ATJEH 1896 - Aceh Books website

ATJEH 1896
Willi ii ilWiMMMIIWMUMIIimillilllHH
jjjj Met 2 kaarten en 4 portretten
^ A. KRUISHEER
Kapilein der lnfanterie Ooit-IndUch Leger
N. V. BOEKHANDEL VISSER & C. - Weltevredfen, Amer.foort

X *ydjtZ ^
. /a
h

GOUVERNEUR-GENERAAL JHR. C. H. A. VAN DER WIJCK.

,?8
ATJEH '96.
DOOR
A. KRUISHEER,
Kap'. der Inf. O. I. L.
Z&P
Met 2 kaarten en 4 portretten.
DEEL.
WELTEVREDEN,
N. V. BOEKHANDEL VISSER & Co.
1913.
v\.V v voor
(TAALvU ;]
\' ,
\ .: il /
I/.

Voorwoord.
In de jaargangen 1903, 1905, 1906 en 1908 van het
I. M. T. verschenen van mijn hand opstellen over den Atjeh-
Oorlog in het eerste semester 1896.
In een hundel en onder toevoeging van een txoeeden, behan-
delende de verrichtingen in het 2 e semester, warden zij den
lezer opnieuw aangeboden.
Ten gerieve van hen, die dezen arbeid zullen benutten voor
speciale studies van die periode, nam ifc verschillende besluiten
enz., die hun daarbij van dienst kunnen zijn, als bijlagen op.
Op verzoek van den uitgever volgt, mede als bijlage in het
2 e deel, een „Overzicht van den huidigen toestand in Atjeh".
Inderdaad toont dit beter dan ellenlange betoogen aan, dat
men in 1896 den rechten weg tot pacificatie insloeg.
Voor de hulp bij de samenstelling van dat ^Overzicht" van
verschillende zijden ondervonden, betuigt ondergeteekende zijn
besten dank.
Magelang, April 1913.
A. KRUISHEER.

faut juger les fails d'apres leur date.
J

I n h o u d'.
1NLEIDING 1.
HOOFDSTUK I. Het tijdvak van 1 Januari tot 20 April. . 11.
De patrouille van kapitein H. F. T. van Blokland op 7
Maart 13.
Plannen tot tuchtiging der Lamkrak-moekims met gebruikmaking
der diensten van T. Djohan's legioen 20.
Insluiting van het blokhuis Aloer-Oe in den nacht van 28 — 29
Maart 22.
Verstrekking van wapens en munitie aan T. Djohan op 26
Maart 23.
Toekoe Djohan Pahalawan blijkt de zijde van het Nederlandsche
Gouvernement verlaten te hebben 24.
De in verband met die omstandigheid te Koeta-Radja genomen
maatregelen 26.
Gevolgen van Oemars afval. Vijandelijkheden in de buitenlinie. 29.
30 Maart. Colonne G. P. M. van der Noordaa naar Senelop —
tot ontzetting van de blokhuizen Montassik, Aloer-Oe en Toei
Selimbing 31.
Ontruiming der blokhuizen 34.
De vijand belet het verkeer met de posten der buitenlinie.
Eerste brief van T. Oemar aan den Gouverneur, gedagteekend
Lampisang 30 Maart 1896 37.
3 April. Aankomst van suppletietroepen per „Japara". . . 37.
7 „ Komst van den Regeerings-commissaris, Zijne Excellence
den luitenant-generaal Vetter, met staf en van het 9' Bataljon-
Infanterie 37.
Generaal-Majoor C. Deykerhoff eervol ontheven van zijne functies
als civiel- en militair-gouverneur 37.
Tijdelijk belast met het civiele gedeelte de resident K. F. H.
van Langen, met het militairecommando de kolonel der Infanterie
J. W. Stemfoort 38.
Aankomst van het 6 e Bataljon-Infanterie en de l c Bergbatterij. 38.
biz.

VIII
Bouw van tijdelijke kampementen
biz.
38.
Berichten omtrent Oemar 39.
8 April. Ontzetting van de posten Biloel en Lam-Koenjit . 40.
De insluiting van Lam-Koenjit van en met 29 Maart tot en
met 8 April 48.
Idem van Biloel 51.
Eene verkenning naar Biloel op 10 April . . . . . . . 52.
Proclamatie van den Regeerings-commissaris aan de Hoofden
en de bevolking van Atjeh 57.
OphefSng der buitenlinie. Ontruiming van Biloel en Lam-
Koenjit op 12 April 57.
Tweede brief van T. Oemar aan den Gouverneur van Atjeh
gedagteekend 12 April 1896 62.
Approviandeering van Tjot-Rang en tuchtiging van Lam-Goet,
verblijfplaats van Toekoe Hoesin Lehong Bata 63.
OphefEng van Anak-Galoeng, Lam-Barih, Lam-Soet en Senelop
op 17 April 72.
Opheffing van Kroeng-Gloempang, Tjot-Rang en Toengkoeb
op 20 April 99.
HOOFDSTUK II. Toestand te Kota-Radja en Oleh-leh . . 118.
Aanvraag van nieuwe troepen van Java 118.
3 e Brief van T. Oemar, gedagteekend 23 April, en antwoord
van den Regeerings-commissaris . . . 119.
Batterij bouw te Lamdjamoe . . . . . . . . . . . 119.
26 April. Toekoe Djohan Pahalawan ontslagen als Panglima
Prang Besar van het Gouvernement en als Oeloebalang van
Lepong 120.
Nieuwe proclamatie van den Regeerings-commissaris aan hoofden
en bevolking in Groot-Atjeh 120.
27 April. Bombardement van Lampisang voortgezet tot 23 Mei. 121.
Oemars bondgenooten 121.
Verrassing der versterking Batoe in de XIII Moekims Toengkoeb
in den nacht van 28 op 29 April 122.
Demonstrate in de XIII Moekims Toengkoeb op 30 April . 124.
Met vijf stoomers van de Kon. Paketv.-Maatschappij arriveeren
het 5 e en 7 C Bataljon Infanterie, eene bergbatterij, een peloton
cavalerie en suppletietroepen . . . . . 126.
Diversie naar Montassik op 2 Mei 126.

IX
Nadere berichten aangaande Oemar
Plan tot aanval op Oemars stellingen op 2 Mei opgegeven;
biz.
135.
demonstratie der marine in de Kroeng-Raba-baai 136.
Tweede tocht naar de XIII Moekims Toengkoeb op 4 Mei. 136.
Besluit van den Regeerings-commissaris van 9 Mei omtrent de
verstrekking van oorlogsmaterieel aan hoofden of bevolking. . . 145.
Aanvraag van meerdere repeteergeweren 147.
Mislukte poging om Lam-Tengah te verrassen op 15 Mei. . 148.
Briefwisseling met Toekoe Tjoet Lam-Tengah . . . . . 149.
23 tot en met 25 Mei. Actie tegen T. Oemar en de IV en
VI Moekims, inname van Lam-Pisang 153.
Machtsvertoon in de IX Moekims en de III Moekims Daroe
op 29 Mei. ' 219.
Raseering van Lam-Asan van 30 Mei tot 2 Juni 227.
Toestand in de XXVI Moekims 230.
Tocht in de VI en IV Moekims op 4 en 5 Juni . . . . 232.
Tocht naar Lam-Krak op 9 en 10 Juni 242.
12 Juni de batterijen te Lam-Djamoe ontwapend, de marine
verkent Lepong 266.
Tuchtiging van de V Moekims Montassik op 16 en 17 Juni. 268.
20 Juni. Machtsvertoon door 4 colonnes, respectievelijk in de
IV en VI Moekims tot Kroeng-Raba, Lam Pagar, III Moekims
Daroe en IX Moekims 295.
Opruiming der bentengs Perarrpocan en Batoe 296.
22 Juni. Verkenning naar Kroeng-Raba 297.
Over 's vijands stellingen bij Kroeng-Kali 298.
23 Juni. Tuchtiging der XIII Moekims Toengkoeb door 2
colonnes, waarvan eene door de marine naar Ladoeng werd overgevoerd
298.
Machtsvertoon in de V Moekims Montassik op 26 Juni . . 307.
^•1 Juni. Groote parade op het exercilieterrein nabij Petjoet. 308.
Afscheid van Zijne Excellence den Regeerings-commissaris, den
luitenant-generaal Vetter 308.
Kolonel J. W. Stemfoort voorloopig belast met het Civiel en
Militair Gezag en Resident van Langen eervol ontheven van zijne
functien als Civiel Bestuurder van het gewest 309.
Vertrek van den Leger-commandant per stoomschip „Coen"
naar Batavia op 28 Juni 309.

X
BIJLAGEN: biz.
No. I. (A) Staat aangevende de sterkte der troepen in Atjeh en
hunne legering op den l en Januari 1896 310.
II. l e Brief van Toekoe Oemar aan den Gouverneur van
Atjeh over de redenen van zijn afval 315.
„ III. Proclamatie van den Regeerings-commissaris aan de
hoofden en de bevolking van Atjeh 317.
„ IV. 2 e Brief van Toekoe Oemar aan den Gouverneur van
Atjeh 319.
„ V. 3 e Brief van Toekoe Oemar als voren 322.
„ VI. Besluit van den wd. Gouverneur van Atjeh en Onderhoorigheden,
waarbij Toekoe Djohan Pahalawan uit
's Gouvernementsdienst wordt ontslagen 324.
„ VII. 2 e Proclamatie van den Regeerings-commissaris aan
hoofden en bevolking van Atjeh 326.
„ VIII. Staat aangevende de sterkte der troepen in Atjeh en
hunne legering op den l en Juni 1896 328.
PHOTO'S G. G. Jhr. C. H. A. van der Wijck, tegenover het titelblad.
Gen.-Maj. C. Deykerhoff, „ biz. 25.
Luit.-Gen. Vetter, „ „ 119.
Toekoe Oemar, „ „ 195.
KAARTEN Kaart van het westelijk gedeelte van Groot-Atjeh 1 : 20.000.
Schetskaart der voormalige Ooster-Buitenlinie 1 : 25.000.

iz
„ 2
„ 3
„ 12
,. 13
.. 14
,. 27
„ 34
„ 56
„ 58
„ 59
„ 64
„ 65
„ 66
„ 70
„ 70
„ 73
„ 83
„ 91
„ 119
,. 121
„ 121
„ 167
„ 240
„ 244
„ 261
,. 261
„ 262
„ 265
., 290
, 307
„ 307
15=
5=
3-=
5=
7=
7-=
17*
7e
5-=
I1«
6=
10=
9e
8«
6«
15=
> »
» i
» »
, ,
> »i
i *
, „
» *
» »
> »»
Errata.
Noot (1)
6 e Noot (1) 2
regel v
21= „ ,
10= n *
4e
n y
» *
> i
e regel v. o. staat O'Sullwan's lees O'SuIlivan's.
9 e regel van boven: tusschen „toepassing en „brengen" te
voegen „te".
;e I A".
6 e regel van boven staat „militrailleurs" lees „mi-trailleurs".
„ingschoten" lees „ingeschoten".
„zoomene" lees „zoomede".
onder „ „laatsgenoemde" lees „laatstgenoemde"
boven „ „Lambjamoe" lees „Lamdjamoe".
onder „ „overmoeidheid" 1. „oververmoeidheid"
boven lees „Zie bijlage III".
onder staat „den kampongs" lees „de kampongs".
boven „ „plaats A" lees „plaatst".
onder „ „2 colonne" „ „2 e colonne".
„ „geniet-roepen „ „genie-troepen".
boven „ „marec-haussee" lees „mare-chaussee".
„ „ „mgndant" lees „mandant".
onder „ „Lingkar, om in" lees „Lingkar, in".
„ „ „Anak Galoengen" lees „Ana* Ga-
loeng en",
boven „ „vermeesteerde" lees „vermeesterde".
onder „ „Atjehriveir" lees „Atjehrivier".
„ lees: Zie bijlage V.
boven staat „23= n " lees „23".
» »» „ tusschen „Wilhelmina — en" in te lasschen
..Sumatra" en voor „respec" — te plaatsen
„de laatste drie".
12= „ . „ staat „Tamon" lees „Tanon"
8-= » »» onder „ ..hemerkt" lees „bemerkt".
10= » »i boven „ „eu" lees „en".
16= > u onder „ „hen" lees „hun".
14= i »i „ „ ..keerk" lees keerd".
18= , i »» „ „ „vleuge" lees „vleugel".
16= » M „ ..Oostenlijk" lees ,,Oostelijk".
Noot (1)
„Lepong" lees ,,Lejoong".
1 1= regel „
kwam" lees ,,kwamen".
8= , i fl ,, ..Lehong" lees „Lehang".

Groot-Atjeh van 1 Januari tot 20 April 1896.
Inleiding.
Wanneer men de politieke Atjehverslagen van den laatsten tijd
raadpleegt, dan kan niet ontkend worden, dat de uitkomsten van het
stelsel, sedert den afval van T. Oemar consequent toegepast, n.I. om
het geheele Atjehsche volk door kracht van wapenen tot erkenning van
Neerlandsch souvereiniteit te dwingen, alleszins bevredigend genoemd
mogen worden.
Er zal dan ook wel nimmer meeningsverschil bestaan hebben, dat
dit stelsel, met het oog op het doel, het eenige ware is ; wel over de
vraag, of onze personeele en materieele krachten de toepassing van
zulk een stelsel toelieten.
Twijfel daaromtrent, heeft geleid tot verschil van inzicht bij staatslieden
en militaire bevelhebbers en het kiezen van verschillende stelsels ten
gevolge gehad, om ten slotte tot de thans gevolgde politiek te geraken.
Een dier stelsels was dat, van September 1893 tot April 1896
toegepast, hetwelk beoogde om de rust in Groot-Atjeh te verzekeren
door de hulp van Atjehsche bondgenooten.
Het is ons doel niet dit stelsel aan critiek te onderwerpen, (') maar
alleen, om de krijgsverrichtingen gedurende en na dit tijdperk, voor
zoover die binnen het jaar 1896 vielen, te beschrijven, waaruit voor
ons militairen de les te trekken is, dat alleen van het ter juister tijd
toegepaste offensief heil te verwachten is.
Na de goede diensten, die Toekoe Oemar ons in Augustus 1893
bewezen had door de zuivering der XXV Moekims, werd in zijne onderwerping
aan het Nederlandsch Indisch Gouvernement bewilligd en den
30 s = n September van dat jaar legde hij en 15 zijner panglima's den
(') Hiervoor zij verwezen naar Dr. C. Snouck Hurgronje's belangrijke voorrede in
A. W. S. O'Sullwan's vertaling van het werk ,,de Atjehers" en naar de bijlage in
deel II van dit werk „Overzicht van den huidigen toestand van Atjeh."

eed van trouw af. Hij verkreeg den titel van Toekoe Djohan Pahalawan
en Panglima Prang besar, terwijl hem verlof werd verleend een door
ons bezoldigd vast legioen van 250 man, onder drie zijner bloedverwanten
als aanvoerders en 40 panglima's, op te richten.
De toenmalige Gouverneur van Atjeh en Onderhoorigheden, zeer
ingenomen met de resultaten, die het bestrijden der kwaadwilligen met
benden, uit de Atjehsche bevolking samengesteld en door Atjehsche
hoofden aangevoerd, opgeleverd had, besloot hetzelfde stelsel in de
XXVI Moekims in toepassing brengen.
Een driemanschap, bestaande uit T. Neq van Merassa, Toekoe Nja
Banta, Panglima sagi der XXVI Moekims en Toekoe Tjoet Toengkoeb,
Oeloebalang der XXII Moekims Toengkoeb, vormde zich, om het
terrein aan de oostzijde onzer geconcentreerde linie van moslemin te
zuiveren.
Toen uit alles bleek, dat de bondgenooten in de XXVI Moekims
niet zoo bruikbaar voor het doel waren als T. Djohan, werd den
2|sten October aan dezen Iaatsten ook de leiding der zaken in die
sagi opgedragen — een maatregel, die, zooals lichtelijk te begrijpen is,
geenszins in den smaak viel van de adathoofden in de XXVI Moekims.
Op dezen weg voortgaande besloot het bestuur ook in het aan onze
linie grenzende deel der XXII Moekims eene opruiming te houden;
30 November werd Ana* Galong door het legioen vermeesterd. Toekoe
Moeda Baid, hoofd der VII Moekims, beloofde toen verder voor de
rust in zijn landschap te zullen zorgen.
In het begin van '94 werden ook de V Moekims Montassik onder
handen genomen en o.a. Senelop vermeesterd.
Om nu verder meester te kunnen blijven in het voor ons veroverde
terrein, werden op de voornaamste punten posten opgericht, bezet door
troepen, getrokken uit de veldbataljons en het 2= Garnizoensbataljon.
In de tusschenruimten werden dan vaak nog blokhuizen geplaatst,
meestentijds toevertrouwd aan de goed gezinde bevolking, of aan de
panglima's van T. Djohan.
Tot beter begrip van later te vermelden krijgsverrichtingen volgt hier
eene opsomming van die, door onze troepen bezette, tijdelijke versterkingen
buiten de geconcentreerde linie in het laatst van 1895,waarbij
de bestemming van elk hunner is aangegeven. (')
') Bijlage A. geeft een overzicht van de sterkte en legering van alle troepen op
I Jan. 1896.

In het algemeen moesten die posten dienen: tot punten Van uitgang
en ondersteuning van onze patrouilles, die natuurlijk veelvuldig hadden
moeten worden uitgezonden, hetgeen, zooals wij later zullen zien, inderdaad
slechts zelden geschiedde.
De artilleriebewapening op alle posten bestond uit een of meer
kanonnen van 7 cM. L. A. en militrailleurs. Alleen Toengkoeb had
geen artilleriebewapening.
In de sagi der XXV Moekims.
Biloel had eene sterkte van 1 kapitein en 2 ljiitenants, 1 officier
van gezondheid en 2 hospitaalbedienden, 102 man infanterie, 1 officier
en een detachement van I 1 man vestingartillerie.
De post was gelegen nabij het gebergte, op de grens van de XXII
Moekims, aan den weg, die van uit deze sagi langs den voet van het
gebergte in Z. O. richting voert, en beveiligde de IX moekims tegen
invallen van kwaadwilligen uit Lamkrak, Kroeng Mak, Loetoe en Lam
Lheue van de VII Moekims Baid, welke steeds eene verblijfplaats van
kwaad volk waren.
Lamkoenjit, gelegen nabij den weg Tjot Goee— Biloel had
eene sterkte van 2 officieren en 52 man infanterie, 10 man artillerie en
1 hospitaalbcdiende. Doel als boven en beveiliging van het verkeer
tusschen beide bovengenoemde plaatsen.
Tjot Goee sterk 2 officieren, 52 man infanterie, 10 man artillerie
en 1 hospitaalbediende; een communicatiepost tusschen Lampeneroet
en Biloel op een ^ 30 M. hoogen heuvel, zeer gunstig gelegen om
in het omliggende lagere gedeelte van de IX Moekims, met name de
Moekims Oleh Soesoe en Lamkoenjit, in verband met onzen post nabij
den grooten passer van laatstgenoemden naam, invloed uit te oefenen.
In de sagi der XXII Moekims.
Ana* Galon g, sterk 1 kapitein, 3 luitenants en 120 bajonetten,
geleverd door het 15= Bataljon infanterie, 1 officier van gezondheid,
1 hospitaalbediende en ambulance en 16 man van de artillerie; diende
hoofdzakelijk om T. Moeda Baid in het goede spoor te houden en tot
steun van diens halfbroeder Toekoe Tjoet Machmoed, van de Moekim
Lam-Tengah.
IJe plaats zelf werd door de Atjehers steeds beschouwd als het hart
van Groot-Atjeh, en had in hun oog groote waarde.

Na de concentratie was de later door ons bezette benteng de hoofdverblijfplaats
van Tengkoe di Tiroe, die daar ook gestorven is.
Lambarih; sterkte: 2 officieren en 50 minderen van de infanterie,
1 van de artillerie en 1 Europeesch hospitaalbediende.
Had alleen waarde als communicatiepost tot beveiliging van den weg
Lambaroe — Ana' Galong. Tusschen deze plaats en Lambarih hadden
we nog een verhoogd wachthuis Blang Tjoet, welks bezetting, 20 man,
dagelijks door Ana' Galoeng verwisseld werd.
L a m s o e t; sterkte: 2 officieren en 50 man, 4 artilleristen en 1
Europeeschen hospitaalbediende; vormde een vast punt in de zich langs
den rechteroever der Atjehrivier uitstrekkende kampongs van de III
Moekims Kerkoen, waar kwaad volk eene gemakkelijke wijkplaats kon
vinden en van waaruit in de jaren 1878— 1885 menige roofaanval plaats had.
Diende tevens om een rivierovergang te hebben tusschen Lambaroe
en Ana* Galong.
Senelop; sterkte: 1 kapitein, 2 luitenants en 75 man, 1 officier
van gezondheid met I hospitaalbediende en 12 artilleristen; diende
met Kroeng Gloempang als barriere tegen de V Moekims Montassik,
waarvan de Moekim Lam Djampoe geheel binnen onze linie van posten lag.
De post moest deze Moekim en de III Moekims Kerkoen behoeden
tegen invallen van kwaadwilligen. Een groot deel der V Moekims
Montassik lag binnen het bereik van het geschut van Senelop en Kroeng
Gloempang, hetgeen hoofden en bevolking er toe bracht om tot eigen
behoud den kwaadwilligen het verblijf in hare kampongs te ontzeggen.
In de sagi der XXVI Moekims.
Toengkoeb; sterkte: 2 officieren en 52 man van de infanterie,
alsmede 1 hospitaalbediende; vormde de verblijfplaats van het hoofd
der XIII Moekims Toengkoeb.
Was na onze concentratie eene der voornaamste verblijfplaatsen van
Tengkoe di Tiroe. Nadat de kwaadwilligen er uit verdreven waren,
werd dit punt door ons bezet, zoowel om bij de bevolking de vrees
weg te nemen, dat die moslemin er zich op nieuw zouden vestigen,
als om invloed en controle uit te oefenen op den Oeloebalang T. Tjoet
Toengkoeb, wiens gezindheid ten onzen opzichte nogal eens te wenschen
overliet.
Tjot Rang; sterkte: 2 officieren en 78 minderen van de infanterie,
9 artilleristen en 1 Europ. hospitaalbediende.

Was in de jaren 1881 — 1885 eene geliefkoosde verblijfplaats der
maraudeursbenden, die er in de door holle wegen doorsneden en op
vele plaatsen moeilijk begaanbare Moekim Boeng Tjala een zeer gunstig
terrein voor de guerilla vonden.
Bovendien was hier een der grootste passers van deze sagi aanwezig.
Kroeng Gloempang; sterkte: 3 officieren, 60 minderen van de
infanterie, 10 artilleristen en 1 Europ. hospitaalbediende; gelegen op de
grens van de XXVI en van de XXII Moekims, diende speciaal om
de III Moekims Ateuh tegen invallen uit Montassik te beschermen.
De bezettingen voor Lambarih, Lamsoet, Senelop, Kroeng Gloempang
werden getrokken uit de posten van de geconcentreerde linie, Biloel
werd bezet door officieren en minderen van het 3= Bataljon, Ana* Ga-
loeng door het 15= Bataljon, Lamkoenjit en Tjot Goee door het 14=,
Tjot Rang en Toengkoeb door het 12= Bataljon infanterie.
Daar de posten slechts eene tijdelijke inrichting hadden, werd het
noodig geacht de troepen om de veertien dagen af te lossen. Vier
compagnieen van de veldbataljons waren dus vastgelegd op die posten.
Door de goedgezinde bevolking of door het legioen van T. Djohan
werden de navolgende blokhuizen bezet gehouden:
In de XXV Moekims: Lehang, GrOt, Lam Tadoek, Maneh, Mon
Mantjang, Blang Kirai en Mon Pandjang.
In de XXII Moekims: Kajoe Leh, Ba c Boeng, Oedjong Boekloet,
Bak Tjerlak, Mata Air, Montassik, Aloer Oe, Toei Selimbing, Baroe,
Tjot Djamboe.
In de XXVI Moekims: Tjot Kapoela, Tjot Sabtoe, Tjot Made,
Tjot Bak Tjoe, Tjot Lampoe* Oe, Tjot Penom, Lamgoet.
Ook na de vermeestering van het bovenomschreven gebied in de 3
sagi's, trad het legioen van T. Djohan vaak in verband met onze troepen
tegen de moslemin op, in dier voege, dat aan die troepen vrijwel het
werk uit de handen werd genomen; o.a. van 9 t/m 13 Mei '95.
Voorbeelden daarvan vinden we in de volgende excursie's.
In den voormiddag van den 9= n Mei '95 kwam het legioen van T.
Djohan, sterk 200 geweerdragenden en 100 dragers en werkers, te
Tjot Goee aan, om een aanvang te maken met het zuiveren van het
terrein tusschen dezen post, Biloel en Lamkoenjit van kwaadgezinden,
die de gemeenschap tusschen onze posten gedurende de voorafgegane
j

dagen hadden bemoeilijkt, en voorts in het heuvelterrein, ten Z. van
Biloel en van de kampongreeks Manee, Lam Tadoek en Grot, de
daar sedert lang bestaande schuilplaatsen en versterkingen des vijands
op te ruimen.
Een colonne sterk 4 officieren, 132 bajonetten, twee sectien bergar-
tillerie, een detachement genietroepen en ambulance onder den majoor
J. F. T. van Bloemen Waanders was dien zelfden morgen te Tjot
Goee vereenigd om zoo noodig het legioen te steunen.
Den 4= n Augustus '95 werd uitgerukt door 1 compagnie van het
14= Bataljon infanterie, sterk: 4 officieien, 1 hoornblazer en 125 bajo­
netten ; 1 peloton cavalerie, sterk: 1 offiicier en 24 ruiters; 2 sectien,
bergartillerie, sterk: 3 officieren en 60 minderen, 17 rijpaarden en 17
muildieren, met het doel de troepen van T. Djohan te steunen bij het
hernemen der bentengs Gle Broe en Koeta T. Rajoet, die den 4= n te voren
door onze bondgenooten na hevig vuur der kwaadwilligen waren ontruimd.
T. Djohan had bij deze affaire, onder toezicht van den chef van den
gewestelijken staf, de hoofdleiding en gaf zelf de aanwijzingen voor het
gebruik der artillerie.
Was de aanval naar zijne meening door de artillerie voldoende voorbereid,
dan ging het legioen tot den storm over.
De toestand binnen de geconcentreerde linie werd door die nieuwe
wijze van optreden steeds meer bevredigend. Hoewel het leger daarbij
een ondergeschikte rol vervulde, waren de voordeelen zonder groote
verliezen onzerzijds, en Iouter door het verschaffen van srrijdmiddelen
en geld aan onze bondgenooten, verkregen.
Behalve T. Djohan werden de hoogere en lagere hoofden door trak-
tementen aan ons verbonden en, zooals overste Hooyer in zijn werk
zegt, „buiten de noodzakelijkheid gebracht zich door afpersing van het
„noodige te voorzien, en zoo werd de hoop gekoesterd, dat op deze
„wijze een geest van orde zou geboren worden en de bevolking al meer
„en meer de groote voordeelen zou leeren inzien, die haar ten deel
„zouden vallen."
Den 14= n April '94 was bij commandementsorder eene commissie
benoemd, bestaande uit den commandant der geconcentreerde linie als
president, de assistent-resident van Groot-Atjeh en de overige gewestelijke
autoriteiten als leden, die moest nagaan:
1° welke posten, zoowel in als buiten de geconcentreerde linie, uit

een militair-politiek-hygienisch oogpunt moesten worden behouden, opgeheven,
dan wel gewijzigd;
2° waarin die wijzigingen eventueel zouden moeten bestaan;
3° welke geldelijke consequentien approximatief aan een en ander
zouden verbonden zijn.
De werkzaamheden dier commissie schijnen in het begin van '96 nog
niet geheel afgeloopen te zijn geweest. Het idee was in de XXVI
Moekims aan de postenlinie eene uitbreiding te geven naar de zijde
van de Blang Bintang, de sawahvlakte, die tal van kwaadgezinden herbergde.
Vijandelijke benden uit de V Moekims Montassik, die aan de
bevolking der XXVI Moekims overlast wilden aandoen, namen steeds
hun weg over die sawah. Om die sawah te beheerschen zou 500 M.
oostwaarts van den Z. O. hoek der kampong Tjot Mantjang, dus
nabij de grens der XXII Moekims en op ongeveer 2000 M. afstands
van Kroeng Gloempang, eene tijdelijke versterking opgericht moeten
worden; Toengkoeb zou dan kunnen vervallen.
Door de belangrijke wijziging ten goede in den politieken toestand
der XXV en XXVI Moekims zouden, in verband met de voorgenomen
verbeteringen, van de reeds genoemde tijdelijke versterkingen eenige
der kleinere posten in de geconcentreerde linie opgeheven, van andere
de infanteriebezetting belangrijk verminderd worden. Voor opheffing
kwamen in aanmerking: Blang, Siroen, Boekit Karang, zoomede de
blokhuizen Pagani, Sabang en Kroeng Lingkar.
De posten in de buitenlinie zouden na verbetering eene vaste bezetting
krijgen uit de aanwezige garnizoenstroepen. Verandering in de
formatie voor Atjeh was dus niet noodig. (')
(') Volgens „de Atjeh-Onlusten in 1896" verschenen bij Nijgh en van Ditmar,
zou de linie als volgt worden samengesteld:
Ten Zuiden van de geconcentreerde linie, zou nabij de plek, waar vroeger Kaloet
lag een post Tjot Bageroet worden opgericht, met 2 officieren van de infanterie, 1 der
artillerie en 50 man als bezetting.
Tjot Goee zou verplaatst worden naar den oostwaarts gelegen heuvel; Lamkoenjit
1200 M. ten noorden van den gelijknamigen tijdelijken post komen en Biloel een
weinig naar het noorwesten verplaatst worden.
Ana' Galoeng zou ten N. O. van de brug en Lambarih meer zuid-oostwaarts verschoven
worden, en wel naar de plaats waar het blokhuis Blang Tjoet lag. Een
nieuwe post Oedjong Boekloet, met 2 officieren en 53 man bezetting, zou opgericht
worden ten noorden van Lambarih.

8
Bij commandementsorder dd° 12 Februari '96, No. 22, werd eene
nieuwe commissie onder presidium van den chef van den gewestelijken
staf benoemd, tot het bepalen der emplacementen van de nieuw op
te richten versterkingen en 12 Maart d.a.v. werd bericht ontvangen, dat
de Regeering op het voorstel, wat de inrichting der nieuwe stelling
betreft, conform had beslist.
Tot de uitvoering van al die plannen is het intusschen niet gekomen;
waardoor, dat zullen we in het eerste hoofdstuk zien.
De toestand van rust in Groot-Atjeh was slechts schijnbaar. In werkelijkheid
was onze positie niet zoo sterk, als men uit het bovenstaande wel
zou opmaken.
Werd door ons hiervoren reeds opgemerkt, dat van het patrouilleeren
door de bezettingen der posten in de buitenlinie weinig werk
werd gemaakt, de toestand was in den aanvang van het jaar 1896zelfs
van dien aard, dat het moeite kostte om die posten ongedeerd te
bereiken.
De z.g. djahats hadden zich in den omtrek van de meesten zeer
huiselijk ingericht; vooral Biloel, Ana* Galong, Senelop en Kroeng
Gloempang, stonden in die dagen aan hun vuur bloot.
Door de postcommandanten zelf kon in dien toestand geen verbetering
gebracht worden; het initiatief daartoe moest van hoogerhand
uitgaan.
De patrouilles, die door sommigen hunner uitgezonden werden om
de manschappen tenminste iets te doen te geven, kozen uur van afmarsch,
route, enz. steeds zoodanig, dat elke aanraking met den vijand werd
vermeden.
Van Lambarih tot Ana' Galong was men verplicht niet op den dijk,
maar er naast te marcheeren, alleen ten genoege van de enkele schutters,
die zich in den Oostrand der kampongs Ana' Batee en Klieng opgesteld
hadden, en daar ook meesttijds lustig een Atjehsche vlag lieten
wapperen.
Lamsoet zou blijven waar het was, maar Senelop 200 M. meer zuidwaarts van het
blokhuis Toei Selimbrug komen; Kroeng Gloempang naar het noord-oosten verplaatst
worden.
Een nieuwe post Tjot-Made, ten oosten van het blokhuis van dien naam, zou bezet
worden met twee officieren der infanterie, 1 der artillerie en 50 man. Een groote post
op de Blang Bintang—Ketapan Meot ten slotte, moest eene bezetting van 1 Kapitein,
4 luitenants, 75 man infanterie, 1 sectie bergartillerie en een detachement cavalerie
krijgen.

Soms werden bij approviandeering of groote transporten naar onzen
post een viertal brigades marechaussee in Ana* Batee in stelling gelegd,
om die beschietingen te coupeeren; zulks was o.m. het geval, toen
Zijne Excellentie de Commandant van het Leger in November 1895
Ana* Galong bezocht. Ondanks dien maatregel werd het rijtuig van
Zijne Excellentie bij Boekloet beschoten.
Een paar staaltjes van de gevolgen van onze toenmalige tactiek mogen
niet onvermeld blijven.
In December '95 behoorde schrijver dezes tot de bezetting van
Ana' Galong. Een der kamponghoofden uit de onmiddellijke nabijheid
van dien post vroeg en kreeg vergunning eene sawah, op ± 150 M.
van de benting aan de overzijde der Atjehrivier gelegen, te bewerken.
Gedurende eenige dagen zag men er ook tal van Atjehers aan
den arbeid; zij werden, in verband met de gegeven vergunning
onzerzijds, niet bemoeilijkt. Nu kwam er dagelijks een bewoner van
Sibreh in de versterking, die daar zijn vruchten, groenten en kippen aan
den man bracht. Het behoeft wel niet gezegd te worden, de man
erkende het trouwens volmondig, dat hij door beide partijen als spion
gebezigd werd en toen het werk in de z.g. sawah afgeloopen was,
achtte hij het oogenblik gekomen om mede te deelen, dat de djahats
ons een aardige poets gebakken hadden, door op het bewuste punt eene
complete batterij met loopgraven, dekkingen enz. op te werpen. Later
is de post werkelijk vanuit die batterij met lilla's onder vuur genomen.
Door gebrek aan draagkrachten was in het laatst van November '95
een deel van den voorraad rijst te Lambarih achtergelaten. Dagelijks
moesten nu kleine transporten loopen om het tekort aan te vullen.
In den regel marcheerden we in den vroegen morgen af en waren dan
tegen dat de zon opkwam te Lambarih. Onmiddellijk werd dan terug-
gemarcheerd. De vijand, in de veronderstelling, met een troep van
Lambaroe te doen te hebben, liet ons bij dien marsch meestal met rust,
er op rekenende zijn schade bij den terugmarsch van het detachement
dubbel en dwars in te halen. Inziende, dat zijne berekening faalde,
nam hij na een paar uur wachtens, daar de geweren toch geladen
waren, de benteng maar onder vuur.
Vooral de opmarsch van eene aflossing van de door goed gezinde
Atjehers bezette blokhuizen, vormde een vermakelijk schouwspel. In den
regel marcheerden die lieden op den dijk, onder den marsch het
vuur hunner landgenooten beantwoordend. Om toch vooral maar niemand

10
te raken, werd bij het richten de kolf voor den buik geplaatst of
eenvoudig onder den arm gehouden. Gewonden kregen zij nagenoeg
nooit, wel een bewijs, dat onze vijanden het ook maar als „main prang"
beschouwden.
Van de bendehoofden traden destijds op den voorgrond Habib Lhong
en Tengkoe Pante Gelimah, die zich bij elkaar hadden aangesloten om
onrust te verwekken. De eerste vervulde in dat verbond de rol van het
militante, de laatste het opruiende element.
Bruggen bleven zelden Ianger dan een week in orde. De vijand
kon meestal de planken voor andere doeleinden gebruiken of stak er
eenvoudig den brand in.

HOOFDSTUKI.
Het tijdvak van 1 Januari tot 20 April 1896.
De indeeling der troepen op 1 Januari 1896 kan uit Bijlage I blijken.
Veel bijzonders valt er van de eerste helft dier maand niet te
vermelden.
In den nacht van 16 op 17 Januari trachtten vijandige benden onder
aanvoering van Toekoe Bin en Toekoe Sabel de kampohg Berawai
[Masdjid Raija, rechteroever], in de onmiddellijke nabijheid van ons
kampement Koeta Alam, binnen te dringen.
Zij werden door de bevolking met geweervuur verjaagd. Op haren
terugtocht, stuitte de achterhoede dier benden op eene patrouille onder
den civielen gezaghebber van Pakan Kroeng Tjoet. Een doode bleef
in onze handen, terwijl later uit berichten bleek, dat hun dit uitstapje
op drie gesneuvelden was te staan gekomen.
Habib Lhong had destijds aan den pretendent sultan, die bij zijn
eigen landgenooten in Pedir blijkbaar niet zoo hoog aangeschreven stond,
hulp toegezegd. Aan het hoofd eener bende van ± 500 man toog hij
via Metareum, Andeue en Lala naar Keumala, alle kampongs op zijn
weg verbrandend en herstelde daar den sultan in zijn oude verblijfplaats;
diens gedwongen vlucht van het vorige jaar was hiermede
gewroken.
De afwezigheid van dat bendehoofd was in het Lamkraksche wel te
merken; de kleine beschietingen bleven echter ook in dien tijd aanhouden.
7 Februari werd de 2 e luitenant F. Franssen en 1 1 Februari de Eur.
fus. Bodenstaff, No. 41130, beiden van de bezetting te Ana* Galong,
bij het dekken der houtkappers, door geweerkogels niet levensgevaarlijk
gewond.
De marechaussees legden voortdurend hinderlagen op de toegangswegen
der geconcentreerde lime.
19 Februari geraakten drie brigades marechaussee nabij Ana* Batee
in een vrij hevig vuurgevecht dat eindigde met de verdrijving van
dezen.

12
Ook de chef van den gewestelijken staf met eenige officieren en
eene cavaleriepatrouille, die zich op dien dag op den weg naar
Ana* Galong bevonden, werden ter hoogte van Oedjoeng Boekloet
onder vuur genomen.
In de IV en VI Moekims was de toestand vrij goed. Eene colonne,
bestaande uit 8 compagnieen infanterie, een detachement cavalerie, eene
bergbatterij, eene ambulance en bagagetrein — totaal 41 officieren, 1163
minderen — onder den majoor Mossel, maakte den 20 sten Februari een
oefeningsmarsch van Koeta Radja naar Kroeng Raba en ondervond
geenerlei verzet.
T. Djohan maakte zijne opwachting bij den colonnecommandant.
Onze post te Senelop echter werd den 23 slen Februari tusschen 5'/2
en 6'/2 uur N- M. uit verschillende punten door een 40 a 50 tal ge-
weren flink beschoten; ook 's nachts en den volgenden morgen lieten
zij onze menschen niet met rust.
In den morgen van den 24= n tusschen 8 en 9 3 /4 uur begon het spel
op nieuw. Door het vuur van den post, krachtig gesteund door het
blokhuis Toei Selimbing, werd de vijand verdreven met een verlies van
2 dooden en 2 gewonden.
Bij Ana* Galong had de vijand zich op den ingang van die verster-
king ingschoten, zoodat de passage daar inderdaad gevaarlijk was. Een
aan de N. zijde geplaatst privaat kon om die reden niet gebruikt
worden. De aflossingen van het blokhuis Blang Tjoet vormden steeds
een zeer gewenscht doel voor onze tegenstanders. Ook Biloel kreeg
uit Z. en Z. O. richting nog al eens vuur.
In Kroeng Gloempang werd de inl. fuselier Kalidjo, N°. 42384, bij
zulk eene beschieting verwond.
28 Februari werd een detachement van 1 officier en 25 man naar
Poeloe Weh gezonden, aangezien bij ler Meloh eene vijandelijke bende
zou zijn geland. De uitgezonden troepen troffen haar echter niet meer aan.
Die plagerijen waren een doom in het oog van den, in het begin
van 1896, opgetreden liniecommandant, den luitenant-kolonel der infan­
terie E. W. Bisschoff van Heemkerck.
De toestand te Ana* Galong was, zooals we reeds zagen, gaande-
weg bepaald ongunstig geworden en zou er voortdurend slechter op
geworden zijn, wanneer wij ons stelselmatig onthielden van elke ontmoe-
ting met den vijand, waarbij geschoten kon worden, en ons opsloten
in de versterkingen.

13
De luitenant-kolonel Bisschof gaf daarom aan de postcommandanten te
Ana* Galong bevel, om gedurende den tijd eener detacheering minstens
eenmaal eene patrouille te maken in het oostenlijk gedeelte van Ana* Batee
en Klieng.
7 Maart 's morgens ten 5 3 /4 uur marcheerde uit Ana' Galong eene
patrouille af onder den postcommandant, den kapitein der infanterie
H. F. T. van Blokland, waarbij ingedeeld de l e luit. der infanterie
C. T. J. Stakman, de adjudant ond. off. Kriiger, No. 14477, de off.
van gezondh. 2= klasse C van der Meer, 1 hoornblazer en 72 bajo-
netten, zoomene 2 minderen van den geneeskundigen dienst en 9
dwangarbeiders met 3 tandoes.
De opdracht luidde — het maken eener verkenning langs den kampong-
rand van Ana* Batee, Klieng en zoo verder over de sawah in O.
richting langs Sibreh naar de versterking terug.
In drie sectien werd langs den dijk van Ana* Galong naar Blang
Tjoet gemarcheerd. De Europeanen waren gelijkelijk over de drie
afdeelingen verdeeld; de eerste sectie, die de marsch der colonne
zou beveihgen, kreeg 7 bajonetten meer dan de andere.
Een bekend feit was het, dat er in de randen van Ana* Batee nooit
meer dan een paar man op post stonden, die, als er wat te schieten
viel, onmiddellijk hunne makkers waarschuwden; van daar, dat naar
Lambaroe terugkeerende patrouilles, steeds veel meer van 's vijands vuur
te lijden hadden, dan op hun heenmarsch.
Het was dus duidelijk, dat, nu de patrouille eerst om zoo te zeggen
voor 's vijands stellingen defileerde, de bedoelde schildwachten niet in
gebreke zouden blijven, de geheele bende bij elkaar te roepen.
Zooals we later zullen zien, was 's vijands sterkte in die buurt door
eene toevallige omstandigheid bijzonder groot op dezen dag.
Een 500 M. voorbij het blokhuis Blang Tjoet werd in W. richting
de sawah overgetrokken, om vervolgens langs den rand van Ana* Batee
in drie afdeelingen met tusschenruimten van 100 M in Z. richting den
marsch te vervolgen. De afdeelingen marcheerden met tweeen uit de
flank, de rechterafdeeling onder commando van den l e luitenant Stakman,
met veiligheidsmaatregelen binnen de kampong, de linkersectie onder den
adjudant ond. off. Kriiger in de sawah. 7 uur V.M. was de patrouille zoo
ver gekomen, dat de versterking Ana* Galong in zuiver O. richting
gezien werd.

14
Door het zwaar begroeide terrein, dat de rechtersectie moest door-
trekken, vorderde de marsch slechts langzaam. Nabij den hoek, dien
de van het Z. naar het N. O. loopende rand van Klieng maakt met
den N. rand van Lambaroe en Sibreh, gekomen, ontving de troep uit
Lambaroe op 300 M. afstand een hevig vuur.
Het gevechtsterrein bestond uit natte sawah's, waarin vrij hooge
galangan's, zoo modderig, dat men tot over de enkels er in zakte.
Behoorlijk marcheeren was in dit terrein onmogelijk; in O. richting werd
het terrein afgewisseld door kleine grafheuvels, waarvan de vijand, bij
het verder opdringen, meesterlijk gebruik maakte.
De middenafdeeling onder den patrouillecommandant kwam onmid-
dellijk achter de galangans in stelling, de sectie Stakman kreeg opdracht
zich eveneens achter de galangans en gedeeltelijk nog in den kampongrand
achter een levende pagger op te stellen, terwijl de sectie Kriiger op
ongeveer 25 M. links en 100 M. achterwaarts van die linie positie koos,
de ambulance bij deze afdeeling.
Met groepensalvo's, vizier 350 M., werd 's vijands vuur beantwoord.
Na aldus eenige salvo's te hebben afgegeven, gaf de patrouille­
commandant last in O. richting op de versterking Ana* Galong terug
te gaan. Sprongsgewijze en met zeer kleine groepen moest deze
beweging uitgevoerd worden; het steeds toenemend vuur maakte
een anderen marschvorm onmogelijk; de vijand drong zeer sterk op,
gaf niet alleen tirailleurvuur, doch ook salvovuur af, terwijl een hoorn
blazer aan hunne zijde met signalen dat vuur en ook de bewegingen
leidde.
Nauwelijks had . de sectie Stakman den kampongrand verlaten, of de
vijand bezette dien en gaf enfileervuur af. Toen begonncn ook de
verliezen te komen. De Europ. fuselier Monden, No. 31470, werd
zwaar gewond en door den officier van gezondheid van der Meer onder
hevig vuur verbonden.
Dwangarbeiders waren natuurlijk niet te vinden, zij hadden zich met
hunne tandoes verdekt opgesteld.
De Europ. fuselier Laurens, No. 19336, en de inl. sergeant Soko-
drono, No. 16931, werden eveneens getroffen. Na verbonden te zijn,
kon laatsgenoemde zich naar de versterking begeven. De 1= luitenant
Stakman kreeg een schot door den rechterarm, Dr. v. d, Meer een
contourschot aan het hoofd, beiden konden zich, zonder gedragen te
worden, verwijderen.

15
De inmiddels opgejaagde dwangarbeiders brachten de zwaarst gewonden
achteruit. Ook de manschappen moesten als dragers optreden.
Het bleek later, dat vele inlandsche soldaten van deze omstandigheid
gebruik hadden gemaakt, om zich heimelijk van het gevechtsterrein te
verwijderen. Eensklaps drong de vijand met kracht op en ging zelfs
tot den klewangaanval over. De fuseliers Laurens en Monden, die
zich niet meer konden verdedigen, werden afgemaakt en moesten wor­
den achtergelaten, daar tal van inlandsche fuseliers op de vlucht gingen,
zoodat de commandant weldra slechts een twaalftal Europeanen en
~T~ tien inlanders tot zijne beschikking had. De adjundant ond. off.
Kriiger was ook gewond en naar de versterking gegaan om zich te laten
verbinden.
Een oogenblik was de kapitein van Blokland zelf handgemeen en
het gelukte hem persoonlijk met de sabel twee tegenstanders neer te
slaan, waarvan een nagenoeg in tweeen gedeeld werd. De klewang­
aanval werd afgeslagen; met medeneming van de meeste dooden en
gewonden ging de vijand weer achteruit; hij liet vijf lijken op de plaats
liggen. Het was een hachelijk oogenblik. Van de 6 dwangarbeiders
waren er 2 gesneuveld en I gewond, tandoes waren er niet; eenigen
der eerste gewonden waren daarmede naar de versterking vervoerd;
dooden en gewonden moesten dus door de kameraden zelf teruggebracht
worden.
Werden hierbij vele bewijzen van moed en doodsverachting gegeven,
even talrijk waren, vooral bij de inlanders, de voorbeelden van slechte
tucht. Er is daar veel over gesproken, men schreef het toe aan den
korten diensttijd, de meesten waren nooit in het vuur geweest. Mijns
inziens lag de oorzaak in het in de laatste jaren gevolgde systeem
van dekking en nog eens dekking. Noodzaakt men de menschen om
in een natte sloot te marcheeren, om ze toch vooral aan 's vijands vuur
te onttrekken, instede van dezen dat schieten op een gevoelige wijze
af te leeren, dan kweekt men van zelve een geest van angst, lafheid
en gering zelfvertrouwen en kan men niet verwachten, dat alien, waar
zoovele kameraden vielen, plotseling van een geest van dapperheid
vervuld werden.
De commandant, ziende, dat verder teruggaan onmogelijk was, besloot
nabij het blokhuis Bak Tjerlah eene stelling in te nemen en daar hulp
van Ana* Galong af te wachten. Dooden en gewonden werden achter
aardophoogingen gebracht en de overgebleven manschappen een plaats

16
achter galangans of andere hoogten aangewezen. Zeer verdienstelijk
maakten zich daarbij de Europeesche fuseliers Benno, No. 32293, Visser,
No. 33660, Kamphuis, No. 39710, Veenendaal, No. 10762 en Zweet,
No. 36124, terwijl de Europeesche sergeanten Hoogenboom, No. 37529
en Israels, No. 38845, die respectievelijk 5 en 4 schotwonden bekwamen,
eene hooge mate van plichtsgevoel aan den dag legden door tot het
laatst toe, ondanks hunne wonden, aan het gevecht te blijven deelnemen
en het moreel hunner ondergeschikten hoog te houden.
De 1= luitenant der infanterie J. van Hasselt, die als commandant
van het restant bezetting in Ana* Galong was achtergebleven, kwam
tegen dien tijd (^ 8 uur V. M.) met eenige manschappen ter verster­
king aanrukken. Het bevel over de benting had hij overgedragen aan
den adj. ond. off. dd. off. der artillerie Diehl, No. 32486.
Door een goed onderhouden vuur kon de vijand thans op een behoor-
lijken afstand worden gehouden; al drongen enkelen ook een oogenblik
weer op, eenige goed gerichte schoten waren voldoende om hen terug
te drijven of te dooden.
De manschappen raakten echter uitgeput, zoodat de patrouille-com-
mandant, steeds op een galangan staande en het vuur trotseerende, al
zijn geestkracht noodig had, om den moed er in te houden, zijn man­
schappen telkens op naderende vijanden attent te maken en opdnngen
te voorkomen.
De 1= luitenant van Hasselt, die zelf een geweer ter hand genomen
had, werd door een kogel aan den linkerarm getroffen en moest naar
de versterking terug om zich te laten verbinden; de Europ. sergeant van
Oosten, No. 36663, die met dien officier was medegekomen, nam nu
het bevel over de groep op zich.
Vermeld dient nog te worden, dat de patrouille in den beginne zelfs
vuur kreeg uit het door onze bondgenooten bezette blokhuis Bak Tjerlah ;
een paar salvo's bracht dat tot zwijgen, terwijl de artillerie van den post
de schutters in den rand van kampong Sibreh onder mitrailleurvuur nam
en tevens granaten in Klieng en Lambaroe wierp. Reeds waren alle
patronen van dooden en gewonden mede verbruikt, toen de Europ.
hoornblazer Schuur, No. 35383, met twee kistjes munitie kwam aan-
dragen, die hij uit Ana* Galong had gehaald. Ook de adjundant
Kriiger verscheen, na verbonden te zijn, weer op het gevechtsveld en
maakte zich verder verdienstelijk met het doen vervoeren der dooden en
gewonden, waartoe tal van militairen, die zich reeds naar de versterking

17
hadden begeven, met veel moeite gedwongen werden. Wegens het
hevige vuur, wilden zij eenvoudig niet meer terug, toen ze eenmaal daar
binnen waren.
Ongeveer 10'/2 uur V.M. was de liniecommandant, die zich dien
morgen bij de commissie, belast met het bepalen der emplacementen
voor de nieuwe versterkingen, had aangesloten en te Senelop vernomen
had, dat Ana' Galong met vuurpijlen om hulp had geseind, ter plaatse
aangekomen. Tegelijk met hem een detachement van 40 bajonetten,
getrokken uit de bezettingen Lamsoet en Lambarih, met 2 officieren,
de luit 8 . K. H. Westendorp, en F. Ketjen. Den kapitein van den
generalen staf Kronouer, die den liniecommandant vergezeld had, droeg
deze het bevel over die vereenigde troep op met opdracht:
De sawah ten W. van den weg Lambarih — Ana* Galong over te
steken en den, in den rand van Klieng opgestelden, vijand in de flank
aan te vallen, teneinde de patrouille van Blokland, die ter hoogte van de
bamboestoelen nabij Bak Tjerlak in stelling lag, gelegenheid te geven,
naar Ana* Galong terug te trekken.
In 4 groepen werd door de patrouille Kronouer opgerukt. Luitenant
Westendorp ging met zijn groep het eerst vooruit, op korten afstand
gevolgd door de anderen. De 4= groep onder bevel van een inlandsch
sergeant volgde op 100 M. afstand als reserve, dekking tandoes en
munitie. Nauwelijks was de troep 150 M. in de sawah, of de luitenant
Westendorp werd zwaar gewond; dwangarbeiders durfden niet vooruit
te komen en zoo droeg de Europ. fuselier Elshout, No. 39756, zijn
commandant over een afstand van 150 M. uit het vuur, naar den
dijk terug.
De van den aanvang af reeds zeer vermoeide troep, kwam maar matig
vooruit, vooral de groep van luitenant Westendorp, was moeilijk tot
opstaan te bewegen, waarom de kapitein Kronouer haar voor het vervolg
van het gevecht, zelf leidde. De groepen van luitenant Ketjen en sergeant
Prins, No. 36077, waren inmiddels in de tirailleurlinie gekomem
en hadden het vuur geopend. De vijand trachtte in N. O. richting het
detachement Kronouer om te trekken, waardoor dit tusschen twee vuren
kwam.
Van op de flank des vijands komen, was toen geen sprake meer,
daarom besloot de commandant in Z. W. richting te marcheeren en de
kampongranden Klieng en Lambaroe zoo dicht mogelijk te naderen, ten
einde de patrouille Blokland lucht te verschaffen. Toen de vijand al
2

18
te dicht op zijn rechterflank kwam, gaf hij den commandant der rechtergroep
last, rechts van directie te veranderen en den vijand in het
noorden goed onder vuur te nemen. Ten koste van nog vier gewonden,
de Europ. sergeant Prins, No. 36077, de Europ. fuseliers de Rooij,
No. 39717, Elshout, No. 39756, en de inl. fuselier Kromodrono, No.
27725, werd het doel ten slotte bereikt; de patrouille van Blokland
kon terugtrekken. In het gevecht onderscheidden zich de inl. fuselier
Kromodrono, No. 2772 \ en de Europ. fuseliers Levens, No. 40871,
en van de Weerdhof, No. 24980.
De luitenant-kolonel Bisschof had intusschen in de benteng meer orde
op de zaken gesteld; ook daardoor was het den adj. ond. off. Kriiger
mogelijk geweest zijn kapitein met dragers te hulp te komen; o.a. de
Europ. kanonnier Gunther, No. 38379, en de Europ. ziekenoppasser
v.d. Leest, maakten zich hierbij zeer verdienstelijk.
De aftocht geschiedde onder een allerhevigst vuur, waarbij nog een
dwangarbeider sneuvelde, die achtergelaten moest worden.
Omstreeks 12 uur 's middags, was de patrouille Blokland in
Ana* Galong terug, en 12 uur 20 N.M. was ook het detachement
Kronouer weer aan de Oostzijde van den Ana* Galong dijk —waarmede de
patrouillegevechten dus een einde namen.
In de versterking had men intusschen ook niet stil gezeten. Met het
kanon van 7 cM. L.A., dat op het W. bastion in batterij stond, werden
niet minder dan 71 granaten, 22 granaatkartetsen en 1 kartets op
verschillende afstanden en doelen verschoten. Het vuur der mitrailleur was
steeds op Sibreh gericht geweest, daar reeds te 8V2 uur V.M. de vijand de
versterking uit dien rand was begonnen te beschieten; ook op de W. face
opgestelde infanterie nam hem daar onder vuur. Nog tot 1 uur N.M.
werd al dat vuur voortgezet; toen bleek het, dat de vijand eindelijk aftrok.
Het doel der patrouille was bereikt, men had de overliggende kampongranden
verkend, maar ten koste van welke verliezen?
Alle officieren en drie onderofficieren gewond, een Europ. korporaal,
vijf Europ. fuseliers, een inl. fuselier en drie dwangarbeiders gesneuveld.
Verder nog 8 Europ. en 9 inl. fuseliers met een dwangarbeider gewond.
Na het gevecht werden behalve de lijken van Laurens, Monden en
de inl. fuselier Djodikromo No. 37465, de sergeant van Oosten, No.
36662, vermist. Later werd het stoffelijk overschot van dien sergeant
met de lijken van bovengenoemde manschappen door volgelingen van
T. Tjoet Lamtengah binnen Ana* Galong gebracht.

