces. Voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

gebouw<strong>en</strong> waar dit e<strong>en</strong> rol speelt zijn: bedrijv<strong>en</strong>, ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, zorg<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, schol<strong>en</strong>,<br />

kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> w<strong>in</strong>kels. Kerk<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> speciaal geval <strong>van</strong> functieverlies: de verander<strong>en</strong>de<br />

opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g mak<strong>en</strong> dit type gebouw overtallig. Situaties waar<strong>in</strong> de<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> aan regelgev<strong>in</strong>g toe te schrijv<strong>en</strong> is, do<strong>en</strong> zich voor. E<strong>en</strong> voorbeeld<br />

daar<strong>van</strong> is <strong>leegstand</strong> door beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de monum<strong>en</strong>tale status <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong>, oude<br />

watertor<strong>en</strong>s, of <strong>leegstand</strong> door milieuregelgev<strong>in</strong>g. Onder milieuregelgev<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> diverse<br />

maatregel<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>; gebied<strong>en</strong> met verhoogd veiligheidsrisico, waterw<strong>in</strong>gebied<strong>en</strong> of<br />

bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de zwaardere milieucategorieën.<br />

Er is e<strong>en</strong> sterke relatie tuss<strong>en</strong> de economische conjunctuur <strong>en</strong> <strong>leegstand</strong>, met name bij de<br />

vraag naar bedrijfs- <strong>en</strong> kantoorruimte. Na de laagconjunctuur <strong>van</strong> de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> is<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> weer opnieuw onder de aandacht gekom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> prov<strong>in</strong>cie<br />

Zuid-Holland laat mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie <strong>van</strong> de ruimtevraag <strong>en</strong> het beschikbare<br />

aanbod aan bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>. 31 Het onderzoek naar de kantor<strong>en</strong>markt is reeds<br />

afgerond. E<strong>en</strong> zeker perc<strong>en</strong>tage <strong>leegstand</strong>, vijf à zes proc<strong>en</strong>t, <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> wordt veroorzaakt door het verhuiz<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebruikers: frictie<strong>leegstand</strong>.<br />

Daarnaast is e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> perc<strong>en</strong>tage <strong>leegstand</strong> noodzakelijk om flexibel met de ruimtevraag om<br />

te kunn<strong>en</strong> gaan. Wanneer vastgoed langdurig leeg blijft staan, neemt de kans op het v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> nieuwe gebruikers af. Het zijn met name de verouderde gebouw<strong>en</strong> die waarschijnlijk ge<strong>en</strong><br />

nieuwe gebruikers meer trekk<strong>en</strong>.<br />

Daar waar eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> baat hebb<strong>en</strong> bij de sloop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>taal pand,<br />

dreigt het risico <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> verval door speculatie. In pr<strong>in</strong>cipe heeft de eig<strong>en</strong>aar <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

gebouw onderhoudsplicht, maar <strong>in</strong> praktijk zijn er we<strong>in</strong>ig geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die de nalev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

onderhoudsplicht controler<strong>en</strong>. 32 In oude b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>sted<strong>en</strong> is de bereikbaarheid <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> nog<br />

wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> probleem. Om het w<strong>in</strong>keloppervlak te vergrot<strong>en</strong> wordt de opgang naar de<br />

bov<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de won<strong>in</strong>g vaak verwijderd. Het resultaat daar<strong>van</strong> is dat veel won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bov<strong>en</strong><br />

w<strong>in</strong>kels leeg staan. 33 Verouderde bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> zijn vaak <strong>in</strong>gekapseld door stedelijke<br />

activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> om die red<strong>en</strong> als bedrijv<strong>en</strong>terre<strong>in</strong> steeds m<strong>in</strong>der bruikbaar. <strong>De</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong><br />

<strong>van</strong> dergelijke terre<strong>in</strong><strong>en</strong> gaat dikwijls gepaard met e<strong>en</strong> kostbare saner<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de grond.<br />

Zeker bij grote, complexe ruimtelijke <strong>in</strong>grep<strong>en</strong> komt het voor dat gebouw<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de<br />

uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het project lange tijd leeg staan <strong>en</strong> <strong>in</strong> verval rak<strong>en</strong>.<br />

30 Zie paragraaf 2.2 <strong>De</strong> methode.<br />

31 Interview Prov<strong>in</strong>cie Zuid-Holland, afdel<strong>in</strong>g economie, 5 juli 2007.<br />

32 Interview SCEZ, Zeeland, 31 mei 2007.<br />

33 Kas, A. (2007) Won<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de w<strong>in</strong>kel NRC Handelsblad (24 april 2007).<br />