19
Verloren gingen zeven geweren, met evenveel stellen ledergoed.
Uit velerlei berichten bleek, dat de hevige aanval, waaraan de
patrouille van Blokland had blootgestaan, geweten moest worden aan de
omstandigheid, dat dien dag tal van bendehoofden met hunne volgelingen
daar waren samengekomen, om te beraadslagen over den bouw van een
benteng in het Ana* Bateesche.
Welke bedenkingen ten slotte tegen de wijze van ageeren der patrouille
mogen worden ingebracht, het eeresaluut moet gebracht worden aan den
dapperen patrouillecommandant, den kapitein van Blokjland, die gedurende
vijf uur tegen een overmachtigen vijand (naar schatting 250 man onder
T. Mad Amin, Habib Lhong en Panglima Hassan, hoofdpanghma van
1 . Moeda Baid) stand hield, totdat een ter hulp gezonden detachement
gelegenheid gaf, nagenoeg zonder verdere verliezen, op Ana* Galong
terug te trekken.
Volgens nader ingewonnen berichten, bedroegen de verliezen des vijands
dien dag 82 man gedood of zwaar gewond, waaronder 7 panglima's;
de hchtgewonden werden niet gemeld. Waar wij sedert langen tijd
niet meer in directe aanraking met den vijand waren geweest, behoeft
het wel niet gezegd te worden, dat de tijding van het gevecht en niet
het minst de uitslag, sensatie in Koeta Radja verwekte.
Naar aanleiding van het gedrag van vele inlandsche en een paar
Europeesche militairen bij deze affaire, werd een onderzoek ingesteld.
Het bleek, dat, door het buiten gevecht raken van de meeste onderaanvoerders,
tal van militairen zich heimelijk van het gevechtsveld
hadden kunnen verwijderen, zonder dat iemand hun zulks had kunnen
beletten. Ook een Europ. sergeant en een Europ. korporaal hadden
onder het motto „gewonden wegbrengen" zich aan den strijd onttrokken,
en verklaarden niet meer te zijn teruggekeerd wegens oververmoeidheid.
Reeds vroeger werd door mij het noodige omtrent den geest der
troepen opgemerkt; ik acht het niet noodig daar verder op terug te
komen. Alleen wachte men zich verkeerde conclusies te maken. Dat
inlandsche soldaten onder behoorlijke aanvoerders ook goede soldaten
kunnen zijn, hebben ons latere periodes geleerd. Tal van Javanen ontvingen
daarvoor de traditioneele bewijzen; en vele inlandsche compagnieen
[kapt. Bruynis '96; luitenant van Bakel '98] hebben getoond,
dat zij, onder goede leiding, aan de grootste verwachtingen konden
voldoen.

20
Intusschen was het gebeurde voor den generaal eene vingerwijzing, om
reeds eerder aan het sedert lang gekoesterd voornemen gevolg te geven
en de Lamkrak Moekims eens flink te zuiveren zoomede de daarin aanwezige
schuilplaatsen en versterkingen der kwaadwilligen op te ruimen.
Het plan van den generaal was, om daarbij gebruik te maken van
de diensten van Toekoe Oemar, die daar aanvankelijk niet veel zin in
had. Hij was, evenals de meesten zijner rasgenooten, nog al bijgeloovig
en nu schijnt hem eenmaal voorspeld te zijn, dat hij in Lamkrak zijn
dood zou vinden. Dat zou ook de reden zijn geweest, dat hij er 30
November '93, na de verovering van Ana* Galong, niet voor te vinden
was, om verder op te rukken, hoewel het toch voor de hand lag, om
voor eene richtige afsluiting van ons gebied, ook het terrein tusschen
Biloel en Ana* Galong in onze macht te hebben. Eene versterking in
de lijn van die beide, had ons vele beschietingen enz. kunnen besparen.
Toen de waarnemend assistent-resident hem over de zaak onderhield,
gaf hij den wensch te kennen, dat onze troepen van uit Biloel zouden
ageeren en hij zelf van uit Ana* Galong; wij zouden daardoor een zeer
vijandelijk terrein in den rug hebben gehad en zijn legioen in front.
15 Maart had op het bureau van den Gouverneur de eerste conferentie
plaats. Tegenwoordig daarbij waren de resident van Langen, de
chef v/d staf, de wn. assistent-resident en T. Oemar. In hoofdzaak
werd toen vastgesteld, dat van twee zijden geageerd zou worden, n.l.
van uit Ana' Galong en van uit Biloel; tevens werd bepaald welk
aandeel Oemar in de bewegingen zou hebben en hoeveel geld, munitie,
geweren enz. hij zou krijgen. T. Oemar zou dan van de zijde van
Biloel met zijn legioen oprukken, dit laatste, voor zooveel noodig aangevuld
door lieden uit de IV en VI Moekims, Lepong en Lehong, onze troepen
van de zijde van Ana* Galong. Eene buitengewone aanvulling van 100
Europeesche militairen, een peloton genietroepen en 100 dwangarbeiders
werd van Batavia verzocht. (')
') Het operatieplan was als volgt opgemaakt:
Te Lambarih wordt eene colonne samengetrokken, die onder het commando van
den luitenant-kolonel van den generalen staf C. P. J. van Vliet, zal bestaan uit:
3 Compagnieen 3e Bataljon onder majoor K. W. Steinmetz;
3 ,, 12e „ ,, overste G. Ilgen.
2 ,, 14e „ „ majoor G. M. P. van der Noordaa, het R. H.
4e escadron cavalerie; 2 sectie bergartillerie onder kapitein A. Bangert, 2 detachementen
genietroepen, onder de luitenants N. Plantenga en A. S. Ruzette, 2 off. der mil.
,'uliii., de trein, bestaande uit 200 dwangarbeiders en mannen van Toekoe Tjoet Mahmoed.

21
De genietroepen moesten ook dienen om al dadelijk bij den aanvang
der operation een begin te maken met den bouw van de nieuwe versterking
Ana* Galong, althans met het plaatsen van de palissadeering en de bastions.
Tijdens de operatien, die, volgens schatting, slechts een paar dagen
zouden duren, zouden de versterkingen te Tjot Goee, Lamkoenjit, Biloel,
Toengkoeb en Tjot Rang, door troepen van de posten der geconcentreerde
linie worden bezet, waardoor de voile beschikking over het
3=, 12= en 14= Bataljon werd verkregen. Met het oog op de poeasa en
de voorbereidingen, die T. Oemar treffen moest, zou men niet voor
28 Maart tot ageeren kunnen overgaan.
Na zijn succes bij Ana* Galong nam intusschen 's vijands overmoed
toe. Bijna dagelijks werden onze posten en transporten in de XXV
en XXII Moekims onder vuur genomen.
Een detachement van Lambaroe, dat den 7 den te Ana' Galong was achtergebleven,
werd den 9 en door militairen van het 15= Bataljon vervangen.
12 Maart nam een bende van 15 man eene patrouille bij Senelop
onder vuur en deed ook een paar schoten op de versterking, waardoor
de Europ. sergeant van de Pauwert, No. 36667, licht gewond raakte;
ook wegwerkers bij Tjot Rang, werden dien dag beschoten.
Te Lambaroe—de reserve onder Overste Bisschoff van Heemskerck en bestaande
uit 4 compagnieen infanterie en 1 sectie bergartillerie.
Toekoe Oemar zou zijn manschappen te Biloel verzamelen.
Te Tjot Rang bevonden zich de troepen van Toekoe Nja Banta en Toekoe Tjoet
Toengkoeb.
De 29e Maart zou T. Oemar zelf naar Toebaloe oprukken en 100 man naar Lam­
baroe zenden.
Den 30e Maart moesten die 100 man met eene compagnie onder luitenant K. Vosmaer
van Lambaroe naar Anak Galong gaan en het vuur op Sibreh en Glieng openen.
Toekoe Oemar zou tegelijkertijd afmarcheeren, en door eene omtrekkende beweging
ten Zuiden van Lamkrak over Lambarih en Loetoe, tot de woonplaats van Toekoe Baid,
naar Anak Galong trachten door te dringen.
De colonne van Vliet zou naar Anak Bale en Glieng oprukken.
30 Maart, s morgens 6 uur, zouden Biloel, Lambarih, Ana' Galong, Senelop en
Kroeng Gloempang, het vuur openen op de verschillende doelen, die daartoe door
den liniecommandant zouden worden aangewezen. Bovendien moest op alle Atjehers,
die zich vertoonden, gevuurd worden.
Kapitein Kronouer zou in het hoofdkwartier te Lambaroe, als chefvan den Staf optreden.
De blokhuizen Mata-Air, Montassik, Aloer Oe- en Toei Selimbing, zouden door
marechaussee's worden bezet.
Op den dag der operatie zou een aanvang worden gemaakt, met het bouwen van do
nieuwe benteng Ana*-Galong.

22
13 Maart werd de bezetting van Ana* Galong afgelost; als postcom-
mandant trad toen de kapitein P. H. Bodemeijer op.
14 Maart Lambarih en Senelop, welke laatste post onder commando
van den kapitein J. H. G. Reurts kwam.
16 Maart aflossing van Tjot Rang en Toengkoeb, beide aflossingen
werden beschoten. In Senelop werden dien dag de adj. ond. off. dd
officier der artillerie Mager, No. 16619, en de Europ. sergeant der
artillerie van Straaten, No. 33671, gewond; eerstgenoemde bleef echter
dienst doen.
1 7 Maart werd de bezetting van Biloel verwisseld (commandant werd
de kapitein P. H. van der Wedden), den 18= n die van Lamsoet en
Kroeng Gloempang, en den dag daarop Tjot Goee en Lamkoenjit.
Dien dag—19 Maart — werd het vivrestransport van T. Tjoet Mach-
moed, voor den dagelijkschen opvoer van vleesch en brood naar
Ana* Galong, onder dekking van 10 gewapende Atjehers, op den
terugweg tusschen Boekloet en Blang Tjoet door een bende van j ^ 30
man aangevallen. Van T. Tjoets volk werd 1 man gewond ; bij het opdagen
van militaire hulp, trok de vijand af, met een verlies van twee dooden.
In verband met de voorgenomen excursie naar het Lamkraksche was
besloten, dat de door lieden van Oemar bezette blokhuizen, tijdelijk
bezet zouden worden door garnizoenstroepen en marechaussee; zoo
werden de blokhuizen Toei Selimbing, Aloer-Oe, Montassik en Mata
Air op den 25 cn Maart elk door eene brigade marechaussee bezet.
Den 27 en maakten 6 brigades marechaussee eene patrouille langs die
blokhuizen en voorzagen ze opnieuw van vivres en munitie.
De bezetting van Aloer Oe bestond op den 28= n uit eene brigade
marechaussee, den Europ. sergeant der artillerie Zon, No. 40248, en
drie Europ. kanonniers voor de bediening van de in het blokhuis
opgestelde mitrailleur; het geheel onder den brigadecommandant, den
Europ. sergeant der infanterie Havenga, No. 19908. Al dadelijk na
zijn optreden als commandant had deze een begin doen maken met
het in het beter verdedigbaren toestand brengen van het blokhuis.
Alles, wat slechts brandbaar was, werd opgeruimd, de afsluiting
verbeterd, eene staande ijzerdraadversperring aangebracht, randjoes
geplant, de voorraad water en brandhout aangevuld, de borstwering
met zandzakken opgehoogd, enz.
's Middags werd het blokhuis op 200 M. van uit de bedekte omge-
ving beschoten; het mocht de bezetting niet gelukken het in hevigheid

23
toenemend vuur des vijands tot zwijgen te brengen. De mitrailleur
werd tot tweemaal toe onklaar; dank zij de vaardigheid en kalmte van den
sergeant Zon, echter telkens weer hersteld.
Gedekt achter boomen, naderden de Atjehers het blokhuis tot op
75 M., riepen de bezetting allerlei bedreigingen en scheldwoorden toe
en beloofden vervolgens leven en vrijheid, wanneer zij zich wilde
overgeven. Tegen het vallen der duisternis groeide het getal strijders
aan; enkelen nestelden zich onder een brug, op 120 M. van het blok­
huis, waar zij tegen het mitrailleurvuur vollediger dekking vonden.
Van rusten was voor de bezetting geen sprake. 's Nachts te
1 uur 15, hief de vijand in den rand van Lam Raja een vervaarlijk
geschreeuw aan, gelijktijdig viel er een kanonschot. Het projectiel, een
granaat, sloeg een groot gat in het voorvlak van het dak en sprong een
eind verder boven den achterwand.
's Vijands versneld geweervuur maakte het ondoenlijk de aangerichte
schade te herstellen. Vier van de elf granaten, die de vijand de bezet­
ting had toegedacht, sprongen dien nacht binnen het emplacement van
het blokhuis, zonder iemand te treffen. De kommandant het alle man­
schappen, die niet op post stonden, tegen de voorface van het empla­
cement liggen, en door een Amboineesehen korporaal de harmonica
bespelen, waarop de Amboineezen weldra begonnen mede te zingen.
De geest van dat kleine aantal manschappen was dus uitmuntend.
In de vuurpauze blies de vijand verschillende hoornsignalen o.a.
„voor den dokter", vermoedelijk met het doel de bezetting van Senelop
naar buiten te lokken. De blokhuiscommandant deed daarom dat signaal
telkens herhalen, echter gevolgd door een tweede n.l. „afdanken".
In Senelop heeft men de bedoeling hiervan begrepen. 2 uur V.M. nam
die post de djahats met zijn geschut onder vuur; dank zij die hulp,
trokken zij te 4 uur V.M. af, na nog vergeefs gepoogd te hebben, het
blokhuis met vuurpijlen in brand te steken. Gewond werd alleen de
Amb. marechaussee Habel, No. 21676.
De sergeant Havenga had onder dit alles getoond veel beleid te bezit-
ten; door zijne groote opgewektheid en moedig voorbeeld, bleef de
goede geest onder de bezetting tot het eind toe gehandhaafd.
Gaan we thans eens na, wat inmiddels te Koeta Radja voorviel.
Den 26= n Maart werden aan T. Oemar de benoodigdheden voor de
excursie van den 30 en verstrekt, te weten: 380 achterlaad- en 500

24
voorlaadgeweren, 25000 Beaumontpatronen, 500 KG. buskruit, 120,000
slaghoedjes en 5000 KG. lood, bovendien nog opium, geld (18000
dollars) enz. Reeds dien dag kwamen berichten binnen, dat onze hoofd-
panglima plannen koesterde, zijn dienst aan de compagnie op te zeggen.
Den volgenden dag ontving het bestuur opnieuw tijding daaromtrent
van twee hoofden ('), van wie een weinig vertrouwbaar was.
De controleur 2= kl. bij het binnenlandsch bestuur Gisolf, achtte het
zijn plicht den generaal te waarschuwen voor de meer dan verdachte
houding van Oemar, die echter de brutaliteit had, om den 28= n nog
deel te komen nemen aan eene conferentie, die ten bureele van den
Gouverneur gehouden werd. Deze autoriteit, toch al weinig geneigd om
geloof aan de verschillende berichten te slaan, scheen daardoor zoozeer
overtuigd van Oemars goede trouw, dat hij er zelfs niet aan dacht,
het advies van zijne ondergeschikten, om den Panglima Prang besar
toen aan te houden, op te volgen.
Den 29= n Maart omstreeks 1 uur kreeg men, voornamelijk door
berichten van T. Tjoet Lamtengah, zekerheid, dat Toekoe Djohan
Pahalawan de zijde van het Nederlandsch gezag verlaten had.
Aan het voornemen, om met onze bataljons en zijne hulptroepen de
4 Lamkraksche Moekims, n.l. Lamkrak, Kroeng Ma*, Lamlheue en Ateuh
den volgenden dag van kwaadwilligen te zuiveren, kon geen gevolg
worden gegeven.
Dit feit was voor den generaal Deijkerhoff eene bijna ongelooflijke
verrassing; of zulks ook voor de hoofden en bevolking het geval was,
is nog de vraag.
Reeds lang hadden geruchten omtrent dien mogelijken afval de ronde
gedaan. De door Oemar aanvankelijk opgegeven redenen bleken geheel
uit de lucht gegrepen te zijn. [Zie bijl. II].
In zijn schrijven dd. 12 en 23 April komt hij er trouwens op terug
en is wat openhartiger. Hij gewaagt daarin [zie bijl. IV en V] van
zijne teleurstelling over het uitblijven eener verwachte ridderorde.
') Ketjihik Oemar berichtte o.a., dat Toekoe Oemar en zijne vrouw Tjoet Nja
Din drukke vergaderingen hidden, met de hoofden der geestehjkheid.
Deze Ketjihik was sedert jaren op onze hand, had reeds in 1876, Gen. Pel als
gids bij diens tochten in de IV en VI Moekims gediend — droeg de zilveren medaille
voor verdiensten en was dus wel betrouwbaar.
Bovendien behoorde hij tot de onmiddellijke omgeving van Toekoe Oemar en kon
dus van diens bedoelingen afweten.

GENERAAL-MAJOOR C. DtYKERHOFF.
•- ; -A

25
Generaal Deijkerhoff moet die illusie gewekt hebben, doch de Leger-
commandant zou hem tijdens zijn bezoek aan Atjeh, in November 1895,
te verstaan gegeven hebben, dat het Opperbestuur daar in geen geval
in zou treden.
Tal van gissingen zijn gemaakt tot verklaring van het verraad.
Overste van Kooten zegt in zijne in „Krijgswetenschappen" gehouden
voordracht III Verslag jg. '96 — '97 „in aanmerking genomen, dat door
„hen, die zich op de studie van het volkskarakter hebben toegelegd,
„trouweloosheid een der meest kenmerkende eigenschappen van den
„Atjeher wordt genoemd, en wanneer men daarbij uit Oemars levens-
„loop waarneemt, dat hij die eigenschap in het bijzonder bezat, en
„met uiterst gemak van de eene partij tot de andere overging, men
„bij hem reeds eene zekere voorbeschiktheid in die richting moet aan-
„nemen. Bij lemand met zoodanigen erfelijken aanleg, kan een geringe
„oorzaak voldoende zijn het sluimerende verradersinstinct te wekken en
„tot daden te doen overgaan.
,,Een lang te voren bedacht en wel overlegd plan behoeft daaraan
„volstrekt niet vooraf te gaan."
Een der oorzaken was zeker zijn afkeer van het optreden in het
Lamkraksche (Zie bl. 20).
Een andere reden vindt men in den dood van Teungkoe Koeta
Karang, een voorname oelama in de XXII Moekims.
Dit geestelijke hoofd — door Oemar omgekocht — had in de laatste
jaren de leer verkondigd, dat een dood in den strijd met Oemars
legioen volstrekt geen zekerheid gaf, omtrent het ,,toelaten in den
Mahomedaanschen hemel". Stierf men in den strijd tegenover de
Hollanders, dan was men vrij zeker, daar een plaats te bekomen. Dat
was dan ook de reden, dat Oemar steeds weinig weerstand ondervond
en dat het gevecht tusschen de manschappen van zijn legioen en de
moslemin, al vielen er ook een enkele maal gewonden, het ,,main prang"
in optima forma was. De opvolger van T. Koeta Karang, T. Tanah
Abee, was een geheel andere leer toegedaan. Hij zond, omstreeks dien
tijd, in verschillende richtingen brieven, waarin Oemar en zijn benden
evengoed als kafirs werden aangeduid. De moord op Oemar zelf noemde
hij een Gode welgevallig werk. Dergelijke voorstellingen van zaken,
waren nu juist niet in het belang van de toenmalige politiek.
Een van onze grootste tegenstanders is steeds geweest Tjoet Nja Din,
een zijner vrouwen, dochter van Toekoe Nanta Toeha van de VI Moekims.

26
Steeds spoorde zij Oemar tot verzet tegen het gouvernement aan,
evenals zij zelve dat later nog lang volhield. Zij verkeerde toenmaals
in een toestand, die aan zwangerschap deed denken; doch later bleek
dat niet zoo te zijn. Haar raadgevers voorspelden, dat haar een zoon
geboren zou worden, die eenmaal eene hooge positie in het Atjehsche
rijk zou innemen, mits haar heer gemaal zoodra mogelijk de banden
met het Nederlandsch-Indische gouvernement brak. Haar optreden in
dezen vindt hierin genoegzame verklaring.
Men ziet het: alles werkte op dat oogenblik samen om Oemar
afvallig te maken.
Door zijn geld, zijn wapens en munitie, was hij zeker de machtigste
van alle partijhoofden geworden. Zijn troep was min of meer gedisci-
plineerd, veel had hij van ons geleerd, dat hem in gevechten te stade
kon komen. Een beter oogenblik om de bakens te verzetten kon hij
niet kiezen — en hij koos dus, naar zijne meening, het beste deel.
In den kraton beschikte men over een vrij aanzienlijke troepenmacht.
Drie complete veldbataljons, een batterij bergartillerie, drie pelotons
cavalene waren gereed om uit te rukken.
Zeer te bejammeren was het dan ook, dat den dag van den afval
zelve, niet onmiddellijk werd opgerukt naar Pakan Badak en Lampisang,
om Oemar voor zijn verraad te straffen en de gevolgen zooveel mogelijk
te neutraliseeren.
Men bepaalde zich tot het nemen van de navolgende maatregelen, die
alien van den geringen offensieven geest dier dagen kunnen getuigen:
1°. Alle plaatselijke militaire commandanten in het commandement,
werden zoo spoedig mogelijk met het gebeurde in kennis gesteld en
hun werd aanbevolen de uiterste voorzichtigheid te betrachten.
2°. 3 compagnieen van het 3= Bataljon infanterie werden om 2 uur
15 min. N.M. per stoomtram op Lamdjamoe gedirigeerd, met opdracht,
den vijand te beletten, van die zijde de linie binnen te dringen.
Deze compagnieen werden om 5 uur versterkt met 2 sectien van
de 4= bergbatterij, die den afstand marcheerend aflegden.
2 uur 30 N.M. vertrok een detachement van 2 officieren en 120
man van Lambaroe naar de Z. W. linie om de bezettingen van de
aldaar gelegen posten te versterken.

27
Te 3 uur N. M. werden 3 compagnieen van het 12= Bataljon per
stoomlram naar Lampeneroet gezonden, met last, naar Tjot Goee te
marcheeren en aldaar orders af te wachten. 2 dezer compagnieen
keerden 's avonds 9 uur naar Koeta Radja terug. Bij den opmarsch
waren de Europ. fuseliers van Gelder, No. 39084, en de Vries,
No. 39291, door vuur uit Lam Tehen en Koeta Karang, zwaar
gewond.
Eene compagnie werd te 4 uur 15 min. N. M. te voet naar Ketapan
Doewa gezonden, met last, aldaar zoo noodig hulp te bieden.
3°. De chef van den staf, geescorteerd door een peloton cavalerie
bezocht in den namiddag de posten Lamdjamoe, Belang, Ketapan
Doewa, en Lampeneroet, om den toestand op de posten op te nemen
en de noodige bevelen en aanwijzingen voor den nacht te geven.
4°. Te 9 uur N. M. werden drie brigades marechaussee in hinder-
laag gelegd tusschen Lambjamoe en Lampeneroet.
5°. Tusschen 9 uur en 1 1 uur N. M. werden de wachten Nesoeh
Z.O., Nesoeh Z. W., Laboratorium, op den weg naar Ketapan Doewa,
.op den weg naar Oleh-leh en aan het hek bij de spoorbaan naar
Oleh-leh, ieder met eene sectie infanterie versterkt.
Bovendien werden tot versterking van de 4 eerstgenoemde wachten
1 compagnie van het 14= op Nesoeh en ter versterking van de 2 laatst-
genoemde een peloton van het 3 e Bataljon bij de Misdjid Raja gereed
gehouden.
Ter beveiliging van Oleh-leh werd het volgende gedaan:
1°. Een snelvuurkanon van 3,7 M. met bediening van de marine,
werd opgesteld op de landtong in het Z.W. bastion.
2°. 2 officieren en 52 man landingsdivisie versterkten het garni-
zoen, waarvan een groot aantal manschappen zich in de buitenlinie
bevond.
3°. De omgeving weid zooveel mogelijk schoon gekapt en alle
maatregelen genomen om de verdedigbaarheid te verhoogen.
4°. H. M. marineschepen Sumbawa en Tromp flankeerden met
hun geschut Oleh-leh aan de westzijde, de Flores met het zijne de
ooslzijde, terwijl 3 gewapende stoomsloepen 's nachts op brandwacht
lagen.
Een door een, ten Z. van de passer in hinderlaag liggende, brigade
afgegeven salvo, veroorzaakte 's avonds 7'/2 uur nog al consternatie

28
daar ter plaatse, zoodat een paar families hunne dames aan boord van
ter reede liggende schepen brachten.
Bij onderzoek bleek, dat eene in de lagune drijvende, omgekeerde,
prauw voor vijand was aangezien.
Gelijktijdig met Oemar verliet Toekoe Hoesin Lhongbatta onze zijde
en met hem de twijfelachtig gezinde landstreken der 3 Moekims
Lamrebo, der 4 Moekims Ateuh van de sagi der XXVI Moekims,
benevens de Moekims Hoho en Lam Djampoe der V Moekims Mon­
tassik van de sagi der XXII Moekims en dwong T. Oemar den
waarnemend Oeleebalang der IX Moekims, Nja Mohamad, zich naar
hem te schikken, door zijn vrouw op te lichten en te Lampisang aan
te houden.
In den nacht van 30 op 31 Maart liep ook Toekoe Tjoet Machmoed
met de bevolking der Moekim Lamtengah over; den 1 c " April nog
gevolgd door T. Tjoet Toengkoeb; beiden bleven evenwel aanvankelijk
voeling met het bestuur houden.
Met den afval van bovenvermelde hoofden en landstreken was een
groot deel van het in '93 en '94 veroverde gebied buiten de geconcen­
treerde linie weer voor ons verloren, en had de politiek echec geleden,
waarbij de onderwerping en de vestiging van eene geregelde orde van
zaken in Groot-Atjeh, verwacht werd van de samenwerking met Atjehsche
bondgenooten, zonder dat het door de geestelijke partij verkregen politiek
gezag afdoende gebroken was.
Het geheele systeem berustte van den beginne af op de goede trouw
van een persoon — niet eens een adathoofd van groot gezag onder het
Atjehsche volk — van den avonturier Toekoe Melaboeh, zooals hij door
de Atjehers zelven meestal werd genoemd; voorwaar een zwakke basis.
In de eerstvolgende dagen na den afval, hadden ten huize van gene­
raal Deijkerhoff conferenties plaats, waaraan door den resident van
Langen, den waarnemend assistent-resident, den chef van den staf en den
liniecommandant werd deelgenomen. Het schijnt, dat de generaal toen
plannen koesterde, overeenkomstig de later door den Regeeringscom-
missaris, den luitenant-generaal Vetter, verwezenlijkte, n.l. de ophef-
fing van de buitenposten in de IX Moekims.
Als resultaat van die conferenties mogen we aannemen, de aanvraag
van 2 bataljons infanterie en eene batterij bergartillerie, welke macht het

29
bestuur noodig achtte, om den toestand in Groot-Atjeh weder te kunnen
beheerschen; de reeds aanwezige troepenmacht toch achtte men maar
juist voldoende voor de handhaving der veiligheid en de observatie van
T. Oemars verrichtingen. Van diens zijde scheen men een aanval op
Koeta Radja of Oleh-leh te verwachten en volgens latere berichten heeft
Oemar ook wel plannen daartoe gehad, althans wat Oleh-leh betreft.
Over de stemming in die dagen is nog al eens gesproken en
geschreven.
De veranderde gezindheid van T. Oemar, had eene uitbarsting van
vijandelijkheden in den omtrek van bijna alle posten der buitenlinie
tengevolge, voornamelijk echter in de IX Moekims.
Te Lampeneroet was reeds te 10 uur V.M. bericht ontvangen, dat
de blokhuizen, bezet door de troepen van Oemar, met uitzondering van
Mon Pandjang, alle verlaten waren.
De telephonische gemeenschap met Tjot Goee was aldra verbroken.
Een Atjehsche politieoppasser, die om 9 uur V.M. met een brief
naar Lamkoenjit moest, beweerde toen reeds, dat deze plaats niet te
bereiken was, vermits het terrein tusschen Tjot Goee en Lamkoenjit
vol kwaadwilligen zat.
Om 10'/2 uur bracht die zelfde oppasser te Tjot Goee bericht, dat,
van de door lieden van Toekoe Nja Mohamad bezette blokhuizen, alleen
Lehong nog bezet was.
Te 1'/2 uur N.M. kreeg men van Toekoe Nja Itam kennis van
Oemar's overloopen.
Van Lamkoenjit uit werd te 12 uur 's middags eene patrouille van
1 officier en 20 man op verkenning gezonden; deze vond de kampong
Lamkoenjit verlaten en ontdekte veel gewapend volk in Nesoeh en
Toebaloe.
Zoowel Biloel als Lamkoenjit werden 's middags licht beschoten.
Toen omstreeks 4'/2 uur N.M. het dagelijksch vivrestransport niet te
Biloel was aangekomen, werden van daar 2 officieren en 60 man
uitgezonden in de richting van Tjot Goee. Op 800 M. van de versterking
werd deze patrouille hevig beschoten, eerst uit Ateuh Raja en Ateuh
Tjoet, later ook uit Toebaloe en Toeram. Ondersteund door geschut-
vuur uit onze beide posten en door een detachement van de bezet­
ting, dat zich nabij kampong Biloel had opgesteld, kon de patrouille op
de versterking terug trekken ; daarbij werden de volgende verliezen geleden;

30
Zwaar gewond: de 1= luitenant E. van Zijdveld en de Europ. fus.
Stoppelenburg, No. 38826; licht gewond: de inl. fuselier Kariosemito,
No. 40379, en een dwangarbeider.
Te 10 3 /4 uur N.M. kwamen te Lamkoenjit drie dwangarbeiders met
brieven aan, twee voor dien post en een voor Biloel, met bericht van
het verraad van Oemar. Die voor Biloel bestemd, ging om 1 uur
's nachts door en was een uur later terug, na aan zijn opdracht te hebben
voldaan.
Een andere dwangarbeider, die te 1 uur V.M. naar Tjot Goee werd
gezonden, keerde niet meer terug.
Ana* Galong had de blokhuizen Blang Tjoet, Mata Air en de brugwacht
voor geval van nood, van vivres voorzien.
Senelop werd 's nachts en den volgenden morgen, onder vuur geno-
men, waardoor de Europ. kanonnier Schmidt, No. 19949, zwaar gewond
werd.
Kroeng Gloempang werd 's avonds een weinig beschoten en Tjot
Rang eveneens.
Te 7'/2 uur N.M. bracht de 1 e luitenant Neelmeijer met T. Nja
Banta en eene bevolkingspatrouille, aldaar bericht van T. Djohan's
overloopen.
Den 30 en Maart werd te Koeta Radja krachtig gewerkt ter verbetering
van de chicanemiddelen ; o a.- werd om Nesoeh eene staande versperring
van gewapend ijzerdraad aangebracht en aan de Zuidzijde van het
kampement twee geschutstanden, alsmede een veertiental gedekte opstel-
lingen voor infanterie gemaakt; daartoe werd tot 's nachts 1 uur doorgewerkt.
Ook langs het hek, loopende van het laboratorium achter langs de
huizen van de Deijkerhofflaan naar de enceinte van kampong Baroe,
werden 17 van die standplaatsen gebouwd. De enceinte van kampong
Baroe en kampong Gedah, waar deze uit eene enkele rij verticaal
geplaatste giamplanken bestond, werd van banketten, en waar zij door
een ijzeren hek gevormd werd, ook van gedekte standplaatsen voor
infanterie voorzien. Langs deze geheele enceinte moest voorts eene
liggende versperring van 5 M. breedte worden aangebracht. Voor de
banketten werden de reeds voor de nieuwe buitenposlen klaar gemaakte
jukken gebezigd. De verhoogde schilderhuizen werden overal beter stormvrij
gemaakt, op verschillende banketten pantserplaten van 3 cM. dikte geplaatst,
de afsluiting nabij Pendeti be*er verzekerd en zelfs eene palissadeering

31
geplaatst achter het hek, tusschen het laboratorium en de wacht op den weg
naar Oleh-leh, waartoe de reeds naar Lambaroe opgevoerde palissaden,
voor de nieuwe versterking Anat Galong, moesten worden teruggehaald.
Deze palissadeering is kort daarna weer opgeruimd, daarentegen zijn
later nog twee verhoogde schilderhuizen in de enceinte kampong Baroe-
Gedah gebouwd, en 4 verhoogde wachthuizen, ieder voor 1 5 man en
omgeven door een 10 M. breede ijzerdraadversperring, opgericht, t. w.:
een aan den weg van Oleh-leh bij de brug over de Kroeng Doi; een achter
den oostelijken kogelvanger te Petjoet, een nabij den weg naar Ketapan
Doewa op f 100 M afstand van de veekraal der Atjeh-Associatie
en een aan den Ooster Ringdijk.
Verschillende minder stevige afsluitingen werden door betere vervangen
en voor de uitgangen friesche ruiters in de verspernngen aangebracht.
Gelijktijdig met de bovenomschreven werkzaamheden moest een begin
worden gemaakt met het bouwen van logies voor de van Java verwacht
wordende versterkingen. De genie had dus de handen vol.
Van Senelop was te 6 /2 uur V.M. eene patrouille ter sterkte van
1 officier en 30 man vertrokken om den gewonden Europ. kanonnier
Schmidt, No. 19949, naar Lambaroe te brengen. In de richting, waar
de patrouille zich bewoog, werd te 7 uur een hevig vuur gehoord, dat
uit de Kroeng Lingkar scheen te komen. Dadelijk werd de vijandelijke
stelling met geschut onder vuur genomen en met eene andere patrouille
ter ondersteuning uitgerukt; na eenige salvo's kon de eerste patrouille
doormarcheeren en keerde de laatste naar den post terug. Bij haar
terugkeer kreeg de patrouille het weer te kwaad. Te 11 uur 15 min.
V.M. rukte daarom van Lambaroe een detachement uit om in vereenigmg
met troepen van Lambaroe en Lamsoet haar te ondersteunen.
* er hoogte van de missigit Lamdjampoe onder vuur genomen, had zij
ne t verlies van den inl. fuselier Nodikromo, No. 44482, die sneuvelde,
etl van den inl. fuselier Kartomanawie, No. 27373, die gewond raakte,
te betreuren.
Omstreeks 3'/2 uur N.M. vertrokken uit Koeta Radja per spoor
naar Lambaroe 2 compagnieen van het 14= Bataljon en 8 brigades
marechaussee, met opdracht naar Senelop te marcheeren, de bezettingen
van de blokhuizen Montassik, Aloer Oe en Toei Selimbing te ontzetten,
en met wapens en munitie naar Koeta Radja terug te brengen.

32
De colonne, die onder bevel van den majoor G. P. M. van der
Noordaa stond, was samengesteld als volgt:
1 majoor,
1 luitenant-adjudant,
2 kapiteins, 6 luitenants, 227 Europ. en inl. onderofficieren en minderen
van het 14= Bataljon,
1 kapitein, 3 luitenants, 8 Europeesche onderoff., 152 Amb. en inl.
marechaussees.
1 officier van gezondheid, 5 man hospitaalpersoneel, 60 dwangarbeiders
met 20 tandoes.
Zij marcheerde, in de hieronder aangegeven volgorde, te 4 uur 1 5 min.
N. M. af (via Siroen).
Voorhoede: 4 brigades marechaussee; commandant 1= luitenant
W. K. J. Stoop.
Hoofdmacht: 4 brigades idem onder de 1= luitenants J. W. C. Vuijck
en H. M. Vis.
1 compagnie infanterie kapt. Bruynis.
1 peloton id kapt. Labotz.
Achterhoede: 1 peloton infanterie met ambulance.
Ter hoogte van Lamdam op het open terrein komend, werd zij vrij
hevig beschoten uit de Kroeng Lingkar en de ten N. daarvan gelegen
kampongs. Zonder dit vuur te beantwoorden, werd met vluggen pas
naar Lamsoet gemarcheerd en dat te 5 uur 15 min. N M. bereikt.
Volgens ingekomen berichten was missigit Lamdjampoe zwaar versterkt
en bezet. Ook de kampongs Belang, Bralon en Lambada, zoomede
Lam Paleue eri het terrein ten N. van Blang Tjoet, zaten vol vijanden,
terwijl zij zich mede zouden ophouden in de kampongs Adje, Adje Boeng
Mira, Lam Ateuh, Tjot Goet, Lam Kiwan, Lam Koelat, Lam Tjot,
Lam Sinjing en Lam Siti met de bijgelegen hoogten.
In verband met die berichten werd de marschvorm te Lamsoet gewijzigd.
Voorhoede: comdt. kapitein Jhr. Graafland.
3 brigades marechaussee luitenant Stoop.
3 „ „ luitenant Vuijck.
1 sectie infanterie (sergeant Lutje).
Hoofdcolonne: 3 secties van de comp ,e Labotz met ambulance en
dragers,
compagnie Bruynis,
2 brigades marechaussee [luitenant Vis].

33
Kapitein Bruynis ontving den last om met zijne compagnie en de
brigades Vis stelling te nemen in den N. O. rand van Lam Oe om
van daaruit den aanval op Lamdjampoe met vuur te ondersteunen.
Onder hevig vuur, van de achter de Kr. Lingkar opgestelde schutters,
werd, ten koste van eenige verliezen, met voortvarendheid aan deze
opdracht voldaan. Onder dekking van deze colonne en van eene sectie
infanterie rukten nu de overige marechaussees onder kapitein Graafland
voorwaarts.
De compagnie Labotz marcheerde, buiten Lam Oe, onmiddellijk op
en zonder te vuren bestormden de brigades Stoop de Masdjid Lamdjampoe,
die door de moslemin in allerijl verlaten werd.
Met evenveel elan attaqueerden de brigades Vuijck de hoogten voor
en in den rand van kampong Belang.
De masdjid werd nu voorloopig door de sectie Lutje bezet, en de
brigades Stoop richtten zich op last van kapt. Graafland naar Bralon
en Lambada, terwijl de afdeeling Vuijck den vijand uit Lam Sinjing
joeg. Deze vluchtte voor een deel naar Lam Siti, doch werd daar door
Senelop onder geschutvuur genomen.
De infanterie volgde slechts langzaam, daar de compagnie Bruynis niet
genoeg tandoes had, om de gewonden te vervoeren
De vijand hield de colonne steeds onder vuur en stak zelfs bij Lam
Siti de Kroeng Lingkar over. Eigener initiatief besloot luitenant Vuijck
daarom die kampong te vermeesteren De ten W. daarvan gelegen
hoogte werd stormenderhand genomen ; de vijand week echter niet geheel
terug. Zich toen vooruit wagend — het begon reeds donker te worden —
zag deze officier eene met helmhoeden getooide afdeeling voor zich,
waarop hij zijn marechaussees den last gaf het vuur te staken, meenende
met eigen troepen te doen te hebben. Deze vergissing werd hem
noodlottig. De vijand maakte toch van die vuurpauze gebruik om
naderbij te komen en gaf toen eenige salvo's af, waardoor dadelijk een
Amb. sergt. en twee marechaussees werden gewond. Zijn fout inziende
gelastte luitenant Vuijck nogmaals „attaqueeren", doch viel op hetzelfde
oogenblik doodelijk getroffen neer. Een deel der 9= brigade trok daarop
in de richting van Senelop af om tandoes te zoeken en liet slechts een
paar man bij den gesneuvelden offcier en de gewonden achter.
Daar de vijand nu weer begon op te dringen, vermoedelijk met het
doel zich van het lijk meester te maken, liet de Eur. sergeant Pottinga,
No. 30298, opnieuw attaqueeren. Toen hij den vijand met zijne
3

34
manschappen tot op 15 pas genaderd was, nam deze eerst de'vlucht,
7 dooden, waaronder een panglima, achterlatende.
De Amb. sergeant Lelengbato, No. 20701, de Amb. korporaal
Moningka, 17= 9228, en de Amb. marechaussees Kaijadu, No. 16066,
en Lontoh, No. 33874 (nog wel gewond), onderscheidden zich bij dezen
aanval in het bijzonder.
De sergeant Pottinga bezette nu met zijne manschappen den N. rand
van Lam Siti en hield daar onder het hevige vuur des vijands zoolang
stand, tot alle dooden en gewonden naar de reserve waren gebracht.
Zijn collega Panman, No. 21620, die met zijn 7= brigade ter ondersteuning
was gezonden, maakte zich daarbij zeer verdienstelijk en droeg
persoonlijk den gesneuvelden luitenant achterwaarts, terwijl hij bijzondere
zorg aan de gewonden wijdde.
Toen alien in veiligheid waren, deed de luitenant Stoop ook sergeant
Pottinga zijne stelling ontruimen. De twee brigades van luitenant Vis
namen met eene patrouille uit Senelop stelling op de hoogten, die ten
N. den hollen toegangsweg naar dezen post beheerschten.
De compagnie Bruynis had inmiddels last gekregen, om naar Masdjid
Lamdjampoe op te rukken en daar met een deel der gewonden te blijven,
en toen de compagnie Labotz Lambada bereikt had, gaf de voorhoedecommandant
aan zijne brigades last Senelop binnen te rukken, waar te
7'/2 uur N.M. de geheele colonne, behalve de compagnie Bruynis,
verzameld was.
Ontruiming der blokhuizen.
Luitenant Stoop had te 6 uur 15' reeds gelegenheid gevonden een
dwangarbeider naar Toei Selimbing te zenden, met den last aan den
commandant om het blokhuis te ontruimen.
Hoewel zijn brigades zeer uitgeput waren, besloot deze officier te
6 uur 45 min. met een brigade den blokhuiscommandant een eindweegs
tegemoet te gaan. Weldra naderde deze met zijne marechaussees, die
zelf de reservemunitie op de schouders droegen, op de hielen gevolgd
door den vijand, die het troepje nog onder vuur nam, echter terugtrok,
toen ook de brigade van luitenant Stoop ontmoet werd. Deze officier viel
bij terugkeer door overmoeidheid en overspanning buiten kennis en was
voor het verdere deel der excursie niet meer in staat daaraan deel te nemen.
Te 8 uur N.M. werd dezelfde dwangarbeider, die het briefje naar
Toei Selimbing gebracht had, onder belofte van kwijtschelding van straf,
met 2 berichten naar Montassik en Aloer Oe gezonden.

35
Eene brigade kreeg later opdracht om met 20 dwangarbeiders bij het
ontruimen de behulpzame hand aan de blokhuiscommandanten te bieden.
De luitenant Vis nam halverwege Aloer Oe met 2 andere brigades
eene opnamestelling in. Hoewel er geen schot viel, maakten de meeste
dwangarbeiders zich onderweg uit de voeten en slopen weer naar Senelop.
Te 10 uur keerden alle brigades in Senelop terug met de bezettingen
van de beide blokhuizen. Onder leiding van den serg'. der artillerie
Zon werden zoowel mitrailleur (op borstweringaffuit) als reservemunitie —
20800 patronen — veilig binnen gebracht.
Onmiddellijk na de ontruiming waren de blokhuizjen door den vijand
bezet.
De marechaussees waren bijna zonder uitzondering zeer vermoeid,
daarom werd tot 12 uur 's nachts gerust en toen, zonder verder door
den vijand bemoeilijkt te worden, terug gemarcheerd. Te 1 uur 30 min.
V.M. was de masdjid Lamdjampoe bereikt, de daar achtergelaten compagnie
sloot zich bij de colonne aan en zoo kwam men te 2 uur V.M.
te Lamsoet, waar de gewonden opnieuw verbonden werden. Te 2
uur 45 min. V.M. werd de marsch voortgezet langs denzelfden weg,
dien men 's morgens gevolgd had en om 5 uur stapte de geheele troep
te Lambaroe in den trein naar Koeta Radja.
Behalve de luitenant Vuijck was nog gesneuveld de Amb. marechaussee
Sapahaluh, No. 37620, die bij den stormloop op Bralon het
leven liet. Men had het lijk daar achtergelaten met het voornemen het
in het teruggaan op te halen; toen werd echter niets meer gevonden.
Gewond werden nog de Eur. sergeant Gehne, No. 24835, de Amb.
sergeant Tumbuan, 2 Amb. en 3 Javaansche marechaussees; voorts de
Eur. sergeant Lutje, No. 27226 en 5 Eur. fuseliers van het 14= Bataljon.
Van de patrouille van den post, die met luitenant Vis den toegangsweg
bezette, werd de Eur. fuselier ten Brink, No. 36527, gewond.
Ook te Ana* Galong was door middel van 2 dwangarbeiders te 5^/2
uur N.M de last ontvangen, de blokhuizen Blang Tjoet en Mata Air
te ontruimen, hetgeen onmiddellijk onder flink vuur van den vijand
geschiedde. In de kampongs Ana* Batee en Sibreh nam men groote
benden kwaadwilligen waar. De blokhuizen in de O. linie werden
mede ontruimd. De bezetting, volk van Nja Bantah, nam stelling op
de Tjot Poekloet. Natuurlijk werden verschillende posten dien dag
onder vuur genomen.

36
Een der compagnieen van het 3= Bataljon was intusschen van Lamdjamoe
terug gehaald, de versterking van andere posten weer afgelost,
terwijl de vuurmonden van Ketapan Doewa, Lampeneroet, Lamreng en
Roempit benden, die zich in het voorterrein vertoonden, onder vuur
namen.
Den volgenden dag, 31 Maart, bracht de marine te Oleh-leh nog
een 7 c.M. A. nabij de lagune achter het plaatsbureau in batterij.
Van Lamtih werd eene patrouille de kampong van dien naam binnen
gezonden, die met 5 voorlaadgeweren, 2 donderbussen en eenige blanke
wapens terug kwam en de kampong geheel verlaten had bevonden.
Nabij Lampermei werd niet alleen het blokhuis aan de Kroeng Lingkar,
doch ook de tram beschoten. Natuurlijk had de vijand het vooral op
de posten der buitenlinie gemunt.
Zoo was men in Tjot Rang genoodzaakt de vloer van het officiers-
logies en een deel der britsen op te breken, om die planken te kunnen
gebruiken voor het maken van horizontale dekkingen.
Tusschen 5 en 10 uur N.M. werd Senelop door 's vijands granaat-
vuur bestookt, dat op 500 M. afstand uit Z. richting werd afgegeven.
Van de 15 granaten, die alle afkomstig bleken van onze getrokken
bronzen kanonnen van 8 c.M. veld, sprongen er 7, waarvan 2 binnen
de versterking, n. 1. een in het officierslogies en een in dat der onder-
officieren, zonder andere dan materieele schade aan te richten. De vijand
beschikte hier over twee kanonnen.
Ana* Galong werd te 12 3 /4 uur V.M. door granaat- en geweervuur
uit Sibreh bestookt.
Ter beveiliging van Koeta Radja werden in den nacht van 31 Maart
op 1 April verscheidene hinderlagen gelegd. O. a.: Drie brigades
marechaussee aan de Westzijde van Petjoet, van de brug over de Kroeng
Doi tot aan kampong Merdoewati;
eene Europeesche compagnie van het 12 C Bataljon bij het snijpunt
van wegen Koeta Radja —Lampeneroet en Koeta Radja —Ketapan Doewa
met eene sectie voorwaarts bij de brug over de Kroeng Daroe en eene
bij kampong Lohong;
eene compagnie van het 3 e Bataljon bij het snijpunt van de spoor-
baan Koeta Radja —Ketapan Doewa en den weg naar onzen post Belang
met eene sectie vooruit naar de brug over de Kroeng Ning.
Het zou ons te ver voeren de uitgebreide veiligheidsmaatregelen op

37
te sommen, die verder aan de orde van den dag waren. Hinderlagen,
hefst nog wel van voltallige compagnieen, moesten nacht op nacht
tegen een binnendringen der vijandelijke benden van Koeta Radja
waken.
Intusschen was de algemeene toestand door het uitsluitend defensief
optreden der veldtroepen er niet beter op geworden. Van de meeste
posten kwamen geen journalen meer binnen om de eenvoudige reden,
dat er voor de overbrenging van brieven, berichten enz. geen liefhebbers
meer te vinden waren.
Den vindingrijken postcommandant van Ana* Galong gelukte het een
enkele maal van den goeden toestand van zijn post kennis te geven
door jeneverflesschen met berichten de Atjeh-rivier af te doen drijven,
die dan te Lambaroe opgevischt werden.
Vivres waren er bijna overal voldoende aanwezig; met het oog op
den voorgenomen tocht in het Lamkraksche, waren vooral binnen Ana*
Galong en Biloel groote voorraden opgelegd.
Senelop werd door den vijand vrijwel met loopgraven omringd. Door
het vuur op onze posten leden wij slechts weinig verliezen, alleen sneuvelde
te Tjot Rang op den 3= n April de inl. fuselier Wirodrono,
No. 32563.
Te Kroeng Gloempang ontving men dien dag een brief van den
gedeserteerden Europeeschen sergeant Carli, waarin hij namens Toekoe
Brahim der V Moekims Montassik verzocht den post over te geven
tegen vrijen aftocht en behoud der wapens. Senelop had den volgenden
dag een hevig geweer- en geschutvuur te doorstaan, dat tot middernacht
aanhield. De Hollandsche commando's van den vijand, aan — vuur,
konden daarbij duidelijk worden verstaan.
Den 5= n April werd de sectie bergartillerie, die al dien tijd te Lamdjamoe
verbleven was, terug genomen en keerde ook een deel der aldaar
gelegerde compagnie van het 3= Bataljon naar Koeta Radja terug.
Reeds den 3 en April waren met de „Japara" belangrijke aanvullingen
gekomen (14 officieren, 314 mindere militairen en dwangarbeiders.)
Op den 7= n April kwamen de stoomers Carpentier en Bantam met
de gevraagde troepenversterking —althans gedeeltelijk, nl. het 9= Bataljon.
Aan boord bevonden zich tevens Z.E de Luitenant-Generaal, Commandant
van het Leger, J. A. Vetter, de kolonel der infanterie J. W.
Stemfoort en de majoor van den generalen staf J. F. Breijer, die tevens
het bericht medebrachten, dat generaal-majoor Deijkerhoff eervol werd

38
ontheven van zijne functien als Civiel en Militair Gouverneur. Omtrent
het ontslag, schreef de minister in het Koloniaal verslag:
„Waar de afval van Toekoe Djohan, aanstonds tot zoo ver strekkende
„gevolgen aanleiding gaf, dat al het sedert 1893 verkregene, als het
„ware op losse schroeven werd gezet, moest wel ernstige twijfel rijzen,
„of de Civiele en Militaire Gouverneur den toestand te voren wel inder-
„daad juist beoordeeld had en onder die omstandigheden, meende de
„Indische Regeering, bekend als zij was, met de optimistische opvat-
„tingen, die bij deneraal Deijkerhoff in het bijzonder ten aanzien van
„T. Djohan voorzaten, de verantwoordelijkheid niet te mogen aanvaar-
„den, om den generaal op zijn plaats te handhaven.
Met de civiele aangelegenheden werd tijdelijk belast de resident voor
Atjehsche zaken en de scheepvaartregeling K. F. H. van Langen en met
het militair commando de kolonel J. W. Stemfoort, beiden onder de bevelen
van Z. E. den Legercommandant, die als Regeeringscommissaris optrad.
Den volgenden dag kwamen met de ,,Reael" 3 compagnieen van
het 6= Bataljon en met de ,.Generaal Pel" de 4= compagnie van dat
korps, alsmede de 1= bergbatterij.
Voor de reeds aangekomen en nog te verwachten troepen werden
op verschillende plaatsen gebouwen van kasso's, planken en gegalvaniseerd
ijzer of asphaltvilt opgericht.
Men gebruikte deze duurzame materialen met het oog op den naderenden
westmoeson, het ontbreken van meer tijdelijke materialen als:
bamboe en atap, en de omstandigheid, dat het logies vermoedelijk geruimen
tijd moest worden gebruikt.
Zoo verrezen tal van kampementen o.a. voor het 9e Bataljon op het
Noord Westergedeelte van het grasveld, dat omsloten is door de officierswoningen
te Nesoeh; ten Z. daarvan werd later ook dat voor het 7=
Bataljon opgericht.
Voor de bergbatterij in en om de manege te Nesoeh; voor het 6= Bataljon
op het hoogste gedeelte van het excercitieterrein te Petjoet.
Het 5= Bataljon werd later in verschillende wijken van Koeta Radja
ondergebracht, 1 compagnie beoosten het bestaande infanteriekampement
te Nesoeh.
De drie overige compagnieen in de kazernes te Koeta Alam, onder
de verhoogde kazernes in de Soerabaijawijk en Pendetie, later in de
daartoe ontruimde Europeesche scholen en ten slotte in een daartoe
opgericht logies in het Z. W. van de kampong Baroe.

39
Een tweede bergbatterij kwam op het hooge gedeelte van het terrein,
ingesloten door het hek, loopende van het laboratorium naar de Deijkerhofflaan,
den weg naar Oleh-leh en den spoorweg naar Ketapan Doewa.
De cavalerie en genie kwamen binnen de reeds bestaande kampementen.
Ook bij het dwangarbeiderskwartier werden loodsen opgericht, terwijl
later een 600 man logies vonden onder de met katjang afgesloten ruimte
onder de kazerne te Pendetie.
Den officieren werd in verschillende woningen, bureaux enz. onderkomen
verschaft.
Een ieder, die destijds te Atjeh was, zal zich de vroolijke huishoudens,
die te Nesoeh en elders ontstonden, herinneren.
Natuurlijk, dat er in die dagen ook wel berichten uit het vijandelijke
kamp tot ons kwamen.
T. Oemar onthield zich van elke rechtstreeksche vijandelijke handeling
jegens ons gezag, ten minste als men onder de zoodanige niet rangschikt
het in bezit houden van de hem verstrekte vuurwapens en munitie.
De eerste berichten luidden, dat hij in het geheel geen samenwerking
wenschte met de XXVI Moekims; naar men zeide, was hij nog verstoord
over den inval, ten vorigen jare door lieden uit die Moekims in
het Lepongsche gedaan. Zijn meeste goederen van waarde werden
naar Lepong, Naga Oembang en andere schuilplaatsen vervoerd. Te
Pasar Oleh-Gli, nabij Pakan Badak, tusschen Lam Asan en Adjoen
Tebal en in de richting Lam Bada-Lam Tengah, werden wel kleine
versterkingen opgericht, loopgraven en coupures gegraven, daarentegen
verstrekte hij o.a. aan een twintigtal Chineezen, die te Lampisang gewerkt
hadden, een vrijgeleide tot voorbij Pakan Badak, waardoor deze
lieden ongedeerd binnen de geconcentreerde linie kwamen.
Aan meerdere hoofden zond hij eene oproeping om te Lampisang
te komen, o.a. aan T. Nja Mohamad (9 Moekims), die weigerde er
aan gevolg te geven, en zich met zijne geweren en munitie terug trok
in zijn versterkte woning te Toebaloe. Aan die oproeping voldeed o.a.
wel T. Tjoet Toengkoeb. Zekere Tengkoe Sjech Tjot Poetoe ontving
een brief van Panglima Polim, om hem over te halen mede over te
loopen, tevens berichtend, dat hij (Polim) op weg was naar Lampisang.
Een aanverwant van Nja Mohamad, Nja Gedong, een van Oemar's
meest beduidende aanvoerders, bouwde eene benteng in kampong Lamtehen.
Tal van lieden uit de IV Moekims voornamelijk uit Lampoe* Oe
sloten zich dagelijks bij Oemar aan.

40
In zijne poging om ook lieden van binnen de linie te werven leed hij
vrij wel schipbreuk; de stemming in de V meunatha's Lampoedaja (alle
kampongs behoorende tot de VI Moekims) was nog sterk tegen den afval.
's Nachts legde hij hinderlagen, versterkte de bezetting zijner bentengs,
deed in het kort juist als wij. Zoo stonden de zaken, toen op den
8= n April werd overgegaan tot het ontzetten van Lamkoenjit en Biloel
door een troepenmacht van 2'/2 bataljon en hulpwapens.
Aan den bevelhebber was bij geheim schrijven door den Regeeringscommissaris
medegedeeld:
1° Dat er bij deze eerste operatie vooral moest worden gestreefd
naar het toebrengen van verliezen aan den vijand.
2° Dat het verbranden van kampongs met strengheid moest worden
te keer gegaan; een voorschrift, waarop ook bij volgende operation moest
worden gelet.
3° Mocht de toestand b.v. door vijandelijk optreden van T. Djohan
als anderszins, het raadzaam maken Biloel en Lamkoenjit niet bezet te
houden, dan was hij gemachtigd de bezetting in te trekken met medevoering
van geschut en munitie, terwijl aan het verdedigingsvermogen der
versterking, voor zoover de omstandigheden dit zouden gedoogen, alsdan
afbreuk moest worden gedaan.
De samenstelling der colonne was als volgt:
Bevelhebber: kolonel der inf'=. J. W. Stemfoort.
Chef van den staf: luit.-kol. van den gen. staf C. P. J. van Vliet.
Toegevoegd: ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoij.
Kapitein-adjudant J. C. Smits.
1= Luitenant-adjudant F. J. Kroesen.
Infanterie:
3= Bataljon, commandant majoor K. W. Steinmetz.
Sterkte: 18 officieren, 336 Eur. en 220 Amb. minderen.
14 e Bataljon, commandant majoor G. P. M. van der Noordaa.
Sterkte: 17 Officieren, 155 Eur. en 277 inl. minderen.
9= Bataljon (2 compagnieen), commandant luitenant-kolonel H Bendien.
Sterkte: 10 officieren, 170 Eur. en 135 inl. minderen.
Cavalerie: (1 peloton) commandant 1= luitenant C. W. van Haaff.
Sterkte: 1 officier en 29 minderen.
Bergartillerie: (2 Sectien) commandant kapitein A. Bangert.
Sterkte: 3 officieren, 34 Eur. en 26 inl. minderen benevens 32 rij-en
trekpaarden en draagdieren.

41
Genietroepen: commandant 1= luitenant A. S. Ruzette.
Sterkte: 1 officier, 40 Eur. en inl. minderen.
Geneeskundige dienst: 2 ambulances met personeel, materieel en
transportmiddelen:
een onder den off. van gezondh. 2= kl. L. A. Demmers, sterk 14
man bij het 3= Bataljon.
een onder den off. van gezondh. 2 e kl. J. L. W. F. van Leent, sterk
15 man bij het 14= Bataljon.
Trein: 222 dwangarbeiders voor het dragen van reservemunitie,
tandoes enz.
Alle troepen moesten te 6 uur V.M. te Lampeneroet zijn, behalve
de beide compagnieen van het 9= Bataljon, die een half uur later zouden
afmarcheeren. Daar werden 2 colonnes, 1 reserve colonne en 1 algemeene
reserve gevormd. De 1= colonne, bestaande uit 3 compagnieen
14= Bataljon, was bestemd om door de kampongs Lam Tehen, Koeta
Karang, Oleh-Soesoe, Lampene-eng, Lege, Lehang en Lam Batoe, dus
aan de Westzijde van den weg Tjot Goee — Biloel op te treden, ten
einde de gemeenschap met Lamkoenjit te herstellen. Eene compagnie
zou daartoe zoo spoedig mogelijk den W. rand van Lam Tehen bezetten,
waardoor het de rest der colonne mogelijk zou zijn den aangegeven
weg te volgen (toegevoegd werden 7 bereden ordonnansen).
De 2= colonne, bestaande uit 3 compagnieen 3= Bataljon, zou met
hetzelfde doel aan de Oostzijde van genoemden weg optreden door
de kampongs Lam Lagang, Lam Kawi, Lam Siti, Tjot Tjigari, Lam
Lilip, Tjot Boei en Nesoeh.
Van de aankomst in Tjot Boei moest onverwijld bericht aan den
bevelhebber te Tjot Goee worden gezonden, opdat deze het artillerievuur
van onzen post Lambaroe zou kunnen doen staken.
De reservecolonne van 1 compagnie 14= Bataljon, 1 compagnie 3=
Bataljon, 2 sectien artillerie en genietroepen, moest den grooten weg
Tjot Goee —Biloel volgen, naarmate de 1 e en 2= colonne voorwaarts
drongen.
De algemeene reserve bleef voorloopig te Lampeneroet.
De opmarsch van Lampeneroet naar Tjot Goee zou worden voorbereid
door geschutvuur uit Lampeneroet op Lam Tehen en uit
Lamreng op Lam Lagang en Lam Lehe. Voor de leiding van dat vuur
waren artillerieofficieren aangewezen, die telefonisch orders kregen van
den bevelhebber te Tjot Goee. Bovendien werden de l e en 2= colonne

42
bij hunnen opmarsch gesteund door geschutvuur uit de 8 cM. te Tjot
Goee, van de daar vereenigde sectien bergartillerie en van Lambaroe,
dat zijn stukken op Toebaloe en Blang Kirai zou richten.
Ketapan Doewa kreeg nog last op eventueel uit W. richting toestroomend
vijandelijk volk te letten, en eene te Tjot Goee aanwezige
compagnie van het 12= Bataljon om Z. O. van dien post stelling te
nemen en Lam Kawi onder vuur te houden.
Te 6 uur 30 min. V.M. marcheerden het 14= Bataljon, de bergartillerie,
het 3 e Bataljon, de reserve colonne en genietroepen van
Lampeneroet af. Nabij den post Tjot Goee sloegen de 1= en 2= colonne
hunne aangegeven marschrichtingen O. en W. waarts van den hoofdweg
in.
Het 14= Bataljon kreeg het eerst vuur, toen de spits aan den W.
voet van den heuvelrug, waarover het pad naar Lam Tehen West loopt,
gekomen was en wel uit de kampong Lam Tehen Oost.
Onder dekking van 1 sectie infanterie, kwam de sectie luitenant
Deibert van de bergartillerie, westwaarts van den weg bij het begin
van voornoemd pad in stelling, en opende tegelijk met de infanterie
het vuur. De door het 14 e Bal on . gegeven artilleriedekking werd later
door een peloton van het 3= Bat on . vervangen.
De 2 e sectie berg, luitenant Steenkamp, nam bij het hoogtecijfer 25
stelling ten einde den opmarsch van de 2= colonne te steunen. Zij
opende daartoe te 7 uur 15 min. V.M. haar vuur op den, in kampong
Tjot Tjigari opgestelden, vijand en nam, naarmate deze colonne voorwaarts
rukte, telkens de meer Z. gelegen kampongs onder vuur.
De reservecolonne kwam te 7 uur 45 min. te Tjot Goee aan; de
compagnieen van het 14 e en 3= Bataljon dezer colonne waren bestemd
om de bezettingen van Lamkoenjit en Biloel af te lossen.
Een peloton van het 14 e van deze colonne verving te 7 uur 30' de
sectie Deibert, die toen aan de W. zijde van Tjot Goee stelling nam
om haar vuur op Lampene-eng en Lege te kunnen brengen. 7 uur 35'
kregen Lamreng en Lampeneroet last het geschutvuur te staken.
De genietroepen ontvingen al spoedig bevel de eerste twee bruggen
ten Z. O. van Tjot Goee te herstellen.
Nadat de spits het vuur uit Lam Tehen Oost had beantwoord, kreeg
de 1= compagnie 14= Bataljon [comdt. kapt. Bruynis] last den Westrand
van Lam Tehen West te bezetten.
De toegangen tot de kampongs bleken overal zwaar versperd, de

43
sawah's drassig. De bereden ordonnansen waren daardoor niet te gebruiken
en volgden te voet de colonne.
De vijand bleek aanvankelijk stelling genomen te hebben achter de
heuveltjes bij Lam Tehen Oost. De artillerie [zie hiervoor] en eene
sectie der compagnie Labotz namen hem daar flink onder vuur, terwijl
de rest van de colonne N. W. van het voetpad, aan den voet der
heuvels, werd opgesteld.
De compagnie Bruynis en later de beide andere compagnieen kregen
al dadelijk hevig vuur, toen zij — de eerste naar Lam Tehen West,
de tweede naar Lam Tehen Oost — oprukten, van de achter galangans
in de sawah's genestelde vijandelijke schutters en kregen daarbij de
eerste gewonden. Bij het verder voorwaarts gaan, bleek het in het
belang van de compagnie Bruynis te zijn, dat de Westrand van Lam
1 ehen Oost door een peloton bezet werd, om door vuur die compagnie
te steunen.
Het andere peloton der compagnie Labotz bezette den Zuidrand.
Nadat 's vijands vuur een weinig tot bedaren was gekomen, rukte de
compagnie Bruynis in Z. richting over de sawah voort en kreeg een
zeer hevig vuur uit Masdjid Oleh Soesoeh en uit stellingen langs de
Loeng Lemo. De 3= compagnie [kapt. Geluk] kwam haar te hulp en
gezamenlijk werden 's vijands posities toen veroverd, terwijl de compagnie
Labotz haren marsch door de kampong vervolgde. Van Masdjid Oleh
Soesoeh stak men in O. richting de sawah over naar Koeta Karang.
Bij Lampene-eng gekomen, werd hevig vuur ontvangen uit Dinoeng,
waarop de compagnie Bruynis last kreeg in W. richting eene omtrekkende
beweging te maken, om den vijand te nopen zijne stellingen in
die kampong en Lehang te verlaten, teneinde naar Lamkoenjit te kunnen
opmarcheeren. Bij de uitvoering van die opdracht had de kapitein
Bruynis met vele moeilijkheden te kampen, drassig terrein en bamboedoeri
versperringen belemmerden de bewegingen ten zeerste.
Ook de andere compagnieen hadden het zwaar te verantwoorden.
De commandant der 3= compagnie kapitein F. P. A. Geluk sneuvelde,
de dwangarbeiders met de dooden en gewonden waren nauwlijks vooruit
te krijgen; zelfs zag de luitenant Dudok van Heel zich verplicht, om,
geholpen door een dwangarbeider, het lijk van zijn compagniescommandant
verder te dragen, intusschen men kwam er; den vijand steeds
vooruit drijvend, bereikte men te 10 uur 15 min. V.M. Lamkoenjit.
Omstreeks dienzelfden tijd werd op de linkerflank verbinding gekregen

44
met de 4 e compagnie 14= Bataljon (kapt Baron Collot d'Escury); deze
afdeeling, waarvan 2 off. en 75 bajonetten bestemd waren om de bezetting
van Lamkoenjit af te lossen, had 9 uur 20 min. V.M. van den
chef van den staf last ontvangen om van Tjot Goee in Z. richting
naar kampong Lege te marcheeren en verbinding met de 1= colonne te
zoeken.
Reeds te 8 uur 20 min. V.M. was uit Tjot Goee eene cavaleriepatrouille,
gevolgd door eene sectie infanterie, gezonden met hetzelfde
doel. Een kwartier later keerde die patrouille alweer bij den bevelhebber
terug met de mededeeling, dat het vijandelijk vuur verder doordringen
naar het W. had belet en zij dus niet aan de opdracht had kunnen
voldoen.
De compagnie Collot had reeds te 9 uur 30' bericht kunnen zenden,
dat de 1= colonne in het zicht was en wel bij den weg dwars door
Lampene-eng naar Dinoeng.
Het 14= Bataljon nam in zijn geheel stelling om en bij Lamkoenjit,
eenige pelotons werden vooruit geschoven om den vijand, die steeds
door bleef vuren, in bedwang te houden. De noodige voorzieningen voor
de aflossing van de bezetting werden getroffen. De commandant van
dat bataljon zond bericht van zijn aankomst te Lamkoenjit en deelde
mede, dat, behalve de gesneuvelden: kapitein Geluk en 5 minderen, 9
minderen en 6 dwangarbeiders gewond waren. Hij gaf tevens in overweging
den post geheel te verlaten, waarin echter niet bewilligd werd.
Zooals we boven reeds zagen, was het 1= peloton 1= compagnie
3= Bataljon aangewezen om de artillerie, die op den N. W. heuvel
van Tjot Goee in batterij was gekomen, te steunen. Ook het 2= peloton
dier compagnie (die geheel met repeteergeweren was bewapend)
steunde aanvankelijk het 14= Bataljon met haar vuur.
De marschvorm der 2= colonne was: de 1= comp'= (kapt. van Aken)
als voorhoede vooruit, gevolgd door de 3= compagnie (kapt. G. D. van
Epen) en 3 sectien van de 4= compagnie (kapt. J. M. van Gogh).
Hierna kwam de ambulance. De gevechtstrein — 6 kistjes reservemunitie
en 16 tandoes per compagnie — bleef bij de compagnieen. De achterhoede
werd door de 4= sectie der 4= compagnie gevormd.
Door het aanhouden der 1= compagnie bij de artilleriestelling, werd,
toen men te 7 uur 22' het voetpad naar Lam Lagang insloeg, de
3 d = compagnie voorhoede.
Deze kampong bleek door ons artillerievuur uit Lamreng geheel van

45
vijanden gezuiverd te zijn; de colonne trok haar dan ook in Z. richting
voorbij. Tegenover Lam Kawi werd door de 3= compagnie de gevechtsformatie
aangenomen. De inmiddels vrijgekomen 1 e compagnie
marcheerde op 75 M. oostelijk van de 3= in voorloopige gevechtsformatie
op, aangezien de kampongs in breed front moesten worden gepasseerd.
Alvorens een kampong binnen te gaan, werden er eenige salvo's
doorgejaagd. Lam Kawi en Lam Lehe werden doorgegaan, zonder dat
men iets van den vijand bemerkte. Eerst toen men tegenover den
Noordrand van Tjot Tjigari kwam, opende deze het vuur uit een
daargelegen benteng. Een paar salvo's waren voldoende om hem met
achterlating van een doode zijn stelling te doen ontruimen, waarop Lam
Siti en Tjot Tjigari ongestoord door werden getrokken, evenals Lam
Lilip. Van uit een klapperbosch tusschen Tjot Boei en Nesoeh kreeg
men geweervuur; met eene frontverandering in Z. O. richting en een
paar salvo's kon men ook hier volstaan, om den vijand te verjagen. In
Nesoeh werd nog een Atjeher neergelegd, doch zonder veel moeilijkheden
te ondervinden kon de volgende stelling worden ingenomen:
De 1= compagnie in den rand van het klapperbosch ten Z. O. van
Tji Boei; de 3= compagnie idem aan de Z. zijde van Nesoeh, terwijl
de 4 e compagnie met de ambulance achter den linkervleugel van de
gevechtslinie, in den N. W. rand van Tji Boei een plaats vond.
De colonnecommandant zond toen bericht aan den bevelhebber [9
uur 5 min. V. M.]. Aan de bereden ordonnansen had men in dit
terrein nagenoeg even weinig als bij de 1= colonne, echter slaagden
een paar cavaleristen er in den bevelhebber te bereiken.
Nauwelijks had de colonne de bovenaangegeven stelling ingenomen,
of de vijand opende een hevig vuur uit het blokhuis Blang Kirai, den
Oostrand van kampong Toebaloe en de randen van Blang Kirai en
Lamboekoeng. Onmiddellijk werd dat vuur beantwoord, doch eerst
na een uur was er van vermindering sprake. 9 uur 20' zond de
bevelhebber order om Nesoeh en Toebaloe te bezetten. De reserve
stelde zich in den Zuidrand van eerstgenoemde kampong op. Na de
dekking van ambulance enz. aan I peloton van de 3= compagnie te
hebben toevertrouwd, kreeg zij last onder dekking van het vuur van de
1= compagnie en het l e peloton van de 3= compagnie uit den Z. O.
rand van Nesoeh te deboucheeren en Toebaloe binnen te dringen.
Ook hieraan werd voldaan en te 1C/2 uur aan den bevelhebber bericht
gezonden, dat men tegenover Lamboekoeng en Ateuh stelling had

46
genomen, en dat er gebrek aan munitie begon te komen. Toen het
vuur van den vijand allengs minder werd, sloot zich het 1= peloton van
de 3= compagnie weder bij het 2= aan, en nam deze compagnie in
haar geheel de dekking der ambulance op zich. Te 12 uur 10 min.
N.M. kwam van den bevelhebber de order:
..Lamboekoeng bezet houden tot dekking flank hoofdcolonne bij
terugkeer".
Tien minuten later kwam er munitie.
Reeds was aan de 4= compagnie bevel gegeven om Lamboekoeng
binnen te dringen, toen te 1 uur N.M. de last ontvangen werd, langs
den kortsten weg naar Tjot Goee terug te gaan.
Sprongsgewijze werd deze terugtocht ten uitvoer gebracht. In Tjot
Tjigari kreeg de 3= compagnie nog eens bevel in den Z. rand in
stelling te komen, daar uit het W. plotseling een hevig vuur op de
op den hoofdweg marcheerende troepen werd afgegeven. 2 uur 30' was
deze colonne weder te Tjot Goee.
Gaan we nu na wat intusschen bij de overige colonnes plaats had.
Toen de bevelhebber het bericht ontving, dat de 2 e colonne in
Nesoeh was, werd aan Lambaroe per telefoon order gegeven het
geschutvuur van Blang Kirai op Ateuh over te brengen. Aan den
commandant der algemeene reserve te Lampeneroet werd te 9 uur
55 min. V.M. opgedragen, om de voor Biloel en Lamkoenjit bestemde
transporten vivres, munitie, goederen van offipieren en minderen enz.
onmiddellijk onder dekking van eene compagnie te doen opmarcheeren.
De compagnie, die bestemd was om Biloel af te lossen, kreeg te
10 uur V.M. order van Tjot Goee te gaan en voorloopig in den Z.
rand van Nesoeh halt te houden. De genietroepen en de beide sectien
bergartillerie vergezelden deze compagnie De eerste om overal de
bruggen voor het transport geschikt te maken, de sectie Steenkamp, om
uit eene stelling bij het begin van den zijweg Nesoeh-Lamkoenjit de
kampongs Lam Tadoek en Maneh onder vuur te nemen, de sectie
Deibert om uit eene opstelling in den Z. rand van Nesoeh den
opmarsch der 2 e colonne te steunen.
Eene, ten 10 uur 30', door den chef van den staf uitgezonden
caveleriepatrouille, bracht aan deze autoriteit het bericht, dat het 14=
Bataljon reeds te Lamkoenjit was. De patrouille had op haren weg
van uit Lambatoe een vijftal schoten gekregen. Onmiddellijk begaf

47
zich de overste van Vliet, vergezeld van den ritmeester Jhr. de Lannoij
en een cavalerist, naar onzen post, om daar de noodige maatregelen
voor het geregeld aflossen der bezetting en de aanvulling der voorraden
te treffen. Op zijn weg werd de overste op 60 M. afstand flink onder
vuur genomen.
Te 1 1 uur 7 min. bracht de luitenant van Haaff van Tjot Goee
een daar ontvangen telefonisch bericht van den Regeerings-commissaris,
dat vijandelijke benden gesignaleerd waren, als in grooten getale van de
VI Moekims in Z. O. richting oprukkend. Daar de troepen zeer
verspreid waren, en de bevelhebber hen bij deze eerste ontmoeting met
den vijand niet aan zware verliezen wilde blootstellen, werd toen met
spoed aan het transport order gezonden om op te rukken.
De bruggen in het laatste gedeelte van den weg voor Lamkoenjit
afgebroken zijnde, moesten de goederen over dat gedeelte naar den
post worden gedragen, waartoe een sectie inlanders hulp verleende.
De aflossing voor Biloel rukte te 1 1 uur 30' derwaarts op.
De laatste compagnie der algemeene reserve kreeg last naar Tjot
Goee te komen, en van daar werden naar Koeta Radja orders gezonden
om de beide, daar achtergebleven, compagnieen van het 9= en een
peloton cavalerie eveneens naar Tjot Goee te zenden, teneinde zoo
noodig bij den terugtocht over die troepen te beschikken.
De chef van den staf begaf zich eveneens naar Biloel en kwam
tot het besluit, dat het, om dien post geregeld te kunnen aflossen,
noodig zou zijn, den vijand uit zijne sterke stellingen in Blang Kirai,
Lamboekoeng, Ateuh-Tjoet en Maneh te verdrijven. Daarvoor zou ook
geruimen tijd noodig zijn, en de uit de VI Moekims oprukkende benden
zouden dan onzen terugtochtsweg ernstig kunnen bedreigen. Overste
van Vliet gaf daarom last de aflossing van Biloel niet door te zetten;
de oude bezetting werd door de compagnie van het 3= versterkt, en de
genietroepen, die inmiddels te Biloel waren aangekomen, teruggezonden.
12.45 werd aan de beide colonnecommandanten schriftelijk order
gezonden, om, in verband met de algemeene reserve, die langs den
grooten weg marcheerde, op Tjot Goee terug te trekken. Afdeelingsgewijze
had die terugtocht plaats, zoodat de onderdeelen elkaar om
beurt door vuur beschermden. De vijand volgde op den voet, tot nabij
Tjot Goee. Vandaar naar Lampeneroet kon nagenoeg ongestoord
gemarcheerd worden.
Het doel der excursie was niet ten voile bereikt. Biloel werd

48
versterkt, niet afgelost. Uit een verplegingsoogpunt was dit geen bezwaar.
Te Biloel waren vivres en munitie genoeg (Zie boven).
Gedeeltelijk per spoor, gedeeltelijk marcheerende, keerden de troepen
naar Koeta Radja terug.
Onze verliezen waren niet gering. Gesneuveld waren: 1 officier,
3 Europeesche en 4 inl. minderen. Gewond: 2 officieren, 13 Eur.,
1 Afrikaansche, 2 Amb. en 7 inl. minderen.
Door de colonnes alleen waren 22 granaten, 73 granaatkartetsen,
37960 Beaumont- en 7000 repeteerpatronen verschoten.
De verliezen van den vijand bleven onbekend.
De insluiting Van den tijdelijken post Lamkoenjit v/m. 29 Maart
t\m. 8 April.
De laatste berichten van dezen post bij de komst van den Regeeringscommissaris
dateerden van 29 Maart. Sinds was de verbinding,
dus ook die met Biloel, verbroken geweest. Zooals vroeger reeds
gemeld werd, bestond de bezetting uit 50 man infanterie, 10 artilleristen
en 1 ziekenoppasser, onder commando van den 1= luitenant der infanterie
K. H. J. Creutz Lechleitner.
De versterking verkeerde in vrij slechten toestand, daar de sedert
lang noodige reparation niet hadden plaats gehad, met het oog op de
voorgenomen oprichting van een meer permanenten post. Op enkele
plaatsen naderden de kampongranden de borstwering tot op 60 a 200
Meter.
Binnen de versterking was een voorraad munitie, levensmiddelen en
conserven opgelegd, die nu juist niet op eene langdurige afsluiting van
de communicatie met Koeta Radja berekend was, althans wat sommige
vivres betrof; vleesch, brood en kleine vivres werden steeds dagelijks
aangevoerd. Een kleine Chineesche toko leverde versnaperingen, schrijfbehoeften
enz. aan de bezetting. Het benoodigde drink- en kookwater
moest dagelijks van Tjot Goee gehaald worden. Een in de nabijheid
van den post aanwezige put leverde water van minder goede hoedanigheid
op.
Hiervoren zagen wij, hoe de bezetting den 29= n 's avonds kennis
kreeg van Oemar's afval. De postcommandant nam al dadelijk zijn
maatregelen. De beide vuurmonden werden met kartetsen geladen en
het aantal posten vermeerderd. Toen, in den loop van den volgenden

49
dag, veel gewapend volk in den omtrek van den post werd waargenomen,
dreven eenige granaatkartetsen hen spoedig uiteen. Met kracht werd
aan de verbetering der chicanemiddelen gewerkt en de noodige maatre-
gelen tegen brandgevaar genomen.
Den 31= n Maart verontrustte de vijand de bezetting een weinig; in
den loop van den l en April beschoten zij de versterking echter voort-
durend. Vooral hadden zij het op den lampenist gemunt. Gedurende
de insluiting werden trouwens de meeste lantaarns voor de buitenver-
lichting stuk geschoten, hetgeen zeer onaangenaam was, daar er geen
reserve voorhanden waren.
's Avonds kwamen er twee bevriende Atjehers op den post om het
journaal te halen. Zij waren daartoe door den assistent-resident uitge-
zonden. Een hunner ging vergezeld van een dwangarbeider met hetzelfde
doel door naar Biloel en keerde tegen 3 3 /4 uur. V.M. terug.
Een kwartier later begaven onze Atjehsche vrienden zich weer op
weg naar Tjot Goee. Zij zouden dien post echter niet bereiken, want
weldra keerde een hunner gewond terug, mededeelende, dat zijn
metgezel vermoord, de brief in handen van den vijand en hij zelf
ternauwernood aan den dood ontsnapt was. De aanvallers hadden
hem o. a. verteld, dat zij hen ook wel bij den heenmarsch opgemerkt
hadden, maar opzettelijk met hunne aanranding hadden gewacht, om
eventueele brieven in handen te krijgen.
2 April ging rustig voorbij. Den daaropvolgenden dag gaf de vijand,
door een aanhoudend vuur, blijk van zijne aanwezigheid en 's nachts
trachtte hij zelfs, door het werpen van fakkels, brand in de versterking
te stichten, terwijl terzelfder tijd, uit een 100 tal geweren, een hevig
vuur werd afgegeven. Door de in de alarmstelling gekomen bezetting,
die aanvankelijk nog al zenuwachtig was, doch door de voorbeeldige
kalmte van den postcommandant spoedig tot besef van haren plicht kwam,
werd de vijand met geschut- en geweervuur verjaagd.
Het van Tjot Goee gehaalde drinkwater was intusschen verbruikt, en
men moest zich met het slechte water uit de put bij de versterking
behelpen. De manschappen mochten dan ook alleen thee drinken. Bij
gebrek aan de noodige bijspijzen was de voeding almede zeer eentonig
en onsmakelijk; de wachtdienst was zwaar.
Ondanks dit alles bleef, dank zij het voorbeeld van den comman­
dant, de goede geest bij de bezetting bewaard; zelfs wilden de zieken
niet van hunne diensten worden vrijgesteld.
4

__^^^__
50
Den 4

51
aanvullen en een oorlam uitgeven; alles bleef in de alarmstelling. Er
kwam echter geen vijand meer opdagen.
De bezetting had een doode en twee gewonden gekregen. De Europ.
fuselier Raaijmakers, No. 36875, die, in het verhoogde wachthuis op
post staande, reeds in het begin van den aanval ernstig was gewond,
meldde zich eerst, nadat alles afgeloopen was, om verbonden te worden.
De gesneuvelde fuselier werd den volgenden morgen in het voorwerk
begraven, en verder alles in het werk gesteld om de verdedigbaarheid
van den post te verhoogen.
De vijand had er echter blijkbaar voorloopig genoeg van; alleen trachtte
hij in den nacht van 6 op 7 April nog brand te stichten, wat niet
gelukte.
Zooals we gezien hebben, werd de bezetting den 8= n uit hare netelige
positie verlost en vervangen door een detachement infanterie onder den
kapitein der infanterie Baron Collot d'Escury. Hoewel er vuurpijlen
aanwezig waren, verklaarde de luitenant Creutz Lechleitner geen hulp
van Koeta Radja te hebben willen vragen, omdat hij wel wist, dat men
de troepen daar ook hard noodig had. Dat de artilleriemunitie nu juist
niet zoo puik was, bleek uit eene opmerking van den postcommandant,
dat ruim 60 wrijvingpijpjes doorsloegen, zonder de lading te ontsteken.
Biloel.
Zooals reeds werd opgemerkt, was op 27 Maart de kapitein P. H.
v. d. Wedden als postcommandant opgetreden.
Deze post verkeerde al in een even slechten toestand als Lamkoenjit.
Na den 29 en Maart op de reeds omschreven wijze kennis te hebben
bekomen van het overloopen van Oemar en c.s., achtte de commandant
het den volgenden dag noodig met een enkel woord aan de bezetting
den toestand bloot te leggen en ieder tot ernstige, nauwgezette plichts-
betrachting aan te sporen. Geen middel werd onbeproefd gelaten om
het verdedigingsvermogen van den post op te voeren. De voeding was,
evenals te Lamkoenjit, uiterst eenvoudig en weinig smakelijk; men was
toch aangewezen op de, 'voor den tocht naar Lamkrak opgelegde, vivres.
De vijand vond de bezetting blijkbaar te sterk; toch werd de post
druk beschoten, maar eene activiteit als voor Lamkoenjit werd hier door
hem niet ontwikkeld.
De geest onder de bezetting bleef uitmuntend.

52
8 April, dus na tien dagen afgesloten te zijn geweest, verscheen
eene colonne van Koeta Radja en werd de bezetting met 5 officieren
en 136 man van het 3= Bataljon versterkt. Tot den 10 dcn bleef de
kapitein v.d. Wedden nog op den 'post, toen eene nieuwe colonne
van Koeta Radja de oorspronkelijke bezetting met zieken en gewonden
mede nam, de twee dagen te voren aangekomen 3 e comp. 3= Bataljon
achterlatend.
Blijkens de berichten, die de door T. Oemar losgelaten Chineezen
(zie pag. 39) medebrachten, maakte onze gewezen hoofdpanglima zich
geenszins ongerust over den inval van onze troepen in de VI Moe­
kims; meer vreesde hij een bombardement der marine op Lepong.
Naar gissing beschikte hij omstreeks 10 April over 1000 man, meestal
volk uit Lampoe' Oe en Lepong. Omtrent de verschillende in aanbouw
zijnde versterkingen, loopgraven enz. werden vele berichten medege-
bracht, die met de reeds vroeger ontvangene overeenstemden en ze
aanvulden; zoo zou ook de oude versterking te Boekit Seboen weder in
orde zijn gebracht, en waren te Kroeng Raba loopgraven aan het
strand aangelegd.
Door Oemar was voorts bepaald, dat Lam-Goe N., Lam-Loempoer,
Lam Asan, Beradin en Lampisang eventueel met achterladers zouden
worden verdedigd. De komst van den Regeerings-commissaris was door
hem nu juist niet met veel vreugde vernomen. Ook de bevolking begon
het benauwd te krijgen, zij vreesde voor het verbranden van kampongs,
vernieling van eigendommen enz. Volgens den Iman van Daroe (3
moekims Daroe), die 's nachts de linie binnenkwam, ingevolge eene
oproeping van den assistent-resident, waren Pa Bintang, de hoofden en
de bevolking der 3 moekims Daroe, bepaald tegen Oemar. In de IX
moekims, waren alleen de kampongs Lam Tehen en Koeta-Karang,
medegesleept door hoofden als Nja Gedong en Nja Gih, bepaald
vijandig; de rest van de bevolking vocht slechts mede, wanneer zij door
overmacht gedwongen werd.
Verkenning naar Biloel.
Den 10= n April rukte van Koeta Radja eene colonne uit, met opdracht
eene verkenning naar Lamkoenjit en Biloel te maken en tot het afhalen
van de oude bezetting van Biloel met de daar aanwezige zieken en
gewonden, alsmede van een deel der bezetting van Lamkoenjit.
De samenstelling der colonne is hieronder aangegeven.
Commandant: luitenant-kolonel H. Bendien.

tevens
53
commandant van het 9= Bataljon infanterie, ter sterkte van: 18 officieren,
310 Europeesche en 278 inlandsche minderen.
3 brigades marechaussee, commandant 1 c luitenant H. M. Vis, sterkte:
1 officier en 54 Eur. Amb. en inl. minderen.
Een detachement cavalerie, commandant 1= luitenant J. W. F. Herf kens,
sterkte: 1 officier, 30 Eur. minderen en 31 paarden.
2 sectien bergartillerie, commandant: kapitein A. Bangert, sterk: 3
officieren, 33 Eur. en 26 inl. minderen, 8 paarden, 24 trek- en draagdieren.
Een detachement genietroepen, commandant 1= luitenant A. S. Ruzette,
sterkte: 1 officier, 1 1 Eur. en 39 inl. minderen.
Twee ambulances, waarbij de officieren van gezondheid 2 e klasse
F. E. Coster en L. A. Demmers, met het noodige personeel en materieel.
Trein: 8 mandoers en 200 koelies.
De troepen te voet kwamen te 6 uur te Lampeneroet aan. De
cavalerie was daar reeds; te 6 uur 45 V.M. volgde ook de artillerie.
7 uur V.M. werd in de richting van Tjot Goee afgemarcheerd met
de cavalerie (behalve 12 ruiters, die als ordonnansen bij de colonne
waren ingedeeld) vooruit. De 4 e compagnie 9= Bataljon (kapitein v. d.
Meer Mohr) vormde met eene brigade marechausee de voorhoede.
Achter de dekking marcheerden, aan het hoofd der hoofdcolonne, de
beide sectien artillerie en bij de voorste compagnie der hoofdcolonne
de twee overige brigades marechaussee. Voor de achterste compagnie,
die een sectie als achterhoede afzonderde, de genietroepen, de ambu­
lance en de trein. Nabij het hoogtepunt 20,2, 700 M. N. van
Tjot Goee, sloeg de compagnie van der Meer Mohr met de brigade
het voetpad naar Lam Tehen in, met opdracht de marechaussee Lam
Tehen West in te zenden en na afloop der verkenning, met die brigade
als rechterflankdekking, door de kampongs ten W. van den grooten weg
naar Lamkoenjit te marcheeren. De officier van gezondheid Coster met
ambulancepersoneel, zoomede 4 bereden ordonnansen, werden aan deze
colonne toegevoegd.
De hoofdtroep ging door naar Tjot Goee. Daar kreeg de 2 e com­
pagnie (kapitein Koedijk) een gelijke opdracht, wat de kampongs ten
O. van den weg betrof. Aan haar werden de officier van gezondheid
2= kl. Demmers met personeel en de noodige bereden ordonnansen
toegewezen.

54
De cavalerie ging inmiddels vooruit ter verkenning van Tjot Tjigari,
Lam Lilip, Lehe, Nesoeh en Toebaloe, om verder ook den dwarsweg
naar Lamkoenjit en de noordelijke randen van Toeram en Maneh waar
te nemen.
Eene compagnie van den hoofdtroep rukte later langs den nieuwen
weg naar Dinoeng ter versterking van de compagnie van der Meer Mohr
op en kreeg daarmede te 8 uur 5 v.m., ter hoogte van Masdjid Oleh-
Soesoe, verband. ,
De sectie Zon van de bergatillerie nam stelling op den Z.O. uitloo-
per van den Tjot iGoee.
De cavalerie zond te 8 uur 15' bericht, dat de door haar verkende
kampongranden niet bezet waren, waarop de overgebleven compagnie
met de genietroepen en de beide sectien artillerie langs den grooten
weg oprukten naar den Z.W. hoek van kampong Nesoeh, waar zij te
8 uur 35' V.M. aankwamen. Eene sectie artillerie, comd'. 1= luitenant
Deibert, werd op de sawah ten Z.W. van Toebaloe opgesteld, dicht
bij de Kroeng Reloh, vanwaar de beide kampongs Ateuh onder vuur
waren te nemen, terwijl de sectie Zon op den dwarsweg van Lamkoenjit,
-|- 25 M. van den grooten weg af, in stelling kwam. Ongeveer 8
uur 5' kreeg de compagnie van der Meer Mohr voor het eerst vuur
uit de met hooge biezen begroeide oevers van de Kroeng Lemoh. Met
de ter hulp gezonden compagnie doormarcheerend, werd zij in den
Westrand van Lege uit Dinoeng beschoten; dat vuur was beter gericht,
althans een inl. korporaal sneuvelde hier, en de officier van gezondheid
Coster en eenige minderen werden gewond. Na verbonden te zijn,
bleef de dokter zijn dienst doen. De vijandelijke schutters werden uit
Dinoeng verdreven en te 9 uur V.M. Lamkoenjit bereikt.
De compagnie Koedijk ondervond in het geheel geen tegenstand en
was te 8 uur 53' in den Zuidrand van Nesoeh, waar twee brigades
marechaussee stelling namen, terwijl de compagnie last kreeg naar Toe­
baloe door te gaan en die kampong te bezetten.
De genietroepen herstelden inmiddels de defecte bruggen in den weg,
en te 8 uur 45' kon men door eene cavaleriepatrouille aan de oude
bezetting te Biloel order zenden zich voor den afmarsch gereed te hou­
den. Deze patrouille werd onderweg niet beschoten, en te 9 uur begaf
zich de kolonel Stemfoort, die met den chef van den staf de colonne
vergezelde, met eene sectie infanterie en een officier van gezondheid
naar Biloel, om daar poolshoogte te nemen.

55
9 uur 45' v.m. marcheerde de oude bezetting met zieken en gewon­
den af. Slechts enkele schoten vielen uit Ateuh.
Toen deze troep op den grooten weg nabij Nesoeh gekomen was,
kreeg de sectie Deibert al dadelijk last op te leggen en mede terug te
marcheeren, terwijl de compagnieen van der Meer Mohr en Koedijk
weer door de kampongs naar Tjot Goee zouden terugkeeren. De
sectie Zon bleef voorloopig in stelling. De compagnie Koedijk ontving
ook op den terugweg slechts een paar schoten uit het blokhuis Blang
Kirai en was te 10 uur 35' te Tjot Goee.
De colonne van der Meer Mohr, met een deel der bezetting van
Lamkoenjit, was bij dien post in stelling liggende, reeds van drie zijden
beschoten. Ook gedurende den terugtocht volgde de vijand, die nog
kans zag om uit den O. rand van Lege den troep op den grooten
weg een paar gewonden te bezorgen. De sectie Zon kwam inmiddels
ook achteruit en in stelling naast de andere sectie op den Z. O.
uitlooper van den Tjot Goee. Beide sectien namen nu den vijand in
Lege en Lampene-eng onder handen, die daardoor en door salvo's der
terugtrekkende troepen verdreven werd. 10 uur 45' waren zoowel de
compagnie van der Meer Mohr als de middencolonne te Tjot Goee.
Eerstgenoemde kreeg, dicht bij dien post, nog eenige schoten uit een
suikerriettuin O. van Koeta-Karang, doch daarmede was het ook uit.
De tegenstand was vermoedelijk dezen dag zoo gering, omdat men een
zoo spoedige terugkomst onzer troepen in deze streek niet verwacht
had. Niet meer dan een 25 man bestookte aanvankelijk de compagnie
van der Meer Mohr, later stroomde natuurlijk meer volk toe.
De infanterie, genie enz. keerden per trein naar den kraton terug,
waar die troepen te 12 uur 15 aankwamen.
De bereden wapens kwamen te 1 uur binnen.
Behalve den reeds genoemden gesneuvelde korporaal Sarijo, No. 22228,
en den gewonden officier van gezondheid 2= klasse P. E. Coster
hadden wij de volgende verliezen.
Gewond: 1 Eur. korporaal, 6 Eur. en 2 inl. fuseliers; alsmede
1 Eur. kanonnier.—
Van verschillende posten als Lambaroe, Lamsoet, Kroeng Gloempang,
Ana' Galong, Senelop en Tjot Rang werden in deze dagen weer
journalen ontvangen; bijna alle behelsden mededeelingen over dagelijksche
beschietingen.
1

56
In Kroeng Gloempang werd daardoor een inl. fuselier verwond.
Lampermei werd 10 April uit O. richting vrij hevig bestookt.
De postcommandant te Ana* Galong had eene, voor dien tijd bijzondere,
opvatting van de verdediging van den hem toevertrouwden post. Dagelijks
maakte hij, op onverwachte tijdstippen, kleine patrouilles. Zoo ging
hij er den 7= n April op uit om het blokhuis Bak Tjerlak te verbranden;
den 9 en maakten 2 officieren en 50 man een uitstapje door de kampongs
Ana* Galong naar Blang Tjoet, den 10=" 3 officieren en 60 man naar
kampong Mata Air. Na terugkeer van deze patrouille werd de versterking
aanhoudend beschoten uit loopgraven Jl 100 M. van de Z. face
gelegen.
De postcommandant besloot daar een eind aan te maken en trok er
met 22 bajonetten te 5 uur N.M. heen. Met den Eur. sergt. Spei^
No. 40632, sprong de kapitein Bodemeijer het eerst in de loopgraaf.
Na een kort handgemeen vluchtte de vijand met achterlating van 4
dooden en een Beaumontgeweer, aan onze zijde werden 4 Eur. fuseliers
gewond, van wie de Eur. fuselier Bonthuis, No. 27550, 's nachts
overleed. De vijand waagde zich intusschen niet meer in de onmiddellijke
nabijheid der versterking.
Tegen Senelop opende hij den 5= n April omstreeks middernacht een
hevig geschut- en geweervuur, dat de bezetting evenwel geene verliezen
toebracht. Na dien post een paar dagen met rust te hebben gelaten,
herhaalde de vijand van 8 tot 10 April met tusschenpoozen hetzelfde
spelletje. Evenals te Ana* Galong kwamen hier gevallen van beri 2
en koorts voor, de geest onder de troepen bleef echter overal goed.

Opheffing van de buitenlinie.
De Regeerings-commissaris maakte het doel zijner komst aan de
Groot-Atjehsche hoofden en bevolking bekend door verspreiding eener
proclamatie. Zie bijlage /V.) "ftjl
12 April gelastte Zijne Excellentie de ontruiming van de posten
Biloel en Lam Koenjit.
De verontrustingen van die beide posten, reeds v66r den afval van
Toekoe Oemar, het sedert dien afval insluiten van Lam Koenjit, alsmede
de tegenstand door onze troepen op 8 en 10 April bij het ontzetten
der posten en de daaraan verbonden verkenningen ondervonden, brach-
ten volgens Zijne Excellentie helder aan het licht, dat het doel, waar-
voor zij indertijd waren opgericht, te weten:
1= beveiliging der IX en VI moekims tegen invalllen van kwaadwil­
ligen uit de 4 Lam Krak-moekims,
2= de kwaadwilligen te beletten zich te nestelen in de langs den
ouden weg van Biloel naar Boekit Daroe gelegen kampongs, zoomede
in de kampongs Lam Tehen en Lam Koenjit,
onder de huidige omstandigheden, alle reden van bestaan verloren
had. De IX moekims toch waren bij de laatste actien ons gezag al
even ongustig gezind gebleken, als de met Toekoe Oemar afgevallen
VI moekims.
Daarom rukte op 12 April eene troepenmacht uit, samengesteld, als
hieronder is aangegeven.
Commandant: Kolonel J. W. Stemfoort.
Chef van den Staf: Luit-Kolonel C. P. J. van Vliet.
Adjudanten: Kap'.-Adj. J. C. Smits.
1= Luit.-Adj. F. J. Kroesen.
3= Bataljon Inf., Commandant: Majoor K. W. Steinmetz,
sterk: 12 officieren, 298 Eur. en 89 Amb. minderen.
9 e Bataljon Inf., Commandant: Luit.-Kolonel H. Bendien,
sterk: 14 officieren, 218 Eur. en 118 inl. minderen.
14e Bataljon Inf., Commandant: Majoor G. P. M. v. d. Noordaa,
sterk: 10 officieren, 165 Eur. en 250 inl. minderen.

— «——
58
I brigade marechaussee, sterk: 20 man.
Cavalerie: Commandant: Ritm. Jhr. L. D. C. de Lannoij.
2 pelotons, sterk: 3 officieren en 52 Eur. minderen.
4 e Bergbatterij, Commandant: Kapitein A. Bangert,
sterk: 4 officieren, 47 Eur. en 31 inl. mind., 3 officiersrijpaar-
den en 38 troepenpaarden, en draagdieren.
1= Bergbatterij, Commandant: Kapitein G. J. E. Nauta,
sterk: 4 officieren, 33 Eur. en 16 inl. minderen, 3 officiersrij-
paarden en 45 troepenpaarden, trek- en draagdieren.
Genietroepen: 1 e detach. Commandant: 1= Luit. A. S. Ruzette,
sterk: 1 officier, 14 Eur. en 11 inl. minderen;
2= detach. Commandant: 1= Luit. N. Plantenga,
sterk: 1 officier, 15 Eur. en 20 inl. minderen.
Geneeskundige dienst: 2 ambulances, t. w. een, onder den officier van
gezondheid 2= kl. O. Lorey, sterk: 18 man hospitaalpersoneel
(b/h. 3= Bat. Inf'=.); de ander, onder den officier van gezond­
heid E. Razoux Kiihr, sterk: 17 man hospitaalpersoneel (b/h.
14= Bat. Inf'=.) met het noodige materieel.
Gevormd werden drie colonnes.
De rechter — of eerste colonne, bestaande uit het 14= Bataljon, 1
compagnie van het 9= Bataljon, 1 sectie bergartillerie (luit. Deibert), 1
brigade marechaussee, ambulance enz. kreeg wederom het terrein ten
W. van den grooten weg Tjot Goee — Biloel voor haar rekening; de
linker — of tweede colonne, bestaande uit het 3= Bataljon, dat ten O.
van dien weg; en de reserve of midden-colonne, gevormd door 3
compagnieen van het 9= Bataljon, 2 sectien artillerie, genietroepen,
transportmiddelen, was bestemd om de ontruiming onmiddellijk tebeveiligen.
De cavalerie, die dezen dag sterker uitrukte dan gewoonlijk, kwam
ook meer tot haar recht.
Nog voor de rechtercolonne, die te 6 uur 35' haar marsch begon,
werd zij als zelfstandige cavalerie naar Tjot Goee gezonden. Daar
wachtte zij de infanterie in, om vervolgens in draf den weg naar Biloel
met omgeving te verkennen. Om 8 uur 5' ontving de bevelhebber
reeds bericht, dat de naar den weg toegekeerde randen van den kam­
pongs onbezet, en alle bruggen intact bevonden waren.
De l e luitenant Herfkens had met 6 cavalerie Biloel, de 1 e luitenant
van Haaff met 4 ruiters Lam Koenjit bereikt en den last tot ontruiming
overgebracht, zonder vuur te krijgen.

59
Verkenningspatrouilles waren ook hier en daar zijwaarts in de kam­
pongs gezonden en hadden zich ten slotte in den Z. O. en O. rand
van Nesoeh, op een heuvel ten N. van kampong Toeram en in den
rand van Lam Koenjit ter waarneming van het voorgelegen terrein op-
gesteld. Zij bleven daar tot de middencolonne bij Nesoeh gekomen
was, werden toen verzameld en als reserve nabij kampong Behe ge-
plaats A., met uitzondering van de patrouille in den O. rand van Nesoeh,
die op haar plaats bleef, om de artillerie omtrent de bewegingen van
de linkercolonne in te lichten.
Nabij de hoogtepunten 20,2 en 19,2 werden door de rechter-en linker­
colonne successievelijk de bekende voetpaden ingeslagen. Het terrein
was nog even drassig als op de vorige dagen.
Daar de opdracht der colonnes uitsluitend was de ontruiming te dek-
ken, namen de onderafdeelingen bij de rechtercolonne de navolgende
stellingen in:
1= eene compagnie van het 14 e Bataljon met een sectie artillerie in
Lam Tehen-West;
2= eene compagnie van het 9= Bataljon tn de W. randen van Lam
Tehen-Oost, Koeta Karang en Oleh Soesoeh;
3= eene compagnie van het 14= Bataljon in de W. randen van Oleh
Soesoeh, Lam Pene-eng en Lege;
4= eene compagnie van het 14 e Bataljon, in aansluiting met de overi-
ge, in den W. rand van Lam Batoe.
Bij de linker colonne:
1= 1 '/2 compagnie van het 3= Bataljon in den O. en Z. O. rand
van Nesoeh.
2= 1 compagnie in- den Z. O. rand van Tji Boei ;
3= '/2 compagnie in den O. rand van Lam Siti.
Deze colonne kreeg ter hoogte van Tjot Tjigari vuur uit de op 600
a 700 M. afstands in de sawah gelegen kreupelboschjes.
De middencolonne was te 7 uur 15' v. m. afgemarcheerd en plaatste:
1 e 1 peloton infanterie ten N. van Tjot Goee bij het hoogtecijfer 1 9,2;
2= 1 sectie infanterie in den suikerriettuin ten W. van Tjot Goee;
3= 1 sectie artillerie (Commandant: luitenant Zon) op den Z.O.
heuvel bij het cijfer 25;
4= 3 sectien infanterie in den Z. O. en Z. W. rand van Nesoeh;
5= 1 sectie artillerie (luitenant Steenkamp), met 1 sectie infanterie
als dekking, bij een heuveltje -^ 25 M. ten Z. van Nesoeh;

60
6= 1 peloton infanterie achter eene hoogte, halverwege Nesoeh en
Toeram.
Ten slotte dekte eene sectie infanterie de transportmiddelen bij hun-
nen opmarsch naar Lam Koenjit, en een peloton infanterie dien naar Biloel.
Al deze positien bleven behouden tot de beide posten ontruimd waren.
De vijand liet wel van zich hooren, doch bezorgde ons aanvankelijk
geene verliezen; 10 uur v.m. was er nog geen enkele gewonde.
De compagnie in Lam Tehen-West kreeg te 8 uur 45' het eerste
vuur, natuurlijk uit de Loeeng-Lemo.
De bij de rechtercolonne sub. 3 vermelde compagnie stuitte bij haar
opmarsch op een zwak bezette loopgraaf; een paar salvo's waren vol-
doende om den daar genestelden vijand te verjagen. Evenals de beide
andere compagnieen behoefde deze overigens gedurende den tijd, dat
zij in stelling lag, slechts nu en dan een salvo op zich vertoonende
vijanden af te geven.
De sub 4 vermelde compagnie stuitte in kampong Lam Batoe even­
eens op een door den vijand bezette loopgraaf. De 2= luitenant Dudok
van Heel ging onmiddellijk tot den stormaanval daarop over; de
Atjehers zochten in een nabij gelegen nipahbosch een goed heenkomen.
9 uur 15' was deze uiterste compagnie in hare stelling.
Het vuuur, dat de linkercolonne bij Tjot Tjigari bekwam, werd door
de 1= compagnie (repeteergeweren) dadelijk beantwoord. De beide
andere compagnieen marcheerden inmiddels door en bezetten de reeds
aangegeven stellingen. Ook de 1= compagnie kwam later in de gevechts-
linie (9 uur 15' v. m.), terwijl een peloton van de derde compagnie
in den O. rand van Lam Siti, tegenover eventueel uit het Lam Krak-
sche opkomend volk, stelling koos (9 uur 45' v.m.).
Te voren had de cavalerie daar reeds waargenomen.
De vijand had zich weer in Blang Kirai en Lam Boekoeng genesteld.
Hoewel zijn vuur voortdurend beantwoord werd, bleef het den ganschen
morgen aanhouden.
De 1= bergbatterij had te Lam Peneroet al haar materieel achtergela­
ten; paarden en muildieren waren in twee afdeelingen verdeeld, de
eerste om geschut en munitie van Lam Koenjit, de tweede om dat van
Biloel af te halen. Beide marcheerden bij de reserve. Toen deze
laatste nabij den driesprong gekomen was, werd van de cavalerie bericht
ontvangen, dat enkele vijandelijke schutters zich in den N. W. rand
van Toeram hadden genesteld. Boven zagen wij reeds, dat een peloton

61
tegenover dien rand in stelling kwam en bovendien 3 sectien van de
reserve in de Z. O. en Z. W. randen van Nesoeh. Ook de sectie
Steenkamp hielp mede den weg verder te beveiligen. 8 uur 30' marcheerden
de transportmiddelen voor Biloel en Lam Koenjit af.
Voor elken post was een luitenant-kwartiermeester met het toezicht
op het laden enz. belast.
Half tien verlieten de artillerie met de vuurmonden van 7 c.M. A.
Veld en de dwangarbeiders met vivres, munitie enz. Lam Koenjit. Het
materieel werd bij den driesprong op de karren geladen. De bezetting
van den post kreeg order om voorloopig daar te blijven. De bespanningen
met de vuurmonden gingen dadelijk door naar Tjot Goee, waar
deze stukken, in de plaats van die van 8 c.M. Brons, in batterij zouden
komen.
De commandant der reserve kreeg order om, zoodra het transport-
Biloel den driesprong voorbij was, Toebaloe door infanterie en artillerie
sterk onder vuur te doen nemen, vermits daar tal van vijanden schenen
te zitten. Ook den postcommandant van Tjot Goee werd gelast om
de 7 c.M. A. Veld gereed te houden om op het eerste bericht Maneh
en Toeram te beschieten. Het transport van Lam Koenjit kon te
10 uur 30' v.m. afmarcheeren; dat van Biloel ging te 11 uur 5'voorbij
den driesprong bij Behe. Zooals verwacht was, had het onderweg
veel vuur uit Toebaloe gekregen, niettegenstaande onze troepen die
kampong flink onder schot hidden. Verliezen bezorgde dat vuur ons
intusschen niet.
11 uur 10' werd naar Biloel en II uur 12' naar Lam Koenjit bevel
gezonden de vlag te strijken, den post in brand te steken (waartoe de
genietroepen medewerkten) en op de overige troepen terug te trekken.
Een kwartier later zag men uit beide posten de vlammen opstijgen.
De commandant der rechtercolonne had intusschen order ontvangen,
om, zoodra Lam Koenjit brandde, langzaam door de kampongs terug
te gaan, daarbij de sectie artillerie in Lam Tehen, zoolang mogelijk,
in batterij latende.
Men wenschte de middencolonne voor de beide andere te doen
teruggaan, om te voorkomen, dat zij op hare flanken zou worden bestookt.
De commandant der linkercolonne ontving daarom eerst te 1 1 uur 35'
last, om de beweging te volgen.
Langer dan verwacht was, bleef de bezetting van Biloel uit; eerst
te II uur 50' v.m. trok zij den driesprong voorbij; daarom kreeg de

62
bezetting van Lam Koenjit pas te 1 1 uur 45' vergunning terug te gaan.
De achterhoede werd dus gevormd door de compagnie van Biloel;
de vijand achtervolgde haar met zijn vuur tot nabij Tjot Goee. Sectiesgewijze
trok deze compagnie daarom terug; nabij Nesoeh kreeg de
achterste sectie nog eenige gewonden.
Op de linkercolonne werden omstreeks 12 uur 15' n.m. de laatste
schoten uit Lam Lilip en Tji Boei gelost. Te 12 uur 45' was deze
colonne weer bij het hoogtecijfer 19,2.
De laatste afdeelingen der rechtercolonne kwamen omstreeks I uur
bij het hoogtecijfer 20,2 aan.
Naarmate de troepen op den grooten weg verschenen, werden zij
naar Lam Peneroet gezonden en, voor zoover ze niet bereden waren,
van daar per extratrein naar Koeta Radja vervoerd.
De verliezen bedroegen op dezen dag 10 man aan gewonden
In den toestand der andere posten was weinig verandering te bespeuren.
Senelop werd den 12= n April vrij hevig uit Lam Bada beschoten.
Dien dag zond T. Oemar zijn tweeden brief aan het bestuur, waarin
hij niet alleen met zijn eischen, maar tevens met een heel programma
van actie, dat hij voor zichzelf opgemaakt had, voor den dag kwam.
Van onze zijde werd den 14= n d. a. v. Toekoe Gih van Daroe naar
de VI Moekims gezonden, om de proclamatie van den Regeerings-
commissaris daar te verspreiden.
Den dag te voren was het verhoogde schilderhuis aan de lagune
van onzen post te Lam Tih uit Senangri beschoten. Dat waren de
eerste bepaalde vijandelijkheden, die daar plaats vonden.
Volgens ingewonnen berichten liet onze Panglima Prang besar zich tegen­
over zijne omgeving uit in een geest, alsof hij ons volstrekt niet vijandig
was; daartegenover stond de tijding, dat de meeste tegenover onze troepen
gewond geraakte Atjehers naar Lam Pisang werden gebracht, om daar ver-
pleegd te worden; zelfs werd het praatje rondgestrooid, dat hij (Oemar)
/ 2000 voor medicijnen enz. beschikbaar had gesteld. Andere spionnen
brachten de tijding, dat het thans Oemar was, die samenwerking met
Panglima Polim zocht. Deze zou, als voorwaarde tot samenwerking, den
eisch gesteld hebben, dat elke schade aan materieel en menschenlevens
door Oemar, tijdens hij den „kafir" diende, aan de bevolking der XXII
Moekims toegebracht, zou worden vergoed. Eendracht schijnt in ieder
geval bij onze Atjehsche vijanden nog ver te zoeken te zijn geweest.