64<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Herbestemm<strong>in</strong>g is dikwijls e<strong>en</strong> proces waar veel partij<strong>en</strong> bij betrokk<strong>en</strong> zijn, zoals overhed<strong>en</strong>,<br />

projectontwikkelaars, vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Bij dergelijke project<strong>en</strong> kan het<br />

voorkom<strong>en</strong> dat de bestuurlijke daadkracht ontbreekt. 34 Uit de <strong>in</strong>terviews bij geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is naar<br />

vor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> dat de afdel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg <strong>en</strong> vastgoed <strong>van</strong>uit verschill<strong>en</strong>de<br />

<strong>in</strong>valshoek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan de sloop of het<br />

behoud <strong>van</strong> het gebouw. Behalve bestuurlijke on<strong>en</strong>igheid kan ook het transformatieproces <strong>van</strong><br />

de omgev<strong>in</strong>g leid<strong>en</strong> tot <strong>leegstand</strong>. Wanneer gebouweig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> pand zijn huidige<br />

functie kwijt zal rak<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> vaak ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> meer gedaan <strong>in</strong> het onderhoud <strong>van</strong><br />

het pand. Tijd<strong>en</strong>s het proces <strong>van</strong> transformatie is de nieuwe eig<strong>en</strong>aar <strong>van</strong> het pand vaak nog<br />

niet bek<strong>en</strong>d; ook <strong>in</strong> die periode raakt het gebouw verder <strong>in</strong> verval, zoals bijvoorbeeld de<br />

boerderij<strong>en</strong> bij de herontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Ti<strong>en</strong>gemet<strong>en</strong>. 35<br />

Lang leegstaande pand<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> het risico gekraakt te word<strong>en</strong> of door <strong>van</strong>dalisme beschadigd<br />

te rak<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> leegstaande pand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> negatieve uitwerk<strong>in</strong>g op de<br />

leefomgev<strong>in</strong>g. Om deze red<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gebouweig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> gebruik mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> tijdelijk<br />

hergebruik <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> of anti-kraakwacht<strong>en</strong>. Daarnaast kan tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> gebouw ook e<strong>en</strong> manier zijn om broedplaats<strong>en</strong> te creër<strong>en</strong>, om creatieve ondernemers<br />

goedkoop te huisvest<strong>en</strong> <strong>en</strong> de leefbaarheid <strong>van</strong> de omgev<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> nieuwe impuls gev<strong>en</strong>.<br />

Tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> is vaak niet r<strong>en</strong>dabel g<strong>en</strong>oeg om het onderhoud <strong>van</strong><br />

het gebouw op de lange termijn te kunn<strong>en</strong> garander<strong>en</strong>. Toch kan <strong>leegstand</strong> of tijdelijke<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> ook nieuwe kans<strong>en</strong> bied<strong>en</strong>. Voor grote monum<strong>en</strong>tale complex<strong>en</strong> blijkt het<br />

nogal e<strong>en</strong>s lastig e<strong>en</strong> nieuwe bestemm<strong>in</strong>g te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Door deze gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige tijd leeg te<br />

lat<strong>en</strong> staan (of e<strong>en</strong> tijdelijke bestemm<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong>) <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> mete<strong>en</strong> te slop<strong>en</strong>, kan tijd<br />

gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de mogelijkheid voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> te onderzoek<strong>en</strong>. 36<br />

2. Herbestemm<strong>in</strong>g<br />

Hoe <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> ook lijkt, het proces <strong>van</strong> het afstot<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong>,<br />

complex of gebouw <strong>en</strong> het <strong>in</strong> gebruik nem<strong>en</strong> door de nieuwe eig<strong>en</strong>aar is zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig.<br />

Helaas is slop<strong>en</strong> voor veel eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> dan ook de e<strong>en</strong>voudigste oploss<strong>in</strong>g. Maar het is maar<br />

zeer de vraag <strong>in</strong> hoeverre deze oploss<strong>in</strong>g ook de beste is. Bij het beantwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze<br />

vraag kom<strong>en</strong> aspect<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> als de gebruiksmogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> -beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> het gebouw,<br />

de situatie, de kost<strong>en</strong>, de cultuurhistorische waarde <strong>van</strong> het gebouw <strong>en</strong> de (ecologische)<br />

duurzaamheid. Herbestemm<strong>in</strong>g vraagt altijd om creatieve oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Gezi<strong>en</strong> de to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

waarde die gebruikers hecht<strong>en</strong> aan de kwaliteit <strong>van</strong> de omgev<strong>in</strong>g, draagt <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> bij<br />

aan e<strong>en</strong> duurzame leefomgev<strong>in</strong>g.<br />

<strong>De</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie bepaald door het gebouw<br />

<strong>en</strong> zijn omgev<strong>in</strong>g. Herbestemm<strong>in</strong>g moet zorgvuldig <strong>in</strong>gepast word<strong>en</strong>; bijvoorbeeld <strong>in</strong><br />

natuurgebied<strong>en</strong> zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> voor aanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als parkeerplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>frastructuur zeer beperkt. Ook bij hergebruik <strong>van</strong> agrarische erv<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> milieufactor<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

rol. Wanneer de mogelijkhed<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> kaart gebracht zijn, moet e<strong>en</strong> nieuwe<br />

gebruiker gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Het v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebruiker of ontwikkelaar is <strong>in</strong> veel gevall<strong>en</strong><br />