63
Onze post Kroeng Gloempang werd den 13 cn ook nogal onder vuur
genomen. Een Eur. sergeant raakte daarbij gewond; 's avonds trachtten de
moslemin bovendien die versterking middels vuurpijlen in brand te steken.
De Regeerings-commissaris scheen het met zichzelf nog niet geheel
eens te zijn, welke gedragslijn ten opzichte van de overige buitenposten
gevolgd moest worden. Alvorens eene beslissing te nemen omtrent het
al of niet behouden daarvan, wenschte Zijne Excellentie een proef te
nemen met het doen approviandeeren van Tjot Rang, om dan tevens
de bezetting van dien post te doen vervangen. Deze gelegenheid zou
mede worden benut om Lam Goet, de verblijfplaats van het bendehoofd
Toekoe Hoesin Lehong Bata, te tuchtigen.
Tot dit doel rukten op den 14=" April twee colonnes uit, tot
eene gezamenlijke sterkte van drie bataljons infanterie, acht brigades
marechaussee, twee bergbatterijen en hulpwapens en- diensten. De
samenstelling dier colonnes was als volgt:
Algemeene Staf:
Bevelhebber: Kolonel J. W. Stemfoort.
Adjudant van den bevelhebber: 1= Luit.-Adj 1 . F. Kilian.
4 bereden ordonnansen.
l e Colonne:
Commandant: Luit.-Kolonel der Inf. E. W. Bischoff van Heemskerk.
Toegevoegd aan den colonnecomd'.: Kap'. b/d. Gen. Staf
H. C. Kronouer.
Adjudanten: 1= Luit. der Inf. E. A. van Kappen,
4 bereden ordonnansen.
1= Luit. der Art. F. H. de Bruine.
6= Bataljon Inf'=. (Comd 1 .: Majoor D. A. Okhuyzen),
sterk: 17 officieren en 342 minderen en 4 bereden ordon­
nansen.
12 e Bataljon Inf ie . (Comd.: Majoor G. F. Soeters),
sterk; 16 officieren en 457 minderen en 4 bereden ordon­
nansen.
Marechaussee. (Comd 1 .: I e Luit. H. M. Vis),
sterk: I officier en 72 minderen.
4= Bergbatterij (Comd*.: Kapitein A. Bangert),
sterk: 4 officieren en 48 minderen, 5 rijpaarden, 36 draag- en
trekdieren, 6 vuurmonden.
I

64
R. H. 4 e escadron Cav. (Comd 1 .: Ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoy),
sterk: 3 officieren en 57 minderen.
Genietroepen (Comd'.: 1 e Luitenant A. S. Ruzette),
sterk: I officier en 30 minderen.
Geneeskundige dienst: 2 ambulances, resp: onder de Officieren van
Gezondheid 2 e kl. E. Razoux-Kiihr en J. L. W. F. van Leent;
resp. sterkte 14 en 17 minderen.
2= Colonne:
Commandant: Luit.-Kolonel der Inf. H. Bendien (tevens comd'. van
het 9= Bataljon).
Adjudanten: l e Luit. Adj'. F. J. Kroesen,
1= „ „ J. J. Romswinckel.
9 bereden ordonnansen.
9= Bat. Inf'=., sterk: 18 officieren, 294 Eur. en 261 inl. minderen.
1 = Bergbatterij (Comd 1 .: Kap. G. J. E. Nauta),
sterk: 4 officieren en 86 minderen, 6 rijpaarden, 36 trek en
draagdieren, 6 vuurmonden.
Genietroepen (Comd'.: 1= Luit. Plantenga),
sterk: 1 officier en 50 minderen.
Geneeskundige dienst: een ambulance, onder den Officier van Gezondh.
I e kl. L. J. Juda, sterk 18 minderen.
De opdracht der l c colonne luidde:
Om 7 uur v.m. afmarcheeren van Roempit over Lam Batoe naar
Lam Goet; laatstgenoemde kampong tuchtigen en daarna Z. waarts
marcheeren naar den weg Tjot Iri — Tjot Rang, om vervolgens, door
eene beweging W. waarts, in vereeniging met de 2= colonne den weg
Tjot Iri — Tjot Rang met omliggend terrein vrij te maken en te houden,
teneinde de fourageering en aflossing van Tjot Rang ongehinderd te
doen plaats hebben.
Voor verdere handelingen zouden nadere orders worden gegeven.
De opdracht voor de 2 colonne luidde:
Om 7 uur v.m. van Tjot Iri in de richting Tjot Rang oprukken,
den vijand in zijne stellingen Baba Djoeroeng —Oleh Tjoet —Tjap
Tanah door een slepend vuurgevecht bezig houden tot nadere orders
worden ontvangen, of totdat bespeurd wordt, dat de omtrekkende
beweging der 1= colonne begint te werken; daarna in de richting Tjot
Rang oprukken, in vereeniging met de l e colonne den weg en het

65
omliggend terrein vrijmakend en vrijhoudend teneinde de fourageering
en aflossing van Tjot Rang te dekken.
Met extratreinen werden de troepen te voet van Koeta Radja vervoerd,
die van de l e colonne naar Roempit, die van de 2 e colonne naar
Tjot Iri.
7 uur 18' v.m. rukte de colonne van Roempit in de bevolen richting
op. De cavalerie ging zelfstandig vooruit, zoo snel mogelijk door
marechaussee en genietroepen gevolgd; daarna kwam het 6= Bataljon
met eene sectie artillerie (luit. Steenkamp) en vervolgens het 12 e Bataljon
met de twee andere sectien. Elke compagnie had tandoes en reservemunitie
bij zich.
Weldra bleek het, dat de vijand de dekplanten van alle bruggen
weggenomen en door een of twee boomstammen vervangen had. Het
zijterrein, bij de spoorbaan begaanbaar, werd naar het Oosten toe
steeds drassiger en was voor Lam Baloi zelfs geheel onbegaanbaar.
De kampongs daarin iagen op terreinverhoogingen en waren dus
moeilijk te naderen.
De cavalerie kwam intusschen, zij het dan ook met moeite, nog
vooruit; ook de infanterie kon doormarcheeren, de artillerie diende
echter te wachten tot de coupures in den weg begaanbaar gemaakt, of
de bruggen hersteld waren. De medegevoerde planken waren evenwel
niet voldoende, daarom werd order gegeven aan een deel der genietroepen,
om, zoodra alle troepen voorbij waren, telkens de planken weer
op te nemen en naar voren te dragen.
Er werd dus veel oponthoud ondervonden; dat bemerkte de vijand
ook. Uit de randen der kampongs Lam Baloi en Raboee, aanvankelijk
onbezet, namen weldra eenige vijanden de troepen onder vuur. De
cavalerie maakte daarom het front der marechaussee vrij, die te 8 uur
1 5' de eerste schoten losten.
De commandant van het 12= Bataljon had order gekregen om met
2 compagnieen en 1 sectie artillerie het voetpad, dat op 1300 M.
Oostelijk en evenwijdig aan de spoorbaan in Z. richting gaat, in te
slaan en stelling te nemen tegenover de kampongs Tjap Tanah en
Baba Djoeroeng, die volgens berichten zwaar bezet waren.
Het doel was de 2= colonne, die den aanval op deze kampongs
moest doen, daarin te steunen.
Om tijdverlies te voorkomen, gingen deze compagnieen 600 M. O.
van Roempit het terrein, dat daar vrij goed begaanbaar was, in — zij
5

66
vermeden daardoor een brug — en marcheerden rechtstreeks naar de
aangewezen stelling. De beide andere compagnieen van dat bataljon,
onder den kapitein Steup, en eene sectie artillerie bleven de hoofdcolonne
volgen.
Daar een vuurgevecht tegenover de kampongranden weinig resultaat
opleverde, zond de colonnecommandant aan den majoor Okhuyzen bevel,
om zoo snel mogelijk voorwaarts te rukken. 8 uur 55' hadden marechaussee
en de 3= compagnie van het 6 e Bataljon het bedekte, doch
droge, terrein van Raboee bereikt. Ook de cavalerie kon nu weer
vooruit. Om den in den Z. rand van Lagan genestelden vijand in
bedwang te houden, nam de 1= comp ie . 6= Bataljon stelling in den
N rand van het bedekte terrein bij Raboee. De 4= compagnie van
dat bataljon dekte artillerie, genie en ambulance.
Zooals reeds gezegd, kon de cavalerie hare verkenning voortzetten;
marechaussee en de overige compagnieen volgden zoo snel mogelijk,
behalve de beide compagnieen van het 12=, die, gebonden aan de
daarbij ingedeelde sectie artillerie — welke veel moeite had om eene
coupure te passeeren — weldra achterbleven, Overste Bischoff zond
daarom den commandant dezer compagnieen last een peloton als dekking
bij de artillerie achter te laten en zelf met de rest zijner macht
het voetpad te volgen, dat door Raboee, langs den Zuidrand van
Brangoen, naar den weg Tjot Rang — Toengkoeb voert, om, daar
aangekomen, met het front naar Tjot Bate en Na Reloh, verdere bevelen
af te wachten. De achtergelaten artillerie, met hare dekking, had de
hoofdcolonne te volgen.
De cavalerie stiet ongeveer te 9 uur 30' op een aarden versterking,
waarin een houten blokhuis, gelegen in den N. W. hoek van Lam
Goet. Het gros der cavalerie werd nu achter den O. rand van Brangoen
opgesteld, de l e comp lc . v/h. 6= Bataljon (kapitein A. B. B.
Jansen) met de sectie Steenkamp kreeg order tegenover de Westzijde
van de versterking stelling te nemen, met opdracht daar te blijven,
totdat de geheele colonne zou zijn opgemarcheerd. De colonnecommandant
toch wilde deze versterking door het bedekte, goed begaanbare
terrein aan de Z. zijde aanvallen.
Onder flink vijandelijk vuur, waarbij een der stukscommandanten
ernstig gewond werd, bracht de Eur. Sergt. Kloet, No. 27880, zijn
stuk in stelling, en nadat enke'e schoten op 250 M. waren afgegeven,
verminderde het vuur uit de versterking dermate, dat de kapitein Jansen

67
zich te 10 uur 5' gerechtigd achtte, om, ook tegen het ontvangen bevel
in, tot den stormaanval over te gaan. De nog 8 man sterke vijand
wachtte dien aanval niet af, doch vluchtte naar Lam Trieng. De
voortvarende compagniescommandant was de eerste, die de vijandelijke
positie binnendrong. De compagnie Jansen bezette nu ook den Oostrand
van Lam Goet. Versterking en gebouwen werden door de genietroepen
zooveel mogelijk geslecht, een ijzeren kanon van 9 c.M. werd middels
dynamiet stuk geslagen, terwijl ook huizen ep vruchtboomen in
de kampong werden vernield. De tuchtiging van; Lam Goet was
hiermede afgeloopen. De colonne was te 10 uur 37' op den grooten
weg bij Lam Goet vereenigd. In verbinding met de 1= comp'=. 6= Bataljon,
waakten de 4 brigades marechaussee tegen een opdringen van
den vijand aan de Z. zijde.
De 1 '/2 compagnie 12= Bataljon werden te 11 uur v.m. met de beide
sectien artillerie opgesteld op den heuvel ten Z. W. van Lam Tjeu
met opdracht eventueel uit het Oosten en Noorden opdringende benden
tegen te houden en 's vijands stellingen bij Tjot Penom en Tjot Semeroeng
krachtig onder vuur te houden.
Eene cavaleriepatrouille, bestaande uit den wachtmeester Jonker, No.
31845, en den Eur. cav. van Lent, die order had aan den postcommandant
te Tjot Rang het bericht, behelzende het doel der excursie,
te brengen, moest teruggaan, doordat de brug op 150 M. afstand van
Tjot Rang opgebroken was, en de vijand op korten afstand hevig vuur gaf.
De bij de brug voor den driesprong gelegen aarden versterking werd
echter door dien vijand ontruimd, en toen diezelfde patrouille tien minuten
later zulks wederom beproefde, gelukte het haar Tjot Rang te 10
uur 50' te bereiken.
Eene officierspatrouille, gevolgd door marechaussee, vond de kampong
Lam Hasan verlaten.
Toen te 10 uur 40' de troepen uitgerust waren, ging men weer
voorwaarts, de afgebroken bruggen werden hersteld, en weldra kreeg de
cavalerie op den grooten weg, ten Z. van Lam Hasan, verbinding met
de 2= colonne. Aan den bevelhebber, die te Tjot Iri gebleven was,
werd hiervan schriftelijk bericht gezonden.
2 compagnieen van het 6 e Bataljon en de marechaussee werden in
stelling gelegd aan de Z.O. zijde van den grooten weg, om door hun
vuur de in de kampongs Lam Poe Oe en Tjot Semeroeng opgestelde
vijanden in bedwang te houden.

68
Te 12 uur 30' meldde luit.-kolonel Bischoff zich bij den commandant
der 2= colonne.
Deze colonne was reeds te 6 uur 20' v.m. te Tjot In vereenigd geweest.
De colonnecommandant had daar twee sectien artillerie in batterij
doen komen aan de Westzijde van den spoorwegdijk, ter hoogte van
de Kroeeng Lingkar, met opdracht te 7 uur v.m. het vuur op Baba
Djoeroeng en Tjap Tanah te openen. Eerst te 7 uur 40' v.m. marcheerde
de 1= compagnie van het 9= Bataljon in de richting van Tjot
Rang af. Ook in dezen weg waren de bruggen beschadigd; die op
350 M. O. van den spoordijk gelegen, werd door de genietroepen hersteld,
voor de tweede — een 350 M. verder — scheen eene verticale
versperring te zijn aangebracht.
Geheel overeenkomstig de ontvangen bevelen, deed de colonnecommandant
de 1 = compagnie van zijn bataljon bij de pas herstelde brug
in stelling komen en salvovuur tegen den kampongrand afgeven. Dit
vuur werd niet beantwoord, het had dus voor de hand gelegen om van
de opdracht af te wijken en dien rand, die zwaar bezet heette te zijn,
doch zulks inderdaad niet was, zoo snel mogelijk te naderen. Toen
zulks niet gebeurde, kwamen er te 8 uur langzamerhand wat vijanden
opzetten, die het vuur beantwoordden.
Het terrein, terzijde van den weg, was tot aan die kampongranden
voor alle wapens begaanbaar. Meer Oostelijk en tusschen de kampongs
in, treft men vaak diepe, met nipah begroeide rawah's of zeer drassige
sawah's aan. De kampongs waren dicht begroeid, randen en ingangen
goed versperd, de huizen door dikke bamboedoeripaggers omgeven.
Zoowel in de kampongs als op de heuveltjes daarbuiten, vond men
verscheidene inlandsche versterkingen.
De colonne van majoor Soeters, die te 8 uur 45' v.m. in hare
stelling voor Tjap Tanah was aangekomen, had het vandaar op haar
afgegeven vuur aanvankelijk beantwoord, maar ziende, dat de vijand geen
stand hield, waren 1 V2 compagnie tegen dien kampongrand opgerukt
en hadden, deze, zonder weerstand te ondervinden, bezet.
De sectie artillerie, met een peloton dekking, bleef voorloopig in de
eerste stelling.
Verder voorwaarts gaan kon deze colonne niet, daar zij dan in het
vuur van het nog steeds in stelling liggende 9= Bataljon zou komen,
daarom zond majoor Soeters bericht van een en ander aan den commandant
van dien troep.

69
Van uit Tjot Iri was intusschen gezien, dat een paar granaten, van
de nabij het blokhuis aan de Kroeeng Lingkar opgestelde sectien artillerie,
dicht bij het 12= Bataljon terecht kwamen, waarom kolonel Stemfoort
deze sectien van stelling deed verwisselen en ze een plaats, op onge­
veer 100 M. ten N. van Tjot In achter den spoordijk, naast de 3=
sectie aanwees.
Intusschen stroomden de vijandelijke benden, ziende, dat de colonne
maar steeds niet vooruit kwam, toe, waarop de colonnecommandant den
rechtervleugel der gevechtslinie door de marechaussee deed verlengen.
Eindelijk zond de bevelhebber te 9 uur 15' last om voorwaarts te
gaan, waarop de gevechtslinie in beweging kwam, terwijl haar eene
tweede compagnie als reserve nagezonden werd. 10 uur 15' was de
vijandelijke stelling door de 4 brigades marechaussee onder den 1="luit.
G. K. Dijkstra en een sectie infanterie bestormd en genomen; de vijand
sloeg op de vlucht.
Langzaam rukte de colonne nu voorwaarts tot masdjid Ateuh — Lam
Lo-West, in Baba Djoeroeng en Oleh Tjoet eene kleine bezetting
achterlatende, en bij Boeng Mangen, masdjid Ateuh en Lam Lo eene
sectie opstellend, tot dekking van de Zuidflank der colonne.
Aan majoor Soeters werd van dat voorwaarts gaan bericht gezonden,
met verzoek met zijne colonne naar Lam Hasan op te rukken. Deze
berichten werden door dien hoofdofficier ongeveer te half elf ontvangen.
Door de verschillende kampongs trekkend, kwamen zijne beide compag­
nieen te 12 uur 's middags in Lam Hasan aan.
Zooals we gezien hebben, was Lam Hasan reeds door marechaussee
van de colonne bezet, wat niet belette, dat een tiental Atjehers de
cavaleriepatrouille, die het bericht van de aankomst van den troep in
Na Hatan aan den commandant der 1= colonne moest brengen, verhin-
derde verder te gaan.
Majoor Soeters deed daarop den N. en O. rand van Lam Hasan
bezetten en kreeg, in den Z. O. hoek daarvan, verbinding met de 1 =
colonne. (I uur n.m.)
Overste Bendien kon te 12 uur 's middags aan den bevelhebber de
tijding zenden, dat de weg tot Lam Gloempang vrij was. De genie­
troepen hadden de bruggen hersteld en de verschillende versperringen
opgeruimd. Kolonel Stemfoort gaf daarop onmiddellijk aan den transport-
trein en de voor aflossing bestemde 5= compagnie 12e Bataljon, onder
kapitein S. A. Drijber, last om af te marcheeren.

70
Bij Lam Lo-Oost was de rechterflankdekking opgesteld. Uit Tjot
Semeroeng gaf de vijand voortdurend een flink vuur op dezen troep af,
waardoor, onder meer, de 1 e luit. Maarschalk sneuvelde. Behalve
dat de marechaussee deze flankdekking versterkte, deed de colonnecom-
mgndant eene sectie artillerie dicht aan den weg, ten N. O. van Lam
Lo, in batterij komen, teneinde het vijandelijk vuur, dat ook de bewe­
ging op den weg aanmerkelijk belemmerde, tot zwijgen te brengen.
Het transport kwam inmiddels aan, de oude bezetting onder den 1 =
luitenant C. J. Boon stelde zich op den weg, Westwaarts van den
driesprong, op, w4ar zij door het O. gelegen hooge terrein gedekt was.
Hoewel het vijandelijk vuur sterk verminderde, slaagden onze troepen
er toch niet in het geheel tot zwijgen te brengen.
Tegen 2 uur werd den bevelhebber het bericht gezonden, dat aan
de opdracht voldaan was. Deze zond daarop de schriftelijke order om
zoodra mogelijk den terugtocht te beginnen; overste Bendien zou de
leiding daarvan op zich nemen. Tusschen beide colonnecommandanten
werd nu overeengekomen, dat het 9= Bataljon, de marechaussee en de
beide compagnieen van het 12= onder majoor Soeters den terugtocht
zouden dekken. De sectie artillerie, bij deze laatste compagnieen inge-
deeld, kreeg order zich op den grooten weg bij de andere troepen aan
te sluiten en in N. richting af te marcheeren, te gelijk met de achter-
hoede der hoofdcolonne.
Te 2 uur 25' n.m. begon de terugtocht: eerst het transport en de
afgeloste bezetting van Tjot Rang, daarna de beide compagnieen I 2= Bat.
onder kapitein Steup, de artillerie, de cavalerie en de genietroepen en
ten slotte het 6= Bataljon.
Aan den bevelhebber werd verzocht, om, door een sectie artillerie
weer stelling te doen nemen bij de Kroeeng Lingkar, om in verband met
het geschut van Tjot Iri, de achterhoede te steunen bij het deboucheeren
op het open terrein; 3 uur 15' was deze sectie in stelling.
Nauwelijks hadden de eerste troepen de stellingen bij Lam Tjeu ver­
laten, of de vijand kwam opzetten. Toen het 6 e Bataljon een voldoen-
den voorsprong gekregen had, gaf de colonnecommandant het sein om
den terugtocht te beginnen (2 uur 50' n.m.). De bij Lam Lo in stel­
ling staande artillerie, werd vooruitgezonden. Gedurende den marsch
door het bedekte terrein, drong de vijand soms zeer dicht op. De
brigades van luit. Dijkstra dekten de linker-, die van den luit. Vis
de rechterflank der colonne.

71
Het gedeelte onder majoor Soeters marcheerde aanvankelijk langs den
Z. rand van Lam Hasan en zette overigens den marsch op ^ 100 M.
zijwaarts van den weg voort, tot nabij Oleh Tjoet, waarna de weg tot
Tjot Iri gevolgd werd. Te 3 uur 20' te Tjot Iri aangekomen, ontving
de majoor last, om eene compagnie ^ 300 M. ten N. O. en de andere
op + 300 M. ten Z. O. van Tjot Iri op te stellen, teneinde den
terugmarsch van het 9= Bat 0 ", te dekken.
Toen de afdeeling Dijkstra Ateuh bereikt had, nam zij daar stelling,
om den vroeger achtergelaten troep te doen afmarcheeren. Bij de brug
van masdjid Ateuh gekomen, naderde de vijand tot op 75 M. en opende
een levendig vuur, waardoor een inl. marechaussee sneuvelde, en een
korporaal, alsmede een dwangarbeider gewond raakte. Toen de doode
en de gewonden in veiligheid waren, trok men in het bedekte terrein
sprongsgewijze terug, tot men te 3 uur 30' aankwam te Oleh Tjoet,
dat door 2 brigades van luitenant Vis bezet was.
Ongeveer 100 M. W. waarts van Oleh Tjoet kregen die brigades
uit Z. en Z. O. richting zwaar vuur, dat wel beantwoord werd, maar
waardoor de brigades Dijkstra weer 7 gewonden bekwamen. Daar
reeds enkele dwangarbeiders gesneuveld, en anderen, of met gewonden,
of alleen naar Tjot Iri teruggegaan waren, ontstond er in de gevechtslinie
spoedig gebrek aan tandoes, waardoor, wilde men de gewonden niet
in handen van den vijand achterlaten, stand gehouden moest worden —
en nieuwe verliezen werden geleden. Eene sectie van den 2= n luitenant
W. A. Engelbrecht van het 9= Bataljon, die W. waarts van de mare­
chaussee stelling had genomen, verleende daarbij veel steun.
Toen de in batterij staande artillerie, zonder gevaar voor de gevechts­
linie, haar vuur op de kampongranden kon openen, verdwenen de
vijandelijke schutters weldra; omstreeks 4 uur 15' keerde de laatste
afdeeling binnen Tjot Iri terug. Vooral de Eur. korp 1 . Heijnen,
No. 31519, en de Eur. fus. Callot, No. 42395, onderscheidden zich
ten zeerste bij het terugbrengen der gewonden.
De artillerie, die dezen terugtocht moest beschermen, had door minder
juist gekozen stellingen, niet aan de verwachting voldaan.
Onze verliezen bij het doortrekken van de zoogenaamde 1000 M.
vrije strook waren zeer aanzienlijk, en zeker zou die terugtocht nog
meerdere offers hebben gekost, indien niet de luitenants H. M. Vis en
G. K. Dijkstra met hunne onderofficierenbrigadecommandanten, door
oordeelkundig en kalm samenwerken, steeds de orde in hunne afdee-

72
lingen hadden weten te bewaren. De brigadecommandanten Kuijlenburg
en Kok werden beiden zwaar gewond.
Ook de afdeelingen van de luitenants E. C. G Gijsberti Hodenpijl
en W. A. Engelbrecht bleven, hoewel zij zelf aanzienlijke verliezen
leden, toch steeds in verband handelen en wisten den vijand op afstand
te houden.
Dien dag werden niet minder dan 75 granaten, 207 granaatkartetsen en
26390 scherpe patronen tot achterlaad geweren klein kaliber verschoten.
Onze verliezen bedroegen: 1 officier en 3 minderen gesneuveld, en
47 minderen gewond. Voorts sneuvelden: 7 dwangarbeiders.
Van de 4= bergbatterij rukten zich twee draagpaarden los, een er
van werd bij Lam Joeng opgevat, het andere, dat met 2 munitiekistjes,
waarin 7 projectielen, beladen was, viel in handen van den vijand;
bovendien werden 2 cavaleriepaarden gewond.
De proef van approviandeering, op bovenomschreven wijze genomen,
kon zeker niet als geslaagd beschouwd worden.
Met minder bezwaren ging het aanvullen van den voorraad van
Toengkoeb gepaard; zulks geschiedde den 16 en April, door tusschen-
komst van den w d . controleur der XXVI Moekims, den l en luitenant
der infanterie M. Neelmeyer.
De Regeerings commissans besloot echter de z. g. buitenposten alle
op te heffen, om te beginnen: Anak Galoeng, Lam Barih, Lam Soet
en Senelop, ook omdat zij niet aan hunne oorspronkelijke bestemming
voldeden.
Volgens Zijne Excellentie had de eerste, die moest dienen om T.
Baid in het rechte spoor te houden, aan dat doel nimmer beantwoord
en was steeds bestookt geworden; de tweede verloor door de opheffing
van Anak Galoeng vanzelf de beteekenis van communicatiepost ter
beveiliging van den weg van Lam Baroe derwaarts; de derde, opgericht
om den rivierovergang aan den rechteroever der Atjehrivier, tusschen
Lam Baroe en Anak Galoeng. te beschermen, verloor zijn waarde door
de opheffing van laatstgenoemden post en van Senelop. Deze post ten
slotte, die als barriere tegenover de V moekims Mon Tassik dienst moest
doen, bezat, volgens Zijne Excellentie, als zoodanig weinig waarde, daar
hij niet kon beletten, dat vijandiggezinden, uit de daarom liggende streek,
binnen onze z.g. buitenlinie drongen, terwijl hij bovendien steeds be­
schoten werd.

73
De bevolking van Lam Djampoe en Lam Tengah moest beschermd
worden, maar de eerste was vijand en de tweede naar de tegenpartij
uitgeweken. Nadat Toekoe Nja Banta XXVI Moekims verklaard had,
zelfs bij langer bestaan der militaire posten te Toengkoeb, Tjot Rang
en Kroeng Gloempang, niet te kunnen instaan voor de rust en veilig-
heid van het gebied der moekims buiten de geconcentreerde linie, en
beide laatste posten bovendien aanhoudend beschoten werden door
vijandiggezinden, terwijl zij overigens ook niet beantwoordden aan het
doel hunner eerste oprichting (Tjot Rang met, omdat het de kwaadwil­
ligen in de moekims Boeng Tjala niet kon afhouden van het plegen
van vijandelijkheden, en Kroeng Gloempang niet, omdat het de IV
moekims Ateuh, wier gezindheid jegens ons gezag zelf twijfelachtig
was, niet in bedwang kon houden en deze daarom ook niet beschermd
behoefden te worden tegen invallen uit Mon Tassik), kwamen ook deze
drie posten aan de beurt om ingetrokken te worden.
Ter uitvoering van de opdracht, om den 17=" April de vier eerst-
genoemde posten op te heffen, werden de navolgende troepen aangewezen :
het peloton, met repeteergeweren bewapend, van het 3 e Bataljon;
het 6 e , 9 e , I2 e , en I4 e Bataljon; 8 brigades marechaussee, 2 batterijen
bergartillerie, 2 pelotons cavalerie, 2 detachementen genietroepen, vier am­
bulances, waarvan 2 elk voor 4 compagnieen en 2 elk voor 6 com­
pagnieen, benevens de noodige vervoermiddelen tot het afhalen van
geschut, artillerie- en infanterie-munitie, vivres en kazerneering van de
op te heffen posten.
Deze troepenmacht werd gesplitst in 2 colonnes.
De eerste kwam onder bevel van den luitenant-kolonel der infanterie
J. B. van Heutsz, die den 16=" April van Sumatra's Ooskust te Oleh-
leh was aangekomen, en had Senelop en Lam Soet voor hare rekening.
De tweede, onder den militairen commandant, kolonel }. W. Stemfooort,
zelf, moest het inrukken van de beide andere posten dekken.
Bepaald was nog, dat de infanterie- en artillerie-munitie van Senelop
en Lam Soet door dwangarbeiders zou worden vervoerd, terwijl die
van Anak Galoengen Lam Barih hoofdzakelijk met karren naar Lam
Baroe zou worden gebracht. De colonne van Heutsz moest te 6 uur
v.m. den opmarsch naar Lam Soet en Senelop aanvangen, die van
kolonel Stemfoort te 6 3 /4 uur van Lam Baroe afmarcheeren. Ter hoogte
van Oedjoeng Boekloet en Lam Soet moest, voor den verderen door-
marsch, voeling tusschen beide colonnes verkregen zijn.

74
De eerste taak der beide colonnes was, om zoo spoedig mogelijk de
communicatie Lam Soet — Senelop en Lam Barih — Anak Galoeng te
openen en de verbindingswegen — voor den terugvoer van geschut, munitie,
vivres enz. — bruikbaar en veilig te maken en te houden. De
afvoer moest zoodanig worden geregeld, dat het geschut, te Senelop
en Anak Galoeng in stelling, nog zoo lang mogelijk kon worden gebruikt.
De infanteriebezetting der posten zou het allerlaatst vertrekken, tot zoo
lang in de alarmstelling blijven, en bij het verlaten van de posten deze
in brand steken. Zooveel doenlijk moest getracht worden dat verbranden
en teruglrekken uit Senelop en Anak G a loeng nagenoeg gelijktijdig te
doen plaats hebben.
Een derde colonne, het 9= Bataljon Infanterie (comd 1 . luit. kolonel Ben-
dien), diende tot algemeene reserve en moest zich te Lam Barih opstellen.
Daar de beide hoofdcolonnes geheel op zichzelf zijn opgetreden,
zullen wij ze elk afzonderlijk behandelen.
In eene op den 16= n ten bureele van den militairen commandant
gehouden bespreking was nog vastgesteld, dat de colonne van Heutsz
met den van Siroen naar Lam Soet en Senelop voerenden hoofdweg
zou volgen, maar zich door het bedekte terrein een weg zou kappen,
en tevens, dat die colonne, te Lam Soet aangekomen, de andere niet
behoefde in te wachten.
De samenstelling der colonne van kolonel Stemfoort was als volgt:
Bevelhebber: Kolonel der Inf. J. W. Stemfoort.
Chef van den staf: Luit.-Kol. b/d Gen. Staf C. P. J. van Vliet.
toegevoegd: Ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoy,
Infanterie:
kap 1 . Atj'. J. C. Smits,
1= luit. Adj cl . F. J. Kroesen.
6= Bataljon (Comd 1 .: Majoor D. A. Okhuyzen),
sterk: 17 Officieren, 1 Onderluitenant, 285 Eur. en 219 Am-
boineesche minderen.
12= Bataljon (Comd'.: Majoor G. F. Soeters),
sterk: 14 Officieren, 2 Adjud. Ond. Off., 181 Eur. en 272
inlandsche minderen.
Cavalerie:
een peloton (L. H. 4= eskadron, Comd 1 .: 1= Luit. C. W. van Haaff),
sterk: 1 officier en 24 Eur. minderen.

75
Artillerie:
2 sectien van de 1= Bergbatterij (Comd'.: Kap'. G. J. E. Nauta),
sterk: 3 officieren, 33 Eur. en 20 inl. minderen, 4 vuurmonden,
4 rijpaarden, 20 trek- en draagdieren.
Genietroepen:
(Comd'.: 1= Luit. A. S. Ruzette),
sterk: 1 officier, 17 Eur. en 12 inl. minderen.
Geneeskundige dienst:
2 ambulances met personeel, materieel en vervoermiddelen:
de eerste, ingedeeld b/h. 6= Bataljon, onder den Officier van Gezondheid
2= klasse E. A. Loreij, sterk 19 minderen;
de tweede, ingedeeld bij het 12= Bataljon, onder den Officier van
Gezondheid 2= kl. F. A. Karthaus, sterk 15 minderen.
Trein:
1 luitenant-kwartiermeester, 9 mandoers en 210 dwangarbeiders, 6
ossenkarren voor het vervoeren van reservemunitie, tandoes en geniematerialen;
voorts vervoermiddelen — karren en dwangarbeiders — voor
de van de posten komende munitie, vivres, kazerneering enz.; 2 voorwagens
van 8 cM. Veld, elk met 6 paarden bespannen, voor het afhalen
der te Anak-Galoeng in batterij staande kanonnen van 7 cM. Veld.
Reserve-Colonne:
Comd': Luit-Kolonel H. Bendien,
sterk: 17 officieren en 604 Eur. en inl. minderen.
De troepen te voet waren per spoor naar Lam Baroe vervoerd, die
te paard kwamen te 6 uur 30' v.m. aldaar.
In verband met den korten afstand tot het gevechtsterrein, werd het
niet noodig geacht de colonne eerst nog in haar geheel in marschvorm
op te stellen, maar werden al dadelijk van Lam Baroe uit de verschil­
lende korpsen naar de aangewezen stellingen gezonden.
Daar volgens ingekomen berichten de brug, op ^h H 00 M. Z. O.
van Lam Baroe gelegen, was afgebroken, marcheerden te 7 uur v.m.
de genietroepen, onder dekking van een peloton 3= compagnie 6= Ba­
taljon, derwaarts, om haar te herstellen.
Een half uur later kon het 6= Bataljon, voorafgegaan door de cava­
lerie, van Lam Baroe afmarcheeren. De opdracht der cavalerie luidde:
het aan beide zijden van den Anak Galoeng-dijk gelegen terrein ver-
kennen en nagaan of de bruggen in den weg geschikt voor karren zijn.

y
76
Het tweede peloton van de 3= compagnie 6 e Bataljon was als dek­
king toegewezen aan de sectie bergartillerie van luitenant Hoolboom,
die bij genoemd bataljon was ingedeeld. Mede werd aan dit bataljon
een stuk van 7 cM. A. Veld toegevoegd, dat bij Lam Barih moest
worden opgesteld, om den opmarsch der troepen te steunen.
Reeds te 7 uur 53' v.m. kon de cavalerie melden, dat tot Lam
Barih alle bruggen in orde waren.
Toen het 6= Bataljon te 8 uur 5 v.m. bij laatstgenoemde plaats aankwam,
werd de 7 c.M. in batterij gebracht, en vervolgdede cavalerie hare verkenning.
De sectie van luit. Hoolboom kwam ten Z. van Lam Barih in
batterij, om door haar vuur den verderen marsch te beschermen van
het 6= Bataljon, dat stelling moest nemen in den W. en Z. rand van
Anak Bate, in dier voege, dat het uit het Z. of W. opdringende benden
kon tegenhouden en beletten den dijk onder vuur te nemen. De 2=
sectie der batterij rukte intusschen ook op, evenals het 12= Bataljon, dat
te 7 uur 40' v.m. Lam Baroe verliet.
8 uur 15' kwam het 6= Bataljon in den Noordpunt van Anak Bate
aan en begon de stellingen in te nemen. Uit diezelfde kampong opende
de vijand twintig minuten later zijn vuur op de colonne, waarop het
geschut van Lam Barih zich deed hooren.
De luitenant van Haaff had te 8 uur 26' v.m. bericht gezonden, dat
ons oud blokhuis bij Oedjoeng Boekloet was vernield, doch alle bruggen
in den weg tot aan dit punt in ongeschonden toestand verkeerden.
Hetzelfde bericht werd een kwartier later omtrent het blokhuis Blang
Tjoet ontvangen; de brug aldaar was echter afgebroken, en het terrein
ten W. en Z. W. daarvan door den vijand, die daar het vuur op de
cavalerie opende, bezet.
De beide sectien bergartillerie waren inmiddels te Oedjoeng Boekloet
in stelling gekomen en hadden haar vuur op de vijandelijke schutters
in Anak Bate geopend. In deze kampong waren in vroeger tijd de
huizen verbrand, bewoond was zij dan ook niet, wel dicht begroeid
en door zware paggers doorsneden. Aan de Zuidzijde is zij van Glieng
gescheiden door een 500 M. diepe, met kreupelhout en enkele boomen
begroeide, strook hoog terrein, terwijl de braak liggende sawah's, die
haar van den Anak Galoeng-dijk scheidden, zooals we reeds vroeger
opmerkten, met alang 2 en kreupelhout begroeid waren en talrijke galan"
gans, slootjes en drassige plekken daar de beweging bemoeilijkten. De
Anak Galoeng-dijk zelf ligt l /2 tot 3 M. boven het neventerrein.

77
Naarmate het 6= Bataljon voorwaarts ging, verlegde de batterij natuurlijk
haar vuur Zuidwaarts.
Het 12 e Bataljon rukte te 8 uur 40' in de richting van Anak Galoeng
op; de colonnecommandant wees eene compagnie van dit bataljon aan
om het peloton van het 6 e Bataljon als dekking artillerie te vervangen,
waarop dit laatste gedeelte zich weer bij zijn korps voegde; bovendien
kreeg eene sectie van het 12 e Bataljon last bij Blang Tjoet te blijven
en de waadbare plaats waar te nemen.
Eene cavaleriepatrouille bracht te 9 uur 15' naar Anak Galoeng den
last over, om alles voor het ontruimen der versterking in gereedheid
te brengen.
De sectie Hoolboom kreeg eenige oogenblikken later bevel, om met
een peloton der dekking naar Blang Tjoet te marcheeren en bij de
bocht in den weg, ^ 500 M. Zuidwaarts van dat blokhuis, stelling
te kiezen, om van daaruit zoo noodig de kampongs Glieng en Lam
Baroe onder vuur te nemen, terwijl, op verzoek van den commandant
van het 6= Bataljon, nog drie sectien van de 1= compagnie 12= Bataljon
werden aangewezen om den rechtervleugel van eerstgenoemd bataljon
in Anak Bate te verlengen.
De colonnecommandant was inmiddels ook te Blang Tjoet aangekomen,
terwijl de chef van den staf zich te half tien naar Lam Soet begaf,
om daar berichten omtrent de 1= colonne in te winnen.
De genietroepen herstelden de brug bij Blang Tjoet en te 9 uur 50'
v.m. werd aan den transporttrein, die te Lam Baroe was achtergebleven,
den last gezonden zoo snel mogelijk op te rukken.
De vijand, die niet bijzonder talrijk was, had zich langzamerhand in
Glieng en Lam Baroe teruggetrokken en bleef uit de randen dier kampongs
de colonne bestoken. Om daar nog meer vuur tegenover te
hebben, kregen drie sectien van het 12= Bataljon omstreeks 10 uur
order, op 800 M. ten N. van den post in stelling te komen en, in
verband met de sectie Hoolboom, een slepend vuurgevecht met den
vijand te onderhouden. De sectie Hoolboom, die bij den opmarsch
eenig vuur uit Anak Bate had gekregen, doch reeds om half elf in
hare stelling stond, achtte het te 1 1 uur 25', dus ongeveer een uur
later, noodig een paar granaten in de kampong te werpen, die noodlottigerwijze
juist te midden van eene sectie Europeanen, die daar in
eenige oude Atjehsche veldwerken in stelling lag, terecht kwamen.
Het gevolg was, dat de Eur. fuseliers van der Wal N° 29809, Paenen

78
N». 23755, Stoelinga N». 40315, Alfink N°. 14241, de Jong N°. 28235
en Uilkema N°. 35579 sneuvelden en de Eur. fuseliers Witte N°. 392 14,
Martin N°. 23093, van Hengel N°. 37430, Schumacher N°. 34396 en
Rooijman N°. 39580 gewond raakten. Dit vooral liet niet na het ver-
trouwen van deze compagnie in hare stelling zeer te schokken. Op
eigen verantwoordelijkheid verliet de commandant, de l e luitenant
Baron van Utenhove, dan ook zijne stelling; later werd die troep, om
hem tijd te geven het zelfvertrouwen te herwinnen, bij de reserve ingedeeld.
De commandant van het 12= Bataljon had onmiddellijk na het vallen
der schoten zijn adjudant naar den luitenant Hoolboom gezonden,
om hem te waarschuwen, dat onze troepen zich in Anak Bate bevon-
den, waarop terstond een ander doel werd genomen.
De genietroepen waren om 9 45', na het herstellen der brug,
doorgemarcheerd naar den post; ook de transporttrein marcheerde
derwaarts.
Nadat het nabij Anak Galoeng aan de Zuidzijde der rivier gelegen
wachthuis door de bezetting verlaten en in brand gestoken was, deed
de genie, middels 14 dynamietladingen (aan elk uiteinde der 7 brug-
liggers van het 1= vak eene), het aan den linkeroever der rivier aan-
gebouwde deel der brug springen. Alvorens die ladingen te kunnen
aanbrengen, moest een ploeg geniesoldaten van 1 korporaal en 6 man
de dekplanken boven de einden der liggers opbreken. Deze manschappen
werden uit Mata Air en uit den Oostrand van Lam Baroe door den
vijand onder vuur genomen. Te 12 uur 45' n.m. konden de dubbele
ladingen ontstoken worden; de uitwerking was volkomen; het 1= vak, ter
lengte van 10 M., viel in de rivier, terwijl van het 1= juk, dat op 3 a 4 M.
van den oever stond, de deksloof werd weggeslagen, en een houten nood-
brugje vernield werd, zoodat eene opening van 13 a 14 M. was ontstaan.
Omstreeks 1 uur 20' n.m. werd de post door de bezetting verlaten
erT"staken He genietroepen de gebouwen in brand, waarna ook zij naar
Lam Barih terugkeerden, hier zes man bij het veldstuk, en drie op den
post achterlieten, om behulpzaam te zijn en voor het overige naar Lam
Baroe doorgingen.
Om het transport gelegenheid te geven die plaats ongehinderd te
bereiken, bleven de troepen voorloopig in stelling; de in deze streken
aanwezige vijandelijke benden werden daardoor tevens vastgehouden en
zoodoende voorkomen, dat ook zij de werkzaamheden der 1= colonne
gingen storen.

79
Van de 1= colonne had men den ganschen dag geen berichten ontvangen,
hoewel eene cavaleriepatrouille, tot het opvangen van tijding,
bij Lam Soet was opgesteld geworden. Toen men nu te 2 uur 45'
uit Senelop den rook zag opstijgen, werd bij de 2= colonne last tot den
terugtocht gegeven.
Tegen 3 uur begon het 6= Bataljon, geleidelijk vanaf den linkervleugel,
in N. richting op den grooten weg terug te trekken; het 12= Bataljon
marcheerde langzaam naar Blang Tjoet, waar het bedekte terrein den
dijk nadert.
De 3= compagnie en 3 sectien van de 1 e comp" bleven daar in
stelling, om het 6 e Bataljon gelegenheid te geven Anak Bate te verlaten;
de overige compagnieen van het 12 e gingen al dadelijk door naar
Lam Baroe, te 3 uur 45' n.m. gevolgd door 3 compagnieen van het 6e
en de achtergebleven compagnie van het 12= Bataljon. De 4 e compagnie
van het 6 e Bataljon bleef in stelling tot alles voorbij was en volgde
toen als achterhoede.
De bij Blang Tjoet opgestelde sectie Hoolboom was gelijk met het
12= Bataljon teruggegaan en was te 3 uur naast de andere sectie bij
Oedjoeng Boekloet in batterij gekomen; een compagnie van het 9= Bataljon
had de dekking overgenomen.
De batterij Nauta verliet te 3 uur 55' hare stelling.
Lam Barih was inmiddels geheel ontruimd, en toen, tegen half vijf,
de compagnie van het 9 e Bataljon voorbij was, stak de bezetting de
brand in de gebouwen en sloot zich bij die compagnie aan. Enkele
vijandelijke schutters volgden de terugtrekkenden en hidden hen nog tot
ter hoogte van Lam Tengah onder vuur. Omstreeks vijf uur waren alien
binnen Lam Baroe. De troepen te voet keerden weer met extratreinen
naar Koeta Radja terug, de overige marcheerden.
Behalve de reeds genoemde in Anak Bate, leden de troepen de
volgende verliezen:
het 6= Bataljon, de Majoor D. A. Okhuyzen en 5 Amboineezen
gekwetst; het 9= Bataljon, 1 Eur. korporaal, en de bezetting van Lam
Barih 1 Eur. en 2 inl. fuseliers gewond.
Te 5 uur 15' n.m. werd door den kolonel Stemfoort te Lam Baroe
een bericht ontvangen van den chef van den staf van de colonne van
Heutsz —uit Lam Soet verzonden —, waarin deze mededeelde, dat zijne
colonne dringend hulp noodig had. Onmiddellijk werd eene cavalerie-

80
patrouille, sterk 1 officier en 1 1 ruiters, op verkenning naar Lam Soet
gezonden. Eene sectie van de batterij Nauta werd, onder dekking van
een detachement van Lam Baroe, bij de brug over de Kroeeng Lingkar,
in den weg naar Gani, opgesteld, met het doel dat riviertje te enfileeren
en aldus te beletten, dat benden uit het N. de 1= colonne daar kwamen
bestoken.
2 compagnieen van het 9= Bataljon werden naar Lam Soet gezonden
om zoo noodig steun te verleenen.
6 uur 40' n.m. keerde de sectie artillerie, 7 uur de cavalerie en 8
uur n.m. de beide compagnieen infanterie terug, zonder de colonne van
Heutsz van nut te zijn geweest. De infanterie van deze colonne had
de toegedachte versterking best kunnen gebruiken, en het was dan ook
aan een misverstand te wijten, dat de gewenschte steun niet verleend
werd. Gaan we daartoe na, wat de colonne van Heutsz wedervaren was.
De samenstelling dier colonne was als volgt:
Staf:
Colonnecommandant: Luit.-Kolonel der Inf'=. J. B. van Heutsz.
Chef van den Staf: Kapitein b/d Gen. Staf H. C. Kronouer.
Adjudant: 1 e Luitenant der Cavalerie J. P. Gentil.
Toegevoegd aan den colonnecommandant: de l e Luitenant der Inf'=.
K. A. Vosmaer, wd. Controleur.
Vier ordonnansen en 2 Atjehsche gidsen.
Infanterie:
a. 8 brigades marechaussee (Comd'.: Kap'. Jhr. G. J. W. C. H.
Graafland),
sterk: 3 luitenants en 160 Eur. en inl. minderen;
b. I peloton van de 1= compagnie van het 3= Bataljon Inf'=. (ge-
weren 6.5 mM.), comd'.: Kapitein L. G. van Aken,
sterk: 2 luitenants en 78 man;
c. 14= Bataljon Infanterie (Comd'.: Majoor G. P. M. van der Noordaa),
sterk: 15 officieren, 147 Eur. en 308 inl. minderen;
Artillerie:
4= bergbatterij (2 sectien) (Comd'.: Kap'. A. Bangert),
sterk: 2 officieren, 38 Eur. en 22 inl. minderen, 20 trek- en
draagdieren, 4 vuurmonden met uitrusting.
Cavalerie:
1 peloton (Comd'.: 1 e Luitenant J. W. F. Herfkens),
sterk: I officier en 31 ruiters.

81
Genietroepen:
een detachement (Comd'. 1= Luitenant N. Plantenga),
sterk: 1 Officier, 1 I Eur. en 19 inl. minderen.
Gevechtstrein:
2 ambulances, onder de Officieren van Gezondheid J. F. Langenberg
en E. Razoux-Kiihr;
de reserve-munitie van de verschillende afdeelingen.
Bagagetrein :
(Comd 1 .: Kapitein der Art ie . H. W. J. Stroband),
sterk: 1 luit. der art'=., 24 Eur. minderen, 5 trekdieren, voor­
zien van lamoenen, een luitenant kwartiermeester met 10 man-
doers en 240 dwangarbeiders.
In het door den colonnecommandant uitgegeven marschbevel was
vermeld, dat de kapitein Jhr. Graafland zou optreden als commandant
der voorhoede, bestaande uit: de marechaussee, 20 man genietroepen
en het peloton van het 3 e Bataljon.
De hoofdmacht was ingedeeld als volgt:
l e compagnie 14= Bataljon.
1 0 man genietroepen.
2 sectien bergartillerie.
2= en 3 e compagnie 14= Bataljon.
ambulance, trein.
1 peloton 4= compagnie 14= Bataljon.
Achterhoede (Comd'.: Kap'. G. J. H. Bruynis):
I peloton 4= compagnie 14= Bataljon.
De cavalerie was ingedeeld als voorhoede-cavalerie, doch niet aan een
bepaalden afstand gebonden.
6 uur v.m. stond de colonne in den voorgeschreven marschvorm
gereed en marcheerde via Siroen naar Lam Soet af.
De cavalerie verkende achtereenvolgens de kampongs Lam Dam,
Gapoe en Loeboek, de marechaussees deden hetzelfde, wat huizen en
erven ter weerszijden van het pad aanging, en de genietroepen kapten
den weg op sommige plaatsen meer open. Lam Soet werd te 8 uur v.m.
bereikt, zonder dat men iets van den vijand bemerkt had. De cavalerie
ging na een korte rust weer vooruit en zond te 8 uur 15' v.m. bericht,
6

82
dat de brug ten Z. O. van onzen post was afgebroken. Onder dekking
van 3 brigades marechaussee (commandant: 1 e luit. Dijkstra) werd deze
hersteld.
De heuvel ten N. van Lam Oe bleek door den vijand bezet, evenals
de kampong Tjot Goet en de geheele rechteroever van de Kroeeng
Lingkar. De colonnecommandant, die de artillerie op genoemden heuvel
eene stelling had willen doen innemen, zag daarvan af, omdat hij geen
troepen genoeg had om eene colonne op den rechteroever van de
Kroeeng Lingkar te doen optreden, wat dan onvermijdelijk. noodig was.
De cavalerie vervolgde intusschen hare verkenning in Zuidelijke rich­
ting en stuitte, op circa 350 M. ten Z. van de pas herstelde brug, op
een zwaren pagger, waarachter zich eene talrijke bende had opgesteld.
Onmiddellijk werd een paard gewond, waarop de cavalerie den weg
vrijmaakte voor marechaussee en genietroepen.
Na verkenning werd den colonnecommandant bericht, dat de voor­
hoede gestooten was op eene vijandelijke versterking, die zich tot aan
de Atjehrivier uitstrekte, en tevens om artillerie gevraagd.
Het terrein in de ten Z. van den weg Lam Soet — Senelop gelegen
kampongs was zeer bedekt; de sawah's om kampong Belang en ten N.
van Bralon en Lam Bada waren hier en daar drassig en bezaaid met
kleine hoogten (tjots), waarop tal van vijandelijke bentengs, front makende
naar het Noorden, waren aangelegd.
Te 8 uur 50' werd door den colonnecommandant opnieuw een bericht
ontvangen, de mededeeling bevattende, dat de hooger bedoelde verster­
king niet te omtrekken was,
Kapitein Graafland had zijne troepen intusschen als volgt opgesteld:
Het peloton van het 3= Bataljon in den suikerriettuin ten N. der
versterking, rechts daarvan, meer achterwaarts in een terreininsnijding,
de marechaussee met 2 brigades in reserve. De versterking bleek aarden
wallen te hebben met eene dubbele staande bamboeversperring daarvoor;
vlak tegen de borstwering was bamboedoeri aangebracht.
In afwachting van de artillerie, openden de repeteergeweren het vuur
op 100 M.; onzerzijds werd de amb. marech. Savie, No. 31497, dadelijk
zwaar en een ander licht gewond. Toen 's vijands vuur merkbaar begon
te verminderen, besloot de voorhoedecommandant de komst der artillerie
niet af te wachten, maar tot den stormaanval over te gaan.
Het peloton repeteergeweren, waarvan een deel in reserve werd
achtergehouden, deed den aanval in front, de marechaussee op de

83
Westersaillant der versterking. Het eerst waren de l e luitenant K. J. C. 9/w^
Rijnen en de amb. marechaussee Walewangko, No. 9487, daar binnen. •
De vijand vluchtte langs de rivierzijde en werd door luitenant Vis met ^ L-'
zijne brigades achtervolgd. Deze stuitten daarbij op eene kleine ver- (J '
schansing, die in het voorbijgaan ook genomen werd. jl
Te 9 uur 15' v.m. verzamelde de voorhoedecommandant zijne man­
schappen weer, deed de genomen versterking door de reservebrigades
onder luit. Stoop bezetten en trok met de rest verjder in Z. richting
langs de rivier; de compagnie van kapitein van Akeri beveiligde daarbij
de linkerflank en vermeesteerde nog een drietal bentengs, die zij daarop
tijdelijk bezette.
De colonnecommandant had intusschen alle overige troepen in den Z.
rand van Lam Oe verzameld en de artillerie naar voren gezonden, die
daar juist aankwam, toen de voorhoede aan het stormen was. Hiervan
kennis krijgend, gaf overste van Heutsz last, dat alles in gevechtsfor-
matie voorwaarts zou gaan om den aanval op masdjid Lam Djampoe
en Belang verder te steunen.
De artillerie was in stelling gekomen op eene terrasvormige sawah,
ten N. N. O. van de door de voorhoede genomen versterkingen en
vuurde met eene sectie op Belang en met de andere in N. W. richting
op vijanden achter de Kroeeng Lingkar.
De 2 e compagnie 14= Bataljon (kap'. Labotz) werd haar als dekking
toegewezen, terwijl der 1= en 3= compagnie van dat bataljon werd
°Pgedragen, de door kapitein van Aken genomen versterkingen te bezetten.
De vijand ontruimde ook de masdjid Lam Djampoe, die dadelijk door
het 14= Bataljon werd bezet.
Daar trein en ambulances met de dekkingen weer achterbleven, was
de colonnecommandant verplicht aan de marechaussee last te geven
voorloopig halt te houden. De commandant der batterij kreeg order
op te rukken naar masdjid Lam Djampoe, daar in sidling te komen en
de, in de richting Senelop, over Bralon, voortrukkende troepen door
vuur te flankeeren. Hiervoor werd door den batterijcommandant de sectie
oteenkamp bestemd, met een peloton infanterie onder luitenant Gooszen;
deze liet op een heuveltje in de sawah, ^ 100 M. ten Z. van den
We g, een groep achter en bezette met de overige manschappen de
masdjid.
De commandant van het 14= Bataljon en de kapitein Graafland ontv
mgen te 9 uur 45', toen de gevechtstrein achter de marechaussee

v
84
opgesloten was, order om weer voorwaarts te gaan. Daar eerstgenoemde
de voorhoede niet zien kon, besloot hij rechtstreeks naar Bralon, wer-
waarts de beweging gericht was, op te rukken. Wegens de talrijke
terreinhindernissen kwamen de marechaussee niet in Bralon, maar in
Belang terecht. Hoewel de cavalerie gemeld had, dat deze kampong
niet bezet was, trof men er vijanden aan, evenals op de meer Z. O.
gelegen heuveltjes. Onmiddellijk werd last gegeven om te stormen:
aan de afdeeling Vis op de kampong, aan die van luit. Dijkstra op de
heuveltjes. De vijand trok overal terug en liet in de kampong 2 dooden
achter. Toen luit. Vis de heuveltjes bezet had, bemerkte hij, dat eene
talrijke bende Atjehers tusschen Lam Sinjing en Bralon onze colonne
beschoot, en dat ten N. O. van Bralon eenige bentengs lagen, terwijl
de woning van den Imam van Lam Djampoe in laatstvermelde kampong
eveneens zwaar versterkt was. De reservebrigades in Belang achterlatend,
ging kapt. Graafland dadelijk weer tot den storm over. 1 1 uur 20' v.m.
waren alle versterkingen in onze handen. De luitenants Vis en Dijkstra
waren aan twee verschillende zijden het eerst binnen de versterkingen
geweest, op den voet gevolgd door de marechaussee's: Woworuntu,
Dorian, Tahir en den Eur. serg'. Panman. De vijand liet weer twee
dooden met wapens achter, terwijl de sergeanten Vogel en Zeig met
een drietal marechaussee's de in de richting van Lam Sinjing, ten getale
van minstens 40 man, vluchtende vijanden achterna joegen en er ook
nog meerderen neerlegden. De onmiddellijk ter vervolging oprukkende
cavalerie bleef in de sawah steken. Ook uit Lam Bada trokken nu
1 talrijke groepen in wilde vlucht naar Lam Siti.
Gelijktijdig met den aanval van de voorhoede, drongen de beide
compagnieen van het 14=, die de marechaussee zagen oprukken, aan
den Zuidrand Bralon binnen en stuitten daar op een ^2 60 man sterke
bende, die na een krachtig vuur, dat ons eenige gewonden bezorgde,
met de klewang wilde aanvallen, doch teruggeslagen werd. De 2= lui­
tenant Dudok van Heel onderscheidde zich daarbij door, toen hij waarnam,
dat in zijne sectie weifeling ontstond, naar voren te springen, den
voorsten Atjeher neer te schieten en tot den tegenaanval over te gaan.
De voorhoede rukte nu Lam Bada aan de Westzijde binnen, terwijl
de compagnieen van het 14= den Z. rand dier kampong bezetten.
In Bralon en in de genomen versterkingen waren 4 brigades onder
luit. Stoop achtergebleven, die daar ook het huis van den Imam ver-
brandden.