één <strong>van</strong> de grote knelpunt<strong>en</strong> <strong>in</strong> het proces.<br />

Het <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gsrisico op <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sproject<strong>en</strong> is vaak hoger dan op gewone<br />

nieuwbouwproject<strong>en</strong>. Zowel <strong>in</strong> gebied<strong>en</strong> waar de grondprijs laag is, als <strong>in</strong> gebied<strong>en</strong> waar de<br />

grond veel waard is, wordt sloop/nieuwbouw als e<strong>en</strong> goedkopere optie gezi<strong>en</strong>. Toch zijn er<br />

projectontwikkelaars <strong>en</strong> won<strong>in</strong>gbouwcorporaties die wel ervar<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> met complexe<br />

process<strong>en</strong> <strong>en</strong> project<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> laag r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t. Om het verschil aan te gev<strong>en</strong> met het<br />

gewone vastgoed: <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> valt dikwijls <strong>in</strong> de categorie ‘maatschappelijk vastgoed’. 37 In<br />

de paragraaf Rol <strong>van</strong> de actor<strong>en</strong> wordt hier verder op <strong>in</strong>gegaan.<br />

34<br />

Interview geme<strong>en</strong>te Leid<strong>en</strong>, 20 juni 2007 <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te Vlaard<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 5 juni 2007, Zuid-Holland.<br />

35<br />

Zie: Voorbeeld<strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>: Ti<strong>en</strong>gemet<strong>en</strong>.<br />

36<br />

Nelliss<strong>en</strong>, N.J.M. e.a. (1999) Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> grote monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> uitdag<strong>in</strong>g! Nijmeg<strong>en</strong>:<br />

Sticht<strong>in</strong>g Pand<strong>en</strong>bank Noord-Brabant.<br />

37<br />

Zie: Le<strong>en</strong>t, M. <strong>van</strong> (15 mei 2007) <strong>De</strong> kopgroep [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via: www.dekopgroep.nl.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 65


Herbestemm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong>, complex<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> belangrijke impuls gev<strong>en</strong><br />

voor de herontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> groter gebied. Functieverander<strong>in</strong>g gaat daar<strong>in</strong> eerst sam<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> periode <strong>van</strong> verval, ‘Verel<strong>en</strong>dung’. Door de waardedal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het vastgoed word<strong>en</strong><br />

nieuwe functies mogelijk. Het is altijd weer de vraag <strong>in</strong> hoeverre de overheid daar controle<br />

over moet uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het op<strong>en</strong>baar mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> plann<strong>en</strong> voor herstructurer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebied<br />

kan leid<strong>en</strong> tot prijsopdrijv<strong>in</strong>g of tot afname <strong>van</strong> <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het onderhoud. Vaak heeft het<br />

bewak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de op<strong>en</strong>bare veiligheid voor de overheid meer prioriteit dan het teg<strong>en</strong>gaan <strong>van</strong><br />

verrommel<strong>in</strong>g. 38<br />

<strong>De</strong> complexiteit <strong>van</strong> het <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sproces wordt mede bepaald door de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan vastgelegd zijn. Het toek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />

bestemm<strong>in</strong>g leidt meestal tot e<strong>en</strong> artikel 19-procedure 39 om e<strong>en</strong> wijzig<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />

bestemm<strong>in</strong>gsplan mogelijk te mak<strong>en</strong>. 40 In zijn huidige vorm kan deze procedure veel tijd <strong>in</strong><br />

beslag nem<strong>en</strong>: geme<strong>en</strong>te, prov<strong>in</strong>cie, belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong>spraak. E<strong>en</strong><br />

normale procedure duurt al snel zes maand<strong>en</strong>; wanneer betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> bezwaar mak<strong>en</strong>, om<br />

schors<strong>in</strong>g vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> beroep gaan, kan de procedure nog langer dur<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s is dit lang<br />

niet altijd het geval. Vaak hebb<strong>en</strong> overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>woners belang bij <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong><br />

leegstaande gebouw<strong>en</strong>.<br />

Uit de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> tot won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> blijkt dat flexibiliteit <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan<br />

de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sprocedure kan vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> goed voorbeeld is <strong>De</strong> Stadhouder, e<strong>en</strong><br />

kantoor <strong>in</strong> Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn dat op <strong>in</strong>itiatief <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong>aar is verbouwd tot<br />

starterswon<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Dankzij e<strong>en</strong> verouderd bestemm<strong>in</strong>gsplan had het kantoor de bestemm<strong>in</strong>g<br />