85
In Lam Bada werd een brigade op verkenning in de kampong ge­
zonden, terwijl de overige troepen in N. O. rand rust kregen, behalve
de cavalerie, die naar den Zuidrand gezonden werd. De commandant
der bovenbedoelde brigade, de Eur. serg'. Kok, trof een Atjeh'sche
panglima aan, die zich met twee kornuiten in een kuil verborgen had.
Zij werden dadelijk neergelegd en hunne wapens, w. o. een Peabody-
geweer, medegenomen.
De commandant van het 14 e , die zelf zeer onwel geworden was,
rukte, zonder bevel daarvoor ontvangen te hebben, door naar Senelop,
ook om zijn troep wat te doen uitrusten.
Het was inmiddels 12 uur geworden. Aan den postcommandant
van Senelop werd het volgende bericht gezonden: „Onmiddellijk alles
„gereed maken om den post te verlaten, geschut, munitie, vivres, kook-
„gereedschappen en kazerneering medenemen. Ik zend trein voor transport.
„De colonne is in stelling in Lam Bada. Zendt:
„!= infanterie reserve-munitie,
„2= kookketels en balies met thee of water,
„3= geschut en munitie, waarvoor trek- en draagdieren,
„4 e vivres.
„Het Iaatst blijft de infanterie der bezetting in stelling; gebruik aan-
,,wezige petroleum tot in brand steken van gebouwen en alles wat achter-
,,blijft. Zoodra alles weg is, en infanterie tot vertrek gereed staat, geeft
,,U mij kennis en trekt met bezetting op Noordrand van Lam Bada terug."
Aan den treincommandant (kapt 1 . Stroband) werd daarop te 12 uur
20' n.m. gelast, om met alle aanwezige treinkoelies, trek- en draagdieren
naar den post te gaan, om die te helpen ontruimen.
De comd'. van het 14= Bataljon had inmiddels laten vragen om met
zijne twee compagnieen in de versterking te mogen uitrusten, wijl de
troep zeer afgemat was.
Te 1 uur 30' werd de 1= comp. van dit korps aangewezen het
peloton v/h. 3= Bataljon in zijne stelling in den N. rand van Lam Bada
af te lossen, en een half uur later ontving majoor van der Noordaa last,
om met de rest van zijn macht eveneens naar Lam Bada te komen.
Voor den terugtocht werd het volgend bevel uitgevaardigd:
„De batterij, gedekt door eene compagnie van het 14= Bataljon, blijft
„in stelling bij masdjid Lam Djampoe en dekt den terugmarsch door
„vuur op vijandelijke stellingen bij Kr. Lingkar, Lam Siti en Lam Sinjing.
„Marschvorm der colonne:

( trein
<
86
„Voorhoede: cavalerie en marechaussee.
..Hoofdcolonne: een comp. 14= Bataljon (Kap 1 . Bruynis); trein en
„een ambulance; een comp. 14= Bataljon.
„Achterhoede (comd'.: Majoor v/d. Noordaa):
„de bezetting van Senelop; de 2 stukken van 7 cM. Veld, waarbij
„de genietroepen, en hierachter een comp. 14= Bataljon met het peloton
„v/h. 3= Bat. (repeteergeweren).
„Als colonne masdjid Lam Djampoe voorbij trekt, sluit batterij met
„dekking zich bij de achterhoede aan en neemt plaats voor het peloton
„v/h. 3= Bataljon; De colonnecommandant bevindt zich bij de artillerie
„van de achterhoede."
Beschermd door vuur van de troepen van de bezetting van Senelop,
van de in Lam Bada opgestelde troepen en van de batterij bij Lam
Djampoe, die de positie Lam Bada — Senelop enfileerde, kwam de
langzamerhand in de aangegeven orde in Lam Bada aan.
Over den terugtochtsweg wordt in het bevel niet gerept; het sprak
dus vanzelf, dat dezelfde weg als bij den opmarsch gevolgd zou worden.
Door den grooten tegenstand, dien men daarbij ondervonden had, was,
tijdens dien opmarsch, aan het openkappen van den weg niet de noodige
aandacht gewijd. De genietroepen hadden de marechaussee bij
het forceeren der vijandelijke stellingen geholpen, en de treincommandant,
die toch over een 250 dwangarbeiders met kapmessen beschikte, had
er blijkbaar niet aan gedacht.
Die treincommandant, door de indeeling van de kanonnen bij de
achterhoede in de meening gebracht, dat die stukken langs den grooten
weg zouden marcheeren, vroeg en kreeg vergunning van den colonnecommandant,
om een mitrailleur op veldaffuit eveneens bij die achterhoede
in te deelen. De munitie was in kistjes verpakt en over de draagdieren
verdeeld; een mitrailleur was op een muildier geladen, de 2= werd door
dwangarbeiders gedragen, de 3 e op veldaffuit vervoerd en de beide 7
cM. A. Veld werden ieder met een muildier bespannen. Bij elk der
stukken waren een sergeant-stukscommandant en 6 kanonniers ingedeeld.
Te 2 uur 15' n.m. verliet deze artillerie Senelop en ondervond al
dadelijk moeilijkheid bij den hollen weg ten N. van dien post. Het
voorste stuk, commandant serg'. Klaassen, werd daarom met veel moeite
weder uit dien weg gehaald, waarbij ook een inl. serg'. en acht geniesoldaten
hielpen. Luitenant Deibert, comd'. van de artillerie der achterhoede,
ging daarop een geschikten weg naar de kampong Lam Bada

87
zoeken en had er juist een gevonden, toen een fuselier van Senelop
kwam vragen of men nog niet klaar was. Hierop werd natuurlijk een
ontkennend antwoord gegeven, niettemin stak men kort daarna de U**gebouwen
in brand. Ten koste van veel inspanning werden het eerste
stuk en de mitrailleur op veldaffuit verder de kampong in gebracht,
waarbij een der kanonniers zwaar gekwetst werd. Toen luitenant
Deibert daarop terugkeerde om het 2 e stuk te halen, ontmoette hij
luitenant Plantenga, die hem mededeelde, dat er reeds Atjehers in de
kampong waren.
Het achterste veldstuk was intusschen met behulp van eene sectie
van het 3= Bataljon over de sawah naar de hoofdcolonne gebracht.
Luitenant Deibert haastte zich toen weer naar het 1 e stuk en de
mitrailleur en men was nog hard bezig te kappen enz., toen op eens
een inlander riep: „Orang Atjeh datang", waarop eene kleine paniek
ontstond en de meesten wegliepen. Werkelijk zag luitenant Deibert
een vijftal vijanden te voorschijn komen. Infanteriedekking was niet
aanwezig; zoo bleef dien officier, die er reeds om gevraagd, maar
ze niet gekregen had, niets anders over, dan ook terug te gaan. De
Atjehers volgden hem niet, doch hidden zich met de stukken bezig. •
Majoor van der Noordaa, die er eerst zijn adjudant op uitgezonden
had om troepen te halen, zag eenige oogenblikken later zelf het detachement
Reurts, dat hij opdroeg, den artillerie-officier te helpen en de
stukken op te halen Met een sectie, onder luit. Ruysch van Dugteren,
ging luit. Deibert nu terug. De Atjehers weken nu onmiddellijk;
zij hadden intusschen het muildier van de 7 c.M. aan een boom vastgebonden
en dat van den mitrailleur medegenomen. Luitenant Plantenga
bood aan een ander trekdier te gaan halen, maar bracht weldra de tijding,
dat er geen beschikbaar was. De colonnecommandant zond echter de
i ~~ 2il/- com pagnie Bruynis te hulp; deze nam van kapitein Reurts de zorg
voor de beide stukken over en bracht die, met behulp zijner manschappen,
bij de hoofdmacht. De stukscommandant van het 2= stuk, serg'. Klaassen,
had door oververmoeidheid een beroerte gekregen.
Wat was er in dien tijd bij de colonne zelf voorgevallen ?
In Lam Bada aangekomen, had majoor van der Noordaa den colonne­
commandant medegedeeld, dat hij hersteld was en de hem opgedragen
taak van commandant der achterhoede kon aanvaarden. De colonne­
commandant verzocht hem zijn achterhoede in stelling te leggen, tot

88
dekking van den terugtocht van het laatste deel der bezetting. Aan
den commandant der voorhoede en de compagnieen, waartusschen de
trein geplaatst was, werd last gegeven, den terugmarsch te beginnen:
de voorhoede aanvankelijk tot in den suikerriettuin ten Z. van Bralon,
de hoofdcolonne met den trein tot in den Westrand van Lam Bada.
Hier moest nader bevel afgewacht worden. Die terugmarsch zou n.l.
door het bedekte terrein tusschen de Atjehrivier en de sawah, Zuid
van kampong Belang, naar Lam Soet plaats hebben en daar de weg
vrij wel ongebaand was, vreesde de colonnecommandant in Lam Bada
eene opstopping te krijgen, als den langen trein geen kleinen voorsprong
gegeven werd.
De voorhoede begon den marsch te 2 uur 15' n.m. Tien minuten
later ontving de colonnecommandant van den postcommandant het bericht
„alles is gereed, marcheeren thans af."
Overste van Heutsz begaf zich toen naar den W. uitgang van Lam
Bada, om te zien of zijne bevelen door de hoofdcolonne goed waren
begrepen.
Bij voornoemden uitgang gekomen, bleek den col. comd'. dat een
groot deel van den trein en een ambulance, waarbij de 3= comp. 14°
Bat. — die achter den trein thuis behoorde — gezeten was in het open
terrein ten N. van Bralon. De compagnie van kapitein Bruynis, die */- ,&2 r "
voor den trein moest marcheeren, had in haar geheel de vijandelijke
bentengs en enkele hoogten in de sawah West van Lam Bada bezet,
front makend naar het Noorden. Om geene onnoodige verliezen te
krijgen, werd aan den commandant der 3= compagnie last gegeven, om
met den trein naar de stelling van de voorhoede te marcheeren. Ten
einde nu het geheel beter te kunnen overzien, plaatste de colonnecommandant
zich op een heuveltje + 100 M. Westelijk van den N. rand
van Bralon. De officier van gezondheid Razoux-Kiihr bracht daar
eenige gewonden van de achterhoede aan, die nog met den trein konden
worden medegegeven, waarop hij met de leege tandoes naar zijn
post terugkeerde.
Al spoedig ontwaarde de colonnecommandant, dat de achterhoede,
in plaats van door Lam Bada op Bralon — naar de plek, waar voorhoede
en trein zich bevonden — terug te trekken, haren weg door den N. rand
van Lam Bada en vervolgens in W. richting nam. Om dien Noordrand
kwam eerst een kanon van 7 cM. A. Veld, zonder munitie en
gedekt door de sectie van luitenant Rijnen, aanzetten; dat stuk werd
^M

89
een plaats bij den trein aangewezen. Vervolgens verscheen een bereden
ordonnans van majoor van der Noordaa, die hulp vroeg, aangezien
de vijand van verschillende zijden sterk opdrong en reeds in Lam Bada
was. Deze ordonnans werd dadelijk naar kapitein Bruynis gezonden,
met last voor dezen, aan het verzoek te voldoen. Boven zagen wij
reeds op welke wijze zulks geschiedde. Ook de rest van het peloton
repeteergeweren, dat geheel achteraan had moeten marcheeren, kwam
op de sawah ten W. van Lam Bada en bleef daar in stelling liggen.
Toen nu de colonnecommandant zich naar den trein begaf om zoo
noodig nog meerdere troepen naar de achterhoede te zenden, zag hij
tot zijn verbazing de l e compagnie, die tot de achterhoede behoorde,
langs den Westrand van Bralon aankomen en dat, terwijl de rest der
achterhoede zich nog binnen Lam Bada en Noord Bralon bevond.
De colonnecommandant beval, dat deze compagnie weder zou terugkeeren,
maar de commandant verklaarde zich en zijne compagnie te
vermoeid om aan dien last te kunnen voldoen. Daarop kreeg een
peloton van de 3= compagnie bevel om in de richting van Bralon
voorwaarts te rukken, ten einde aan den terugtocht der achterhoede
deel te nemen.
Om deze achterhoede eventueel te kunnen opnemen, werd aan den
voorhoedecommandant met zijne marechaussee den last verstrekt, zoo
gedekt en snel mogelijk op den Z. O. rand van Belang aan te marcheeren,
daar stelling te nemen met het front naar het Noorden en den trein,
onder dekking van de daarbij aanwezige infanterie, onmiddellijk naar
Lam Soet door te zenden, met de cavalerie als linkerflankdekking.
Zoo geschiedde. De colonnecommandant bleef op een heuveltje nabij
den W. rand Zuid-Bralon waarnemen en ontving daar van een artillerist
de tijding, dat een stuk geschut en een mitrailleur in 's vijands
handen waren. Een oogenblik later meldde een onderofficier, dat
de infanterie den vijand reeds verdreven had, en dat luitenant Deibert
om een trekdier liet vragen. Die waren intusschen reeds doorgezonden,
waarom te 3 uur 40' aan de achterhoede het bericht werd gezonden:
„Als het stuk niet mede kan, dan laten springen met dynamiet." Wij
zagen reeds, dat zulks niet gechiedde.
Toen de colonnecommandant den majoor van der Noordaa West
van Lam Bada zag, verplaatste hij zich naar de heuvels O. van Belang
en zag daar achtereenvolgens de beide stukken geschut uit Lam Bada
in Westelijke richting over de sawah terugvoeren, de beide 7 cM. elk

90
getrokken door een muildier en enkele artilleristen, de mitrailleur op
veldaffuit getrokken door eene sectie infanterie van de compagnie
Bruynis.
Het hooger bedoelde peloton van de 3= compagnie trok, Z. van de
sawah om, op den standplaats van den colonnecommandant terug en
werd, bij aankomst te Belang, opgesteld op de heuvels in de sawah
Z. O. van die kampong, met het front naar het O. en Z. O., uit
welke laatstgenoemde richting de vijand toen ook reeds schoot.
Om zeker te zijn, dat de trein behoorlijk naar Lam Soet zou doormarcheeren
en, daar aangekomen, doelmatig zou worden geplaatst, zond
de colonnecommandant den chef van den staf dien trein achterna (3
uur 50' n.m.).
Toen de beide stukken nabij Belang gekomen waren, gaf de infanterie
ze aan een paar brigades marechaussee over, en kreeg kapitein Graafland
last den terugmarsch te vervolgen.
Vrij geregeld trok nu ook de achterhoede terug, gedeeltelijk langs de
bentengs op de sawah tusschen Belang en Lam Bada (het peloton
repeteergeweren), en gedeeltelijk langs den rand van het bedekte terrein
ten Z. van die sawah (14 e Bataljon en bezetting Senelop).
De colonnecommandant vernam nu ook nadere bijzonderheden omtrent
het gevecht der achterhoede. De commandant van Senelop was te
vlug geweest met het in brand steken der benteng. De bezettj^g was,
voorafgegaan door de geniesoldaten onder luitenant Plantenga, op Lam
Bada teruggetrokken, toen van alle kanten, onder woest geschreeuw,
drommen vijanden waren komen opzetten. Door het vuur der repeteergeweren
en van de 1 compagnie 14=, met het detachement Reurts
werden zij teruggeslagen. Laatstgenoemd detachement kreeg daarbij een
doode en een gewonde, die een oogenblik voor den troep bleven liggen,
doch toen door den officier van gezondheid Razoux-Kiihr, onder hevig
vijandelijk vuur en met behulp van een paar dwangarbeiders, werden
weggehaald. Een paar met klewang bewapende Atjehers drongen zelfs
zoo dicht op, dat de dokter van zijn revolver moest gebruik maken.
Een sectie infanterie joeg dien vijand terug.
Het tweede veldstuk was daarna, met behulp van de sectie Rijnen
over het vrij open terrein in W. richting vervoerd.
In stede van voorloopig op hare plaatsen te blijven, waren de 2= sectie
repeteergeweren en de 1= compagnie van het 14= Batajon achter de
sectie Rijnen, en het detachement Reurts langs den Zuidrand van Lam

91
Bada op Bralon teruggetrokken, zonder er op te letten, wat nog in
Lam Bada was achtergebleven.
Daardoor kwam luitenant Deibert tegenover een bende te staan die,
komende uit Mon Tassik, Lam Bada in den Z. O. hoek was binnengedrongen.
Door het te snel, in niet gewenschte richtingen, terugtrekken
van de achterhoede was majoor van der Noordaa dus aanvankelijk niet
bij machte geweest luit. Deibert hulp te zenden.
De bergartillerie in Lam Djampoe had intusschen de naar het Noorden
gekeerde flank der teruggaande colonne beschermd.
Toen nu de geheele achterhoede in Belang was aangekomen, met
tal van gewonden, die door Dr. Kiihr uitstekend verzorgd waren, begaf
zich de colonnecommandant naar de versterking Z. van masdjid Lam
Djampoe en West van Belang, en het die, in afwachting van de komst
van het peloton repeteergeweren, dat den terugtocht der artillerie zoude
dekken, door eene sectie van het peloton der 3= comp. 14= Bataljon,
onder luit. Berenschot, bezetten. De artillerie was echter uit zichzelf
al teruggegaan, tot nabij den O. rand van Lam Oe, waar de sectie
artillerie van luit. Zon den ganschen dag opgesteld was geweest; de
sectie Berenschot werd daarom opgesteld in de 's morgens het eerst
genomen versterking, waar zij weldra door het peloton van luitenant
Rijnen werd vervangen.
Uit hare beide stellingen had de artillerie den vijand aan de overzijde
van de Kroeeng Lingkar onder vuur genomen. Een enkel projectiel
had daar o.a. een twintigtal moslemin buiten gevecht gesteld. Ook de
infanteriedekking had krachtig medegevuurd, zoodat tegen half vier,
zoowel van de infanterie als van de artillerie, de munitie zoo goed als
verbruikt was.
De commandant der infanteriedekking, in de meening verkeerende,
dat de colonne langs de Atjehriveir was teruggetrokken, achtte het
geraden, toen 's vijands vuur uit Lam Sinjing begon toe te nemen en
hij verwachtte, dat de vijand ook spoedig in den N. W. hoek van
kampong Belang zou verschijnen, de artillerie al vast uit de masdjid
terug te doen gaan, opdat zulks later niet ten koste van groote verliezen
zou moeten geschieden. Hij gaf den last om met de sectie eene meer
Noordelijk gelegen stelling, achter een heuvel in de sawah, in te nemen.
Dit had zonder verliezen plaats. Toen te 4 uur n.m. de chef van den
staf, kap'. Kronouer, bij de batterij kwam. werd hem van het munitie-

92
gebrek kennis gegeven, waarop die kapitein naar Lam Soet reed en
van daar aanvulhng zond.
Te 4 uur 30' begon de vijand van den hnkeroever der Atjehrivier
de kanonniers, die aan die zijde ongedekt waren, te beschieten, waarop
andermaal van stelling werd verwisseld naar een punt in den hoek,
dicht bij den rand van het bedekte terrein ten Z. van Lam Oe. Een /
half uur later trok de sectie artillerie van luit. Zon, die, op de sawah /
nabij den N. weg naar Senelop, bij dienzelfden rand, met het front j
naar het Oosten, gestaan had, in de kampong terug. Bij het weder in
batterij komen werd die officier gewond. In deze laatste opstelling
werd door de artillerie doorgevuurd, tot alle munitie, ook die van de
terugtrekkende colonne ontvangen, behalve de kartetsen, verschoten was.
Toen te 6 /2 uur n.m. het detachement Reurts voorbij ging en mede
deelde, dat er geen meerdere troepen volgden, verliet de batterij hare
stellingen en marcheerde een kwartier later af.
Uit het gezegde van den achterhoedecommandant „doormarcheeren",
dat in antwoord op de vraag „waarheen" van den batterijcommandant
bij den afmarsch gegeven werd, maakte deze op, dat te Lam Soet niet
halt behoefde te worden gehouden, en zoo sloeg deze artillerie met
hare dekking het 's morgens gevolgde pad naar Siroen in. Ongelukki-
gerwijze sloten de geleiders van een der veldvuurmonden en tal van
draagpaarden met de munitie zich achter die artillerie aan, zonder dat
de treincommandant hiervan kennis droeg. Nu was het pad breed ge-
noeg voor het berggeschut, maar de veldaffuit, die een halven meter
meer spoorwijdte had, was in de duisternis bijna niet door de kampong
te krijgen. Ook tal van koelies, beladen met goederen van Senelop,
die maar medegeloopen waren, droegen er het hunne toe bij, dat telkens
het verband verloren ging. In den suikerriettuin ten Z. van .Lam Dam-
Noord werd het verband weer hersteld, en kreeg men verbinding met
eene sectie van het ter hulp gezonden 9= Bataljon, die daar bezig was
vuur, uit Lam Tengah (linkeroever Atjehrivier) afgegeven, te beantwoor-
den. Bij het weder voorwaarts gaan werden de bezwaren met den
veldvuurmond zoo groot, dat de kapitein Labotz, in overleg met den
batterijcommandant, besloot het stuk op een goed herkenbare plaats achter
te laten, om het den anderen morgen weder op te halen. Het sluitstuk,
de opzet en de asspieen werden uitgenomen, waarna de marsch vervolgd
en te 9'/4 uur n.m. Lam Baroe bereikt werd. De daar aanwezige
kolonel Stemfoort bepaalde, dat kapitein Labotz den volgenden morgen
I

93
met het 3 e Bataljon het kanon zou ophalen. Toen men echter ter
plaatse kwam, vond men alleen nog de affuit, de vuurmond zelf was
door de Atjehers ontdekt en medegenomen.
De colonnecommandant was te ruim 5 uur n.m. bij den driesprong
Oost van kampong Lam Oe aangekomen en zond van daar een bericht
aan den batterijcommandant, met last terug te trekken. De kort daarna
terzelfder hoogte aangekomen commandant der achterhoede kreeg bevel
den Zuidrand van Lam Oe te bezetten, gedeeltelijk met front naar het
Noorden, omdat uit die richting de meeste schoten vielen, en men den
vijand daar ook hoorde gillen en schreeuwen. Zoodra de artillerie voorbij
zou zijn, moest op Lam Soet worden teruggetrokken, waar de colonne­
commandant intusschen door de daar aanwezige troepen eene opname-
stelling zou doen innemen.
Op dit oogenblik keerde de chef van den staf, kapitein Kronouer,
bij den colonnecommandant terug en deelde dezen mede, dat de geheele
trein in Lam Soet aangekomen en daar binnengebracht was, dat hij uit
Lam Soet voor munitieaanvulling der batterij gezorgd had, en dat hij,
in de meening verkeerende, dat de geheele colonne was ingesloten —
omdat zij op een gegeven oogenblik van alle zijden door den vijand
onder vuur werd genomen en zoo langzaam met den terugtocht vorderde —
uit Lam Soet om 4 uur 25' aan den liniecommandant te Lam Baroe
het bericht had gezonden:
..Onmiddellijk hulp colonne Senelop dringend noodig.
,,Ik ben van colonne gescheiden en zit hier."
De cavalerie nl., die hij, even voor het afzenden van dit bericht uit
Lam Soet, had uitgestuurd om de colonne op te zoeken, was onmiddellijk
teruggekeerd met het bericht, dat zij voor het vijandelijk vuur had moeten
wijken. Met den chef van den staf begaf de colonnecommandant zich nu
naar Lam Soet. De vijand vuurde op dat oogenblik nog uit het N., O. en
Z. en trachtte zelfs uit het Noorden, door Lam Oe, onder geschreeuw op
te dringen, doch eenige salvo's van de compagnie Bruynis dreven hem terug.
De terugtocht werd daarop kalm voortgezet, met het peloton repeteer­
geweren, onder luitenant Rijnen, in de achterhoede.
Te half zes te Lam Soet aankomende, zag de overste van Heutsz
de marechaussee daar in alarmstelling en de gewonden en zieken, voor
hunne veiligheid, tegen de N. face aangelegd, waar de officieren van
gezondheid ijverig bezig waren hen te verbinden.

94
De beide stukscommandanten der veldstukken, de Eur. sergeanten
Putman No. 25271 en Klaassen No. 30749, lagen daar met den dood
te worstelen.
De eerste had een zonnesteek gekregen, de andere, zooals we reeds
mededeelden, een beroerte. Beiden bezweken tengevolge van de overmatige
inspanning, die van hen geeischt was.
Luitenant Deibert had, te Lam Soet aangekomen, order gekregen, de
7 c.M. A. Veld en den mitrailleur op veldaffuit ten Z. van de benteng,
aan den kant van de rivier, in batterij te brengen en plaatste daarom
de sloten, die hij voortdurend bij zich gehouden had, weer in den
mitrailleur. Later werd hem gelast een mitrailleur bij het N. W. bastion,
in het daar aanwezige verhoogde schilderhuis, op te stellen en daar er
geen andere te vinden was (een 7 c.M. A. met 2 mitrailleurs en bijna
alle treinpaarden waren blijkens door hem gewonnen inlichtingen met
de bergbatterij doorgemarcheerd) nam hij dien van de veldaffuit en
plaatste hem op de borstweringaffuit. Toen 's nachts de marsch voortgezet
werd zorgde luit. Deibert voor het medevoeren van de beide stukken.
Om 6'/4 uur n.m. besloot de colonnecommandant den marsch naar
Lam Baroe voort te zetten.
Volgens mededeeling van de officieren van gezondheid had men toen
meer dan 50 dooden, gewonden en zieken.
Op dat oogenblik meldde zich bij de colonne eene cavaleriepatrouille,
onder den l= n luitenant van Haaff, mededeelende, dat de weg Lam Soet —
Siroen, langs den R. oever der Atjehrivier, geheel vrij was en dat,
naar aanleiding van het te Lam Baroe ontvangen verzoek om hulp, het
9= Bataljon op marsch naar Lam Soet was. Haar werd geantwoord,
dat de colonne volkomen meester van den toestand en de vijand geheel
teruggeslagen was — er viel slechts nu en dan nog een schot — dat hulp
derhalve niet noodig was, maar het daarom toch nuttig kon zijn, dat
het 9= Bataljon, nu het toch uitgerukt was, in stelling bleef waar het
was, totdat de lange colonne, met haar vele gewonden en grooten trein,
zou zijn voorbijgetrokken. Luitenant van Haaff met zijne patrouille,
zoomede de cavalerie van de colonne, reed nu naar Lam Baroe terug
en deelde onderweg aan den commandant van het 9= Bataljon mede
wat de overste van Heutsz hem gezegd had.
Overste Bendien maakte er uit op, dat hulp geheel en al overbodig
was en keerde insgelijks naar Lam Baroe terug.

95
Nadat middelerwijl daartoe appel geblazen was, verschenen alle com-
mandanten met uitzondering van den batterijcommandant. Toen bleek
het den colonnecommandant eerst, dat de artillerie zonder bevel naar
Siroen was doorgemarcheerd. Majoor van der Noordaa deelde mede,
wat hij den artilleriecommandant gezegd had. Deze had blijkbaar zijn
woorden verkeerd begrepen. Volgens mededeeling van den treincom­
mandant waren te Lam Soet nog aanwezig: een mitrailleur op veldaffuit,
een kanon van 7 c.M. A. Veld, een mitrailleurkast met loopen, aan
een stok gebonden, een pivotaffuit tot mitrailleur, een borstweringaffuit
tot idem en een mortier van 12 cM.
Er werd nu bevolen de marschcolonne als volgt te vormen:
Voorhoede:
Mare^chaussee.
Hoofdcolonne:
1 comp. v/h. 14= Bataljon (kapitein Bruynis),
de ambulance,
1 comp. v/h. 14= Bataljon (kapitein Collot d'Escury),
de artillerietrein,
de administratietrein,
1 comp. v/h. 14= Bataljon (kapitein Angenent).
Achterhoede:
de detachementen van Senelop en Lam Soet en het peloton repe­
teergeweren.
Half zeven stond de colonne weer in marschorde, met de marechaussee
tot nabij kampong Gapoe, en werd het signaal „voorwaarts" geblazen.
De voorhoede was nauwelijks op marsch, toen een marechaussee
kapitein Graafland het bericht bracht, dat tal van Atjehers zich voor
de spits bevonden. Kapitein Graafland zond dat bericht, dat niet van
den commandant van den voortroep was gekomen, maar dat later bleek
een praatje van de marechaussee onder elkaar geweest te zijn, door
naar den colonnecommandant. De overbrenger van dit mondeling bericht,
een Eur. hoornblazer, die de zaak ook nog wat vergrootte, meldde:
„Voor de marechaussee uit is de kampong zwart van vijanden, door-
„gaan is voor de colonne niet mogelijk."
Op dit bericht werd de hoofdcolonne in alle stilte terug ontboden
en werden dooden en gewonden weer zorgvuldig binnen Lam Soet in
veiligheid gebracht, evenals de artillerie en de trein, terwijl de infanterie
zoowel in als ten Oosten en ten Westen van de versterking stelling nam.
Q

96
De marechaussee waren intusschen zeer behoedzaam doorgemarcheerd;
de kampongs bleken bewoond, zelfs vrouwen en kinderen waren aanwezig.
Alleen op den linkeroever der Atjehrivier scheen de vijand
den troep te volgen, want ten Z. van Gapoe en iets stroomafwaarts
van een eilandje in de rivier schoot hij op de marechaussee. Ten
getale van 10 a 12 man bleef hij hen tot Kota Karang begeleiden;
zijn vuur werd evenwel niet beantwoord. In Lam Dam trof men, dicht
bij den weg, den veldvuurmond met losse raden; de lunzen waren uitgenomen.
Dadelijk werd halt gehouden en een bericht naar achter
gezonden om van de vondst kennis te geven. Plotseling vielen een paar
salvo's van den vijand vlak bij den troep, wat kapitein Graafland aanleiding
gaf door te marcheeren.
De met bericht uitgezonden korporaal had intusschen de tijding gebracht,
dat achter de compagnie Bruynis nog wat dwangarbeiders, maar
overigens niets volgde. Niettemin werd de marsch voortgezet en te 9 3 /4
uur n.m. Siroen bereikt.
De militaire commandant van Atjeh en Onderhoorigheden deed den
troep per trein naar Koeta Radja terugkeeren.
Overste van Heutsz had, toen ontdekt werd dat een deel der colonne
was doorgemarcheerd, luitenant Vosmaer met een dekking naar kam­
pong Gapoe gezonden. Vosmaer had daar niets meer van den troep
bespeurd. Ook op het signaal „het geheel" en „marechaussee verza-
melen" werd geen antwoord bekomen.
Ook in het belang van de gewonden, werd besloten den marsch
voorloopig te staken en door een der Atjehsche gidsen naar Lam Baroe
bericht te doen brengen van het gebeurde, met mededeeling, dat den
volgenden morgen getracht zou worden Lam Baroe te bereiken. Een
half uur na middernacht gelastte de colonnecommandant aan de com-
mandanten van Senelop en Lam Soet om elk met 25 man eene ver­
kenning naar de Kroeeng Lingkar te maken. Deze patrouilles kwamen
spoedig terug met het bericht, dat van een vijand niets te bespeuren
was. De colonne werd toen opnieuw in marschorde geschaard en wel in een
langwerpig carre en marcheerde te 2 uur v.m. van Lam Soet, over het open
terrein langs de Kr. Lingkar, naar Siroen af, welke plaats te 4 uur 30'bereikt
werd, zonder dat men verder van vijandelijkheden last had ondervonden.
De infanterie had dien dag 50.000 patronen verschoten, de artillerie
72 granaten, 105 granaatkartetsen en 5 kartetsen.

Onze verliezen waren als volgt:
97
^-^—
van de marechaussee: 1 gesneuveld en 3 gewond, waarvan 2 met
schampschoten;
van het 3= Bataljon: 1 Eur. fus. gesneuveld en 6 gewond (een
schampschot);
van het 14 e Bataljon: 1 Eur. korpl. gesneuveld, 7 onderofficieren en
20 korporaals en manschappen gewond;
van het detachement van Senelop: 1 gesneuveld en 2 gewond;
van de bergbatterij: 1 luitenant en 3 minderen gewond;
van de vestingartillerie: 1 kanonnier gewond, 2 sergeanten overleden.
van de genietroepen: 1 geniesoldaat gewond;
van den geneeskundigen dienst: 1 ziekenoppasser gewond, 2 dwangarbeiders
gesneuveld en 6 idem gewond.
Voorts werd van de cavalerie een paard en van de bergbatterij een
muildier wegens zware verwonding afgemaakt, en bleef een muildier in
s vijands handen.
Wat het materieel betreft, gingen, behalve het kanon van 7 c.M.
zonder sluitstuk en zonder richtmiddelen, een mortier van 12 c.M. en
een mitrailleurkast met loopen verloren. Deze stukken waren door de
dragers in het gras geworpen en 's nachts, toen men van Lam Soet
afmarcheerde, niet meer te vinden. De artillerietreincommandant had
verzuimd hiervan den colonnecommandant kennis te geven, zoodat deze
bij den afmarsch in de meening verkeerde, dat alles aanwezig was.
Blijkens de bij den wd. controleur der XXII Moekims ingekomen
berichten, waren de verliezen des vijands aanzienlijk.
Habib Lhong, Panglima Nja Bintang en 75 man waren gesneuveld,
88 man zwaar en J^ 80 licht gewond w.o. Toekoe Mau, een neef
van Toekoe Moesa Anak Bate.
Aldus eindigde een der zwaarste dagen, die onze troepen in 1896
doormaakten.
Men heeft den commandant van de 1= colonne verweten, dat, bij
den opmarsch naar Senelop, de gemeenschap met Lamsoet niet zoo goed
verzekerd is geworden, als met het oog op het in veiligheid brengen
van het geschut enz. van den post Senelop wenschelijk was, en dat
net onverantwoordelijk was, dat geschut bij de achterhoede intedeelen.
7

98
Die commandant had voor het eerste evenwel bevelen gegeven, doch
moest, toen de troep tusschen Lamsoet en Senelop al dadelijk in een
ernstig gevecht gewikkeld werd, het toezicht op de uitvoering daarvan,
wel geheel aan zijne ondergeschikten over laten.
Voornamelijk de artillerie-treincommandant, die over zooveel dwangarbeiders
met parangs beschikte, had daar veel aan kunnen doen.
Het laatste was zeker een fout, maar die had nooit zulke gevolgen
na zich gesleept, als er van den beginne af, wat meer samenwerking
had bestaan tusschen de colonnes op de beide oevers van de Atjehrivier.
Voor de colonne Stemfoort, die zooals we zagen weinig of geen
tegenstand ondervond, ware het eene kleine moeite geweest, om, gebruikmakend
van de waadbare plaats bij Blang Tjoet, eene patrouille op den
anderen oever te zenden, om daar eens poolshoogte te nemen.
Ana* Galong werd tegen de afspraak in, veel te vroeg in brand gestoken,
en toen de colonne Stemfoort terugging, terwijl die op den linkeroever
maar juist den terugtocht begonnen was, trokken alle benden, die eerst
bij Ana* Galong hadden gestaan, via Montassik naar de zwaar beproefde
achterhoede in Lambada.
Door dat snelle terugtrekken, werd het ook mogelijk, dat de colonne
van Heutsz ten slotte zooveel vuur van den linkeroever der Atjehrivier
kreeg.
Onverantwoordelijk was het tevens, om het 9= Bataljon, dat de
algemeene reserve uitmaakte, toen die op den linkeroever van geen nut
meer was, maar kalm op Lambaroe terug te laten gaan, alvorens te
informeeren of zij der colonne van Heutsz wellicht nog van dienst
kon zijn.

De opheffing der buitenlinie voltooid.
De dagen, die aan de opheffing van Senelop voorafgingen, waren
voor dien post niet zonder stoornis voorbijgegaan. Voornamelijk uit
Lam Bada was de post beschoten; zoo werd den 15= n April door dat
vuur een Eur. fuselier gewond.
Ook Kroeng Gloempang en Tjot Rang dienden nog al eens tot doelwit
van 's vijands vuur
20 April was de dag, aangewezen om het programma van opheffing
der buitenlinie te voleindigen.
De posten Kroeng Gloempang, Tjot Rang en Toengkoeb waren nu
aan de beurt.
Ten behoeve van het inrukken der eerste twee dienden de communi-
catiewegen Tjot Iri — Tjot Rang en Lam Permai — Kroeng Gloempang
te worden vrijgemaakt en gehouden.
Daartoe werden drie zelfstandige colonnes gevormd, wier samenstel-
ling hieronder is aangegeven.
Algemeene Staf:
Bevelhebber: Kolonel der Inf. J. W. Stemfoort.
Chef van den Staf: Luit. Kolonel b/d. gen. staf C. P. J. van Vliet.
Adjudant van den Bevelhebber: 1= Luit. Adj. F. J. Kroesen.
Noordercolonne:
Commandant: Majoor G. F. Soeters.
Adjudant: 1= Luit. Adj. P. H. Mathijsen.
12= Bat. Inf., sterk: 13 officieren, 205 Eur. en 275 inl. minderen,
6 bereden ordonnansen.
Marechaussee: 2 brigades, totaal 37 minderen.
Genietroepen: 7 minderen,
Geneeskundige dienst: een ambulance, onder den officier van gezondheid
2 e kl. E. M. G. Ahn, sterk 17 minderen.
I rein: 6 mandoers en 118 dwangarbeiders.
Middencolonne:
Commandant: Luit Kolonel der Inf. J. B. van Heutsz.

100
Adjudanten: Kap. Adjunct J. C. Smits,
l e Luit. Adj. E. A. van Kappen,
Toegevoegd: vijf bereden ordonnansen.
3= Bat. Inf., cdt.: Majoor K. W. Steinmetz,
sterk: 16 officieren en 594 Eur. en Amb. minderen.
Marechaussee (4 brigades), cdt.: 1= Luit. G. K. Dijkstra,
sterk: 1 officier en 75 minderen.
4= Bergbatterij (2 sectien), cdt.: Kapt. A. Bangert,
sterk: 3 officieren, 37 Eur. en 28 inl. minderen,
4 vuurmonden, 8 rijpaarden en 28 trek- en draagdieren
Genietroepen: 7 minderen.
Geneeskundige dienst: een ambulance, onder den officier van gezondheid
2= kl. E. Razoux Kiihr, sterk 16 minderen.
Trein: 7 mandoers en 148 dwangarbeiders.
Zuidercolonne.
Commandant: Luit. Kolonel der Inf. H. Bendien.
Adjudant: l e Luit. Adj. F. Kilian.
Toegevoegd: Kap. b/d. gen. staf G. C. E. van Daalen en 7 bereden
ordonnansen.
9= Bat. Inf., cdt.: Luit. Kolonel Bendien,
sterk: 17 officieren, 285 Eur. en 286 inl. minderen.
Marechaussee (4 brigades), cdt.: Kap. Jhr. G. J. W. C. H. Graafland,
sterk: 2 officieren en 70 minderen.
1= Bergbatterij (2 sectien), cdt.: Kap. G. J. E. Nauta,
sterk: 3 officieren, 34 Eur. en 28 inl. minderen,
4 vuurmonden, 9 rijpaarden, 28 trek- en draagdieren.
Genietroepen: 7 minderen.
Geneeskundige dienst: een ambulance, onder den officier van gezondheid
2= kl. J. L. W. F. van Leent, sterk 15 minderen.
Trein: 7 mandoers en 156 dwangarbeiders.
Reserve.
6= Bat. Inf., cdt.: Kap. J. J. Verlinden,
sterk: 17 officieren, 259 Eur. en 189 Amb. minderen.
R. H. 4 e escadron, cdt.: Ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoy,
sterk: 3 officieren en 71 minderen (met inbegrip van 18
ordonnansen bij de colonnes).
4= Bergbatterij (een sectie), cdt.: 1= Luit. J. F. C. Deibert,
sterk: 1 officier, 16 Eur. en 12 inl. minderen.

101
Genietroepen, cdt.: 1= Luit. Plantenga,
sterk: 1 officier, 11 Eur. en 19 inl. minderen.
Geneeskundige dienst: een ambulance, onder den officier van gezondheid
2 e kl. H. Pruis, sterk 16 minderen.
Trein: 8 mandoers en 166 dwangarbeiders.
Bovendien werden te Boekit Karang 2 mandoers en 50 dwangarbeiders
gereed gehouden als algemeene reserve voor den trein, terwijl voor het
vervoeren van de op de posten aanwezige goederen beschikbaar waren
gesteld:
a. voor Tjot Rang :
29 ossenkarren met 2 mandoers en 50 dwangarbeiders;
een met paarden bespannen voorwagen van 8 c.M. Veld, met
stukrijders en geleiders;
3 muildieren;
h. voor Kroeng Gloempang :
18 ossenkarren met 2 mandoers en 50 dwangarbeiders;
2 met 6 paarden bespannen voorwagens van 8 c.M. Veld, met
stukrijders en geleiders.
De Noordercolonne onder majoor Soeters moest zich te 4'/2 uur
v.m. van Tjot Iri op marsch begeven, zich aanvankelijk Noordwaarts
bewegen en het voetpad, dat recht Oostwaarts naar de oude Atjehsche
versterking Tjot Paklat voert, inslaan, van daar Zuidwaarts gaan en
Lam Gloempang, Tjap Tanah en Lam Hasan bezetten.
De middencolonne zou op hetzelfde uur van Lam Permai naar Tjot
Rang marcheeren, langs den grooten weg tot Gani en dan het voetpad
volgen, dat Noordelijk en Noordoostelijk voert naar Ateuh, Tjot Si
Boeloeh, Lam Baid en Melajoe. De bij deze colonne ingedeelde artil­
lerie moest stelling nemen in Lam Baid en van daar Tjot Semeroeng
en Lam Tjeu onder vuur nemen.
De Zuidercolonne zou te 4'/2 uur v.m. van Siroen afmarcheeren,
over de Kroeeng Lingkar en daarna in Z. O. richting naar Adje Boeng
Mira trekken, Gani daarbij zoo ver mogelijk links latende liggen. Zij
moest, behalve eerstgenoemde kampong, Boeneleh en Tjot Doe bezetten.
Haar artillerie zou te Boeneleh stelling kiezen.
De reserve was ter beschikking van den bevelhebber. Van het 6= Bat.

102
waren 2 compagnieen naar Lam Permai, de beide andere naar Tjot Iri
gezonden.
De Noordercolonne marcheerde om 2 uur v.m. van Koeta Radja af,
in onderstaande marschorde:
Voorhoede: marechaussee, genietroepen.
Hoofdcolonne: staf, 2=, l e en 3 e comp. 12= Bat.
Achterhoede: ambulance, 4= comp. 12= Bat.
Op den bepaalden tijd werd het pad, dat 200 M. ten N. van
Tjot Iri begint, ingeslagen en te ongeveer 5'/2 uur v.m. Tjot Paklat
bereikt.
De middencolonne werd per spoor naar Lam Permai vervoerd en
marcheerde van daar te 4'/2 uur v.m. af, in onderstaande volgorde:
Voorhoede: marechaussee, 1= peloton 1= comp. 3= Bat.
Hoofdcolonne: staf, 2= comp. 3= Bat., artillerie en genietroepen, 2
compagnieen 3= Bat , ambulance, gevechtstrein.
Achterhoede: 2= peloton 1= comp. 3= Bat.
De Zuidercolonne, die eveneens per spoor van Koeta Radja naar
Lam Baroe vervoerd was, kon eerst te 5 uur 5' van Siroen afmarcheeren
in onderstaande volgorde:
Voorhoede: marechaussee, 1 peloton 4 e comp. 9 e Bat.
Hoofdcolonne: 1 peloton 4 e comp. 9= Bat., genietroepen, artillerie,
3= en 2= comp. 9= Bat., trein.
Achterhoede: 1= comp. 9= Bat.
Hoewel zulks niet in de bevelen was opgenomen, lag het toch in de
bedoeling van den militairen commandant van Atjeh en Onderhoorigheden
om den tijdelijken post Toengkoeb mede te ontruimen. Daarbij
kon de omstandigheid, dat de in de XXVI Moekims rondzwervende
moslemin zich tegen onze troepen bij Tjot Rang en Kroeng Gloempang
zouden vereenigen, zeer te stade komen.
De bevolking der XIII moekims Toengkoeb toch was nog niet tot
openlijk verzet overgegaan, en de inlichtingen, die de waarnemend controleur
Neelmeijer gekregen had, wezen er niet op, dat van die zijde
eenige tegenstand zou worden ondervonden.
Te 9 uur v.m. marcheerde onder commando van den 1 = n luitenant
M. Neelmeijer een detachement af, sterk: 2 officieren en 60 bajonetten,
getrokken uit de bezettingen van Koeta Pohama, Pakan Kroeng Tjoet en
Lam Joeng. Te Boekit Karang was een detachement van 4 officieren

103
en 130 bajonetten onder den 1 en luitenant K. A. Vosmaer samengetrokken,
om zoo noodig het detachement Neelmeijer te steunen.
Zonder eenigen tegenstand echter bereikte dit Toengkoeb; munitie,
vivres, kazerneering enz. werden opgeladen, de post zelf aan Toekoe
Nja Banta, Sagihoofd der XXVI Moekims, overgegeven, en te 11 uur
v.m. keerde het detachement, de bezetting en het transport naar Boekit
Karang terug, dat weer zonder stoornis bereikt werd. Alle detachementen
konden te 12 3 /4 uur n.m. naar hunne garnizoenen terugkeeren.
De Noordercolonne was van Tjot Paklat naar Lam Gloempang gemarcheerd,
waar voorloopig de l e comp. den N. rand dier kampong
en de 2= comp. den N. en W. rand van Tjap Tanah bezette. De
3= en 4= comp. waren in Na Hatan achtergebleven.
Toen de colonnecommandant te half acht bij deze compagnie aankwam,
ontving hij het bericht van den bevelhebber, dat 3 compagnieen
van het 6 e Bat. met eene sectie artillerie te 6 ] /2 uur v.m. van Tjot Iri
naar Tjot Rang waren gemarcheerd, en het de bedoeling was eerst Tjot
Rang vrij te maken.
De majoor Soeters kreeg tevens opdracht den linkervleugel dezer
compagnieen zooveel mogelijk te steunen.
De bevelhebber had dit besluit genomen, omdat in den afgeloopen
nacht bij het civiel bestuur berichten waren binnengekomen, die op
heftigen tegenstand van de zijde der moslemin wezen, zoodat vooral
het opheffen van den post Kroeng Gloempang met de daarvoor aangewezen
betrekkelijk geringe troepenmacht niet zou kunnen geschieden.
De 1= comp. kreeg nu order om ook Na Hatan te bezetten, de 4= comp.
en ambulance bleven voorloopig daar in reserve, en met de brigades
marechaussee en de 3= comp. rukte de colonnecommandant naar Lam
Hasan op.
De 1 = luitenant der cavalerie van Haaff, die met een patrouille
bovenbedoeld bericht gebracht had, sloot zich bij deze compagnie aan,
omdat hij nog een bericht voor Tjot Rang had en langs Lam Hasan
zijn doel het best meende te kunnen bereiken.
Uit den Oostrand van Na Hatan deboucheerend en bij het oversteken
van de sawah naar Lam Hasan, werd de colonne te 7 3 /4 uur v.m. door
vuur uit Tjot Bate bestookt, waardoor een fuselier gewond werd.
Lam Hasan zelf werd zonder hindernis doorgetrokken, maar in den
Oostrand gekomen, werd vuur ontvangen uit Tjot Bate en Na Reloh
en daardoor de commandant der beide brigades marechaussee, de Eur.