won<strong>en</strong> <strong>en</strong> kon de transformatie <strong>in</strong> korte tijd word<strong>en</strong> gerealiseerd. <strong>De</strong> snelle uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

project leverde e<strong>en</strong> belangrijke bijdrage aan de f<strong>in</strong>anciële haalbaarheid er<strong>van</strong>. 41 Naast de<br />

bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g zijn er nog diverse fiscale maatregel<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> h<strong>in</strong>dernis vorm<strong>en</strong> bij<br />

het herbestemm<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong>. Bij het herbestemm<strong>en</strong> <strong>van</strong> leegstaande kantor<strong>en</strong> tot<br />

won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vormt de verm<strong>in</strong>der<strong>in</strong>g <strong>van</strong> boekwaarde e<strong>en</strong> grote drempel. Met de verm<strong>in</strong>der<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de boekwaarde wordt de waardeverm<strong>in</strong>der<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de belegg<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> feit. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> moet<br />

er op <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> 6% overdrachtsbelast<strong>in</strong>g of 19% BTW word<strong>en</strong> betaald. 42<br />

3. Rol <strong>van</strong> actor<strong>en</strong><br />

3.1. Overheid<br />

Bij geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> overheids<strong>in</strong>stanties 43 is er e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de belangstell<strong>in</strong>g voor het beheer<br />

<strong>van</strong> het eig<strong>en</strong> vastgoed. Het vastgoedbedrijf beslist over de aan- <strong>en</strong> verkoop <strong>en</strong> verhuur <strong>van</strong><br />

geme<strong>en</strong>telijk vastgoed. <strong>De</strong> afdel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bouw- <strong>en</strong> won<strong>in</strong>gtoezicht <strong>en</strong> ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g spel<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> grote rol bij het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> sloop- of bouwvergunn<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de toets<strong>in</strong>g aan het<br />

bestemm<strong>in</strong>gsplan.<br />

38<br />

Interview geme<strong>en</strong>te Rotterdam OBR, Zuid-Holland, 27 juni 2007.<br />

39<br />

Artikel 19 <strong>van</strong> de Wet Ruimtelijke Ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> wijzig<strong>in</strong>g is ook mogelijk via het wijzig<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />

bestemm<strong>in</strong>gsplan. In de huidige wet staat daar 43 tot 62 wek<strong>en</strong> voor. In het voorstel voor de nieuwe wet<br />

Ruimtelijke Ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g wordt de wijzig<strong>in</strong>gstijd voor het bestemm<strong>in</strong>gsplan teruggebracht naar 24 tot 26<br />

wek<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong> lang als de huidige artikel 19 procedure. Bron: Brouwer (2006) Het bestemm<strong>in</strong>gsplan komt<br />

sterk terug <strong>in</strong>: B<strong>in</strong>n<strong>en</strong>lands bestuur aflever<strong>in</strong>g 42 pag<strong>in</strong>a 19, 20 oktober 2006.<br />

40<br />

SAB Adviseurs <strong>in</strong> ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g, Artikel 19 [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via: www.bestemm<strong>in</strong>gsplan.nl<br />

[bezocht op 8 mei 2007].<br />

41<br />

Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) Transformatie <strong>van</strong> kantoorgebouw<strong>en</strong>, Thema’s, actor<strong>en</strong>, <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

project<strong>en</strong>, Rotterdam: Uitgeverij 010, pp 32-38.<br />

42<br />

M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> VROM (maart 2006) Won<strong>en</strong> op de zaak, transformer<strong>en</strong> <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> <strong>in</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

[onl<strong>in</strong>e]. Beschikbaar via: www.vrom.nl.<br />

Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007).<br />

43<br />

E<strong>en</strong> <strong>in</strong>teressant rapport <strong>in</strong> dit kader is: Oosterwijk, J. W. voorz. Toekomstvast vastgoed, IBO<br />

Organisatie beheerfuncties Vastgoed Rijk, Interdepartem<strong>en</strong>taal beleidsonderzoek, 2005-2006 nr.4 [onl<strong>in</strong>e]<br />

www.m<strong>in</strong>f<strong>in</strong>.nl/nl/actueel/kamerstukk<strong>en</strong>_<strong>en</strong>_besluit<strong>en</strong>,2006/09/IRF06-01316.html.<br />

66<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Het komt de planvorm<strong>in</strong>g rond <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> t<strong>en</strong> goede wanneer de geme<strong>en</strong>te <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vroeg<br />

stadium bij de planvorm<strong>in</strong>g betrokk<strong>en</strong> wordt. Het meewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> meed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met vaak<br />

complexe plann<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> kan het proces vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>. Per situatie zijn de<br />

belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> de overheid bij <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> verschill<strong>en</strong>d. Enerzijds is de r<strong>en</strong>tabiliteit <strong>van</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> gebaat bij e<strong>en</strong> snelle procedure, anderzijds kan betrokk<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>te het behoud <strong>van</strong> cultuurhistorisch erfgoed vergrot<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s verschilt de<br />

aandacht voor de cultuurhistorische waarde <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> per geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> per wethouder.<br />