104
sergt. de Fouw, No. 24755, die door zijn groote terreinkennis en beleidvol
voorgaan de colonne dien morgen van veel dienst was geweest, ernstig
verwond.
Nadat de 3= comp., onder kapitein Steup, eene goede stelling in het
terrein voor den N. O. hoek van Lam Hasan had ingenomen, zond
de colonnecommandant te 9 uur 30' v.m. bericht van de opstelling der
troepen, tevens meldende, dat verbinding met Tjot Rang verkregen was.
De luitenant van Haaff was van Lam Hasan doorgereden naar den
driesprong, 400 M. ten N. W. van Tjot Rang, en daarbij hevig onder
vuur genomen uit den zuidrand van Na Reloh en kampong Lam Tjeu,
waarbij een paard zwaar gewond en daarom afgemaakt werd.
Na uit het bedekte terrein bij den driesprong even de omgeving te
hebben waargenomen en den ruiter met harnachement onder dekking
van een cavalerist te hebben teruggezonden naar Lam Hasan, werd
doorgereden naar Tjot Rang, waarbij aanvankelijk weer enkele schoten
uit den W. rand van Tjot Penom vielen en later zwaar vuur uit het
geheele begroeide terrein ten O. van den weg werd ontvangen; opnieuw
werd nu een paard zwaar gewond, het viel tegen den grond, doch stond
weer op en liep nog tot aan den post door.
Hier werd te 8 uur 55' het bericht afgegeven. Volgens een oogge-
tuige hield dat bericht o.m. in: „het oprukken der colonnes, door vuur
„in N. O. en Z. richting steunen, geen munitie sparen".
Aan dat laatste schijnt men zich al bijzonder stipt te hebben gehouden:
„Ik heb nog nooit" (aldus mijn zegsman) zooveel munitie zien ver-
,,knoeien, als toen door ons detachement.
,,De geweren moesten wegens de hitte, met lappen worden omwonden.
,,Van tijd tot tijd wierp men een flesch klapperolie door de loopen.
,,Werden deze te gloeiend, dan plaatste men ze ter afkoeling in de
,,tonnen met thee.
„Hoeveel duizenden patronen, toen, zonder eenige kans op uitwerking,
,,door het detachement van Tjot Rang zijn verschoten, is moeilijk te
,,bepalen."
Met achterlating van het stervende paard en onder dekking van het
vuur uit de versterking, keerde de patrouille naar Lam Hasan terug
zonder nieuwe verliezen te lijden. Eenigen tijd later, op den grooten
weg naar Tjot Iri, werd het paard van den luitenant van Haaff zwaar
gewond.
De middencolonne had al dadelijk bij haren afmarsch de brug over

105
de Kroeeng Lingkar afgebroken gevonden, zoodat de oevers moesten
worden afgegraven om de batterij te kunnen doen overgaan, waartoe
zij hier voorloopig met hare dekking achterbleef, terwijl de overige troepen
doormarcheerden.
De voorhoede kwam omstreeks half zes, tegelijk met eene bende
Atjehers, Ateuh binnen Een paar salvo's waren voldoende om den
vijand te verjagen. Hij werd nog vervolgd tot in Tjot Si Boeloeh, dat
te 5 uur 40' v.m. bezet werd.
De colonnecommandant had inmiddels Ateuh-Zuid en de ten Westen
daarvan gelegen heuvels mede door eene compagnie doen bezetten, om
de artillerie bij haren opmarsch te beschermen tegen wellicht in Gani
opgestelde vijanden.
7 uur 25' was de geheele colonne ter hoogte van Tjot Si Boeloeh
verzameld. Zonder tegenstand werd nu ook Lam Baid bereikt.
Het terrein, dat de colonne doortrok, was zeer geaccidenteerd, soms
zwaar begroeid, met hier en daar zeer drassige sawah's; het leverde aan
de bergbatterij nog al moeilijkheden op.
De batterij nam in den Noordrand stelling, front naar Tjot Semeroeng,
twee compagnieen van het 3= Bat. in alle randen van de kampong, de
ambulance gedekt daarbinnen. Tijdens het innemen van die stelling
schoot de vijand uit eene vrij groote versterking in den W. rand van
Tjot Semeroeng, alsmede uit het heuvelterrein ten N. van Goea. Enkele
salvo's der infanterie en schoten van de batterij verdreven hem hier
voorgoed.
De commandant der middencolonne deed nu de 2 andere compagnieen
van het 3 e Bat. en de marechaussee onder bevel van den commandant
van het 3= Bat., den majoor Steinmetz, oprukken naar Melajoe, met
last dat punt te bezetten en de Zuidercolonne in het vrijmaken van den
weg naar Kroeng Gloempang te steunen. Na nog, echter zonder succes,
uitgezien te hebben of er wellicht in het terrein eene stelling te vinden
was, die toeliet beteren steun te verleenen aan de N. colonne bij het
vrijmaken van den weg naar Tjot Rang, gaf de overste van Heutsz te
8 uur 40' v.m. aan den algemeenen bevelhebber kennis van het door
zijne colonne verrichte, tevens meldende, dat het bedekte terrein alle
uitzicht, en naar de tegen Tjot Rang optredende troepen en naar de
zijde van kampoeng Melajoe, belette.
Toen eenige oogenblikken later de chef van den staf, de luitenant
kolonel van Vliet, verscheen, nam deze den toestand op en deed een

106
peloton in Boeng Mangen plaatsen, om daar mede te werken tot verzekering
van een veiligen terugtocht van Tjot Rang.
Te 10 uur 50' v.m. werd de volgende last van den algemeenen
bevelhebber ontvangen: ,,Doe eene sectie artillerie zoo spoedig mogelijk
,,stelling nemen in hoog terrein kampong zonder naam, juist W. van
,,Tjot Rang, om aftocht te dekken, steun dringend noodig".
Met het oog op het zeer moeilijke terrein voor de artillerie: dicht
begroeide kampongs, smalle voetpaden en daarbij drassige sawah's, achtte
de overste van Heutsz de uitvoering van die opdracht te gevaarlijk en
besloot daarom met de geheele nog. in Lam Baid voorhanden macht
daaraan te voldoen. Aan den bevelhebber werd hiervan kennis gegeven,
evenals aan den majoor Steinmetz in Melajoe.
Door Tjot Merani en verder door bedekt terrein recht N. van die
kampong, werd nu zeer langzaam voortgerukt. Van de artillerie werd
groote krachtsinspanning geeischt, vooral op de sawah ten N. van Merani.
In bovengenoemd bedekt terrein aangekomen, zag de commandant der
middencolonne Tjot Rang in vlammen opgaan, en hoorde hij aan de
salvo's onzer troepen, dat deze in W. richting teruggingen.
Alvorens verder na te gaan, hoe de opheffing van dien post in haar
werk gegaan was, zullen we in het kort aangeven wat door de Zuidercolonne
was verricht.
Te 4'/2 uur v.m. waren uit Siroen twee kanonnen van 7 c.M. A.
Veld, met eene dekking van 20 bajonetten, in batterij gebracht aan de
W.. zijde van de Kroeeng Lingkar en wel bij de brug in den weg naar
Gani. De opstelling dezer vuurmonden had ten doel de Kroeeng Lingkar
in Z. O. richting in het verlengde te nemen en zoodoende het heen
en weer trekken van vijandelijke benden van den eenen oever naar den
anderen te belemmeren. Zij onderhielden den geheelen dag, soms met
vrij groote tusschenpoozen het vuur.
De brug was afgebroken en kon met de door de colonne medegevoerde
materialen niet worden hersteld, zoodat de niet meer dan een
halve meter diepe rivier doorwaad moest worden. Te half zes was
de voorhoede der Z. colonne met den staf op den rechteroever. De
vijand loste alleen op grooten afstand een paar schoten.
Daar de sawah's zeer drassig waren en de colonnecommandant
vreesde, zoodra het goed licht werd, zoowel van den linkeroever der
Kroeeng Lingkar als uit de kampongs beschoten te zullen worden,
besloot hij van de bevolen marschrichting af te wijken en gaf te 5 uur

107
45' v.m. aan de beide reeds op den rechteroever zijnde compagnieen
last zich van Gani meester te maken.
Tien minuten later was die kampong bezet, zonder verliezen onzerzijds.
6 uur 15' v.m. kon met de geheele colonne langs den weg worden
doorgemarcheerd, 6 uur 25' was de Oostrand van Gani bereikt, en
kwam daar de artillerie in stelling om het vijandelijk vuur in Adje tot
zwijgen te brengen. Dit gelukte, de batterij staakte daarop haar vuur
en de 1= comp. bezette Adje en een heuveltje aan den Zuidwestpunt
van Tjot Soeroei. Steeds langs den weg doormarcheerend, bezette de
2= comp. 7 uur 50' v.m., op last van den colonnecommandant, eene
stelling, N. waarts van Boeneleh, aan dien weg. Met de beide overige
compagnieen en de artillerie werd nu opgerukt naar Boeneleh, dat niet
bezet bleek.
De batterij kwam in den Oostrand dezer kampong in stelling en bleef
hier achter met eene compagnie infanterie. De voorhoede en de 4= comp.
marcheerden langs den weg door en rukten zonder tegenstand te ondervinden
Tjot Doe binnen, terwijl de marechaussee daarop doorgingen
naar Kroeng Gloempang en dezen post, zonder verliezen te hebben
geleden, bereikten. Half tien v.m. werd van een en ander bericht
gezonden aan den bevelhebber.
Langzamerhand begonnen zich kleine, benden te vertoonen, die uit
de Z. en O. gelegen kampongs en van kleine heuveltjes het vuur op
onze troepen en op den post Kroeng Gloempang openden. De artillerie
nam daarop, even voor tien uur, eenige dier benden in Tjot Maraja
onder vuur en bleef verder den geheelen dag doorvuren, hoewel met
groote tusschenpoozen en nu eens in deze, dan weer in gene richting,
waar zich maar vijanden vertoonden.
Zoo bleef ook de geheele Zuidercolonne in de bovenbeschreven
stellingen, in afwachting van de ontruiming van den post.
Behalve de 2= en 4= comp. 6= Bat., die rechtstreeks uit Koeta Radja
naar Tjot Iri waren gebracht, werd de 3= comp , die naar Lam Permai
gezonden was, eveneens derwaarts vervoerd. De 1= comp. werd van
Lam Permai den weg van Kroeng Gloempang opgezonden, om dien
weg door de genietroepen in orde te doen brengen, daar nagenoeg alle
bruggen defect waren. Van de 3= comp. werd eene sectie bestemd
om den luitenant Deibert, die met zijne sectie artillerie op een heuvel
•JZ 500 Oostwaarts van het blokhuis aan de Kroeeng Lingkar was
opgesteld, te dekken. Het overblijvende deel dier compagnie, de 2= en

108
4= comp., de ambulance en de genietroepen van de reserve vormden
eene colonne, die onder den kapitein Verlinden te 6 uur 20' v.m. naar
Tjot Rang oprukte.
Een peloton cavalerie, onder den l= n luitenant Gentil, was reeds ter
verkenning vooruit gezonden en berichtte den kapitein Verlinden achter-
eenvolgens, dat de bruggen geheel of gedeeltelijk vernield of versperd
en de kampongs onbezet waren. 7 uur v.m. werden uit Lam Lo, en
een kwartier later uit Lam Hasan, eenige schoten op de ruiters afgegeven.
De brug ten Z. van laatstgenoemde plaats was afgebroken, het zijterrein
onbegaanbaar; de cavalerie was dus wel genoodzaakt halt te houden
en stelde zich zooveel mogelijk gedekt op.
Omstreeks dien tijd werden de troepen der Noordercolonne in Tjot
Raja waargenomen en hiervan aan den bevelhebber bericht gezonden.
Op last van dezen werden nu door den commandant van het 6= Bat.
te 7 uur 15' v.m. Baba Djoeroeng en te 7 uur 45' v.m. mesigit Ateuh
met een peloton bezet, terwijl de genietroepen, onder dekking van eene
sectie, achterbleven om ook de bruggen in dezen weg te herstellen en
voor het karrentransport geschikt te maken.
Met de overblijvende \ i /2 compagnie te 8 uur 20' v.m. op den weg
ter hoogte van Lam Lo gekomen, werd vuur uit Lam Hasan ontvangen.
Toen dat steeds heviger werd, zond kapitein Verlinden een peloton
in N. W. richting om het tot zwijgen te brengen. Vermoedelijk ook
omdat de Noordercolonne in die kampong kwam, hield dat vuur weldra
op en verplaatste de vijand zich naar Na Reloh en Lam Tjeu. Vier
sectien, onder bevel van den kapitein M. W. Thijssen, rukten nu op
om den Zuidrand van Lam Tjeu, met de daarin gelegen aarden ver­
sterking, te nemen en te bezetten (10 uur 15' v.m.).
De in Lam Hasan in stelling liggende troepen der Noordercolonne
ondersteunden dien aanval met hun vuur. Bijtijds verliet de vijand
zijne loopgraven en verdween in N. en O. richting.
De sectien werden vervolgens zoodanig opgesteld, dat zooveel mogelijk
vuur op Tjot Penom kon worden gebracht; aan een groep werd de
bewaking van den grooten weg en het waarnemen der kampong Na
Reloh toevertrouwd.
Omstreeks half elf hadden de genietroepen de bruggen hersteld, en
rukten zij de versterking Tjot Rang binnen, om de noodige voorberei-
dingen tot het ontruimen en verbranden dezer versterking te treffen.
De sectie, die als dekking gediend had, werd op -^~ 200 M. Oost-
-ST*

109
waarts van het punt, waar de weg van Tjot Iri met dien van Lam Goet
naar Tjot Rang samenkomt, opgesteld. Ook deze sectie nam Tjot
Penom onder vuur. Langzamerhand verminderde 's vijands vuur en kon
met de ontruiming een begin worden gemaakt.
Te 11 uur 25' berichtte de postcommandant, de kapitein S. A.
Drijber, aan den bevelhebber, die zich in de nabijheid op den weg
bevond, dat alles gereed was om den post te verlaten, waarop te half
twaalf de gebouwen in vlammen opgingen, en de genietroepen met de
bezetting, de 5= comp. (koloniale reserve) van het 12= Bat., in N. W.
richting naar den weg terugtrokken.
De in Lam Tjeu opgestelde troepen gingen nu terug onder dekking
van de bezetting van Tjot Rang, waarvan een peloton zich ten Z. van
den weg naar Lam Goet met het front naar Tjot Penom had opgesteld,
het andere Z. van den weg naar Tjot Iri bij de kampong zonder naam,
250 M. van den driesprong af. Op haar beurt namen de sectien van
de compagnie Thijssen daarop de terugtrekkende koloniale reserve weer op.
Nauwelijks zag de vijand, dat onze troepen afmarcheerden, of hij
opende van alle kanten een hevig vuur en drong, zooals altijd, behendig
van het terrein gebruik makend, soms zeer dicht op.
De compagnie Drijber bleef voorloopig achterhoede, waarbij een
peloton de linkerflank dekte en het andere sectiesgewijze langs den weg
terugtrok.
Het 6= Bat. werd weer opgenomen door de middencolonne (12 uur
30' n.m.).
Deze was, zooals wij zagen, van Tjot Merani Noordwaarts getrokken
en daarbij in een vuurgevecht gewikkeld met uit Tjot Semeroeng opdringende
vijanden, waardoor zij slechts langzaam vooruit kwam.
Toen te 12 uur 's middags het hoofd dier colonne ten O. van Lam
Lo nabij den grooten weg kwam, bleek het den commandant, dat de
overige troepen de kampong zonder naam nagenoeg alle voorbij waren.
Hij stelde nu de artillerie W. waarts van Lam Lo op en deed de 1 e
compagnie 3= Bat. in stelling komen, dwars over den weg, front makende
naar Tjot Rang en naar het Zuiden.
De algemeene bevelhebber droeg thans den overste van Heutsz de
verdere leiding van den terugtocht op.
Het 12= Bat., ten N. van den grooten weg, bevond zich toen, naar
het vuur te oordeelen, op gelijke hoogte met de compagnie van het
3= Bat. Aan de teruggaande troepen van het 6 e Bat., de compagnie

110
Drijber en den commandant der 4= bergbatterij werd last gegeven onverwijld
naar Tjot Iri door te marcheeren en zich daar ter beschikking
van den algemeenen bevelhebber te stellen.
In verband met het 12= Bat. ging men nu Iangzaam, den vervo'genden
vijand zoo min mogelijk doe! biedend, terug. Ter hoogte van Boeng
Mangen (zie bl. 107) sloot zich het daar opgestelde peloton weer bij
zijne compagnie aan.
Te 1 uur 15' n.m. werd de kampong Baba Djoeroeng, aan den O.
rand van de 1000 M. vrije strook, bereikt. Het 3= Bat. had toen nog
slechts twee licht gewonden bekomen.
De commandant der Noordercolonne was, na het stellingnemen der
3= comp. in Lam Hasan, naar de reserve teruggegaan, onder dekking
der twee brigades marechaussee, en had van daar de munitie der 3° comp.
doen aanvullen en den kapitein Steup tevens den last doen toekomen
zijne stelling niet dan op bevel van den colonnecommandant te verlaten.
Mocht die kapitein van den algemeenen bevelhebber bevel krijgen om
terug te gaan, dan moest hij daarvan kennis geven. Bij het teruggaan
moest dit door alle compagnieen aanvankelijk in Z. richting geschieden,
elkaar daarbij steunend.
De brigades marechaussee werden te 1 1 uur ontboden, om het transport
naar Tjot Iri te begeleiden.
Te 12 uur 30' bracht eene cavaleriepatrouille onder den luitenant
van Haaff aan den majoor Soeters, die zich op dat oogenblik bij de
reserve in Na Hatan bevond, het bericht, dat de verbinding met den
grooten weg verbroken was. Van Haaff had de order tot teruggaan
aan die Noordercolonne gebracht en was reeds weer op den terugweg.
Hij stuitte daarbij op eene vijandelijke bende, sterk ^ 50 man, alien
met geweren bewapend en uniform gekleed (roode fez en zwarte badjoes);
de geringe sterkte der patrouille liet niet toe te chargeeren; zonder
opgemerkt te zijn, reed hij daarom naar Na Hatan terug.
Zoo spoedig mogelijk deed majoor Soeters opbreken om dien vijand
in den rug te doen aangrijpen. De ordonnansen, die naar de 3= comp.
waren gezonden, hadden haar niet meer in Lam Hasan aangetroffen en
daar Atjehers gezien. Wat was daar voorgevallen?
Toen het 6 e Bat. zijne stelling in Lam Tjeu verliet, kwamen de
Atjehers onmiddellijk opzetten. De compagnie Steup kreeg het nu wel
wat warm, zoodat de commandant—toen ook het vuur onzer eigen

HI
troepen, die waarschijnlijk het voorterrein verlaten waanden, de ingenomen
stelling bedreigde — besloot eigener initiatief in Z. richting op den weg
terug te trekken. Dit terugtrekken zou sectiesgewijze plaats hebben;
toen de vijand echter gillend en schreeuwend opdrong, had men moeite
de inlandsche fuseliers bedaard stelling te doen nemen en eenigszins
gerichte salvo's te doen afgeven, vooral toen de eenig overgebleven
Europeesche sergeant (de andere der compagnie had reeds in Lam Hasan
een schot gekregen) gewond werd. Aan het flink en bedaard optreden
van den kapitein Steup, den l= n luitenant Brouwers en den adjudantonderofficier
Scheepens, No. 41893, was het te danken, dat de troep
bij elkaar bleef, en de terugtocht naar behooren uitgevoerd werd. Eenmaal
op den grooten weg gekomen, kon de compagnie doormarcheeren en
bereikte even na 1 uur n.m. Tjot Iri.
Doordien het bevel tot inrukken den commandant van het 12= Bat.
te laat bereikte, was de kapitein Steup dus gedwongen geworden zijne
stellingen te verlaten, zonder zijnen chef daarvan kennis te geven en
werden diens overige troepen daardoor in den rug bedreigd door benden,
die tusschen de kampongs Lam Gloempang en Tjap Tanah op den
weg waren doorgedrongen.
Met de 1= en 4= comp. marcheerde majoor Soeters in de richting
van den grooten weg, doch, aan den Zuidrand van Lam Gloempang
gekomen, kregen deze colonnes plotseling een hevig vuur van eene, in
het Zuidwaarts gelegen terrein, tusschen het struikgewas verborgen bende,
dat door salvo's beantwoord werd. Op de sawah tusschen Lam Gloempang
en Tjap Tanah komend, werd dit vuur zoo hevig, dat het niet
meer voldoende was het met een paar salvo's te beantwoorden, maar
moesten de beide compagnieen in haar geheel in stelling komen. Sectiesgewijze
werd nu op Tjap Tanah teruggetrokken; de vijand opende
zijn vuur intusschen ook uit de Noordelijk gelegen sawahranden.
Op het open terrein komend, werden bij de bocht in den weg ten
N. van Baba Djoeroeng troepen van het 3= Bataljon waargenomen, die
denzelfden vijand onder vuur hidden en daardoor den terugtocht van
het 12= Bataljon krachtig steunden. In Tjap Tanah aankomende werd
de daar in stelling liggende 2= compagnie 12= Bataljon bij de overige
compagnieen van het korps aangetrokken.
De overste van Heutsz zond te 1 uur 15' v.m. bericht van de
opstelling der troepen, waarop een kwartier later antwoord kwam dat
de bevelhebber te half drie met de transportcolonne naar Kroeng Gloem-

112
pang zou oprukken, dat de beide andere compagnieen 3= Bat. (Majoor
Steinmetz) in stelling moesten blijven, aangezien voor het opmarcheeren
naar den post slechts drie vermoeide compagnieen beschikbaar waren,
en dat er te Lam Permai troepen noodig waren om den terugtocht te
dekken, waarom aan overste van Heutsz verzocht werd, bij aankomst
te Tjot Iri, daarvoor maatregelen te treffen.
Een kwartier later trok het 12= Bataljon over de open sawahstrook
terug, en volgde ook een der compagnieen van het 3= Bataljon, die
halverwege Baba Djoeroeng — Tjot Iri, achter een daar aanwezigen hoogterug,
post vatte.
Het peloton repeteergeweren van het 3= Bataljon gaf sectiesgewijze
nog eenige salvo's af op de nog immer vurende, in het bedekte terrein
opgestelde vijanden en trok daarop kalm terug tot achter den evengenoemden
hoogterug.
Veel steun bij dezen terugtocht verleende de bij de Kroeeng Lingkar
opgestelde sectie bergartillerie onder den l en luit. Deibert.
Om beurten gingen nu verder de achterste compagnie 12= Bataljon
en de laatste compagnie 3= Bataljon achterwaarts en om 2 uur 20' n.m.
waren alien te Tjot Iri verzameld.
Het 3= Bataljon had ook in de open strook geene verliezen geleden.
Te Tjot Iri meldde de kapitein Steup zich weer bij zijn colonnecommandant,
die het afwijken van de orders volkomen billijkte.
De genietroepen en alles wat tot de bezetting van Tjot Rang had
behoord, met uitzondering van de infanterie, zoomede dooden en gewonden,
werden per extratrein naar Koeta Radja vervoerd.
De overige troepen werden met den stroomtram geleidelijk naar Lam
Permai overgebracht, waar alien ongeveer 4 uur n.m. gearriveerd waren.
Gaan we nu eens na wat er, behalve door de Zuidercolonne, nog
in' de richting van Kroeng Gloempang gedaan was.
Te 7'/4 uur v.m. was door den bevelhebber eene cavaleriepatrouille
onder den ritmeester Jhr. de Lannoy, sterk tien ruiters, naar dien post
gezonden om den weg te verkennen. Op deze patrouille waren onmiddellijk
de 1= compagnie 6= Bataljon en de genietroepen, ter sterkte van
1 officier en 30 man, gevolgd om den weg voor het karrentransport
geschikt te maken en verder bij de ontruiming van den post de behulpzame
hand te bieden. Achtereenvolgens kreeg de cavalerie verbinding
met de middencolonne (compagnieen Steinmetz) en met de Zuidercolonne.

113
Slechts een paar schoten waren uit eene aarden borstwering, ter
hoogte van Tjot Doe, op de patrouille gelost.
De compagnieen Steinmetz hadden om 10 uur 30' v.m. verbinding
met de 1= compagnie 6 e Bataljon en een half uur later met de Zuidercolonne.
1 1 uur 15 gaf die majoor den bevelhebber daarvan kennis.
Daar alle bruggen in den weg zwaar versperd of vernield waren,
terwijl op twee plaatsen (^ 100 M. Oostwaarts van kampong Gani)
eene boomversperring met eene bamboedoeriversperring over eene lengte
van 50 pas werden aangetroffen, vorderde de genie zeer langzaam.
Eerst te 1 1 uur 45' kon aan den bevelhebber het bericht door eene
patrouille van 4 cavaleristen worden gebracht, dat de laatste brug in
den weg, N. O. waarts van Tjot Doe, hersteld was.
De 1= compagnie 6= Bataljon nam daarop, in afwachting van nadere
bevelen, stelling in het hooge terrein ten N. O. van laatstgenoemde
kampong, met het front naar het N. O. en Z., waarbij de cavalerie
zich gedekt opstelde.
Te 2 uur n.m. marcheerde een detachement, sterk 2 officieren en 65
man, van Lam Baroe via Siroen naar Gani en bezette dit punt om later
den terugtocht der troepen te steunen.
Na daar ongeveer een uur gelegen te hebben, kreeg deze afdeeling
last van den bevelhebber om naar Kroeng Gloempang op te rukken.
Zij nam op ongeveer 500 M. van dien post stelling op het hooge terrein
ten N. en O., naast de 1= compagnie 6 e Bataljon, welker bewegingen
zij verder dien dag volgde.
In de stelling bij Gani kwam een door Lam Permai uitgezonden
detachement van 1 officier en 50 man.
Het peloton cavalerie onder den l en luitenant Gentil rukte te 2 uur 1 5'
eveneens in de richting van Kroeng Gloempang op, om te verkennen
en voorts den veiligheidsdienst in het zijterrein te verrichten. Na gerapporteerd
te hebben, dat de weg in orde bevonden was, stelde dit peloton
zich ongeveer 600 M. ten W. van Kroeng Gloempang gedekt op.
De 5= compagnie v/h 12= Bataljon was te 2 uur 40' n.m. in dezelfde
richting afgemarcheerd, voor de transportmiddelen uit, en kreeg 200 M.
voorbij Tjot Doe uit Z. W. richting vuur, waarop die compagnie, op
het hooge terrein ten Z. van dien weg in stelling kwam, en het aanvankelijk
zeer krachtige vuur des vijands in zooverre tot zwijgen wist te
brengen, dat na 4 uur 45' n.m. slechts nu en dan een schot viel.
De 2 sectien bergartillerie onder kapitein Bangert, die oorspronkelijk
8

114
tot de middencolonne behoorden, werden op ^ 300 M. ten N. O.
van Lam Permai in batterij gebracht om het opdringen van vijandelijke
benden uit het Noorden tegen te gaan en eveneens den terugtocht der
van Kroeng Gloempang komende afdeelingen te steunen. Later sloot zich
ook de sectie Deibert hierbij aan en plaatste zich naast de beide andere.
De transportmiddelen, waarbij 2 3 /4 compagnieen van het 6= Bataljon
als dekking, konden tot op 500 M. van den post doormarcheeren en
werden te 4 uur n.m. daar gedekt opgesteld.
Aan den commandant van de 1= compagnie van dat korps was te
3 uur 35' n.m. last gegeven, met een peloton stelling te nemen op het
hooge terrein ten N. van den weg tegenover kampong Paja Oe. Het
2= peloton, daarvoor aangewezen, kwam door een misverstand niet ten
Noorden, maar ten Zuiden van den weg in stelling, nl. Oostelijk van
Tjot Doe en leed daar eenige verliezen. Onder persoonlijke leiding
van den compagniescommandant, luit. Walpot, werd later door het 1 =
peloton aan de opdracht voldaan.
De overige compagnieen van het 6= Bataljon kwamen op het hooge
terrein ten Z. van den weg in stelling. Zij werkten mede om 's vijands
vuur te doen ophouden, waarop te half vijf de karren naar Kroeng
Gloempang opmarcheerden. Nauwelijks vertoonden zij zich op het open
gedeelte van den weg, of de vijand opende van alle kanten weder een
hevig vuur.
Daar de ingang van de benteng niet voldoende verbreed was, bleven
de voorwagens daarvoor steken. Hoewel onmiddellijk werd afgespannen,
verwondde de vijand, die blijkbaar goed op dien ingang was ingeschoten,
nog twee paarden, een kanonnier en een stukrijder.
Een der stukken van 7 c.M. A. Veld werd door eene bespanning
van 4 paarden naar buiten gebracht, zoo spoedig mogelijk door het
2= met 6 paarden gevolgd. Tot het laatste toe was de vijand met
dezen vuurmond onder vuur genomen.
Eenmaal in den hollen weg bij het hooge terrein gekomen, waren
die stukken in veiligheid.
De beide compagnieen van het 3= Bataljon, die aan de ontruiming
van Tjot Rang hadden medegeholpen, waren 's middags half vier met
den luit. kolonel van Heutsz van Lam Permai afgemarcheerd en kregen
ter hoogte van Gendroet verbinding met de andere compagnieen van
dat korps onder majoor Steinmetz, aan wien de overste nu het bevel
overdroeg.

115
Het 12= Bataljon, dat te 4 uur in Lam Permai verzameld was (met
uitzondering van de 5= compagnie) bleef daar op last van overste van
Heutsz voorloopig wachten, om later zoo noodig eene opnamestelling
in te nemen.
Nadat de post Kroeng Gloempang geheel was ontruimd en aan het
transport een flinke voorsprong was gegeven, werden te 6'/4 uur n.m.
de gebouwen in brand gestoken, en trok de bezetting met de genietroepen
en de marechaussee der Z. colonne, door de in stelling liggende troepen
been, terug en marcheerde naar Lam Permai.
Achtereenvolgens verlieten nu de verschillende afdeelingen hare stellingen,
te beginnen aan de Oostzijde, eerst de 5= compagnie v/h. 12= Bataljon,
daarna het detachement Lam Baroe met het 6= Bataljon. De vijand
drong hevig vurende op.
Daar het reeds donker begon te worden en dus marcheeren door
het terrein zeer veel moeite zou kosten, trokken alien op den weg terug
en marcheerden op hun beurt door de in stelling liggende compagnieen
van het 3= Bataljon heen naar Lam Permai.
De Zuidercolonne (het 9= Bataljon) had te 6 uur n.m. hare artillerie
reeds derwaarts gezonden, wijl van dit wapen in de duisternis vermoedelijk
meer last dan nut zou worden ondervonden.
Zelf nam die colonne te 6 uur 40' n.m. den terugmarsch aan met
drie compagnieen langs den grooten weg. De 1= compagnie, die in den
Oostrand van Adje had gelegen, trok langs de Zuidelijke randen der
kampongs en door sawahs ten Z. W. van dien weg naar Gani; zij was
omstreeks 8 uur n.m. te Lam Permai. Slechts nu en dan werd op
grooten afstand uit de richting van de Lingkar een enkel schot op deze
colonne afgegeven.
7 uur 10' n.m. begon de terugtocht voor het 3= Bataljon. De 3 e compagnie
maakte de voor-, de 1= compagnie — waarbij de repeteergeweren —
de achterhoede uit. Onmiddellijk heropende de vijand, die zich de
laatste oogenblikken vrij wel stil gehouden had, het vuur, dat — het was
heldere maan —door de 2 e , 4 e en 1= compagnie beantwoord werd.
1 oen het daardoor wat kalmer werd, kwamen de 2= en 4 e compagnie
°P den weg; de 1= compagnie vormde van het peloton repeteergeweren
een naar de Westzijde open carre, waarna ook die compagnie den terugmarsch
aanving, alweer onder een vrij hevig vuur van den vijand, die
onze troepen volgde en gedeeltelijk ook in de Kroeeng Lingkar stelling
nam op onze linkerflank.

116
Om 7 uur 45' n.m. aan den Westrand van kampong Gani gekomen,
werd daar het detachement van Lam Permai in stelling aangetroffen, dat
nu verder de taak der achterhoede overnam.
Zonder verliezen te hebben geleden kwam het 3= Bataljon te 8 uur
15' n.m. te Lam Permai aan, een half uur later gevolgd door het detachement
van dien post, dat aan bedoeld bataljon eenen flinken voorsprong
had gelaten en bij het verlaten van zijne stelling den vijand, wiens vuur
allengskens ophield, nog wat schoten nazond.
Aan de Kroeeng Lingkar had zich de 4= compagnie van het 12= Bataljon,
die daar eene opnamestelling had ingenomen, bij het teruggaande
detachement aangesloten.
Aanvankelijk waren door den commandant van het 12= Bataljon twee
compagnieen achter de Kroeeng Lingkar en de beide andere meer achterwaarts
als reserve opgesteld. De algemeene bevelhebber had te 8 uur
last gegeven 3 compagnieen te doen inrukken.
De 4= bergbatterij had reeds bij het invallen der duisternis hare stelling
verlaten; ook de beide veldvuurmonden, die bij de brug in den weg
Siroen — Gani waren opgesteld geweest, waren toen met hare dekking
huiswaarts gegaan.
Aan de opdracht was voldaan.
De verbruikte munitie bedroeg 158 granaten, 148 granaatkartetsen,
17.000 repeteer- en ^L" 40.000 Beaumontpatronen.
De geleden verliezen aan onze zijde bedroegen 1 officier en 3 man
gesneuveld en 27 minderen gewond.
Bovendien sneuvelden vier rijkspaarden en werden 1 officierspaard
en 1 muildier gewond.
Volgens berichten, bij den wd. controleur K. A. Vosmaer binnen-
gekomen, werd aan 's vijands zijde Toekoe Hoesin Lhong Bata ernstig
in den hals gewond; verder werden dien dag 27 Atjehers gedood en
40 gewond.
De militaire commandant, kolonel Stemfoort ontving van den Regeering-
commissaris het volgende per commandementsorder bekend gemaakte
schrijven:
„ . . . Sedert veertien dagen is door u en door de troepen onder
„uw bevelen een aanvang gemaakt met de vervulling eener moeilijke
„taak en in dit tijdvak, kort als het is, is veel van alien gevorderd.
„Opnieuw is moed getoond in de talrijke gevechten tegen een verra-

117
„derlijken en somtijds stoutmoedig optredenden vijand, volharding en
„trouwe plichtsbetrachting bij het doorstaan van groote vermoeienissen.
„Voor hetgeen thans reeds verricht is, betuig ik mijn dank aan u,
,,Kolonel en aan alien, die daaraan deelnamen.
,,Ik heb de overtuiging, dat, waar wellicht nog een zware taak te vol-
,.brengen zal zijn, deze door u en uw troepen op een schitterende wijze
,,ten einde gebracht zal worden."
..Overtuigd dat dit hooge blijk van waardeering zal strekken tot een
,,krachtigen prikkel tot nieuwe plichtsbetrachting en als opwekking tot
,,vernieuwde krachtsinspanning, kwijt ik mij bij dezen van de vereerende
,,en bijzonder aangename taak, bovenstaand schrijven ter kennis te brengen
,,van hoofd- en subalterne officieren, onderofficieren en minderen in dit
,,commandement."
De Mil. Comd'. Van A. en O.
(w.g.) STEMFOORT.

HOOFDSTUK II.
Het tijdvak van 21 April tot 28 Juni 1896.
Na de opheffing der buitenposten werd, zooals van zelf spreekt, meer
aandacht aan de handelingen van Toekoe Oemar gewijd.
Van verschillende zijden kreeg men berichten; vooral van een Maleier
Soetan Ali, gewezen krani van Oemar, werden zeer juiste inlichtingen
ontvangen, omtrent de aangelegde versterkingen, de plaatsen waar geweren,
kruit, kostbaarheden en geld werden opbewaard, en ten slotte omtrent
de getalsterkte der verschillende deelen, waarin Oemar's strijdmacht
gesplitst was, de bewapening, de namen der panglima's, enz.
Later, wanneer we het oprukken van onze troepen tegen de IV en
VI Moekims behandelen, zal een en ander nader worden aangegeven.
Om op alle eventualiteiten voorbereid te zijn, was reeds den 15= n
April telegrafisch aan de Regeering het verzoek gedaan twee bataljons
infanterie, een peloton Europeesche cavalerie, een bergbatterij en een
peloton genietroepen, met gevechtstrein, kookgereedschappen, een ration
vivres bij den man, twee dagen vivres verpakt in koelievrachten en de
noodige dwangarbeiders voor de gevechtstreinen en vivresopvoer gereed
te houden, om op eerste oproeping naar Atjeh te kunnen worden
gedirigeerd.
Ook werden de nog te Batavia aanwezige geweren van 6.5 m.M.
opgevraagd, waarop vandaar de mededeeling kwam, dat 35 repeteer­
geweren en 37 idem-karabijnen per eerste gelegenheid zouden worden
toegezonden.
Reeds den 22= n d.a.v. werd de last gegeven de bovengenoemde
troepen onafhankelijk van elkaar naar Oleh-leh te doen vertrekken.
Ten einde de door Oemar aangelegde versterkingen in den rug te
komen, was eene landing in de Kroeng-Rababaai overwogen, doch op
het advies van den commandant der zeemacht daarvan weer afgezien.
Het door ons op den 1 7=" verloren geschut zou door Panglima Polim
gebracht zijn binnen Senelop, welken post hij voor zich ingericht had.
Volgens Soetan Ali had Oemar-Wakil Amin met 100 man daarheen

LUITENANT-GENERAAL J. A. VETTER.

119
gezonden om het kanon van 7 c.M. A. Veld op te koopen, volgens
andere berichtgevers waren die lieden derwaarts gegaan, om tegen ons
te vechten.
Panglima Bintang van de III Moekims Daroe deed weten, dat hij zich
eventueel bij de sterkste zou aansluiten.
Den 20 8ten April werd uit Lamtih gemeld, dat de bevolking van
Lam-Awi, Lam-Toetoe, Lam-Manjang en Lam-Isi op ongeregelde tijdstippen
bezig was met het versterken der kampongsranden, het in orde
brengen van oude en het opwerpen van nieuwe versterkingen.
Onzerzijds werd te Lamdjamoe een begin gemaakt met den bouw
van een batterij voor mortieren van 20 c.M., aanleunende aan de Oosterface,
eene 12 c.M. A. en een 7 c.M. A. veldbatterij, aanleunende
aan de Westerface der versterking.
Het doel dezer batterijen was het beschieten der in het voorterrein
gelegen stelling van Toekoe Oemar.
Den 25= n d.a.v. werden zij bewapend met 8 mortieren Brons van
20 c.M., 6 kanonnen Brons Getr. van 12 c.M. A. en 6 kanonnen St.
Getr. van 7 c.M. A. Veld. Ter bewaking dezer batterijen richtte men
aan de uiteinden blokhuizen voor twintig man op.
Met het oog op eventueele operation tegen de VI en IV Moekims,
kwam er aan de Noordzijde der versterking een vivresmagazijn.
Ook Lamtih kreeg een kanon van 7 c.M. A. Veld en wel in het
N. W. bastion, bovendien werd binnen de versterking eene observatiestelling
ingericht, waarop later een mitrailleur werd geplaatst.
Uit Kota Radja werden 's nachts verschillende hinderlagen in het
terrein tusschen de posten gelegd. Bij eene daarvan, in den nacht
v/d 25= n , nabij het blokhuis Lamara, werd een vijandelijke Atjeher
neergelegd, die den Eur. sergeant de Kok, No. 19807, licht verwondde.
Den 24= n April was bij het bestuur een brief van Oemar, van gelijken
inhoud als vroegere brieven, ontvangen (Zie bijlage IV).
Zijne Excellentie de Regeerings-Commissaris deed hem den 25 st = n d.a.v.
ook bij brief te kennen geven:
1° dat zijne betuiging van onveranderde gezindheid jegens het Gou­
vernement onwaar was, omdat hij anders niet in gebreke zou zijn gebleven,
al het oorlogsmaterieel terug te geven, dat hem geleend was geworden
voor een krijgstocht in het Lamkraksche.
2° dat zijne betuiging van het Gouvernement niet te willen bestrijden

120
even onwaar was, want dat hij er anders niet toe zoude zijn overgegaan
versterkingen in de VI Moekims te doen aanleggen.
3° dat hij om in genade door het Gouvernement te worden aange-
nomen, den 26= n April had in te leveren al het hem geleende oorlogsma-
terieel, te slechten de opgeworpen versterkingen in de VI Moekims en
zich op nieuw te onderwerpen.
Hierop werd in den vroegen morgen van den 26=" April een ant-
woord ontvangen, waarin hij een uitstel van drie dagen verzocht, zonder
dat daarin eene bepaalde belofte werd afgelegd, om het geleende oorlogs-
tuig in te leveren en de bewuste versterkingen te slechten.
Zijne Excellentie de Regeerings-Commissaris gaf hem daarop bij
schrijven van dienzelfden dag te kennen, dat het gevraagde uitstel niet
kon worden verleend, doch dat hij voor zonsondergang een begin van
uitvoering had te geven aan het inleveren van het geleende oorlogsma-
terieel onder berusting van hem zelven, zijne metgezellen en de bevolking
van de VI Moekims, benevens met het slechten der opgeworpen ver­
sterkingen in laatstgenoemde landstreek.
Aan deze eischen niet voldaan zijnde, werd hij nog in den avond
van den 26= n April bij besluit van den wd. Gouverneur No 159 (zie
bijlage VI) ontslagen als Panglima Prang Besar van het Gouvernement en
als Oeleebalang van Lepong, met bepaling dat hij voortaan in alle officieele
bescheiden zou worden aangeduid met den naam van Toekoe Oemar.
Tevens werd lastgegeven om den volgenden morgen tegen zonsopgang
uit de batterijen te Lamdjamoe, uit de posten Blang en Lamtih en van
de ter reede van Oleh-leh liggende oorlogsschepen, het vuur te openen
tegen de versterkingen en woningen in de VI Moekims.
De Regeerings-Commissaris vaardigde eene nieuwe proclamatie uit
aan hoofden en bevolking in Groot-Atjeh, waarin te kennen werd gegeven
om welke redenen Zijne Excellentie zich gedwongen zag de vijandelijk-
heden tegen Oemar aan te vangen (Zie bijlage VII). Eene kennisgave
van het besluit, waarin hij uit al zijn waardigheden werd ontzet, was
er bijgevoegd (bijl. VI).
De bezetting van Lamdjamoe werd in den vroegen morgen van den
27 en versterkt met 5 officieren en 105 minderen der vestingartillerie;
den 25= n was daar reeds eene compagnie infanterie gearriveerd ter voor-
ziening in den wachtdienst.

121
De vddbataljons wezen daar om beurten eene compagnie voor aan,
die er dan twee dagen bleef.
Ten 5 u. 45' v.m. van den 27= n begon het zoogenaamde „bombardement
van Lampisang".
Het vuur tegen de stellingen van Oemar werd van dien dag tot aan
23= n Mei, zoolang het licht was, voortgezet, zelfs nu en dan werden
's nachts salvo's of enkele schoten gedaan.
In dien tijd werden niet minder dan 2105 granaten voor Mortieren
van 20 c.M., 1573 id. voor kanonnen van 12 c.M. Br. A., 1347 voor
kanonnen van 7 c.M. A. Veld, 1582 granaatkartetsen voor 12 c.M.
Br. A., 1332 id. voor 7 c.M. A. Veld en 57 Brandkogels voor Mortieren
van 20 c.M., dus totaal 7996 projectielen door de batterijen van
Lamdjamoe verschoten. H. M. Sumatra en Wilhelmina voegden met het
zware scheepsgeschut daar het hunne aan toe. De groote schepen ter
reede waren n.l. de Tromp, Koningin Wilhelmina en Sumbawa, respectievelijk
met 32, 22 en 6 stukken w.o. verscheidene van een Kaliber
van 28, 21 en 17 c.M. De resultaten van dat vuur zijn, zooals wij
zullen zien, zeer gering geweest.
De vijand beantwoordde het den eersten dag nagenoeg niet. Een
viertal schoten werden op den post gelost, waarvan er een den Eur.
korporaal der cavalerie van Vliet, No. 32260, verwondde.
Intusschen hadden zich verscheidene hoofden uit de XXVI en ook
uit de XXII Moekims aan Oemar's zijde geschaard.
Om te beginnen Toekoe Nja Makam van Lamnga met ^ 60 volgelingen,
Toekoe Tjoet Toengkoeb, Toekoe Imam Siem en Toekoe Gading
Silang met ^ 100 volgehngen, alsmede Toekoe Djohan Lampasei, het
2 nimmer in onderwerping gekomen sagihoofd der XXVI Moekims,
voorts Toekoe Rajoet (T. Tjihiq van de V Moekims Montassik), Toekoe
Brahim van Montassik, Toekoe Ali Pager Ajer, en ten slotte Pang
Mat Ier Alang, een panglima van Polim met onderaanvoerders en volk
van T. Hoesin Longbatta.
Het volk van Toekoe Moeda Baid, Toekoe Tjoet Lamtengah, Toekoe
Moesa Anaq Bate, Toekoe Kerkoen, Teungkoe Soepi, Teungkoe Lam-
Oee en Habib Samalanga hield zich voorloopig onzijdig.
Van Adjoen (Z. W. van Belang) in N. richting tot aan het strand
en in de kloof waren alle kampongs verlaten, de bevolking zette zich op
de hellingen der heuvels neer, zoodat ons kanonvuur tijdens het bombardement
niet meer dan een drietal dooden en eenige gewonden maakte.

122
Volk uit de XXII Moekims, drong ten getale van 4 a 500 man in
de Moekims Daroe; alle verkeer met het volk binnen onze linie werd
belet.
Verrassing der versterking Batoe in de XIII Moekims Toengkoeb.
Ten einde Toekoe Tjoet Toengkoeb al dadelijk voor zijn afval te
straffen, kreeg de wd. controleur der XXVI Moekims opdracht, om in
den nacht van 28 op 29 April van Boekit Karang uit naar de benting
Batoe, nabij Toengkoeb, ^b 400 M. westelijk van het kruispunt te
marcheeren, die versterking bij verrassing te nemen, de daarin aanwezige
huizen te verbranden en overigens den eigenaar zooveel mogelijk schade
te berokkenen.
Commandant: 1= luitenant M. Neelmeijer.
Voorhoede: 3 brigades marechaussee.
Hoofdcolonne: 3 brigades marechaussee.
ambulance,
het detachement van Pakan Kroeng Tjoet.
Daartoe waren dus 2 officieren en 6 brigades marechaussee, totaal
103 minderen met 24 dwangarbeiders en 6 tandoes, beschikbaar gesteld ;
door den commandant werden bovendien een kannonnier met lichtfakkels
en een detachement van Pakan Kroeng Tjoet medegenomen.
Te I 1 uur n.m. werd afgemarcheerd, drie kwartier later bereikte de
voorhoede reeds de Z. W. face van het voorwerk der benting, zonder
opgemerkt te zijn.
De gesloten toegang werd geforceerd; een zich binnen dat voorwerk
bevindend huis was verlaten.
Om binnen de eigenlijke versterking te komen moesten nog twee
poorten worden gepasseerd. De eerste werd door den Eur. sergeant
Panman, No. 21620, de tweede door sergeant Vogel, No. 22210,
aan de binnenzijde geopend, vooral het overklimmen der laatste had
dien onderofficier veel moeite gekost. Twee brigades gingen onmid­
dellijk binnen en onderzochten de daarin aangetroffen huizen, die bezet
bleken te zijn.
De vertrouwde van Tjoet Toengkoeb, Leh-Oe, wilde zich een door-
tocht banen, maar werd door sergeant Vogel neergelegd. De overige
Atjehers uit dat huis gaven zich toen gevangen.
Die in het huis van Tjoet Toengkoeb zelf weigerden er uit te komen.
Men besloot toen het huis in brand te steken. Dit ziende, trachtten

123
zij zich er door te slaan, maar werden alien, n.m. zeven, neergelegd.
Nadat alles aan de vlammen was prijsgegeven, werd met twee licht
gewonden onzerzijds de terugtocht aanvaard, als buit een repeteerkarabijn,
een voorlaadgeweer en blanke wapens medevoerend.
Door den Regeerings-Commissaris was het plan opgevat om Oemar's
stellingen in en voor de Kloof van Beradin in den vroegen morgen
van den 2= n Mei aan te vallen.
Aan den commandant der scheepsmacht in de Wateren van Atjeh
werd den 29= n t.v, het verzoek gericht om in den namiddag van den
l= n Mei door vier oorlogsschepen eene demonstratie in de Kroeng
Rababaai te doen houden, teneinde, door het voor anker komen dier schepen
aldaar, de vijanden uit de stellingen in de VI Moekims in die richting
te lokken.
Met het geschut moest daarbij op de kampongs Seboen, Lamlon en
Lambaroe worden gevuurd, aangezien vermoed werd, dat zich daar het
grootste deel van Oemar's aanhang ophield, en ook zijne voorraden
waren opgeborgen.
Dat vuur moest eventueel tot den 2= n , 7 ] /2 u.v.m. worden voortgezet.
Mochten de van Java verwachte bataljons eerst in den namiddag
van den l en arriveeren, dan zou de aanval in den morgen van den
3= n geschieden. De marine zou dan bijtijds van nadere bevelen worden
voorzien.
De schijnvertooning, 's avonds te voren te houden, moest wijzen op
eene landing op den volgenden morgen.
In den daarop volgenden nacht, zou de vloot uit de Kroeng Rababaai
kunnen verstoomen, om met het aanbreken van den dag — hetzij den
3 cn , hetzij den 4= n Mei — voor Lepong te ankeren en op een zoo
vroeg mogelijk uur met de tuchtiging van dat landschap te beginnen.
Werd uit de IV Moekims niet terug gevuurd, dan behoorde op de
kuststrook van dit 'andschap niet te worden geschoten.
Uit Buitenzorg werd er nog de aandacht op gevestigd, dat voor het,
hoewel zeer onwaarschijnlijke geval, dat Oemar zich, nadat de actie
tegen hem begonnen was, nog mocht wenschen te onderwerpen, die
onderwerping op genade of ongenade moest worden aangenomen.
In afwachting der Regeeringsbeslissing diende hij in dat geval te
worden aangehouden.

124
Demonstratie in de XIII Moekims Toengkoeb.
Den 30= n April werd in het Toengkoebsche eene vertooning gemaakt
tot afleiding van den vijand.
Daartoe was aangewezen eene troepenmacht, bestaande uit:
Commandant: Iuitenant-kolonel der infanterie H. Bendien (tevens com­
mandant 9= Bataljon).
Staf: 1= luitenant adjudant J. J. Romswinckel.
1= luitenant M. Neelmeijer, wd. controleur der XXV
Moekims.
Met Toekoe Daoed en twee gidsen.
6 bereden ordonnansen.
Colonne: het 9= Bataljon sterk: 17 officieren en 544 Eur. en
Inl. minderen,
twee sectien bergartillerie (commandant kapitein G. J. E.
Nauta),
sterk: 2 officieren, 57 minderen, 14 paarden, 18 muil-
dieren en 4 vuurmonden,
een detachement genietroepen, sterk 1 Eur. sergeant
en 8 minderen.
din peloton cavalerie, commandant 1 = luitenant C. W.
van Haaff, sterk 32 sabels,
ambulance onder den officier van gezondheid 2 e klasse
J. L. W. F. van Leent, bestaande uit 15 minderen.
De opdracht luidde ongeveer:
trein: 142 dwangarbeiders.
Van Boekit-Karang te 6 u. v.m. afmarcheeren over Toengkoeb in de
richting van Kroeng-Kali, met het doel, eene demonstratie te houden
in de XIII Moekims Toengkoeb en de eigendommen en bezittingen
van den hoeloebalang Toekoe Tjoet Toengkoeb en van den Imam van
Siem, die zich met hunne volgelingen bij Toekoe Oemar te Lampisang
hadden aangesloten, te vernielen.
Het aanbinden daarna van een ernstig gevecht moest worden vermeden
en getracht, het doel zonder belangrijke verliezen te bereiken.
Kon zonder bezwaar tot Kroeng Kali worden doorgerukt, zoo diende
van daaruit de benting Gle Broee onder vuur te worden genomen,
indien die nl. bezet was.
Het eventueel afbreken van het gevecht en het tijdig aannemen van
den terugmarsch werd aan het beleid van den aanvoerder overgelaten.

125
Het was ten strengste verboden andere dan de speciaal aangewezen
eigendommen en bezittingen te vernielen of te verbranden.
Even na 6 uur werd van Boekit-Karang afgemarcheerd langs den weg
van die plaats naar Toengkoeb.
Het peloton cavalerie ging zelfstandig vooruit met opdracht berichten
in te winnen en den toestand van den weg Toengkoeb — Lam-Njong
te doen verkennen.
De indeeling der colonne was overigens:
Voorhoede: commandant kapitein H. T. de Moulin, I = compagnie
9= Bataljon.
Hoofdcolonne: 1 peloton 2 e compagnie id.,
2 sectien artillerie met hare dekking,
het 2= peloton der 2= compagnie id.,
3= compagnie id.,
genietroepen en ambulance.
Achterhoede: 4= compagnie id.
Uit Lam-Poedja-Noord kreeg de voorhoede ten 6 u. 20' v.m. een
veertigtal schoten, die haar een gewonde bezorgden.
Ook uit de kampongs Lam-Poe-Oe en Lamdoero-Zuid vielen een
paar schoten.
De cavalerie, spoedig gevolgd door de 1= compagnie, ging intusschen
door naar Batoe, dat ten 6 u. 30 v.m. door onze manschappen bezet was.
De gidsen deelden den colonnecommandant nu mede, dat de kam­
pong Siem, waarin het huis van den Imam en de kampong Kroeng
Kali, waarin dat van den Hoeloebalang, zwaar bezet en versterkt waren
en dat opmarsch derwaarts door den vijand zeker ernstig zou worden
bemoeielijkt.
Overste Bendien vond daarin aanleiding den gewestelijk militairen
commandant, met het oog op het in de opdracht vermelde, telefonisch
om nadere bevelen te vragen. Het antwoord luidde, dat de uitvoering
geheel aan het beleid van den colonnecommandant werd overgelaten.
De commandant der cavalerie had inmiddels den weg naar Lam Njong
doen verkennen, die vrij wel in orde bleek, en kreeg te 7 u. v.m. het
bevel „voorwaarts gaan in de richting van Kroeng-Kali, ontvangt gij
„veel vuur dan terugkeeren."
Na een 400 M. gemarcheerd te hebben, kreeg de cavalerie vrij veel
vuur uit den N.W. rand van Praboee.

126
De commandant stelde zijn patrouille verdekt op en ging persoonlijk
naar den colonnecommandant om de stelling des vijands nader aan
te duiden.
De tusschen Batoe en Toengkoeb in batterij gekomen artillerie verdreef
de schutters met een paar schoten. De cavalerie ging daarop door,
doch kreeg ter hoogte van missigit Toengkoeb, die onbezet bleek, weer
vrij zwaar vuur uit het bedekte terrein ten Z. van Landoero.
Ook de zijpatrouilles der cavalerie werden uit de flanken beschoten.
Toen nu de spitscommandant rapporteerde, dat eene bende van 25
man den vijand in bovengenoemd bedekt terrein was komen versterken,
en werd waargenomen, dat een dertigtal gewapende Atjehers langs den
weg van Tjot-Rang in N.O. richting oprukten, terwijl een honderdtal
uit het Noorden zich in Z richting naar den weg Toengkoeb-Kroeng-
Kali bewogen, besloot de colonnecommandant geen ernstig gevecht aan
te gaan en gaf order op Boekit Karang terug te trekken.
Zonder verdere verliezen werd die post te 9 u. v.m. bereikt, zonder
dat aan de opdracht voldaan was.
Den I= n Mei werd het geschutvuur te Lamdjamoe voor 24 uur
gestaakt.
De vijand, die den vorigen dag uit Lam Loempoe eenige salvo's
op de versterking had afgegeven, liet zich ook dezen dag niet onbetuigd.
's Avonds te 8 ure vielen uit een tiental geweren 5 salvo's op onzen
post, waardoor een Eur fuselier licht gewond werd.
Behalve de reeds vroeger genoemde gebouwen werd, met het oog
op het optreden tegen Oemar, hier ook een hospitaal opgericht, dat
geheel gereed kwam. Met een vijftal stoomers van de Koninklijke
Paketvaart Maatschappij arriveerden op dezen en den volgenden dag de
van Java gevraagde troepen, te weten:
het 5= en 7= Bataljon infanterie, eene bergbatterij, een peloton cavalerie
en behalve de Iuitenant-kolonel der artillerie W. Boetje en de majoor
der infanterie G. A. Hansen nog een vijftiental officieren en minderen
en 56 dwangarbeiders ter aanvulling.
Diversie naar Montassik.
Van verschillende zijden kwamen intusschen berichten in, dat vijandig
volk uit de XXII Moekims onder Toekoe Tjihik Kampong Bahroe, T.
Brahim Montassik, den ouden Imam van Longbata, Potjoet Mat Tahir,

127
T. Ali Pager Ajer en Teungkoe Pante Glimah zich aan den voet der
heuvels tusschen Empeh Bling en den Gle Taroem-pas bewogen, doch
de grenzen der 3 Moekims Daroe niet overschreden.
Om dit volk tot den aftocht te dwingen en te voorkomen, dat het
T. Oemar onverhoopt ter hulp zou Snellen, werd den 2= n Mei eene
diversie naar Senelop en Montassik gelast.
Daarvoor werden de volgende troepen aangewezen:
Commando: Commandant luitenant-kolonel der infanterie J. B. van
Heutsz.
Chef v/d Staf: Kapitein Gen. Staf G C. E. van Daalen.
Adjudant: 1= luitenant adjudant E. A. van Kappen.
Wd. controleur der XXII Moekims: K. A. Vosmaer.
twaalf bereden ordonnansen.
Infanterie: 6 brigades marechaussee, sterk: 2 luitenants en 1 1 7
karabijnen, commandant kapitein infanterie Jhr. G.
J. W. C. H. Graafland.
3= Bataljon infanterie, sterk: 14 officieren en 576
minderen, commandant majoor der infanterie J. W.
van den Broek.
6= Bataljon infanterie, sterk: 17 officieren en 440
onderofficieren en minderen, commandant majoor der
infanterie G. A. Hansen.
12 e Bataljon infanterie, sterk: 15 officieren.
2 adjudant onderofficieren en 551 onderofficieren en minderen,
commandant majoor der infanterie G. F. Soeters.
Cavalerie: '/2 escadron, sterk: 2 luitenants en 63 minderen
met 65 paarden, commandant ritmeester Jhr. L. D.
C. de Lannoij.
Artillerie: 4= Bergbatterij (2 sectien), sterk: 2 luitenants, 70
minderen, 39 rij-, trek- en draagdieren met 4 vuurmonden,
1 reserveaffuit, 144 granaten, 144 granaatkartetsen
en 48 kartetsen, commandant kapitein Bangert.
Genietroepen: een detachement, sterk: 30 onderofficieren en minderen,
commandant 1 e luitenant der genie A. S. Ruzette.
Ambulance en Trein: 3 ambulances onder de officieren van gezondheid
2= kl. P. J. Diephuis, Dr. G. Grijns en E. Razoux Kiihr.
Gevechtstrein (voor de verschillende infanterie-korpsen,
reserve munitie en koelies voor de genie).

128
Behalve voor het bovenomschreven doel, diende de colonne aan de
vijandelijke benden in het N.W. deel van Montassik zooveel mogelijk
nadeel toe te brengen.
Voornamelijk moest geageerd worden nabij onze gewezen posten
Lamsoet en Senelop en het daartusschen gelegen terrein.
Volgens spionnenberichten had gewapend volk van Polim Senelop
bezet.
Naar luid van het gevechtsbevel was de colonnecommandant voornemens
met de marechaussee zich zoo snel mogelijk in Gani vast te
zetten, waartoe dat korps voor het aanbreken van den dag van Siroen
derwaarts zou oprukken.
Het 12= Bataljon, met zijn gevechtstrein en de cavalerie, zou als
rechtercolonne langs den Oostrand van het bedekte terrein Oostwaarts
van den weg Siroen-Lamsoet naar laatstgenoemde plaats marcheeren en,
na voorbereiding door artillerievuur, die benting aanvallen.
De 2 e colonne bestond uit twee compagnieen van het 6= Bataljon
onder den korpscommandant. Deze zou Oostwaarts van Gani door de
kampongs Adje, Boeneleh en Tjot Bada in gevechtsformatie naar Tjot
Goet gaan.
De derde colonne eindelijk — het 3= Bataljon — moest via Gani naar
Gendroet marcheeren en van hieruit in gevechtsformatie door het hooge
bedekte terrein oprukken naar de lijn Lam-Pre — Lam Tjot, eventueel
den vijand voor zich uit drijven en c.q. ook van het meer Zuidelijk
gelegen Lam-Siti de benting Senelop onder vuur nemen (vooral door
de 6.5 m.M. geweren).
De marechaussee's hadden ter hoogte van de gevechtslinie van de beide
compagnieen v/h. 6° en van het 3= Bataljon en tusschen deze in te
marcheeren en aldus het verband te onderhouden.
De beide resteerende compagnieen van het 6= Bataljon vormden de
algemeene reserve en zouden met de batterij artillerie, waarbij de genietroepen,
van Siroen over den weg langs den linkeroever van de Kroeng
Lingkar tot ten N. van Lamsoet marcheeren en daar nadere bevelen
afwachten.
Zoodra de cavalerie door 's vijands weerstand verplicht werd het
front vrij te maken, had zij zich bij den colonnecommandant te melden.
Het oprukken der troepen beoosten de Kroeng-Lingkar moest gelijktijdig
en in onderling verband geschieden.

129
De aanval zou door den troepencommandant bevolen worden in ver­
band met den uitslag der voorbereiding.
Was 's vijands vuur en weerstand gering, dan was de commandant
van het 3= Bataljon gerechtigd, ook zonder nader bevel, tot de attaque
over te gaan, mits hij tevens zorg droeg, voor het vasthouden van Lam
Tjot. De commandant van het geheel zou zich aanvankelijk bij de
artillerie en de algemeene reserve bevinden.
Te 4'/2 u. v.m. begaven zich 3 brigades marechaussee met het
detachement genietroepen van Siroen naar de afgebroken brug over de
Kroeng Lingkar, om deze te herstellen.
De overige troepen, die met extratreinen van Koeta Radja naar Lam-
Permai en Lambaroe waren overgebracht, sloegen een kwartier later de
hun aangewezen wegen in.
Maanlicht begunstigde dezen vroegtijdigen afmarsch. De cavalerie
bij de rechtercolonne kon daardoor zelfs als voorhoedecavalerie optreden
om bij het aanbreken van den dag meer zelfstandig vooruit te gaan.
De algemeene reserve volgde te 4 u. 55' v.m. de beweging, de
batterij in colonne met stukken tusschen de beide compagnieen infanterie
in. De commandant van het detachement genietroepen, die bevel
had gekregen om na herstel van de brug over de Kroeng Lingkar
bij de artillerie en de algemeene reserve aan te sluiten, waartoe hij den
linkeroever der Kroeng volgen kon, achtte dit, toen zijn taak afgeloopen
en de colonne reeds ver verwijderd was, te gevaarlijk en keerde naar
Siroen terug, om daar de terugkomst dier colonne af te wachten.
De cavalerie, die den Oostrand van het terrein bij Lam-Garoet en
Lam-Dam enz. verkende en tevens eene patrouille den L. oever der
Kroeng Lingkar deed volgen, kreeg ten 5 u. v.m. uit eerstgenoemde
kampong een paar schoten. De schutters kozen echter onmiddellijk
daarop het hazenpad.
Een half uur later werd de spits door een paar vijanden van achter
een hoogte ten N. van Loeboek onder vuur genomen. Ook deze
vluchtten weldra in Z. richting, waarop de cavalerie een heuvel op 500
M. ten N. van onze gewezen versterking Lam-Soet, in de sawah gelegen,
bezette. Van Lam-Soet vielen een veertigtal schoten.
De artillerie kwam nu snel vooruit en nam te ongeveer 6 uur eene
stelling in op 1000 M. van Lam-Soet.
9

130
Daar de cavalerie en later de infanterie zich in het front bewogen,
kon zij haar vuur op die benting niet openen.
De overste van Heutsz, die te 5 u. 45' een bericht naar de cavalerie
gezonden had met order het front vrij te maken, kreeg te 6 u. o'
antwoord, dat aan dien last voldaan was, dat zich echter eene compagnie
infanterie op den eersten heuvel ten N. van Lam-Soet bevond, en tien
minuten later reeds de tijding, dat de benting zonder tegenstand genomen
was, en dat de infanterie voorwaarts rukte om den voorgelegen kampong
Lam-Oe le bezetten en daar nadere bevelen af te wachten.
De bevelhebber, die een en ander had waargenomen, zond te 6 u.
v.m. aan het 12= Bataljon en de cavalerie den last: „Cavalerie bij den
„colonnecommandant komen, 12= Bataljon in stelling blijven tot dat
„positien Oost en Noord van Lingkar door andere bataljons zijn
„ingenomen."
Dit was noodig om het 12= Bataljon niet aan het vuur der andere
colonnes bloot te stellen.
In Lam-Soet gekomen, gaf de bevelhebber aan den commandant van
het 12= last om positie te nemen in Lam-Oe met het front naar het
oosten en ook den heuvel tusschen deze kampong en Tjot-Goet bezet
te houden.
Een peloton van het 12 e Bataljon bezette Lam-Soet en de artillerie
met de algemeene reserve werd, evenals de afgezeten cavalerie, ten N.
van die versterking gedekt opgesteld; vervolgens werd een cavalerieofficierspatrouille
met het volgende bericht aan den commandant van het 6=
Bataljon infanterie gezonden:
,,Lam-Soet, 6 u. 27' v.m. No. 3.
,,Lam-Soet en Lam-Oe reeds bezet door 12= Bataljon. Zend met
,,brenger dezes bericht als Tjot-Goet door U bezet is. Ook heuvel
,,N. van Lam-Oe is door ons bezet."
Behalve een paar schoten, die te 6 u. 40' van den O. oever der
Kroeng Lingkar en van de overzijde van de Atjeh-rivier op het 12 e
Bataljon vielen, gebeurde er tot het moment van voorwaarts gaan hier
niets bijzonders.
Bij de troepen ten N. van de Kroeng Lingkar hadden de marechaussee's
zonder eenigen tegenstand Gani en te 5 u. 33' v.m. den kampongrand
ten O. van Masdjid Gani in breed front bezet en hier de komst van
het 3= Bataljon, dat uit Lampermai oprukte, afgewacht.

131
Het 6= Bataljon (2 compagnieen), dat even na de marechaussee's
Gani was binnengetrokken, stelde zich daarachter in voorloopige gevechtsformatie
op.
Omstreeks 5 3 /4 u. v.m. passeerde hen het 3= Bataljon, dat tijdens
den opmarsch naar Gendroet, de aan weerszijden van den weg gelegen
kampongs vluchtig doorzocht en omstreeks 6 u. 50' v.m. de bevolen
beweging in Z. richting aanving.
In onderling verband en in een zeer breed front bewogen de drie
korpsen zich nu zuidwaarts naar de Kroeng Lingkar. Bereden ordonnansen
zorgden voortdurend voor de verbinding.
Een drietal ongewapende Atjehers, die in een kampong waren aangetroffen,
dienden het 3= Bataljon als gidsen. De linkervleugel van dat
bataljon werd bij de beweging in Z. richting door eenige vijanden, die
zich ter hoogte van den grooten weg Kroeng-GIoempang — Senelop
bevonden, bestookt.
Nu en dan beantwoordden de repeteergeweren hun vuur. Het 6= Bataljon
kreeg een paar schoten uit Adje Boeng Mira.
Te 7 u. 30' ontving de korpscommandant het bovenbedoelde bericht
No. 3. Hij bevond zich toen in Boeneleh en antwoordde te 7 u.
36 v.m:
„Ik wacht tot marechaussee en 3= Bataljon zuidelijk omgezwonken
,,zijn." Ongeveer 8 u. bereikte dit antwoord den colonnecommandant
die toen nog te Lamsoet stond, en daar hij even te voren troepen van
het 6= Bataljon in de richting van Tjot-Goet had zien oprukken, gelastte
hij de beweging voort te zetten.
Den commandant der cavalerie werd order gegeven met een peloton
als zelfstandig verkennende cavalerie vooruit te gaan in de richting M.
Lamdjampoe — Senelop en het andere peloton als aan de voorhoede
gebonden cavalerie toe te voegen aan den commandant van het 1 2= Bataljon,
die met zijn korps door het bedekte terrein via Belang-West en Bralon
ook naar Senelop zou oprukken.
De order tot dit oprukken werd door den pelotonscommandant aan
den majoor Soeters overgebracht; zij behelsde tevens de mededeeling,
dat de reverve en de artillerie eveneens via Lamdjampoe zouden marcheeren,
en dat de stelling ten N. van de Kroeng Lingkar door onze
troepen was ingenomen.
Van tijd tot tijd moest het 12= Bataljon door signalen doen blijken,
op welke hoogte het zich bevond.

132
Te 8 u. 5' v.m. begon de beweging. Alle kampongs tusschen Lamsoet
en Senelop waren blijkbaar in der haast door de bevolking verlaten.
Van de tusschengelegen sawah's waren de meeste vrij droog.
Het 6= Bataljon (2 compagnieen) had intusschen in en ten O. van
Tjot Goet stelling genomen, de marechaussee in aansluiting met dit
korps in verschillende Atjehsche loopgraven aan de Kroeng Lingkar tot
en met Lam Koelat, en het 3= Bataljon in verband daarmede van Lam Pre
over Lam Tjot tot en met het heuvelterrein ten Oosten hiervan aan de
Kroeng Lingkar.
De opmarsch geschiedde verder geheel ongestoord. Eene compagnie
van het 12= Bataljon, die op een verkeerd begrepen order was doorgemarcheerd,
had in den W. rand van Bralon reeds stelling genomen.
De zelfstandige cavalerie zond aan den colonnecommandant, die
zich te 8 u. 57' bij den Noordrand van kampong Belang bevond, het
bericht, dat de spits een zestal schoten uit Senelop had gekregen,
waarop haar te 9 u. v.m. het volgende geantwoord werd:
..Commandant Cavalerie. Zijn er nog troepen van ons tusschen U
„en Senelop? Zoo niet, maak dadelijk front vrij."
De artillerie, die inmiddels op een heuvel tusschen Lam Bada en
Lam Sinjing in stelling was gekomen, mocht natuurlijk het vuur niet
openen voor dat er zekerheid omtrent die al of niet aanwezigheid van
troepen in front bestond.
Nog voor dat er antwoord op dat bericht kwam, zag de colonne
commandant reeds infanterie van het 3= Bataljon en marechaussee met
groote snelheid tegen Senelop oprukken. Voorbereiding door artillerie
was onnoodig gebleken.
De kapitein Graafland had, toen hij zag dat de Atjehers reeds aanstalten
maakten de versterking te verlaten, het sein tot den aanval
gegeven.
De commandant der 2= compagnie 3= Bataljon deed zijne compagnie
de beweging onmiddellijk volgen.
Tijdens dien aanval werd de compagnie uit verschillende punten
beschoten.
De vijand, die in de zuiderface van de versterking coupures had
gemaakt, wist hierdoor te ontvluchten, zoodat de inl. marechaussee
Simin, No. 8502, die het eerst daar binnen kwam, de vogels gevlogen
vond (9 u. 10' v.m.).
De versterking werd nu door de 1= en 2= compagnie 3= Bataljon

133
bezet, de marechaussee kreeg order in Lam Sinjing voorloopig rust te
nemen, terwijl aan den commandant van het 12= Bataljon bevel werd
gezonden naar Noord Bralon en West Lambada op te rukken.
De artillerie wilde daarop uit eene heuvelstelling ten N. van Lambada
s vijands vuur uit de O. en Z. O. van Senelop gelegen kampongranden en
hoogten tot zwijgen brengen; voor dat zij echter tot vuren gereed was, hadden
de repeteergeweren van het 3= Bataljon daaraan reeds een einde gemaakt.
Daar zich nu vele uit de moekims Hoho komende Atjehers noordwaarts
van Lam Tjot bewogen, en de troep uit het Zuiden en Zuidoosten
in het geheel niet meer beschoten werd, dacht de colonnecommandant
er aan den terugtocht over Kroeng Gloempang te nemen.
Toen echter bleek, dat de brug bij Toei Selimbing afgebroken was,
werd ter wille van de artillerie van deze route afgezien en besloten
langs de opmarschlijn terug te keeren.
Intusschen was door verschillende troepenafdeelingen en ook door
den wd. controleur luitenant Vosmaer naar het op 17 t. v. zoekgeraakte
geschut, kanon van 7 c.M. A. Veld en mitrailleur, gezocht; doch, ofschoon
volgens berichten deze stukken zich te dier plaatse moesten bevinden,
werd er niets aangetroffen.
Uit den toestand, waarin onze oude benting verkeerde bleek ook volstrekt
niet, dat zij b.v. Polim en trawanten sinds gehuisvest zou hebben.
Voor den terugmarsch werden de volgende orders gegeven:
Het 3= Bataljon moest over Lam Koelat en Lam Kiwan en, zoodra
gezien werd dat Lamsoet in brand stond, in verband met het halve
6= Bataljon naar Tjot Goet en via Adje op Gani terug gaan, om
van daar, zoodra de overgang bij de Lingkar door onze troepen bezet
was, door te marcheeren naar Siroen.
Het 6= Bataljon (de 2 compagnieen te Tjot Goet) kon den terugtocht
beginnen, zoodra de batterij te Lamdjampoe stelling zou hebben genomen.
De marechaussee's zouden vam Lam Sinjing uit in recht westdijke
richting teruggaan naar den Oostrand van Lam Oe, terwijl het 1 2= Bataljon
zijne opmarschrichting weer zou volgen tot Lamdjampoe en den terugtocht
naar Lamsoet eerst mocht aanvaarden, als de artillerie en de algemeene
reserve Lam Oe weer binnengetrokken waren.
Een peloton cavalerie werd ter beschikking van den commandant
van het 12= Bataljon gesteld om desnoods in verband met de achterhoede
op te treden, het andere als voorhoede-cavalerie ingedeeld.
1

134
Toen de batterij haar positie te Lamdjampoe had ingenomen, begon
om 10 u. v.m. de terugtocht in de aangegeven volgorde.
De vijand liet niets van zich merken; daarom kon een halfuur later
ook de artillerie teruggaan.
Alleen het 3= Bataljon kreeg eenig vuur uit oostelijke richting, welk
vuur nu en dan beantwoord werd.
Bij het doortrekken van Lam Oe deden een paar Atjehers schoten
op de troepen, waardoor een Amb. fus. van het 6 e Bataljon in den
voet gewond werd. Dit was dien dag de eenige gewonde bij de
troepen, die tusschen de Atjehrivier en de Kroeng Lingkar ageerden.
Lamsoet werd verbrand, en verder ging men langzaam terug.
Ter hoogte van Lam Garoet werd den batterijcommandant bevolen
met de beide compagnieen van de reserve naar de brug over de Kroeng
Lingkar te marcheeren, daar, met vrijlating van den weg, in batterij te
komen en zoo noodjg den terugtocht van het 3= en 6= Belaljon over de
open strook met vuur te steunen, Het 12= Bataljon moest zich in het
bedekte terrein ten N. van Lam Garoet opstellen om ook bij de hand
te zijn.
Wel werden eenige met geweren bewapende Atjehers waargenomen,
die in de richting Lam Ateuh-Pasar Iboe trokken en de troepen onder
vuur schenen te nemen, maar zoolang niet met zekerheid bekend was,
waar zich onze troepen bevonden, kon de artillerie daarop niet schieten.
De Genietroepen, die zooals wij zagen te Siroen waren achtergebleven,
kregen nu opdracht de brug over de Lingkar, die nog slechts een plank
breedte had, te verbeteren, en toen die nagenoeg gereed was, kwam
juist het 3= Bataljon uit Gani aanmarcheeren.
De batterij bracht nu haar vuur op Pasar Iboe, Tjot Goet en ten
slotte op Adje, waaruit de troepen beschoten werden, waardoor dat
vijandelijk vuur tot zwijgen werd gebracht.
Te 1 u. 50' n.m., toen bijna alien gepasseerd waren, werd aan de
batterij last gegeven op te leggen, terwijl de reserve verder als achterhoede
moest optreden.
Half drie kwamen de laatste troepen Siroen binnen.
De vijanden hadden slechts een flauwen tegenstand geboden. Volgens
berichten, die bij den wd. controleur Vosmaer binnenkwamen, beliepen
de verliezen hunnerzijds slechts 5 gesneuvelden en 12 gewonden, alien
behoorende tot de benden van T. Brahim Montassik, T. Bintang en
Habib Sarih.
_ .

135
Onzerzijds was een Amboineesche sergeant van het 3= Bataljon gesneu­
veld, en waren tien minderen gewond.
Verschoten waren: 1 Granaat, 60 G.K.T., 28944 Beaumont —
en 4000 patronen voor geweren van 6.5 m.M.
's Middags te 3 ure werd uit Siroen waargenomen, dat een vijftiental
Atjehers de pas herstelde brug over de Kr. Lingkar bezig waren
weer af te breken. Drie G.K.T. schoten waren voldoende om hen te
verdrijven.
Van Lamdjamoe ging te 8. u. v.m. een patrouille het voorterrein
verkennen, natuurlijk slechts op korten afstand voor den post; de vijand
liet haar rustig begaan. 's Avonds blijkbaar minder goed gezind, nam
hij den post uit Lam Asan een weinig onder vuur.
Een sectie infanterie, gezonden met het doel die schutters zoo mogelijk
te verrassen, keerde terug zonder iets gezien te hebben.
Door eene ontijdig gesprongen granaat van de 20 c.M. mortier, werd
in de batterij alleen materieele schade aangericht.
Een der talrijke 's nachts uitgezonden hinderlagen, n.l. tusschen de
posten Lam Reng en Lam Peneroet, ontwaarde te 1 1 '/2 u. n.m. op
10 passen eene bende van 15 man. Een salvo daarop afgegeven had
blijkbaar weinig uitwerking. De vijand verdween onmiddellijk, na zelf
een vijftal schoten te hebben gelost.
De doorzoeking van het terrein leverde niets op.
Aan boord van H. M. Nias hadden zich in den morgen van den
2= n een tweetal volgelingen van Oemar gemeld, ieder een achterlaadgeweer,
patroonzak en patronen medebrengend.
Zij verklaarden, dat hun het leven in de VI Moekims ondraaglijk
werd gemaakt, en zij toch niet van plan waren tegen de compagnie te
strijden.
Allerlei inlichtingen werden door hen gegeven omtrent de op Oemar's
last gebouwde en bezette versterkingen, loopgraven enz., zoo deelden
zij o.a. mede, dat een benting in Lam Manjang op den weg naar Lamtih
door een veertigtal Pedireezen onder Teungkoe Klibeuh (jongere broeder
van Teungkoe Mat Amin) bezet was. Daar T. Oemar hen nog niet
al te best vertrouwde, had hij hen met voorladers bewapend.
Een tweetal bentings in Lam Isi liet hij door volk uit Daja bewaken,
die voor een deel althans Beaumontgeweren hadden.

136
Volgens hen waren Panglima Poelau en Ketjiq Bintang Lam Loempoer
Oemars beste aanvoerders; deze bezetten dan ook geen versterkingen,
maar hadden eene mobiele macht van 300 man, gewapend met Beaumontgeweren
en in uniform zwart tenue gekleed, onder zich.
Instede van helmhoeden, droegen die lieden hoofddoeken, anders
waren zij best met onze soldaten te verwarren. Hunne bestemming
was overal hulp te verleenen waar dat noodig was.
T. Oemar zelf hield zich nog steeds in of bij zijne woning te Lam-
Pisang op. Aan alle geweerdragenden had hij 50 patronen verstrekt,
doch verboden te schieten, voordat de kompenie zeer nabij was.
Over royaliteit van Oemar's zijde waren zij niet erg te spreken.
Volgens hen betaalde hij niemand en gaf ook geen eten. De Pedireezen
leefden op kosten van de kampongbewoners.
Totaal zouden 5000 strijdbare mannen te zijner beschikking gestaan
hebben, waarvan hij slechts aan een 500-tal geweren zou hebben verstrekt.
Onze beide vrienden beweerden nog, dat de arme lieden, die in deze
benarde tijden moeilijk aan eten kwamen, niets liever wenschten dan
zoodra mogelijk weer in vrede met de kompenie te leven.
Van den beraamden aanval op Oemar's stellingen was intusschen
niets gekomen.
De marine hield echter hare demonstratie in de Kroeng Rababaai.
Vier oorlogsschepen namen schuilplaatsen van volk en bergplaatsen van
Oemar's voorraden in de IV Moekims onder vuur.
De beide volgende dagen werd het landschap Lepong door haar getuchtigd.
Tweede tocht naar de XIII Moekims Toengkoeb op 4 Mei.
Na den weinig succesvollen tocht naar de XIII Moekims Toengkoeb
op den 30=" April t. v., was het wenschelijk die landstreek op nieuw
door onze troepen te doen bezoeken.
Onder bevel van den luitenant-kolonel H. Bendien rukle daartoe de
hierbij aangegeven colonne uit.
Commando.
Colonnecommandant: luitenant kolonel H. Bendien.
Staf officier: kapitein v/d. Gen. Staf H. C. Kronouer.
Adjudant: 1= luitenant der infanterie C. J. Asselbergs.
Infanterie.
5= Bataljon, commandant luitenant kolonel C. J. Laceulle, sterk 16
off. en 525 minderen.

137
7 e Bataljon, commandant majoor J. R. Jacobs, sterk 18 off. en 500
minderen.
9= Bataljon, commandant kapitein der Infanterie H. F. de Moulin,
sterk 14 off. en 565 minderen.
Zes brigades marechaussee, commandant 1= luitenant H. M. Vis, sterk
94 karabijnen.
Cavalerie.
Een half Escadron, commandant ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoij, sterk
3 officieren en 64 sabels en bij elke colonne 5 ordonnansen.
Artillerie.
2 sectien der 1= Bergbatterij, commandant kapitein G. J. E- Nauta,
sterk 3 officieren, 53 minderen, 4 rijpaarden, 20 treken
draagdieren en 4 vuurmonden, waarbij 96 Gr., 96
G. K. T. en 32 K. schoten
Genietroepen.
Commandant 1= luitenant E. J. de Rochemont, 31 minderen met 1 mandoer
en 16 dwangarbeiders voor de materialen.
Geneeskundige Dienst.
Bij elk bataljon een ambulance ter sterkte van: 1 off. v. gez., 12
minderen, benevens 1 mandoer en 10 dwangarbeiders.
Trein.
Bij elk bataljon een trein van 4 mandoers en 104 dwangarbeiders,
1 mandoer en 18 dwangarbeiders bij de marechaussee
en 1 mandoer en 18 dwangarbeiders bij de artillerie.
De wd. controleur der XXVI Moekims M. Neelmeijer en een paar
gidsen maakten den tocht mede.
Blijkens de opdracht was het doel der excursie om de in de XIII
Moekims Toengkoeb gemaakte versterkingen te slechten en te verbranden,
de eigendommen van Toekoe Tjoet Toengkoeb, Toengkoe Sjech van
Kroeng Kali en den Imam van Siem te vernielen.
Volgens mededeelingen van den wd. controleur waren er de volgende
versterkingen (zie kaart):
1. Bij de b. van Masdjid Toengkoeb eene, bezet door Teungkoe
Sjech van Kroeng Kali.
2. In kampong Lambitra (het middelste Landoero) eene, door Imam
Siem bezet.
3. In Kebo (waar de M. van kampong Masdjid Siem staat) eene,
door kampongvolk bezet.

138
Voorts Waren vermoedelijk de oude bentings bij Batoe, Toengkoeb,
Kroeng Kali en Lam-Oedjoeng Zuid, ook door kampong-volk bezet.
Het was ten strengste verboden om iets hoegenaamd, uitgezonderd
vijandelijke versterkingen, te vernielen of te verbranden, tenzij daartoe de
last gegeven werd.
In de opdracht was nog vermeld, dat het 7= Bataljon met 3 brigades
marechaussee de strook benoorden den hoofdweg Toengkoeb—de kampongs
Landoero — tot Lambaroe zou zuiveren, en dat:
het 9= Bataljon met 3 brigades marechaussee de strook bezuiden den
hoofdweg door Lam-Poedjo, Lam-Poe-Oe, Lam Oedjoeng, Lam Hasan,
Masdjid Siem, Kroeng Kali voor zijne rekening zou nemen.
De algemeene reserve (het 5= Bataljon met de Artillerie enz.) kon
langs den hoofdweg marcheeren.
Het 7= en 9= Bataljon moesten op de buitenflanken twee of meer
punten bezetten, om het opdringen van benden uit N.O. en Z. tegen
te gaan.
Door den colonnecommandant werd aan de cavalerie de volgende
opdracht gegeven:
„De cavalerie is voorhoede cavalerie en heeft tot taak het verkennen
„van de door het 7= en 9= Bataljon te doorloopen terreinen tot de lijn
Lambaroe, Lamdoero-N. en N.O. rand Kroeng Kali.
„Eene officierspatrouille onder commando van den 1= n luitenant Happe
„met 1 trompetter en 1 6 ruiters zal de terreinstrook Perampoean-Toengkoeb,
„Landoero-Zuid-en West verkennen en verder als zelfstandige verkennings-
„patroui!le voor het 7= Bataljon uitgaan." Berichten moesten door tusschenkomst
van den commandant van dat bataljon rechtstreeks aan den
colonnecommandant worden gezonden.
Het peloton van den luitenant Lisnet zou aanvankelijk de patrouille
Happe tot Batoe en Toengkoeb steunen en dan het 2= deel der taak
v/d cavalerie (voor het 9= Baltaljon uit) op zich nemen. Eene zelfstandige
onderofficierspatrouille van dit peloton, ter sterkte van I wachtmeester
en 8 ruiters, moest de kampongs Praboee, Lam Ganoi, Lam Klat verkennen
en zich bij Masdjid Siem weer aansluiten bij het peloton Lisnet.
Per extra treinen werden de troepen te voet naar Boekit Karang
gebracht, en om 5 '/2 u. n.m. van daar door de cavalerie de afmarsch
begonnen. In draf werd door de patrouille Happe, gevolgd door het
peloton Lisnet, opgerukt naar Perampoean, Batoe en Toengkoeb.

139
lets ten Z. van Perampoean werd bedoelde patrouille vrij hevig in de
flanken onder vuur genomen uit de graven, gelegen in den N. W. rand
van Lam-Poedjo Zuid.
Een tiental afgezeten ruiters van het peloton Lisnet beantwoordde
dit vuur om de patrouille gelegenheid te schenken naar Batoe door te
gaan. Een rijkspaard werd hier gewond.
Ook uit Perampoean vielen aanvankelijk eenige schoten. De daar
aanwezige Atjehers trokken echter op Toengkoeb terug.
Te 6 u. 17' ontving de colonnecommandant het bericht: ,,5.57 v.m.
„Enkele gewapenden geven vuur uit versterking Batoe; Masdjid Toeng-
„koeb door + 10 man bezet. Zet verkenning voort onder dekking
„van 10 man afgezeten cavalerie, die N. punt van Lam Poedjoe onder
„vuur houden."
Te 6 u. 35' v.m. rapporteerde zij den viersprong te hebben bereikt,
doch door het vrij hevige vuur, ook uit Lampoe-oe, de versterking
Toengkoeb en de masdjid van dien naam, niet verder te kunnen, tenzij
met veel kans op verliezen.
Inmiddels was te 6 u. v.m. ook de infanterie voorwaarts gegaan, het
5= Bataljon met de artillerie, waarbij de colonnecommandant met zijnen
staf, langs het voetpad dat op 300 M. ten Z. van Boekit Karang aan
den spoorbaan sluit en verder via Perampoean naar den viersprong,
het 7= en 9= Bataljon in compagniescolonnes rechts en links van dat
voedpad. Beide bataljons hadden 3 brigades marechaussee en een
compagnie in de voorhoede.
Het door het 9 e Bataljon te passeeren terrein was van den spoordijk
tot + 800 M. W. van de kampongs Lam Poedjo moeilijk begaanbaar;
dan begon een strook natte sawah, waarop de colonne al zeer langzaam
vooruit kwam, en van af Lam Poedjo voerde de weg door verlaten
kampongs.
Het 7= Bataljon trof het beter. Eerst werd een bestaand pad gevolgd,
daarna alang-alangvelden of klapperbosch doorgelrokken; het terrein was
althans niet zoo dicht begroeid of bebouwd, dat de leiding verloren
behoefde te gaan.
Te 6 u. 15' v.m. ontving de colonnecommandant bericht, dat een
van den post Lam-Njong afgeschoten granaat zeer dicht bij onze cavalerie
terecht was gekomen. Aan den postcommandant van Boekit Karang
werd opgedragen per telefoon staking van dat vuur te gelasten.
Te 6 u. 20' was de infanterievoorhoede ter hoogte van Perampoean
~H

140
gekomen, en werd het vuur op den vijand, die de cavalerie in hare
beweging belemmerde, geopend.
Eenige salvo's waren voldoende hem te verdrijven, waarop de cavalerie
hare verkenning kon voortzetten.
De bentings Toengkoeb en Batoe werden elk door eene sectie van
het 5= Bataljon bezet en laatstgenoemde door den colonnecommandant
voor hoofdverbandplaats aangewezen.
Ook eenige geniesoldaten werden daar achtergelaten om de Westerfacen
dier bentings af te graven.
De batterij, die op last van dien chef reeds op den viersprong was
opgesteld, behoefde niet te vuren en kon weer opleggen.
Hoewel de tegenstand van den vijand weinig ernstig was, en hij zich
tot het beschieten onzer troepen op groote afstanden bepaalde, moesten
deze hem toch voortdurend in een breed front voor zich uit jagen.
Het 9= Bataljon liet detachementen achter in den Z. O. rand van
Lam-Poedjo — Z., van Lam Oedjong en Lam Gawai. Achtereenvolgens
werden Lam Poe-Oe, Praboee, Lam Genoi en Lam Klat doorzocht, en
toen ook de Z. O. rand van Lam Hasan en Lam Reh door eene
compagnie bezet.
Met 2 compagnieen doorgaand waren weldra kampong Masdjid Siem
en Kroeng Kali van vijanden gezuiverd.
De cavalerie trad bij hare verkenning onder den ritmeester Jhr. de
Lannoy zeer voortvarend op. Vrij zwaar vuur ontving zij uit de zuidelijke
kampongs Sabang, Tjot Aloer Raja en de daarbij gelegen heuvels, en
bij het deboucheeren der eclaireerende linie uit de strook Lam Reh werd
zij door een tiental vijanden, die zich iets Z. W. van Masdjid Siem
hadden opgesteld, beschoten.
De masdjid zelf bleek door een twintigtal bezet te zijn; toen te 7
u. 40' v.m. de marechaussee dien verkende, waren de lieden echter
gevlogen.
Te 8 u. kon de kapitein Dumoulin rapporteeren, dat hij aan zijne
opdracht voldaan had.
Het 7= Bataljon ondervond het minst tegenstand.
Te 7 u. in het terrein tusschen Lamdoero W. en Z.O. aangekomen,
werden in den N. rand twee pelotons met een 500 M. tusschenruimte
opgesteld. Reeds te 7 u. 45' v.m. kon aan den colonnecommandant
bericht worden, dat Lamdoero N. O. bereikt was. De l e compagnie
van het korps leunde met haar rechtervleugel aan de sawah Z. W. van

.141
Lam Beheu, de 2= compagnie stond N. W. daarvan, en op den linkervleugel
waren de marechaussees geplaatst.
Daar de karabijnen van dat korps slechts een vizier tot 600 pas
hadden, en zich veel vijanden op grooteren afstand vertoonden, werd
een sectie infanterie aangewezen om de marechaussee te steunen.
Het 5= Bataljon met de artillerie was intusschen doorgemarcheerd en
ongeveer halfacht bij den bocht in den grooten weg naar Kroeng Kali,
op 1 K.M. afstand van den viersprong, gekomen.
Daar kreeg de colonnecommandant bericht, dat zich een veertigtal
gewapende Atjehers ten Z. van Klat bewogen.
Eene gemengde compagnie onder de orders van den kapitein J. P.
Linck, onmiddellijk derwaarts gezonden, trof geen vijand meer aan.
Een sectie van het 5= Bataljon werd in eene verlaten benting op
300 M. Z.W. van Masdjid Toengkoeb geplaatst, en daaraan genietroepen
toegevoegd om die sterkte zooveel mogelijk te slechten.
Te 8 u. 30' was de algemeene reserve met de Artillerie bij Masdjid
Siem aangekomen, en werd ook deze masdjid door eene sectie bezet,
met opdracht daar te blijven tot de colonne bij den terugmarsch gepasseerd
zou zijn, en alvorens dan terug te gaan, dit bedehuis in brand te steken.
In kampong Masdjid Siem en Kroeng Kali werden de huizen der
hoofden door de genie in de asch gelegd.
De cavaleriecommandant bij de colonne Dumoulin had inmiddels per-
soonlijk den toestand der sawah's verkend, en toen hij deze bruikbaar
in alle gangen en formatien vond, het peloton Lisnet, dat in Kroeng
Kali van geen nut meer was, last gezonden zich in den N.O. rand
van die kampong onder de orders van den escadronscommandant te
stellen om eventued op over de sawah vluchtende vijanden te chargeeren.
Werkelijk vertoonde zich eene kleine bende, die echter, door ontijdig
geroep van een der patrouillecommandanten, op de cavalerie attent
werd gemaakt en haar toen van een heuveltje ten N. van Kroeng Kali
onder vuur nam.
In gestrekten galop ging de cavalerie er toen op los, maar de vijand
verdween bijtijds over de Kroeng Kali.
De Eur. cavalerist Zomerdijk, No. 41 298, werd daarbij ernstig gewond.
Tot 10 u. v.m. bleef de cavalerie verder de Kroeng Kali en het
aan de overzijde der sawah gelegen terrein observeeren.
•^1

142
Ook met de patrouille Happe werd verband gekregen; in het algemeen
was het terrein voor het ruiterwapen zeer bruikbaar gebleken.
De artilleriecommandant had met zijn twee sectien berg in den N. rand
van kampong Kroeng Kali eene stelling ingenomen, terwijl de compagnie
Linck de versterking in die kampong bezette en zooveel mogelijk slechtte.
Op verzoek van den wd. controleur en van het sagihoofd der XXVI
Moekims T. Nja Banta en met toestemming van den Gewestelijk Militairen
commandant, die de colonne gevolgd had, werden de bezittingen van
Teungkoe Sjech van Kroeng Kali, die ons in werkelijkheid niet zoo
kwaad gezind was, gespaard.
Voor den terugtocht werden nu de noodige bevelen gegeven.
De artillerie moest met hare dekking onmiddellijk terug marcheeren
en met het front naar het Z. O. op + 300 M. Z. W. van Perampoean
eene opnamestelling innemen.
Het 9= Bataljon kon in omgekeerde volgorde als bij den opmarsch
teruggaan en door Lam Poedjo naar den viersprong marcheeren.
Ook het 7= Bataljon zou te lOu. v.m. door hetzelfde terrein, dat het
's morgens gepasseerd had, terugtrekken.
De compagnie Linck van het 5= Bataljon had weer den weg door
Lam Klat, Lam Genoi en Lam Poe-oe te nemen, de beide andere compagnieen
echter den grooten weg via Toengkoeb.
De cavalerie marcheerde lOu. v.m. af voor de compagnie Linck uit.
De patrouille van luitenant Happe bleef voor de achterste compagnie
van het 7 e Bataljon, teneinde op een mogelijk opdringende vijand te
chargeeren.
Toen de vijand bij dien terugmarsch nogal op kwam zetten, werd
te 10 u. 55' v.m. een peloton infanterie van het 5= Bataljon in Masdjid
Toengkoeb geposteerd en aan de compagnie Linck te 11 u. 5' v.m.
opgedragen in een loopgraaf N. van den grooten weg en op 700 M.
W. van den viersprong stelling te nemen om den teruggang van het 7 e
en 5° Bataljon, dat achtereenvolgens de Masdjid Toengkoeb en de
bentings Toengkoeb en Batoe moest verlaten, te beschermen
Naarmate onze troepen in de richting Boekit Karang verdwenen,
bezette de vijand de Westelijke randen van Lam Poedjo Zuid en
Noord en vuurde van hier en ook uit de N. W. van den weg Toengkoeb—
Kroeng Kali gelegen kampongs vrij hevig op de achterhoede.

143
Voordat Batoe verlaten was, plaatste de colonnecommandant nog een
peloton in Perampoe'an met last die benting vast te houden totdat alles
gepasseerd zou zijn, en dan de zich daarin bevindende gebouwen aan
de vlammen prijs te geven.
Het 5= Bataljon ondervond door dat telkens bezetten van punten nog
al oponthoud en kreeg, voor het den viersprong bereikt had, een vrij
beduidend vuur dat ons vijf gewonden kostte, wo. de 1= luitenant-adjudant
Krohne, die eenige uren later overleed.
Hoewel het terrein rechts en links van den grooten weg volkomen
begaanbaar was voor infanterie, werd in het algemeen wel al te veel
aan den weg vastgehouden, waardoor groote doelen geboden werden.
De artillerie kon ten slotte haar vuur op Lam Poedjo, Lam Poe-oe
en den viersprong biengen, waardoor te 11 u. 50' het vijandelijk vuur
geheel tot zwijgen werd gebracht, en de troepen verder ongemoeid Boekit
Karang of Lam Njong konden bereiken, vanwaar zij per stoomtram,
beginnende te 12 u. 40' n.m., naar Koeta Radja terug werden gevoerd.
Het doel van den tocht was ditmaal bereikt ten koste van 14 gewonden
onzerzijds, benevens een rijkspaard.
Aan munitie waren 10 Granaten, 19 G.K.T. en 15212 patronen
scherpe tot Achterl. Gew. kl. Kaliber verbruikt.
De beide laatste tochten hadden den terugkeer in hun gebied van T.
Tjoet Toengkoeb en de hoofden van Montassik met hun volk tengevolge.
Van optreden tegen Oemar kon geen sprake zijn.
Het regenachtige en onstuimige weer, in verband daarmede de onbegaanbaarheid
van het terrein in de VI Moekims, belette elke operatic
Het inwinnen van berichten werd, dank zij de zorgvuldige afsluiting
van de IV en VI Moekims, voor lieden uit de geconcentreerde linie met den
dag moeilijker. Eene gelijke afsluiting handhaafden de in de III Moekims
Daroe en de IX Moekims gelegen bendehoofden uit de XXII Moekims.
Oemar zond intusschen a?in verschillende hoofden ter Westkust brieven,
waarin hij mededeelde de zijde van het Gouvernement te hebben verlaten
en hen uitnoodigde zich bij hem aan te sluiten of hem met geld
en strijders te ondersteunen.
Eendracht heerschte er in het vijandelijke kamp niet.
Een der beste onderaanvoerders, Ketjiq Bintang van Lam Loempoer,
dreigde naar de Westkust te zullen aftrekken, wanneerToenongers (lieden uit
de XXII Moekims) of Pedireezen in de IV en VI Moekims werden geduld.

144
Deze lieden verdwenen dan ook allengskens geheel. Benden van
de Westkust kwamen hunne plaatsen innemen onder Mohamad Arsjad
Lageun, Toekoe Aroen en Habib Abdoellah Paroembe.
Alleen T. Pante Glima bleef met een dertigta! Pedireezen te Mata
Air (Daroe) achter, en deed zelf aan het z.g. kaloet (Maleisch: bertapa)
in de grot van Daroe, misschien wel in navolging van T. Koeta Karang,
die daarmede destijds nog al invloed verworven had.
Den 6= n Mei zond Toekoe Neq, Imam der IX Moekims, zoon van
den eigenlijken Oeleebalang van die landstreek, Toekoe Nanggroi, die
zich steeds te Troemon, waar hij vrouw en kinderen had, ophield, een
brief aan het bestuur met betuigingen van goedgezindheid.
Hem werd geantwoord, dat hij die kon toonen door zijne opwachting
te maken, waaraan hij zes dagen later voldeed. Hij bevestigde
het van andere zijden vernomen bericht, dat Oemar huurlingen in de
IX Moekims liet aanwerven, tegen een loon van 15 dollars 's maands
-\- voeding, om die als vaste bezetting in zijn talrijke kota's te leggen,
iets waartoe hij het kampongvolk in de VI Moekims niet wilde dwingen,
uit vrees hen te ontstemmen.
Veel scheen de werving intusschen niet op te leveren.
Toekoe Nja Mohamad, de wd. Oeleebalang der IX Moekims, hield
steeds verblijf in zijne versterkte kampong Toebaloe.
Hoewel hij op onze hand was, bezat hij geen macht genoeg, om de
vijandige stemming in zijn gebied tegen te gaan.
Nu er van een actief optreden niets kon komen, zon de militaire
commandant op andere middelen om den vijand schade te be-
rokkenen.
Zoo werd tegen het aanbreken van den dag op 6 Mei eene alarmeering
gelast om de lieden in de VI Moekims er toe te brengen hunne voorste
linie van versterkingen krachtig te bezetten en hen daarna door geschut­
vuur verliezen toe te brengen.
Onze troepen zouden daartoe te 4'/4 u. v.m. met extratreinen te
Lamdjamoe arriveeren, echter de lijn der posten niet overschrijden.
Een half uur later zouden de kanonnen dan de verschalkte Atjehers
onder vuur nemen.
De medewerking der marine werd ingeroepen, zoowel om met de
zoeklichtcn de te beschieten versterkingen in het voorterrein te beschijnen,
als voor deelneming aan dat bombardement door het scheepsgeschut;

145
middels seinen van Lamtih zou de marine het moment van ingrijpen
worden aangegeven.
De vijand liet zich blijkbaar niet verleiden. De in de versterkingen
aanwezige Atjehers achtten het zelfs niet noodig ons vuur te beant-
woorden en verliezen heeft dat hen, blijkens nader ingekomen berichten,
ook al niet toegebracht. Wel deelden Atjehers, die zich verdienstelijk
wilden maken, mede, dat er door geschutvuur reeds een dertigtal dooden
en gewonden bij onze tegenstanders waren, maar die berichten zijn niet
bevestigd.
Onze oude vriend T. Tjoet Lamtengah, die, zooals wij vroeger op-
merkten, de voeling met het bestuur bleef onderhouden, vond daarin
geen beletsel, om, evenals zijn broeder T. Imam Moeda Baid, met Oemar
te komen confereeren; het bestuur ontving althans van die samenkomsten
kennis.
Eene patrouille, die den 10= n Mei n.m. te 5 ] /2 u. van uit Lambaroe
naar de 2= brug in den weg van Lambarih marcheerde, kreeg in zijn
gebied vuur en wel uit de benting Belang, ^\l 600 M. Z. W. van die
brug gelegen, en de O. van die brug gelegen kampong Bada. Uit
Siroen werden de vijandelijke schutters toen op een paar granaatkar-
tetsen onthaald.
Naar aanleiding van bij den assistent-resident te Telok Semawe inge­
komen berichten, dat kwaadwilligen van plan waren handelsstoomers
langs de kust af te loopen, kregen die vaartuigen voorloopig eene dek­
king mede.
Bij het kolenetablissement in de Sabang-baai (Poeloe Weh) werden
een paar verhoogde wachthuizen opgericht.
De commandant der scheepsmacht had daardoor weer de vrije be-
schikking over het te Sabang gestationeerde oorlogsschip; ook de stoomer,
die voor de bescherming van Oleh-leh Oost was aangewezen, oordeelde
men daar niet langer noodig.
9 Mei sloeg de Regeerings-Commissaris een besluit, dat we hier in
extenso laten volgen en dat luidde:
I. Dat voortaan de verstrekking van oorlogsmaterieel of het verleenen
van vergunning tot den invoer daarvan door of van wege het bestuur
aan de hoofden of bevolking van het Gouvernement van Atjeh en
Onderhoorigheden stellig verboden was.
10

146
II. Dat den besturenden ambtenaren in het gewest werd opgedragen,
met alle hun ten dienste staande gepaste middelen, te streven naar de
inlevering van de geweren en munitie, welke onder voorwaarde van
latere inlevering in den loop van tijd aan hoofden en bevolking waren
verstrekt geworden.
In de toelichtingen van dat besluit werd overwogen:
dat door den Gouverneur-Generaal meermalen voorschriften waren
gegeven met het doel, de verstrekking van wapens en munitie en het
verleenen van vergunning tot den invoer daarvan aan hoofden en bevol­
king van Atjeh en Onderhoongheden te beperken;
dat echter door de opvolgende Gouverneurs van het gewest en de onder
hen gestelde besturende ambtenaren niet altijd was gehandeld geheel
in overeenstemming met de inzichten der Regeering ter zake;
dat dan ook in den loop van tijd groote hoeveelheden oorlogsmate-
riaal, zoowel in Groot-Atjeh als in de kustlandschappen, door het bestuur
zijn verstrekt of met vergunning van het bestuur zijn ingevoerd;
dat in het bijzonder in het tijdvak van medio 1893 tot het einde
van Maart 1896 op die wijze o.a. een groot aantal Beaumontgeweren
met munitie in handen der Atjehsche bevolking was gegeven;
dat dit alles geleid had tot het resultaat, dat wij een talrijken aaneen-
gesloten vijand tegenover ons hadden, grootendeels even goed bewapend
als onze eigen infanterie en veel beter bewapend dan ooit te voren;
dat bovendien, in het algemeen bij het in onderwerping brengen van
minder beschaafde volksstammen, het streven moet gericht zijn op ontwa-
pening, niet alleen tot verzekering van het overwicht van den overheerscher,
maar evenzoo tot het bevorderen van rust, orde en veiligheid van per-
sonen en goederen, welke belangen voortdurend in gevaar gebracht
worden, zoolang de geheele bevolking gewend blijft aan het dragen,
gebruiken en misbruiken van wapens;
dat dit laatste in het bijzonder goed was voor het aan tucht niet
gewende en zeer moeielijk te gewennen volk van Atjeh, zoodat dit
dan ook in de door het bestuur verstrekte en de, hetzij met vergunning,
hetzij op clandestiene wijze ingevoerde oorlogsbehoeften, voortdurend
een krachtig middel heeft gevonden tot het in stand houden van het
vuistrecht;
dat derhalve, zoowel ons eigen belang als overheerscher, alsook
onze plicht als beschaafde natie gebiedend eischte, dat voor goed gebroken
werd met het tot eind Van Maart 1896 afwisselend gevolgde en door

147
de feiten als hoogst schadelijk gekenmerkte stelsel, om aan zoogenaamd
goedgezinde hoofden of bondgenooten wapens en munitie te verstrekken
of vergunning tot den invoer te geven;
dat de geschiedenis echter overtuigend had aangetoond, dat ten deze
niet kon worden volstaan met beperkende voorschriften, en dat derhalve
alleen een stellig verbod tot dat doel kon leiden.
Na lezing van het bovenstaande zal het ook niemand verbazen, dat
de Regeerings-Commissaris pogingen in het werk stelde het overwicht
op den gelijkgewapenden vijand weer te herwinnen door meerdere
repeteergeweren aan te vragen, waarvan er in Holland te dier tijde vele
voorhanden waren of spoedig konden worden verkregen.
Op het telegrafisch daartoe gedaan verzoek seinde de minister terug,
dat tegen medio Juli rechtstreeks een duizendtal kon worden toegezonden,
dat echter voorzien was van het Nederlandsche vizier.
Zijne Excellentie achtte het laatste een zoo groot bezwaar, dat hij
verzocht de zending achterwege te laten.
Dat de bestuursambtenaren nog maar zoo dadelijk niet van de boven
ontvouwde beginselen doordrongen waren, toont ons het Atjeh-Verslag
van 17 — 23 Mei, waarin o.m. werd medegedeeld, dat aan Radja Pakeh
van Pedir vergunning werd verleend zijn ouden bondgenoot Toekoe
Bentara Tjoemboeq met 150 man te ondersteunen in zijn strijd tegen
Toekoe di Rabo, zoon van wijlen Toekoe Dido Kemangan, Toekoe
Mantroi Garoet en Toekoe Lampoeoe, welke vergunning het bestuur
meende te moeten verleenen om de positie der federatie III niet al te
overheerschend te maken.
Of daarmede rust en veiligheid in die streken werd gebracht is nog
de vraag, de ambitie in aanmerking genomen, die Atjehers nu eenmaal
voor de „prang" hebben.
We zouden nu een sprong kunnen nemen tot 21 Mei, aangezien er
in dien tusschen gelegen tijd weinig belangrijks voorviel.
Voor de volledigheid zij echter nog het volgende vermeld:
De commandant der scheepsmacht werd uitgenoodigd om op door hem
'e bepalen tijdstippen van uit de Kroeng Raba-baai nogmaals de kampongs
Seboen, Lamlon, Lambaroe en Naga Oembang, die buiten het bereik
onzer kanonnen in de geconcentreerde linie lagen, onder vuur te nemen.

148
Tot betere controle op den invoer van contrabande werden militairen
aangewezen om de goederen, die ter reede van Olehleh werden aange­
bracht, nauwkeurig te onderzoeken.
12 Mei te 10'/4 u. n.m. ging van Lamdjamoe eene patrouille uit om
na te gaan, of de brug over de Tjoet Manjang in den weg naar Pakan
Badak nog bruikbaar was.
Het bleek dat zij op een juk na geheel afgebroken, en het stroompje
ter plaatse ondoorwaadbaar was.
De sawah's in het voorterrein stonden overigens zoo diep onder
water, dat eene daardoor loopende afdeeling zich door haar geplas terstond
moest verraden.
Ook van Lamtih uit werd eene verkenning gemaakt om zich van den
toestand van het terrein te vergewissen. Daar bleek het, dat er op
verschillende plaatsen 0.3 a 0.5 M. water stond, doch dat de ondergrond
hard was.
De compagnie, die de bezetting van Lamdjamoe versterkte, werd den
14= n Vervangen door een peloton. Die sterkte werd voorloopig behouden;
dagelijks zouden de menschen verwisseld worden.
Den volgenden dag gingen te 11 u. n.m. van Lambaroe zes brigades
marechaussee uit met het doel Lamtengah bij verrassing binnen te dnngen
en vervolgens gesteund door eene colonne van 5 compagnieen infanterie,
2 sectien bergartillerie, 1 peloton cavalerie en 1 sectie genietroepen die
streek te tuchtigen en de eigendommen van T. Tjoet Lamtengah te
vernielen.
Nog voor zij haar doel bereikte, werd de marechaussee ontdekt, en
zoo keerde de colonne onverrichter zake huiswaarts.
Blijkbaar getroffen door deze waarschuwing zond T. Tjoet den
volgenden dag een brief, waarin hij nogmaals te kennen gaf goedgezind
jegens de compagnie te zijn, waarop hem natuurlijk geantwoord werd,
dat hij die gezindheid dan maar moest toonen door inlevering der hem
in bruikleen verstrekte geweren en ammunitie en door met op onze
troepenmacht te doen vuren, indien zij zijn gebied bezocht.
Zijn wederantwoord luidde, dat hij het gevraagde zou terugbrengen
en er in zijn gebied geen vijandelijkheden tegen de compagnie zouden
worden ondernomen.
Het onware van deze verzekering zou op den 21= n d.a.v. blijken.
Sinds 7 Mei waren door het geschut van Belang, Ketapan Doea en
Lampeneroet dagelijks op ongelegen tijdstippen eenige schoten in het

149
voorterrein gezonden; van laatstgenoemde posten voornamelijk tegen
Oleh-Loeng, Poenir en de ten Westen daarvan gelegen vijandelijke
kampongs.
Den Imam van Djempit beviel dat blijkbaar in het geheel niet, en hij
liet dan ook het verzoek doen het op zijn Moekim gerichte vuur te staken.
Om zijne gezindheid op proef te stellen, ging den 18 en van Ketapan
Doea een patrouille derwaarts.
Op 150 M. van de kampong gekomen werd echter en daaruit en
uit Boekit Kasoemba en Pantai Abee al tamelijk veel vuur ontvangen,
waarop keert gemaakt werd.
's Nachts verkende eene brigade marechaussee nogmaals het terrein
in de richting Adjoen Goetji Ajer; er stond nog altijd een 1.5 a 2.5
d.M. water, terwijl een den 20= n Mei 's morgens te 7 ure van Lamtih
uitgerukte patrouille tot de conclusie kwam, dat het voorterrein goed
bewaakt en sterk bezet was.
Vooral uit Lam Awi, Lam Tengah en Lam Manjang werd veel vuur
ontvangen.
21 Mei was bestemd om Toekoe Tjoet Machmoed Lamtengah eens
aan zijne belofte te herinneren en na te gaan, wat zijne vriendschaps-
betuigingen wel waard waren.
Excursie naar de Moekim Lamtengah.
Voor de excursie waren de ondervermelde troepen aangewezen:
Commando: Luitenant kolonel Bisschoff van Heemskerk.
Chef v/d Staf. kapitein v/d. Gen. Staf H. C. Kronouer.
Adjudant 1= luitenant adjudant E. A. van Kappen.
7 C Bataljon Infanterie, sterk: 16 officieren en 474 minderen, commandant
majoor J. R. Jacobs.
het half 5= Bataljon Infanterie, sterk: 8 officieren en 249 minderen,
commandant luitenant kolonel C. J. Laceulle.
de 4 C Bergbatterij, sterk: 3 officieren en 89 minderen, 12 rij- en 36
trekpaarden of draagdieren, 6 vuurmonden met voile muni-
tieuitrusting, commandant kapitein A. Bangert.
e'en peloton cavalerie, sterk: 32 sabels, commandant 1= luitenant C. W.
van Haaff.
een detachement genietroepen, sterk: 1 officier en 32 minderen, comman­
dant 1= luitenant E. J. de Rochemont.