Het bestemm<strong>in</strong>gsplan speelt e<strong>en</strong> belangrijke rol bij <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> of sloop <strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong>.<br />

Wanneer de monum<strong>en</strong>tale waarde <strong>van</strong> het gebouw is vastgelegd, heeft de geme<strong>en</strong>te<br />

argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om sloop <strong>van</strong> het pand aan te houd<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ruim bestemm<strong>in</strong>gsplan biedt veel<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> tot functieverander<strong>in</strong>g, maar geeft niet altijd voldo<strong>en</strong>de bescherm<strong>in</strong>g aan de<br />

cultuurhistorische waard<strong>en</strong> <strong>van</strong> het pand. Wanneer functieverander<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de toekomst e<strong>en</strong> feit<br />

is, kan dit letterlijk word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan. 44 Om praktische red<strong>en</strong>, de<br />

toekomst is zeld<strong>en</strong> zeker, wordt daar <strong>in</strong> praktijk nooit gebruik <strong>van</strong> gemaakt. Toch vraagt de<br />

to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de noodzaak <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> om e<strong>en</strong> flexibelere b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

bestemm<strong>in</strong>gsplan. Om de omzett<strong>in</strong>g <strong>van</strong> kantor<strong>en</strong> naar won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te bevorder<strong>en</strong> is het<br />

d<strong>en</strong>kbaar <strong>in</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mix <strong>van</strong> won<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong>. In deze wijk<strong>en</strong><br />

zou won<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> dan gem<strong>en</strong>gd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, waarbij kantor<strong>en</strong> makkelijk zijn om te<br />

bouw<strong>en</strong> tot won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgedraaid. In dergelijke wijk<strong>en</strong> hoeft ge<strong>en</strong> plek te zijn voor<br />

bedrijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> de zwaardere milieuklass<strong>en</strong>, maar wel voor di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>functies <strong>en</strong> creatieve<br />

bedrijvigheid. 45 <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>te <strong>De</strong>n Haag heeft <strong>in</strong> haar bestemm<strong>in</strong>gsplan reeds gebied<strong>en</strong><br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> dubbele woon-werkbestemm<strong>in</strong>g. Het betreft gebied<strong>en</strong> met pot<strong>en</strong>tiële<br />

<strong>leegstand</strong> <strong>in</strong> kantor<strong>en</strong> die door sloop, transformatie of <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> e<strong>en</strong> bijdrage kunn<strong>en</strong><br />

lever<strong>en</strong> aan het vergrot<strong>en</strong> <strong>van</strong> de won<strong>in</strong>gproductie <strong>in</strong> de stad. 46 In de publicatie Stimuler<strong>en</strong><br />

hergebruik <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> lang leegstaand commercieel vastgoed wordt aangegev<strong>en</strong><br />

welke wettelijke mogelijkhed<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te verder heeft om de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong><br />

commercieel vastgoed te stimuler<strong>en</strong>. 47 Het is opmerkelijk dat de duurzaamheidsaspect<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> niet opweg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de f<strong>in</strong>anciële kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. Mogelijk kan de<br />

besluitvorm<strong>in</strong>g rond <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> beter <strong>in</strong>zichtelijk word<strong>en</strong> gemaakt als e<strong>en</strong> Milieu Effect<br />

Rapportage deel uit zou mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de besluitvorm<strong>in</strong>g. 48<br />

Behalve het meewerk<strong>en</strong> aan de procedures, kan de geme<strong>en</strong>te ook e<strong>en</strong> actieve bijdrage<br />

lever<strong>en</strong> door het <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie. Bij de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> het Dr.<br />

Neherlaboratorium <strong>in</strong> Leidsch<strong>en</strong>dam-Voorburg bijvoorbeeld, heeft de geme<strong>en</strong>te onderzoek<br />

lat<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> naar de monum<strong>en</strong>tale waarde <strong>van</strong> het pand <strong>en</strong> is de geme<strong>en</strong>te actief op zoek<br />

gegaan naar e<strong>en</strong> nieuwe gebruiker voor het complex. Door <strong>in</strong>formatie over het gebouw te<br />

verspreid<strong>en</strong> <strong>en</strong> de buurt te <strong>in</strong>former<strong>en</strong> is uite<strong>in</strong>delijk e<strong>en</strong> ontwikkelaar gevond<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />

woonzorgc<strong>en</strong>trum gaat realiser<strong>en</strong>. 49 Voor lokale overhed<strong>en</strong> blijft het lastig om vraag <strong>en</strong><br />

aanbod <strong>van</strong> monum<strong>en</strong>tale pand<strong>en</strong> te overzi<strong>en</strong>. In sommige geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wordt deze vraag via<br />

periodieke overlegg<strong>en</strong>, of ad hoc, opgelost. Het direct afstemm<strong>en</strong> <strong>van</strong> vraag <strong>en</strong> aanbod is voor<br />

de afdel<strong>in</strong>g vastgoed <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te Dordrecht e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om contact te onderhoud<strong>en</strong> met<br />

het plaatselijke ondernemersloket.<br />

Er zijn diverse constructies voor geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om bij te drag<strong>en</strong> aan het realiser<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sproject<strong>en</strong>, bijvoorbeeld via e<strong>en</strong> privaatpublieke sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g, via e<strong>en</strong><br />

wijkontwikkel<strong>in</strong>gsmaatschappij of via e<strong>en</strong> sticht<strong>in</strong>g (<strong>in</strong> geval <strong>van</strong> restauratie). Ook kunn<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vastgoed strategisch aankop<strong>en</strong> om nieuwe ruimtelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mogelijk te<br />

mak<strong>en</strong>.<br />

44<br />

SAB Adviseurs <strong>in</strong> ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g, Het uitwerk<strong>in</strong>gsplan <strong>en</strong> het wijzig<strong>in</strong>gsplan [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar<br />

op www.bestemm<strong>in</strong>gsplan.nl [bezocht op 8 mei 2007].<br />

45<br />

M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> VROM (maart 2006).<br />

46<br />

Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) pp 369.<br />

47<br />

<strong>De</strong>cisio bv (2006) Stimuler<strong>en</strong> hergebruik <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> lang leegstaand commercieel vastgoed. E<strong>en</strong><br />

handreik<strong>in</strong>g voor geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. <strong>De</strong>n Haag: Sdu uitgevers. [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via: www.vrom.nl,<br />

Zie ook: Ploeger, H. e.a., Stimulans<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit de geme<strong>en</strong>te, <strong>in</strong>: Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) pp 364-372.<br />

48<br />

Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) pp 153.<br />

49<br />

Zie voorbeeld <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> Dr. Neherlaboratorium Leidsch<strong>en</strong>dam-Voorburg.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 67


Uit <strong>in</strong>terviews met de vastgoedafdel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> blijkt dat geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet de<br />

optimale commerciële ontwikkelaars zijn. <strong>De</strong> besluitvorm<strong>in</strong>g verloopt traag <strong>en</strong> de politieke<br />

wissel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> complexe ontwikkel<strong>in</strong>gsopgav<strong>en</strong> niet altijd t<strong>en</strong> goede. E<strong>en</strong> tijdrov<strong>en</strong>d<br />

obstakel <strong>in</strong> de uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> herontwikkel<strong>in</strong>g is de onteig<strong>en</strong><strong>in</strong>gsprocedure. Per geme<strong>en</strong>te<br />

verschill<strong>en</strong> de regels voor uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> deze procedure. Tijdrov<strong>en</strong>de onteig<strong>en</strong><strong>in</strong>gsprocedures<br />

kunn<strong>en</strong> tot vertrag<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>ste stijg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de onkost<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>. 50 Teg<strong>en</strong> <strong>leegstand</strong><br />

specifiek do<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig. Leegstand zou e<strong>en</strong> probleem <strong>van</strong> ‘de markt’ zijn. Maar<br />

meestal is <strong>leegstand</strong> meer e<strong>en</strong> sociaal dan e<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel probleem. Daarom, om de<br />

leefbaarheid <strong>van</strong> grotere gebied<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> gebiedsgerichte aanpak e<strong>en</strong><br />

doelmatige oploss<strong>in</strong>g.<br />

Uit de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarisatie blijkt dat er e<strong>en</strong> groot verschil bestaat tuss<strong>en</strong> de geraamde <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong><br />

vastgoed <strong>en</strong> de concrete <strong>in</strong>formatie die bij de overheids<strong>in</strong>stanties bek<strong>en</strong>d is. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is er<br />

e<strong>en</strong> groot verschil <strong>in</strong> de manier waarop <strong>leegstand</strong> bijgehoud<strong>en</strong> wordt, als <strong>leegstand</strong> al<br />

geïnv<strong>en</strong>tariseerd is. 51 Om <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> leegstaande pand<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong>, maar ook om<br />

nieuwbouwplann<strong>en</strong> op prov<strong>in</strong>ciaal niveau te kunn<strong>en</strong> afstemm<strong>en</strong>, is het noodzakelijk meer<br />

uniformiteit aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het monitor<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong>, als basis voor e<strong>en</strong> toekomstig<br />

beleid, om <strong>in</strong>terregionale afstemm<strong>in</strong>g mogelijk te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> als tuss<strong>en</strong>tijdse monitor<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

lange termijn plann<strong>en</strong>. 52<br />

3.2 Vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, projectontwikkelaars, makelaars 53<br />

Ongeacht de monum<strong>en</strong>tale status <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebouw is <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> e<strong>en</strong> mogelijkheid om<br />

afgeschrev<strong>en</strong> vastgoed e<strong>en</strong> tweede lev<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>. Tot nu toe red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong><br />

eerder andersom: <strong>van</strong> afgeschrev<strong>en</strong> vastgoed wordt ‘de grond verkocht’ <strong>en</strong> de monum<strong>en</strong>tale<br />

status <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebouw wordt als e<strong>en</strong> belemmer<strong>in</strong>g beschouwd. 54 Omdat het bij<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> tijd kost om e<strong>en</strong> nieuwe gebruiker te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> daar e<strong>en</strong><br />

actieve rol <strong>in</strong> spel<strong>en</strong>. Bij het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> plann<strong>en</strong> voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> is de medewerk<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te al <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vroeg stadium <strong>van</strong> belang.<br />

Herbestemm<strong>in</strong>g is complex, maar er zijn veel argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die voor <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> pleit<strong>en</strong>:<br />

duurzaamheidsaspect<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> korte bouw- <strong>en</strong> ontwikkeltijd <strong>en</strong> de specifieke kwaliteit<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

bestaande gebouw<strong>en</strong>, die de standaard bouwvoorschrift<strong>en</strong> te bov<strong>en</strong> gaan. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> draagt<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> bij aan de historische waarde <strong>en</strong> diversiteit <strong>van</strong> de leefomgev<strong>in</strong>g. Elk<br />

<strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>sproject is anders. In het algeme<strong>en</strong> is de w<strong>in</strong>stverwacht<strong>in</strong>g op korte termijn<br />

lager dan bij nieuwbouwproject<strong>en</strong>. Daarom zijn er specifieke projectontwikkelaars die ervar<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong> met <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>s- <strong>en</strong> herstructurer<strong>in</strong>gsproject<strong>en</strong>. Met name<br />

won<strong>in</strong>gbouwcorporaties hebb<strong>en</strong> vaak meer mogelijkhed<strong>en</strong> om te <strong>in</strong>vester<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

‘maatschappelijk vastgoed’. 55 Daarnaast zijn er makelaars <strong>en</strong> ontwikkelaars, die<br />

gespecialiseerd zijn <strong>in</strong> de verkoop <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Reliplan, voor de<br />

verkoop <strong>van</strong> kerk<strong>en</strong>, Redres erfgoedmakelaar, voor de verkoop <strong>van</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> BOEi, de<br />

nationale maatschappij tot Behoud, Ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> Exploitatie <strong>van</strong> <strong>in</strong>dustrieel erfgoed. 56<br />

50<br />

Interview geme<strong>en</strong>te Leid<strong>en</strong>, Zuid-Holland, 20 juni 2007.<br />

51<br />

Illustratief is het verschil tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>van</strong> stadsregio Rotterdam <strong>en</strong> stadsgewest<br />

Haagland<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> bij stadsgewest Haagland<strong>en</strong> was bek<strong>en</strong>d welke gebouw<strong>en</strong> structureel leegstond<strong>en</strong>,<br />

stadsregio Rotterdam hield alle<strong>en</strong> het leegstaande bruto vloeroppervlak bij. Alle<strong>en</strong> de <strong>in</strong>formatie <strong>van</strong><br />

stadsgewest Haagland<strong>en</strong> was bruikbaar voor <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong> <strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>.<br />

52<br />

<strong>De</strong>ze conclusie wordt ondersteund door de conclusies uit het onderzoek naar de kantor<strong>en</strong>markt <strong>in</strong> Zuid-<br />

Holland: Geut<strong>in</strong>g, E., Voerman E. (juni 2006).<br />

53<br />

Onder de categorie vastgoedeig<strong>en</strong>aar, valt ook de belegger. In dit onderzoek is bijna ge<strong>en</strong> aandacht<br />

besteed aan de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> de belegger op <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. Voor meer <strong>in</strong>formatie over dit onderwerp:<br />

Sprakel, E. <strong>en</strong> V<strong>in</strong>k, B. Transformatie <strong>van</strong>uit beleggersperspectief, <strong>in</strong>: Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) pp<br />

336-344.<br />

54<br />

Zie bijvoorbeeld <strong>in</strong>terviews Zuid-Holland: het Protestants di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>c<strong>en</strong>trum, 23 mei 2007.<br />

55<br />

Zie voorbeeld<strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> Pius X, de rol <strong>van</strong> Vestia / Ceres project<strong>en</strong> bij de <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>.<br />

56<br />

Meijer, A. Th. (2007) BOEi 2007, project<strong>en</strong>overzicht, Hoevelak<strong>en</strong>.<br />

Redres erfgoedmakelaar [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar via: www.redres.nl, reliplan [onl<strong>in</strong>e] beschikbaar op:<br />

www.reliplan.nl.<br />

68<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


Voor de omgev<strong>in</strong>g is het <strong>van</strong> groot belang dat e<strong>en</strong> gebouw ook bij <strong>leegstand</strong> veilig blijft <strong>en</strong> niet<br />

verloedert. Mocht <strong>leegstand</strong> onvermijdelijk zijn, dan kan tijdelijke <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

gebouw de schade <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s verzacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> het risico op kraak vermijd<strong>en</strong>. Wanneer e<strong>en</strong><br />

gebouw niet meer bewoonbaar is, zou beveilig<strong>in</strong>g brandsticht<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verniel<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong><br />

voorkom<strong>en</strong>. Voor eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> die zelf <strong>in</strong>itiatief tot <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> nem<strong>en</strong>, zijn er diverse<br />

quickscans <strong>en</strong> transformatiepot<strong>en</strong>tiemeters ontwikkeld, die e<strong>en</strong> snel of e<strong>en</strong> meer gedetailleerd<br />

beeld gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. 57<br />

3.3 Cultuurhistorische belang<strong>en</strong>organisaties<br />

Hoewel zorg voor cultuurhistorie e<strong>en</strong> taak is <strong>van</strong> de geme<strong>en</strong>te, zijn de ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> belast met<br />

deze taak niet altijd toegerust met de tijd, de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> de middel<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> goed beleid te<br />

kunn<strong>en</strong> voer<strong>en</strong>. Vaak beperkt het werk <strong>van</strong> de overheid zich tot het beoordel<strong>en</strong> <strong>van</strong> reeds<br />

gemaakte plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> de b<strong>en</strong>odigde procedures. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> groot<br />

verschil tuss<strong>en</strong> de feitelijke <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> de bij de overheid bek<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie. Daarom is het<br />

<strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nis over leegstaande object<strong>en</strong> of k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de cultuurhistorische waarde<br />

<strong>van</strong> gebouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage aan de bewustword<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de noodzaak <strong>van</strong> behoud.<br />

<strong>De</strong> cultuurhistorische waarde is e<strong>en</strong> belangrijk argum<strong>en</strong>t om sloop te verh<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Soms is het<br />

behoud <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebouw of complex mogelijk dankzij <strong>in</strong>itiatief <strong>van</strong> bewoners of omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. 58<br />

57<br />

Voordt T. <strong>van</strong> der red. (2007) pp 374-469.<br />

58<br />

Zie: bijvoorbeeld <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> Grote Pyr, Boelee, R. (2007) Bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare ruimte <strong>De</strong>n Haag<br />

05/06 Geme<strong>en</strong>te <strong>De</strong>n Haag, pp 111.<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong> 69


70<br />

Leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>Fryslân</strong>


HET SAMENWERKINGSVERBAND<br />

Dit rapport vormt e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> twaalf prov<strong>in</strong>ciale rapport<strong>en</strong>, die sam<strong>en</strong> met het landelijk<br />

e<strong>in</strong>drapport <strong>en</strong> de digitale kaart het resultaat vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> landelijk onderzoek: <strong>De</strong> <strong>Oude</strong> <strong>Kaart</strong><br />

<strong>van</strong> <strong>Nederland</strong>. Het zijn mom<strong>en</strong>topnames <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cies. Ze<br />

zijn eerder bedoeld om e<strong>en</strong> signaal over de situatie <strong>en</strong> de tr<strong>en</strong>d af te gev<strong>en</strong>, dan om naar<br />

volledigheid te strev<strong>en</strong>.<br />

<strong>De</strong> twaalf prov<strong>in</strong>ciale onderzoek<strong>en</strong> zijn gekoppeld aan de regionale welstandsorganisaties (RWO’s)<br />

die advies over welstand, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> ruimtelijke kwaliteit aan de meeste <strong>Nederland</strong>se<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>. <strong>De</strong> uitvoer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het project vond <strong>in</strong> onderl<strong>in</strong>ge sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> de<br />

RWO’s plaats. Eén <strong>van</strong> de RWO’s (Dorp, Stad & Land) werd als coörd<strong>in</strong>ator aangewez<strong>en</strong>.<br />

Voor het project vervuld<strong>en</strong> de RWO’s e<strong>en</strong> bijzondere rol: t<strong>en</strong> eerste bij de aan<strong>van</strong>g door hun<br />

uitgebreide netwerk onder geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vastgoedeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s door hun <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> de<br />

problematiek <strong>van</strong> <strong>leegstand</strong> <strong>en</strong> <strong>herbestemm<strong>in</strong>g</strong>. T<strong>en</strong> tweede kreg<strong>en</strong> de RWO’s de geleg<strong>en</strong>heid om<br />

zelf e<strong>en</strong> rol te spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>zamel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpretatie <strong>van</strong> de <strong>in</strong>formatie. En t<strong>en</strong> derde war<strong>en</strong> de<br />

RWO’s verantwoordelijk voor de lancer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> distributie <strong>van</strong> de prov<strong>in</strong>ciale rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

communicatie die er mee sam<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!