150
din ambulance onder den officier van gezondheid 2= klasse F. S.
van Hettinga Tromp, en 20 minderen met dwangar­
beiders.
Ten slotte een detachement van de verschillende posten ter sterkte
van 2 officieren en 75 man.
Voor het geval de bevolking gewapend verzet pleegde, moesten alle
versterkingen genomen en geslecht, de daarin aanwezige woningen ver-
brand, en alle bezittingen van het moekimhoofd verwoest worden.
Overigens mocht, zonder bijzonderen last, niets vernield of verbrand
worden.
Bekend was, dat, behalve de oude benteng Belang aan de W. zijde
van den weg naar Anak Galong, ^ 200 M. ten Z. van de L. van
Lamtengah, nog de missigit Lamtengah, + 40 M. W. v/d kampong
van dien naam gelegen, en het huis van T. Machmoed, in het midden
dier kampong, versterkt waren, en dat zich 100 M. ten W. van den W.
rand van kampoeng Lamtengah eene aarden versterking bevond.
Eene sectie artillerie zou met het detachement van 75 man der posten
gestationneerd worden bij de brug over de Kroeng Lingkar.
De cavalerie werd, na aftrek van eene patrouille ter sterkte van 1 gegra-
dueerde en 8 man, die de colonnecommandant ter zijner beschikking
hield en een paar ordonnansen bij elk der bataljonscommandanten, even­
eens bij de brug over de Kroeng Lingkar opgesteld op den weg Siroen —
Gani om de vijandige Atjehers te beletten naar de Atjeh-rivier op te
dringen, in Z. O. richting langs de Kroeng Lingkar te verkennen en
overigens aan den linkeroever dier rivier te blijven.
De genietroepen moesten de eventueel te nemen versterkingen opruimen
en nader aan te wijzen huizen verbranden.
De wd. controleur, de 1= luitenant Vosmaer, zou de colonne ver-
gezellen.
Tusschen 3 ] /2 en 4 u. n.m. kwamen de verschillende afdeelingen
per extratrein of te paard te Lambaroe aan. Te 4 u 10' werd het
bevel tot den afmarsch gegeven.
De beide sectien artillerie met hare dekking (50 bajonnetten) gingen
voorop om eene stelling op of nabij den weg Lambaroe-Ana* Galoeng,
ter hoogte van de afgebroken brug ^t 1 100 M. van eerstgenoemde
plaats, met het front naar de kampong Lamtengah en de versterking
Belang, in te nemen.
Dg hierop volgende cavaleriepatrouille van den wachtmeester en 8
—-,

151
ruiters had bevel -^ 500 M. Z. van Lambaroe den weg te verlaten
en het terrein in de richting van de bovengenoemde missigit te verkennen.
Het 5= Bataljon verliet eveneens en op hetzelfde punt den weg en
vervolgde in voorloopige gevechtsformatie den marsch door de O. van den
dijk gelegen sawah's.
Een deel der genie was bij dit bataljon ingedeeld.
De overige geniesoldaten waren aan het 7= Bataljon toegevoegd, dat
aanvankelijk het 5= Bataljon volgde, doch in de sawah de 1= compagnie
met sectien uit de flank in aansluiting met het 5= Bataljon deed mar­
cheeren.
De troepen voor de Kroeng Lingkar bestemd, namen eenvoudig de
hun aangewezen plaatsen in. De cavalerie, die eene verkenning tot
Lam Dam-Zuid maakte, omdat zij veel volk in de nabijheid van Passar
Tjot Iboe meende te zien, keerde terug met de mededeeling, dat het
passergangers met vrouwen en kinderen waren.
Vijanden werden tot het uur van terugkeer naar Lambaroe 8 u. n.m.
aan die zijde niet waargenomen.
De cavalerie kreeg te 4 u. 40' het eerste vuur — een paar schoten —
uit de missigit Lamtengah, verkende nog verder tot op ^\l 200 M.
van Belang en maakte toen, op last van den colonnecommandant, het
front voor de infanterie vrij.
De 1= compagnie 7= Bataljon marcheerde nu ook in gevechtsformatie op.
De compagnieen van het 5= Bataljon, die zich ter hoogte van de
bekende afgebroken brug bevonden, werden ter zelfder tijd uit de ver­
sterking Belang beschoten, welk vuur toenam, toen de troepen in de
^\z 300 M. breede strook kwamen, waar de dijk de Atjehrivier nadert.
De linkervleugel werd toen met eene sectie versterkt, doch overigens,
zonder te schieten, doorgemarcheerd tot even voorbij de benting Belang.
Deze versterking was J^ 18 M. lang en breed, had wallen 2 M.
hoog en 1.5 M. dik en was omgeven door twee zware bamboedoen-
paggers.
De bezetting bleek uit niet meer dan ^ 12 man te bestaan, die
zich gereed hidden het vuur te openen, zoodra onze manschappen zich
op den dijk zouden vertoonen.
De commandant der 4= compagnie, de kapitein Linck, gaf bijna
onmiddellijk daarop bevel tot den stormaanval. De tegenstanders wachten
dien evenwel niet af, doch verdwenen in het bedekte terrein in de richting

152
van Kajoe Leh. Door hun vuur hadden zij de onzen nog 4 gewonden
bezorgd, waarvan een kort daarna overleed.
Een peloton werd in de versterking achtergelaten, terwijl eene com­
pagnie bezuiden de brug, ten Z. O. van Belang, a cheval van den weg
met het front naar het Z. en Z. O. in stelling kwam.
Een tweede peloton werd O. van de Ana* Galoengdijk in reserve
gehouden.
Het 7= Bataljon ondervond in het geheel geen tegenstand, zoowel
de aarden versterking, als de missigit en de Koeta van het moekimhoofd,
werden onbezet bevonden; daarentegen leverde het terrein voor de
ongeschoeide Madureezen nogal moeielijkheden op.
5 u. 35' n.m. werden de door den wd. controleur aangewezen ge-
bouwen aan de vlammen prijs gegeven, en door de 2= en 3 e compagnie
7= Bataljon, die de werkzaamheden gedekt hadden, teruggemarcheerd
naar de positie van de 1= compagnie, die voor de kampong in sidling
was gebleven en met eene sectie van de 4= compagnie de reserve had
gevormd.
De drie overige sectien dier compagnie waren als dekking ambulance
en voor de bezetting der aarden benting Lampoe Wakeue en de missigit
achtergebleven.
Kort na het verlaten der kampong opende de vijand, die zich al dien
tijd stil gehouden had, het vuur weer uit de richting Ba* Boeng en
Kajoe Leh, dat uit laatst bedoelde richting werd beantwoord door eene
sectie der bergbatterij bij de brug en het geschut van den post Lambaroe.
5 u. 48' n.m. werden de bevelen voor den terugtocht gegeven.
Van elk der bataljons zou eene compagnie voorloopig in stelling
blijven, nadat Belang, Missigit Lamtengah en Lampoe Wakeue in
brand zouden zijn gestoken.
Daar er uit de richting van Lambarih nogal volk kwam opzetten,
oordeelde de colonnecommandant het wensche'ijk met het teruggaan te
wachten tot de duisternis zou zijn ingevallen. Om misverstand te voor-
komen, gelastte hij zijn adjudant zich bij de voorste linie op te houden
en zoodra het s'gnaal „retireeren" gegeven werd, den last daartoe aan
de beide bataljonscommandanten over te brengen.
Te 6 u. 40' kon daartoe worden overgegaan; nog voordat de
afgebroken brug in den dijk bereikt was, had het vuur uit Lamtengah
geheel opgehouden, terwijl nog enkele schoten uit de richting Kajoe Leh
vielen.

153
De voorste linie had er intusschen nog vier gewonden bij gekregen.
Te 8'/4 u. waren alle troepen weer te Lambaroe vereenigd en werden
de troepen successievelijk naar Koeta Radja teruggevoerd.
Aan de opdracht was ten koste van een doode en zeven gewonden
voldaan.
Actie tegen Toekoe Oemar.
De 23= Mei was aangewezen om het reeds lang beraamde plan — T.
Oemar uit zijne stelling in de IV en VI Moekims te verdrijven — ten
uitvoer te brengen.
Wij kunnen, om een duidelijk beeld te geven van de voorgenomen
operation, niet beter doen dan de dispositie in haar geheel weer te geven.
Dispositie voor de operation tegen de VI Moekims.
De aanvallende beweging zal een aanvang nemen in den vroegen
morgen van den 23= n Mei te 4 u. v.m.
De hoofdaanval zal plaats hebben uit de lijn Ketapan Doea — Blang
op den rechtervleugel der vijandelijke positie. terwijl gelijktijdig een
nevenaanval gedaan wordt uit Lamtih op den linkervleugel dier stelling
en het centrum op zeer krachtige wijze door de belegenngsbatterij te
Lamdjamoe onder vuur wordt genomen.
Het doel van den aanval op den rechtervleugel is in de eerste plaats
ons vast te zetten op den kam van den gemiddeld 200 M. hoogen
heuvelrug, die de vallei van Beradin aan de Oostzijde begrenst en het
centrum der vijandelijke positie, zoowel als de in de vallei aangelegde
versterkingen, grootendeels beheerscht; en voorts het nemen en vasthouden
van de vijandelijke versterkingen en kampongs, die den toegang tot de
vallei aan de Zuid-Oostzijde afsluiten.
De aanval op den linkervleugel der stelling geschiedt om gedurende
den hoofdaanval een gedeelte der vijandelijke strijdkrachten aan die
zijde vast te houden en daarna in verband met dien aanval het centrum
aan twee zijden aan te grijpen.
Alles wat van den vijand en diens positie bekend is, is vermeld
in de aan deze dispositie toegevoegde bijlage.
Voor de uitvoering van den hoofdaanval worden aangewezen;
8 brigades marechaussee.
het 3=, 6= 7 e en 9 e Bataljon infanterie.
2 pelotons cavalerie.

4 sectien bergartillerie.
2 detachementen genietroepen.
154
De acht brigades marechaussee en het 3 e Bataljon, waarbij een detache­
ment genietroepen, (de z.g. bergcolonne) worden onder de bevelen
gesteld van den luitenant-kolonel van Heutsz, aan wien worden toege­
voegd, de kapitein van den generalen staf van Daalen en de 1= luit.
adj. E. A. van Kappen. Zij hebben tot taak het beklimmen en stelling
nemen op den kam van den bergrug.
Het 6= Bataljon infanterie, waarbij eene sectie bergartillerie, (colonne
XXII Moekims) neemt stelling in een lijn: heuvel, 800 M. Z. W.
van Ketapan Doea, Pantai Abee, Tjot Goee Tjoet, front makende
naar het Zuiden en Zuidoosten om een opdnngen van vijandelijke benden
door de III Moekims Daroe te beletten.
Het 9= Bataljon, waarbij eene sectie bergartillerie, (colonne Djero
Loeng) neemt met een detachement genietroepen aanvankelijk stelling
in een lijn gaande over Djero Loeng en de versterking Lam Pasei naar
de kampong van dien naam.
Beide laatstgenoemde bataljons moeten de colonne van Heutsz aan
beide zijden als 't ware dekken en de taak dier colonne vergemakkelijken,
door zorg te dragen, dat zij zonder belangrijke gevechten tot aan den
voet van het gebergte kan doordringen en de hellingen bestijgen.
Het 7= Bataljon met de cavalerie en twee sectien bergartillerie vormen
de reserve en blijven aanvankelijk opgesteld achter den kogelvanger bij
Ketapan Doea en ter mijner beschikking.
Aan elk der colonnecommandanten worden de noodige cavalerie-
ordonnansen toegevoegd, voor het overbrengen van bevelen en berichten.
Voor den aanval op den linkervleugel worden aangewezen het 12=
Bataljon infanterie, het 14= Bataljon infanterie, een peloton cavalerie,
twee sectien bergartillerie en een detachement genietroepen.
De aanval geschiedt door het 12= Bataljon op de positie in Lam
Tengah-Oost en Lam Manjang, terwijl het 1 4= Bataljon de reserve vormt.
Als algemeene reserve blijft te Koeta Radja achter het 5= Bataljon,
een sectie bergartillerie en een peloton' cavalerie.
Aan elk der bataljons en aan de brigades marechaussee worden
dwangarbeiders toegevoegd voor het dragen van reservemunitie en van
tandoes, deze laatsten ook bij de sectien artillerie. Bij elk bataljon is
een officier van gezondheid met het noodige ambulancepersoneel en
materieel.

155
Tot den staf van den bevelhebber behooren:
de chef van den staf, luit. kol. van Vliet.
de commandant der bereden Artillerie, luit. kol. Boetje.
1= luitenant-adjudant der Artillerie J. B. Doijer.
de gewestelijke artilleriecommandant majoor Gaade.
de eerstaanwezend officier van gezondheid luit. kol. Bleekrode.
de gewestelijk intendant majoor Boers.
de kapitein van den generalen staf Kronouer.
de commandant der cavalerie ritmeester Jhr. de Lannoij.
de kapitein adjudant Smits.
de 1° luitenant adjudant Kroesen.
de 1= luitenant adjudant Kilian.
de 1= luitenant Asselbergs.
De colonnes moeten te 4 u. v.m. tot den afmarsch gereed staan:
het 6= Bataljon te Ketapan Doea, de colonne van Heutsz idem,
het 9= Bataljon bij den kogelvanger te Blang, achter den spoordijk,
het 12= Bataljon te Lamtih, het 14= idem.
De bevelhebber bevindt zich bij de reserve, kogelvanger Ketapan Doea.
Aan de commandanten der bataljons kunnen uit den aard der omstan-
digheden geene bepaalde bevelen voor de uitvoering hunner opdrachten
worden gegeven.
Voor het gereede bereiken van het doel is van het meeste belang,
dat door de verschillende colonnes op hetzelfde oogenblik en dus gelijk-
tijdig worde opgerukt, dat zoo snel mogelijk het open voorterrein worde
doorgetrokken en zoo spoedig mogelijk vasten voet worde verkregen in
het bedekte terrein.
De colonnecommandanten moeten den bevelhebber van het innemen
van gewijzigde posities, zooveel als mogelijk is, mededeeling doen, tot
regeling van het vuur uit de belegeringsbatterij te Lamdjamoe.
Bij alle berichten en meldingen moet, waar mogelijk, gebruik worden
gemaakt van de telefonische gemeenschap Ketapan Doea, Blang, Lam­
djamoe, Lamtih.
De troepen nuttigen voor het verlaten van het kwartier een warm
maal en nemen een extra ontbijt mede.
Gedurende het ageeren worden officieren en manschappen gevoed
volgens tarief 20 en zooveel doenlijk als op de schaftorder is aangegeven.
De korpskwartiermeesters zorgen gedurende het uitrukken voor ont-
vangst en doen gereedmaken van het eten, waarvoor door de korpschefs

156
de fouriers, koks en bijkoks met het noodige keukengereedschap onder
de bevelen van de kwartiermeesters worden gesteld.
De plaats, waar gekookt zal worden, wordt door het hoofdkwartier
aangegeven.
Koeta Radja, 22 Mei 1896.
(w.g.) STEMFOORT.
Berichten en waarnemingen aangaande den linkervleugel der vijande­
lijke stelling.
De linkervleugel van 's vijands stelling strekt zich uit van het zeestrand,
-j~ 500 M. West van de plaats, waar vroeger het blokhuis Pagani stond
tot aan de versterking bij binasa Lam Me, Z. O. van de pisangtuin.
Daartusschen liggen in voorste linie de Koeta Sagoi en oogenschijnlijk
twee wachthuizen Oost van deze versterking aan den Zuidelijken rand
der lagune Noord of Noordwest van Lam Awi;
drie versterkingen in en bij Lam Awi: t.w. een in den Oostrand en
een bij het heuveltje Z. O. van dien rand; eene versterking in den
N. O. hoek van het verlaten gedeelte van Lam Tengah-Oost (lees
Lam Tangah);
twee door een loopgraaf verbonden versterkingen in den Oostrand van
het verlaten gedeelte van Lam Manjang Z. W. van het punt, waar de
weg Lamtih—Blang Kala in twee voetpaden overgaat.
De loopgraaf schijnt verder door te loopen naar den meest Z. O. hoek
van kampong Lam Manjang en verder langs den Oostrand van den
smallen strook klappertuin tot aan Lam-Isi; een dezer versterkingen is
met een lilla bewapend; eene versterking bij den verkoolden dooden
boom in den N. O. hoek van het verlaten gedeelte van Lam Isi; waar-
schijnlijk eene versterking ;4j 100 M. bezuiden de laatstgenoemde,
eveneens in de kampongrand.
Achter de linie liggen:
aan het strand tusschen het aangegeven punt en Lam Pagar een
zestal loopgraven, Zuid van de duinen;
loopgraven op de grafheuvels Oost van Lam Toetoe;
waarschijnlijk eene versterking bij masdjid Lam Tengah, versterkingen
bij Masdjid Relok en Gedoeng Tapoe (ligging onbekend);
waarschijnlijk eene versterking Zuid van den weg bij Lam Tengah
(Lam Tangah) met aloeeversperring (dat kan Masdjid Relok zijn);

157
waarschijnlijk eene versterking aan het zeestrand bij K. Masdjid Pantjoer;
eene versterking bij Balei Lam Baroe, in den Noordrand van die
kampoeng;
de oude versterking even Oost van Lam Baroe, Koeta Parih genaamd;
eene versterking in den Noordrand van Lam Pagar tegenover den
steenen dam met twee kanonnen;
waarschijnlijk eene versterking bij masdjid Indra-Perwa (door sommigen
masdjid Lam Pahien genaamd) en loopgraven op Gle Goerah, d. i. de
uitlooper van het gebergte even West van M. Lapan Sagi;
verder moeten nog versterkingen gelegen zijn bij Mon Mengtoeri
(ligging onbekend) en bij Lam Girih bij den Zuidelijken uitgang van
den Belang Kala-pas.
Bijzonderheden: Het volk uit het Lam Pagarsche staat als bijzonder
krijgshaftig bekend.
Panglima Gimba* van Lam Gemoek heeft pepertuinen bij Monbroeh
in den Belang Kala-pas.
Daarheen is een gedeelte van de vrouwelijke bevolking der VI Moekims
gevlucht. Een ander gedeelte houdt zich schuil op Gle Goerah, Gle
Datar en Gle Tempe.
Berichten en waarnemingen aangaande het centrum der vijandelijke stelling.
Het centrum der stelling strekt zich uit van de versterking bij binasa
Lam Me, Z. O. van den pisangtuin bij die kampong tot aan de ver­
sterking bij Balei Ba* Me, Oost van de ,,n" van Lam Asan.
Daartusschen liggen in voorste linie:
de versterking Lam Loempoer Tjot (door sommigen Tjot Manjang
genoemd) Zuid van kampong Lam Loempoer; de versterking bij het
huis te Pakan Badak, ook wel Baringin genoemd (150 M. zuid van de
voorgaande;
de loopgraaf Zuid van den grafheuvel Oost van den grooten boom
van Pakan Badak en daarachter eene verbindingsloopgraaf naar Pajating
(lees Paja Trieng) en
de versterking Binasa Belang in den N. rand van het verlaten gedeelte
van Lam Asan, Z.O. van de ,,g" van Pajating.
Achter deze voorste linie liggen tal van versterkingen en loopgraven,
waarvan de voornaamste zijn:
de versterking in den N.O. hoek van kampong Lam Roekan bij de binasa;

158
de loopgraven in den N. rand van Lam Goe-oe;
de versterkingen in het begroeide terrein. West van Lam Asan (lees
Paja Trieng Z. W.);
de versterking Binasa Ketapang aan den Oostrand van het Z.O.
verlaten gedeelte van Lam Asan;
waarschijnlijk eene versterking Z.W. van Lam Goe-oe aan den
ouden weg ;
de versterking in den N. rand van Lam Doerian;
op den Gle Poetih (lees Gle Genting) een loopgraaf en aan den
voet, noord de versterking Lam Reh, en oost: Mon Boeing;
de versterking bij Oelee Nehen (door een ander Ba* Mon Tjan
genoemd), waarin de verloren mitrailleur moet zijn opgesteld, aan de
voet der heuvels N. van Lampoih Eumpee;
de versterking Pantjoeran, ook aan den ouden weg West van Gemi Roi;
loopgraven bij Lam Belang a/d. grooten weg en Lam Pasei West;
de versterking Binasa Belang Poetih even West van Pasar OlehGli;
loopgraven ter weerszijden van den ingang, achter den pagar, en Zuid
aan den ingang van Pasar Oleh Gli:
de versterking Binasa Trieng of Binasa Rima, in den Westrand van
Rima-Zuid;
waarschijnlijk enkele loopgraven bij Lam Pisang;
een loopgraaf bij den boenotboom van het heilige graf Toean di Boh
(Toean Sala nama) aan den voet van het gebergte, West vanKenoi;
eene versterking bij Mata Air Ba* Pana* aan den voet der heuvels
bij het moerasje, Oost van Lam Oekoe, een op de Bt. Seboen (d.i.
de alleenstaande heuvel Z. W. van Beradin);
een te Lam Poelau (d.i. de plaats, waar vroeger onze versterking
Bt. Seboen heeft gestaan), en een op de Bt. Lam Tjroeng, Zuid van
Lam Poelau;
loopgraven N. en Z. van Lam Poelau.
Het terrein:
De brug in den weg, Zuidwest van Lam Djamoe is afgebroken;
alleen het middenjuk staat nog. De breedte van de Tjoet Manjang is
daar ^ 8 Meter.
In den weg bij de versterking Pakan Bada' is een groot diep gat
gegraven, dat overdekt is. Het doel is ons geschut daarin te doen
vallen.

159
Overigens moet de weg naar Lam Pisang zeer door onze projectielen
zijn omgewoeld.
De sawah's tusschen Adjoen Tebal Poelau (op de kaart staat Adjoen
Tebal) Enking, Gle Genting, Rima-Zuid en Pasar Oleh-Gli zijn vrij
goed begaanbaar; tusschen Rima-Zuid en Lam Pisang heeft men een
vrij diep moeras. Langs den voet van het gebergte is het terrein over
een smalle strook goed begaanbaar.
Lam Poelau is omgeven door moerassige sawah's.
Bijzonderheden.
Balei Ba* Me (Lam Asan) moet bezet zijn door P a Karim Lampagar,
die herkenbaar is aan een grooten baard.
In Binee Kroeng moet lood in de putten verborgen zijn.
Lam Loempoe, Lam Goe-oe, Lam Asan, Lam Pisang en Beradin
zouden v.n. met achterlaadgeweren worden verdedigd.
T. Oemar houdt zich tegen ons geschutvuur schuil, Zuid van den
heuvelrug, Noord van Mata Air Ba* Pana.
De bevolking der IV Moekims heeft hare goederen, padi en huis-
dieren geborgen in Lam Lehoem (op de kaart staat Lam-Ion), Lam
Baroe en Seboen.
In het ravijn West van Pantjoeran moeten zich vele vrouwen en kin-
deren schuilhouden.
Berichten en waarnemingen aangaande den rechtervleugel der vijan­
delijke stelling.
De rechtervleugel van 's vijands stelling strekt zich uit van de ver­
sterking bij Binasa Ketapang in het Z. O. verlaten gedeelte van Lam
Asan tot aan de versterking tegen de zuidelijke helling van Boekit
Kesoemba.
Daar tusschen liggen:
a. in de voorste linie:
de versterking bij Binasa Tebal Poelau (op de kaart staat Adjoen
Tebal). Volgens een der spionnen ligt zij aan het moeras, Zuid van
„oen" van Adjoen, volgens een anderen berichtgever zou zij juist aan
den tegenovergestelden kant tegen Lam Asan gelegen zijn.
zij moet sterk bezet zijn, bewapening voornamelijk achterladers;
de kleine versterking in den Z. O. rand van Adjoen Paja (dat is
het oostelijk stuk van het verlaten gedeelte van Adjoen Tebal);

160
de kleine versterking en een loopgraaf in den N. rand van Adjoen
Goetji Ajer;
de versterking bij Djero Loeng, d.i. het acces tusschen Adjoen Goetji
Ajer en Djempit, dat naar Lam Pasei-West voert;
de kleine versterking in den Noordrand van Djempit bij de binasa,
zwak bezet;
een paar loopgraven bij den ingang bij de balei van Pantai Abee;
zwak bezet (de balei is van Ketapan Doea uit te zien).
De versterking bij Bt. Kesoemba, is sterk bezet door Pedireezen.
b. in de tweede linie:
de versterking in den Oostrand van Enking, zwak bezet;
de versterking in den Oostrand van het verlaten gedeelte van Lam
Pasei West, tamelijk sterk bezet;
loopgraven op Tjot Goee Tjoet (dit is de heuvel in de sawah Z. W.
van Pantai Abee) en in Djempa en Gendrian; niet of zwak bezet;
c. in de derde linie:
de versterking Lam Reh en Mon Boeing aan den voet, en een loop­
graaf op den top van de Gle Genting, tamelijk sterk bezet;
de wachtposten, 1 5 a 20 man sterk, op den heuvelreeks Gle Genting-
Gletaroenpas, een ervan is o.a. zichtbaar ongeveer Z.W. van Pantai Abee
op een der kale ruggen, onder een alleenstaanden boom.
Het terrein:
De sawah's staan onder water. Zij hebben echter harden ondergrond.
De beste toegangsweg is het voetpad, beginnende West van Ketapan Doea
naar Pantai Abee, van hier over de Tjot Goee Tjoet naar het gebergte.
De hoogste top in den heuvelreeks voornoemd heet Toean Tjot Tjako
(een heilig graf), Noord van dezen loopt alleen een voetpad over het
zadel van Gle Genting (zie kaart).
De oostelijke hellingen zijn in dat gedeelte zeer steenachtig en minder
begaanbaar.
Zuid van dien top moeten drie patrouillepaden loopen van de III
naar de VI en IV Moekims.
Het Noordelijkste loopt van Goee Tjoet (kale heuveltop, evenals Bt.
Trieng, Z.W. van Betoeng en waar te nemen van Belang) over het
zadel Zuid van Toean Tjot Tjako.

161
Het volgende zou van den voet der heuvels N. van het moerasje,
Zuid van Tjot Goee Tjoet loopen naar de loopgraven bij den alleen-
staanden boom (zie boven), en een derde pad zou nog zuidelijker langs
den Goee Ba* Tjroeng over het gebergte voeren.
Bijzonderheden.
De bevolking van de III Moekims Daroe zal zich niet tegen onze
troepen verzetten. Het grootste gedeelte is gevlucht in een dalketel
achter Goee Tjoet, waar een bivak van een 50 a 60 huisjes moet zijn
opgeslagen, onder Imam Djempit en bij Balee Mesoebang. Een groot
getal Pedireezen zou zich in Lam Pasei (lees Pasoee) ophouden onder
T. Mat Amin (Deze oelama is vrij blank en lang van gestalte).
Teungkoe Pantai Glima met zijne volgelingen bevindt zich in en bij
de grot van Daroe.
Volk uit de XXII Moekims is met meer in de III Moekims Daroe
aanwezig.
De stemming in de IX Moekims is over het algemeen niet ongunstig.
Aan den westelijken voet der heuvels ligt eene versterking bij Mata Air
Ba* Pana, waarschijnlijk bij het moerasje en de drie kenbare boomen. Daar
heeft T. Oemar ook een schuilplaats, waar hij zich tegen geschutvuur dekt.
Wijders loopgraven bij het heilige graf Toean di Boh of Toean sala
nama, bij Boenot, en eene versterking op de Bt. Lam Tjroeng.
In de dispositie is de taak en indeeling der verschillende colonnes
reeds aangegeven.
Omtrent de sterkte nog het volgende.
De luitenant kolonel van Vliet, aan wien de kapitein adjudant Smits
werd toegevoegd, kreeg het bevel over de colonne Lamtih, bestaande uit:
het 1 2= Bataljon infanterie (commandant luitenant kolonel G. F. Soeters),
sterk: 18 officieren, 240 Eur. en 205 inl. minderen;
het 14= Bataljon infanterie (commandant majoor G. P. M. van der
Noordaa), sterk: 16 officieren, 142 Eur. en 312 inl. minderen.
Cavalerie: 1= peloton (commandant 1= luitenant P. H. Lisnet), sterk:
32 Eur. minderen;
Ber-gartillerie: (2 sectien onder den kapitein G. J. E. Nauta), sterk:
2 officieren, 35 Eur. en 20 inl. minderen en 4 vuurmonden;
Genietroepen; (commandant kapitein W. A. }. F. Zelle), sterk: 15 Eur.
en 15 inl. minderen.
11

162
Ambulance: een onder den officier v. gez. J. F. Langenberg met 12
minderen bij het 12= Bataljon infanterie, en een onder den
officier van gezondheid F. J. Hagen, van gelijke sterkte, bij het
14= Bataljon infanterie.
Bij alle afdeelingen voorts de noodige dwangarbeiders.
De samenstelling der bergcolonne was:
Commandant: luitenant kolonel der infanterie J. B. van Heutsz.
Chef van den Staf: kapitein v/d. Gen. Staf G. C. E. van Daalen.
Adjudant: 1= luitenant adj. der infanterie E. A. van Kappen.
Infanterie: 10 brigades marechaussee (commandant kapitein Jhr. G.
J. W. C. H. Graafland), sterk: 4 officieren en 189 minderen.
3= Bataljon infanterie: (commandant majoor G. A. Hansen), sterk:
15 officieren en 403 minderen.
Genietroepen: een detachement (commandant 1= luitenant A. S. Ruzette),
sterk: 30 onderofficieren en minderen.
Trein, en een ambulance met het noodige personeel en tandoes
onder den officier van gez. 2= klasse E. Razoux Kiihr.
Reservemunitie.
Na het vermeesteren der vijandelijke bergstelling Toean Tjot Tjako
nog eene sectie bergartillerie (commandant kapitein M. G. J. Kempers),
sterk 1 officier, 40 onderofficieren en minderen, 18 rij, trek- en draagdieren,
2 vuurmonden en bijbehoorende munitie.
De colonne ,,Djeroe Loeng" onder majoor der infanterie J. F. T.
Veeren; luitenant adjudant J. J. Romswinckel.
Majoor Veeren was tevens commandant van het 9= Bataljon, sterk:
14 officieren en 500 minderen.
een detachement genietroepen (commandant 1 e luitenant adjudant E.J. de
Rochemont), sterk: 30 minderen.
een sectie bergartillerie (commandant 1= luitenant J. F. C. Deibert),
sterk: 18 minderen, 15 rij- en trekpaarden of draagdieren, 2
vuurmonden met munitieuitrusting.
een peloton cavalerie (commandant 1= luitenant C. W. F. Happe),
sterk: 32 sabels.
een ambulance onder den officier van gezondheid 2= klasse P. J.
Diephuis.
trein: 106 dwangarbeiders.

163
De colonne tegen de XXII Moekims.
Commandant (tevens commandant van het 6= Bat. inf.): majoor
D. A. Okhuizen.
1= luitenant adjudant C. A. Meulemans.
Infanterie: 14 officieren en 467 minderen (w.o. 243 Europeanen).
Een sectie bergartillerie (commandant 1= luitenant Steenkamp),
sterk: 1 officier, 17 Eur. en 14 Inl. minderen, 4 rijpaarden, 12
trek- en draagdieren, 1 mandoer en 6 dwangarbeiders en munitie.
Ambulance onder den officier van gezondheid 2,= klasse van Leent
met 6 minderen.
Trein: 4 mandoers en 96 dwangarbeiders.
De Reserve colonne.
Commandant: majoor J. R. Jacobs.
1= luitenant adjudant E. C. van der Heijden.
Sterkte: 12 officieren, 253 Eur. en 176 inl. minderen.
De beide sectien bergartillerie onder den kapitein Kempers, die
bestemd waren om aan de colonne van Heutsz te worden toe­
gevoegd, (waarvan er slechts een op den berg kwam) sterkte:
3 officieren, 53 Eur. en 28 inl. minderen, I I rijpaarden, 29
trek- en draagdieren, 4 vuurmonden en munitie.
Een peloton cavalerie.
Te Koeta Radja waren als algemeene reserve achtergebleven:
Het 5= Bataljon infanterie.
Een sectie bergartillerie.
Een peloton cavalerie.
Hoewel het de laatste dagen droog was geweest, waren over het
algemeen voor de geheele vijandelijke stelling de sawah's drassig en in
sommige deelen moerassig, niettemin bijna overal voor de troepen goed
begaanbaar, voor de cavalerie echter alleen in stap.
De kampongs, dicht begroeid, waren omgeven en doorsneden van
zware, meestal levende pagars.
Hier en daar werden goede voetpaden aangetroffen.
Daar de colonnes elk een afzonderlijke taak hadden, die voor de
colonne Veeren en Okhuizen aanvankelijk wel is waar bestond in het

164
beveiligen der flanken van de colonne van Heutsz, kan er echter geen
bezwaar zijn de verrichtingen dier colonnes achtereenvolgens te behandelen,
waarnoodig kan dan op het verband worden gewezen.
In afwijking van het daaromtrent in de dispositie bepaalde, was aan
de colonne van Heutsz vergunning verleend, reeds te 3^/2 u. v.m. van
Ketapan Doea af te marcheeren, en zulks in het belang van de verrassing
der vijandelijke heuvelstelhng op de Toean Tjot Tjako.
Men vreesde toch, dat, wanneer alle colonnes gelijktijdig afmarcheerden,
de beweging der colonne van Heutsz al zeer spoedig door den vijand
zou worden opgemerkt, natuurlijk zeer ten nadeele van eene vlotte uitvoering
der opdracht.
De marschindeeling der colonne was:
Voorhoede: (commandant kapitein der infanterie Jhr. Graafland).
10 brigades marechaussee.
1 peloton 3= Bataljon infanterie (6.5 m.M. geweren), het detachement
genietroepen.
Hoofdcolonne:
2 compagnieen 3= Bataljon infanterie.
Ambulance.
1 compagnie 3= Bataljon infanterie.
Achterhoede: •
1 peloton 3= Bataljon infanterie (6.5 m.M. geweren).
De voorhoede had in opdracht te 3'/2 u. v.m. langs het voetpad,
dat op 600 M. ten N. W. van Ketapan Doea aan de spoorbaan begint,
naar Pantai-Abee te marcheeren, te trachten ongehinderd tusschen de
vijandelijke posities Kesoemba, Pantai-Abee en Tjot Goee Tjoet en de
versterkingen, die verondersteld werden aan den voet van het gebergte
te zijn gelegen, door te dringen, vervolgens zoo vlug mogelijk de Toean
Tjot Tjako te bestijgen, de zich daarop bevindende versterkingen te
bereiken zonder een schot te lossen, om den vijand niet opmerkzaam
te maken, en elken tegenstand zijnerzijds met den klewang te over-
winnen.
Aan de beide voorste brigades, onder den l e luitenant der infanterie
H. M. Vis, was een gids toegewezen n.l. panglima Ali uit Pantai-Abee,
de vertrouwde van den hoeloebalang der III Moekims Daroe, panglima
Bintang, welk hoofd op onze hand was.
Bepaald was nog, dat de marsch in marschcolonne zou plaatshebben.

165
Voor het beklimmen van het gebergte moest de voorhoede zich in een
breed front ontwikkelen.
Ditzelfde gold voor het 3= Bataljon, dat die beklimming in sectie-
of pelotonscolonne moest trachten te verrichten.
Op het aangegeven uur van Ketapan Doea afgemarcheerd, vorderde
de colonne aanvankelijk slechts Iangzaam.
Toen de voorhoede ten Z. O. van Pantai-Abee gekomen was, werd
er in de vijandelijke benteng Kesoemba een Iicht geheschen, terwijl ook
reeds een dergelijk licht bij den ingang van de kloof Gle Taroen was
waargenomen.
In de kampong zelf werd beweging waargenomen.
Zonder zich nu verder om den afstand tot de hoofdcolonne te be-
kommeren, marcheerde de marechaussee zoo snel mogelijk door en bereikte
om ^tl 5 uu r Tjot Goee Tjoet.
Deze terreinverhooging was nog niet gepasseerd, of de voorhoede werd
opgemerkt door Atjehers, die onmiddellijk een ontzettend geschreeuw
en gezang aanhieven, om aldus de op den kam geplaatste wachtposten
te waarschuwen.
Te 5 u. 20' v.m. begon de beklimming van den Toean Tjot Tjako
in twee gedeelten met fronten zoo breed, als de hellingen dit toelieten,
de luits. Vis en Wagener met hunne afdeelingen aan de O. helling,
de afdeelingen der luitenants Stoop en Dijkstra aan de N. O. zijde.
Het peloton van luitenant Rijnen zou de afdeeling Wagener volgen.
Tien minuten later—5 u. 30' v.m. — begon ook de hoofdcolonne de
bestijging, nl. de colonnecommandant met 2 compagnieen en de am­
bulance, achter het peloton Rijnen aan, eene compagnje aan de N. O.
helling.
Aanvankelijk werd de colonne onder vuur genomen door de Atjehers,
die de onzen het eerst hadden opgemerkt, later ook door vijanden op
den Tjot Tjako; van boven werden zelfs rolsteenen naar beneden ge
worpen. Ook uit de kampongs in de vlakte werd te 5'/2 u - v,m> het
vuur geopend, vooral uit Lam Pasai en Enking.
De troepen, die de N. O. helling te bestijgen hadden, merkten van
dit vuur het meest; daarom deed de korpscommandant een met repeteer­
geweren bewapend peloton aan den voet van het gebergte stand houden,
totdat de geheele hoofdcolonne een voorsprong op de helling had.
Een drietal vijanden werden neergelegd w.o. een, die zich in een

166
boom had opgesteld, terwijl onzerzijds een amboineesch marechaussee
gewond werd.
Te 5 u 43 waren de luitenants Wagener en Vis, vergezeld van de
marechaussee's Wongsodikromo, No. 33780, en Todikromo, No. 28097,
zoomede de luitenant Rijnen en eenige Europeesche fuseliers bijna
gelijktijdig op den top aangekomen.
Zij moesten nog wel tien minuten wachten, eer de brigades en het
peloton Rijnen opgesloten waren.
Nauwelijks waren zij echter verzameld, of luitenant Vis ging weer
vooruit over den hoogsten top naar het struikgewas aan de N. O helling
en joeg de Atjehers daar uit hunne schietstellingen; deze, een dertig
man met geweren bewapend, zochten een goed heenkomen naar den
heuvelrug Westelijk van den Tjot Tjako.
De berghellingen waren intusschen niet medegevallen.
Aan den voet van het gebergte liep een vrij breed pad, dat door
het gedeelte der colonne, dat de N. O. helling beklom, gevolgd werd
tot ongeveer ten W. van Lam Pasei.
Zoowel de O. als de N. helling was zeer steil, J^ 30° en bezaaid
met groote rotsblokken en rolsteenen.
Die, waarlangs de colonnecommandant naar boven ging, was tot aan
den top steenachtig, maar zonder bosch. Aan de N. O. zijde strekte
zich van halfweg tot aan den top een licht bosch uit, waar doorheen
de troep zich een weg had te banen. Het behoeft wel niet gezegd
te worden, dat van eene beklimming in goede orde geen sprake was.
leder zocht den besten weg naar boven, en daar werd weer verzameld.
Het was trouwens zaak zoo gauw mogelijk op den top een flinke
macht te hebben.
Ook de W. naar de Kloof van Beradin gerichte berghelling was op
den top over eene breedte van minstens 50 M. met licht bosch en
verder met gras begroeid. Tusschen Tjot Tjako en de vlakte van
Beradin lag nog een zich van N. naar Z. uitstrekkende hoogterug van
-f- 150 M. hoogte. Het aldus gevormde dal was een 100 M. lager
dan den top van den Tjako gelegen.
Ook hier waren de bovendeelen der helling steenachtig.
Over den kam van de hoogte liep door het bosch van Z. naar N.
een vrij goed pad langs het eenvoudige steenen graf van den Toean
Tjot Tjako.
De Gle Genting (Poetih) bleek niet rechtstreeks met den noordelijken

167
uitlooper van den Tjot Tjako, maar met de Westelijke hoogte in ver­
binding te staan.
Op den hoogsten top van den berg bevond zich een met groote
steenen bezaaid, geheel open plateau, dat naar het Z. en Z.O. front
maakte, en dus door een vijand op den naastaangrenzenden Zuidelijken
bergtop geheel onder vuur kon genomen worden.
Op dit plateau had de vijand een wachthuisje met levensmiddelen
en water in een kleine redoute van groote steenen gemaakt.
6 u. 40' v m. was de geheele colonne boven. Van den Tjot Tjako
was de vijand verdreven.
Eene tusschenliggende hoogte onttrok onzen troep aan het oog der
vijanden op den Goh-Batee Tamon, die de onzen, bij hunnen opmarsch,
van uit eene versterking onder den alleenstaanden boom (zie kaart) nog
al beschoten hadden; eenmaal boven, vielen er nog enkele schoten uit
het Westen van de daar gelegen 150 M. hooge heuvelreeks, waarop
de van Tjot Tjako gevluchte verdedigers hadden stelling genomen.
De luitenant Rijnen had, na het verzamelen van zijn peloton, repe-
teervuur op Lam Pisang doen afgeven, waar Oemar's huis een goed
doel vormde.
Reeds tijdens den opmarsch waren drommen vijanden waargenomen,
die in de vlakte ten N. en O. van den berg heen en weer liepen en
gedeeltelijk ook op de vlucht gingen, o.a. uit Lam Asan; nauwelijks
had luitenant Rijnen bovenvermeld vuur geopend, of uit Lam Pisang
vluchtten een 50tal personen ijlings naar het Zuiden.
Door middel van een dwangarbeider werd te 6 u. 40' v.m. het eerste
bericht naar den bevelhebber te Ketapan Doea gezonden, waarin na
een korte melding van het gebeurde ook gezegd werd: „Toean Tjot
„Tjako niet beklimbaar voor artillerie, moet zadel Zuid van dien berg
„beklimmen onder dekking. Verzoek drinkwater."
Dat bericht is eerst te 8 u. 30' v.m. door den bevelhebber ontvangen,
Onder dekking van een paar brigades marechaussee, maakte de colonne­
commandant en zijn chef van den staf eene verkenning in N. richting
langs het pad, dat aanvankelijk over den kam der hoogte loopt en daarna
steil langs de W. en N. W. helling van den berg daalt.
Op deze helling hield het bosch spoedig op, en werden verschillende
vijandelijke bentengs en positien in de vlakte zichtbaar, terwijl ook een
groot deel van de Kloof van Beradin met Lam Pisang open en bloot
en binnen het bereik van het werkdadig vuur uit de repeteergeweren lag.

168
De opmarsch der troepen in de vlakte kon van hier uit goed door
vuur gesteund worden.
De vijand beschoot de verkenners uit de positien op den Gle Genting
en op de Westelijke heuvels.
Nauwelijks was de colonne-commandant terug op het plateau, waar
de colonne voorloopig in stelling lag of er werd een goed gericht vuur
ontvangen uit achterlaadgeweren van den aangrenzenden ^\z 500 M.
verwijderden zuidelijken bergtop, werwaarts zich de schutters uit de ver­
sterking onder den alleen staanden boom hadden begeven.
In een paar minuten bracht ons dit vuur een 6 tal gewonden toe —
(7'/2 u. v.m.) — zoodat, daar de beklimming ons 1 doode en 2 gewonden
had gekost, er op dat oogenblik een doode en 8 gewonden waren.
Onmiddellijk werd het door een sectie repeteergeweren beantwoord,
terwijl de 2= compagnie van het 3 e Bataljon order kreeg, den vijand uit
zijne stelling te verdrijven.
Het peloton van den luitenant Rijnen en twee brigades marechaussee
met repeteerkarabijnen werden over het aanwezige voetpad naar de N. W.
helling van den berg gezonden, met opdracht daar stelling te nemen,
zoo mogelijk door vuur den vijand uit alle bezette positien te verdrijven
en verder de c.q. in de vlakte oprukkende troepen met vuur te steunen.
De genietroepen gingen mede om het terrein zooveel mogelijk en noodig
open te kappen.
Daar nog geen antwoord op het eerste bericht gekomen was, besloot
de colonnecommandant een tweede bericht te zenden — 8 u. 17' v.m.—
waarin tevens medegedeeld werd, dat de granaten in Lam Pisang vielen,
en dat het noodig was reserve munitie, drinkwater en ijs te zenden.
Even voor de verzending meldde zich de Eur. cav. van Beers met
een briefje van den bevelhebber, dat te 6 u. 8' v.m. van Ketapan
Doea verzonden was en luidde: „Officiers-patrouille 1= luitenant van
„Haaff in opdracht verband met U te zoeken. Verzoeke nieuws van
„Uwe colonne namens algemeene bevelhebber." Behalve, dat aan van
Beers bericht No. 2 werd medegegeven, volgde hem ook een kleine
dekking met den doode en de gewonden, om die naar de stelling van
het 6= in de vlakte te brengen. Den commandant dezer dekking werd
het bericht No. 3 medegegeven aan den commandant van het 6 e Bat.
en dien der 2 e bergbatterij, dat luidde: ..Commandant 6=, verzoeke
..dekking aan den voet van het gebergte voor transport gewonden naar
..Ketapan Doea."

169
,.Commandant 2 e bergbatterij, kapitein Kempers. Niet meer dan eene
,,sectie naar boven sturen. Geen plaats. Tracht den hoofdrug te volgen
,,naar hoogsten top."
Deze batterij was n.l. in de vlakte waargenomen.
's Vijands vuur was intusschen, dank zij ons repeteervuur, tot zwijgen
gebracht. Ook doordien de schutters echarpeervuur kregen van de 2=
compagnie en eene sectie repeteergeweren, uit eene stelling Z.W. van
den Tjot Tjako.
Bij den opmarsch derwaarts kwam die compagnie in het gezicht en
het vuur van den vijand van den 300 M. W. van onze positie gelegen
heuvelrug, waardoor twee minderen licht gewond werden. Ook op het
plateau kreeg men nog een gewonde.
De colonnecommandant, die zich nu naar de stelling van het peloton
.Rijnen begaf, bevond, dat deze, behalve de beide brigades marechaussee,
slechts eene sectie in de vuurlinie had kunnen brengen; voor de andere
was geen ruimte.
Behalve, dat door hem het vuur van den W. heuvelrug tot zwijgen
was gebracht, had hij de bezettingen op den Gle Genting en in de
zichtbare benteng van Lam Asan genoopt hunne positien te verlaten.
Van de stelling van het 9= Bataljon was niets te zien.
Men hoorde alleen vuren en zag in de vallei van Beradin voortdurend
groote en kleine troepen Atjehers in Zuidelijke richting vluchten.
Alle kampongs liepen leeg, toen ons repeteervuur daar successievelijk
op werd afgegeven.
Op een lager gedeelte van de Noordelijke helling verscheen een
detachement van het 7= Bataljon onder den kapitein Broekhoff, die
mededeelde, dat hij de artillerie dekte (2 sectien), die bezig waren de
moeilijkste N.O. helling van den Tjot te beklimmen.
Onmiddellijk werden haar de genietroepen en een paar brigades
marechaussee ter hulp gezonden.
In de stelling van de 2 e compagnie gekomen, rapporteerde men den
colonnecommandant, dat de Eur. sergt. Grebner, No. 27589, eigener
initiatief den vijand op den hoogtekam in het W. had aangevallen, met
achterlating van een doode had verdreven en nu den meest zuidelijken
top van dien hoogterug bezet hield. Daar van uit die positie de groote
Weg door de vallei van Beradin ook door de Beaumontgeweren werk-
zaam onder vuur genomen kon worden, en de bezetting van den top,

170
door Grebner, dan ook het verlaten van Lam Pisang en Bineh Kroeng
door den vijand ten gevolge had gehad, deed de colonnecommandant
de geheele 2= compagnie bij de 2= sectie aansluiten, opdat deze com­
pagnie bij eventueel oprukken haar steun kon verleenen.
9 u. 15' werd den bevelhebber bericht No. 4 gezonden: ,,Lam
,,Pisang verlaten. Wij hebben heuveltop ten O. van Oemar's huis
,,bezet. Bineh Kroeng ook verlaten. Vele Atjehers loopen weg in
,,Z. richting. Troepen kunnen doorrukken Verzoeke toezending bereden
,,ordonnansen."
Te bcjammeren was het, dat geen signaal was afgesproken, om mede
te deelen, of de troepen al dan niet vooruit konden. De van de Tjot
Tjako gegeven teekens werden in de vlakte niet opgemerkt. Thans
kwam die tijding den bevelhebber eerst te II u. 15' v.m. in handen.
De bereden ordonnansen waren reeds op weg naar de colonne
geweest, maar teruggekeerd, omdat zij geen kans zagen den berg te
beklimmen.
Tegelijk met het bericht No. 4 werden weer een paar gewonden
naar de stelling van het 6= gezonden.
De luitenant Rijnen rapporteerde te 10 u. v.m., dat groepen van
-f- 10 man, (waarschijnlijk ook verwonderd, dat onze troepen maar niet
kwamen opdagen) weer langs de W. zijde van de Kloof in N. richting
naar hunne versterkingen trokken, o.a ten W. van Gemie Roi en Pasar
Oleh-Gli. De benteng Lam Asan was op dat moment nog verlaten,
evenals de positie op den Gle Genting.
De bergbatterij kwam intusschen niet hard vooruit. Te half elf had
men met groote krachtsinspanning een stuk tot op 2/3 van de hoogte
gebracht. Daarom werd aan den commandant der batterij, die het
1= bericht blijkbaar niet ontvangen had, den last gezonden:
,,Het terrein is te moeiehjk voor uwen opmarsch. Bovendien is er
,,niet voldoende plaats voor uw bivak. Laat 1 sectie teruggaan en stel
,,die ter beschikking van den algemeenen bevelhebber."
Met de dekkingscompagnie van het 7 e Bataljon ging toen eene sectie
mede. De andere kwam, onder dekking van twee brigades en geholpen
door de genietroepen, langzaam vooruit.
De troepen leden intusschen veel dorst, daar er nog steeds geen
water gevonden was.
In de vlakte kwam de infanterie maar niet vooruit. Wel werd er
veel geschoten, vooral door de batterijen van Lamdjamoe.

171
Eindelijk, te 12 u. 15' n.m., werd waargenomen, dat de troepen
uit de lijn Enking — Adjoen Tebal over de sawah's ten aanval vooruit
gingen tegen 's vijands stellingen in Lam Asan.
Luitenant Rijnen ondersteunde dien aanval met vuur op de zich
blootgevende vijanden in de kampong. Deze gingen daarop in de
richting Lam Pisang op de vlucht, werden echter door onze troepen
niet vervolgd. Die van Lam Goe Oe, Lam Doerian en Lam Blang
vluchtten naar het W. gebergte en van daar in de richting van Seboen.
Evenals 's morgens werden tal van gewonden of gesneuvelden door
hen weggevoerd. Hunne verliezen bleken beduidend te zijn.
Na het nemen van Lam Asan werden onze troepen ook in den
omtrek van de platgeschoten woning van T. Oemar te Pakan Badak
gezien. Vuur, en wel vrij zwaar vuur, werd in de vlakte alleen nog in
het N. N. W. gehoord.
1 u. 5' werd het volgende bericht van den algemeenen bevelhebber
ontvangen, dat 1 I u. 40' verzonden was:
,,Algemeen overzicht van den toestand in de vlakte.
,,12= Bataljon met artillerie staat in stelling te Lam Manjang, wordt
,,door den vijand vast gehouden;
,,Lam Isi — Lam Me sterk bezet, 9= Bataljon heeft 1 compagnie in
,,Enking, 3= compagnie in den W. rand Adjoen Tebal en ontvangt
,,veel vuur uit Lam Asan.
,,6= Bataljon bezet Pantai-Abee — Tjot Goee Tjoet, weinig onder vuur
,,genomen.
,,Na de beschieting zal de stormaanval op Lam Asan door 9= en 7= Ba-
,,taljon (als reserve) worden doorgezet. Tref maatregelen mij daarin
,,zoo mogelijk krachtig te steunen. Toezendingen naar U eischen vele
,,krachten en tijd, doch worden geregeld voortgezet.
,,Zendt aan draagkrachten, wat U missen kunt naar beneden.
,,Gelukt de aanval op Lam Asan, dan wordt daar in stelling gekomen."
Een en ander had, zooals we reeds zagen, plaats gehad, zoodat de
taak voor dien dag voor de colonne als afgeloopen kon worden beschouwd.
Om eventueel steun te verleenen bij den aanval op Lam Isi, werd
eene sectie repeteergeweren in stelling gelaten.
Deze durfde echter later niet te vuren, omdat niet juist bekend was,
waar zich onze troepen alzoo bevonden.
Te half drie n.m. kwam eindelijk de sectie bergartillerie boven en
werd opsleld op het bergplateau, in dier voege, dat zoowel een paar

172
heuveltoppen in het Z. en Z. O., als op de vijandelijke versterking
Boekit Kesoemba, vuur kon worden gebracht.
Even voordat het eerste stuk in batterij stond, kreeg men weer vuur
van een Z.Z.O. gelegen bergtop, dat ons een gewonde bezorgde, doch
door de repeteergeweren spoedig tot zwijgen was gebracht.
Een kannonnier der batterij was bij den opmarsch door vuur uit
Kesoemba gesneuveld, op welke versterking te 3 u. 25' n.m. door het
geschut een drietal granaten en een granaatkartets werden afgezonden.
Aan de troepen werd nu de bivakruimte aangewezen, en om 5 u. n.m.
was door alien het bivak betrokken.
Was reeds vroeger wat drinkwater aangevoerd, tegen dezen tijd kwam
er een nieuw transport, dat ook conserven voor den troep medebracht,
zoodat toen voor alien eten en drinken aanwezig was.
Gelegenheid tot koken was er niet, daarvoor moest men met het
water te zuinig zijn. Ieder man kreeg een veldflesch vol, en de resteerende
twee kookketels vol werden zorgvuldig tot den volgenden morgen
opbewaard.
De nacht ging rustig voorbij.
Alvorens nu den eigenlijken aanval op het centrum ^te behandelen
zullen we eerst eens nagaan, hoe het de colonne tegen de XXII Moekims
gegaan was.
Te 2/4 u. v.m. van Koeta Radja naar Ketapan Doea afgemarcheerd,
werd te 4 u. de marsch voortgezet, anderhalf uur later de in de opdracht
aangegeven positie bezet, met dien verstande, dat instede van Tjot
Goee Tjoet, Lam Pasei geoccupeerd werd, wijl dat voor eene stelling
meer voordeelen opleverde.
Bij den opmarsch kreeg men alleen uit Lam Pasei een paar schoten.
Overigens werden de patrouilles en transporten naar het 3= Bataljon
uit Kesoemba nogal beschoten.
Een compagnie (Kapt. M. W. Thijssen) betrok een bivak in de
kampong Lam Pasei-Zuid met opdracht de bovenvermelde transporten
te beschermen en te voorkomen, dat vijandelijke benden langs den voet
van het gebergte naar het N. W. zouden trekken.
De kampong Lam Pasei Z. is door een pagar in twee deelen gesplitst.
In het eene gedeelte, dat dicht begroeid was, en waar zich geen
woningen bevonden, werd eene sectie artillerie, onder den 1= luitenant

173
J. C. Steenkamp, gelegerd met hare dekking, eene sectie van de 4= compagnie.
In het andere stonden drie huizen. Hier versterkte zich de
2 e compagnie door eene palissadeering van klapperstammen en bamboe
zoo goed mogelijk en verbeterde het uitzicht.
De artillerie zond nu en dan een paar granaten op Kesoemba af, die
het vuur uit die benteng dan telkens voor eenigen tijd deden zwijgen.
Erg ruim hadden onze lieden het daar niet. Eerst in den middag van
den 24= n werd hun het eerste eten gebracht, wat, de nabijheid van
Ketapan Doea in aanmerking genomen, vrijwel onverklaarbaar was.
Te Pantai Abee werden twee compagnieen en de ambulance en op
de hoogte tusschen Pantai Abee en Ketapan Doea nog eene compagnie
gelegerd.
7 u. v.m. had de bevelhebber aan den commandant van het 6= Bataljon
last gezonden, Pantai Abee en Tjot Goee Tjoet elk met eene compagnie
te bezetten, en met de beide overige compagnieen van zijn korps naar
Ketapan Doea terugtekeeren.
De colonnecommandant wenschte hieromtrent eerst nog te spreken,
daarom werd de kapitein Kronouer derwaarts gezonden.
Het gevolg der bespreking was, dat de last teruggenomen, en de
bezetting van Lam Pasei instede van Tjot Goee Tjoet goedgekeurd
werd.
De colonnecommandant kreeg bevel desgevraagd dekking voor vivres
of munitietransporten bestemd voor den Tjot Tjako te leveren, daar de
bezetting van Ketapan Doea daarvoor met toereikend werd geacht.
Door patrouilles werd nacht en dag verband onderhouden.
Ook deze stellingen werden tot bivaks ingericht en versterkt.
Hoewel er door deze colonne geen eigenlijk gevecht geleverd is, telde
zij aan gewonden een onderluitenant en zeven minderen.
Om 4 uur was, eveneens van de spoorbaan tusschen Ketapan Doea
en Blang, het 9= Bataljon afgemarcheerd.
Evenals die van het 6= Bataljon, was de artillerie van de colonne
Veeren onder eene sectie dekking voorloopig achtergelaten, daar zij bij
den marsch door het moerassige terrein weinig nut, daarentegen veel
oponthoud kon veroorzaken.
Om 5 uur werden zij de bataljons achterna gezonden, de sectie
Steenkamp kreeg last al dadelijk achter een ten Z. van Ketapan Doea

174
in de sawah gelegen heuveltje in stelling te komen, om den opmarsch
van het 6=, dat uit Kesoemba vuur kreeg, te steunen.
Toen de bevelhebber, die zich te 5 u. 25' v.m. op de spoorbaan
ten W. van Ketapan Doea bevond, zag, dat de vijand het vuur tegen
de colonne van Heutsz opende, werd aan de vestingartillene te Lamdjamoe
last gegeven om de voorgelegen vijandelijke positie in de Kloof van
Beradin krachtig onder vuur te nemen, ten einde den opmarsch onzer
troepen daardoor te vergemakkelijken en verplaatsing van vijandelijke
benden in het terrein te bemoeielijken, door dat onveilig te maken.
Ook de beide sectien artillerie onder den kapitein Kempers kregen toen
last met hare dekking — de compagnie Broekhoff van het 7 e —naar de
colonne van Heutsz te gaan.
Een afgedwaalde sectie van de 4= compagnie 3= Bataljon moet zich
hierbij aansluiten.
Die artillerie kwam in het drassige terrein slechts matig vooruit en
werd uit Kesoemba, zooals we reeds zagen, nogal beschoten. 7 u. 15'
bereikte zij den voet van het gebergte.
De bevelhebber, vreezende, dat zij een verkeerden weg zou inslaan,
zond haar een patrouille onder den l cn luitenant Doijer achterna.
Deze trof haar in Djempit, zoekende naar den door de colonne van
Heutsz ingeslagen weg.
Op het goede pad teruggebracht, zette zij haren marsch voort met
het boven reeds aangegeven resultaat.
Ook was eene officierspatrouille onder luitenant van Haaff naar de
colonne van Heutsz gezonden. De patrouillecommandant had, daar de
hellingen voor de ruiters te steil bleken, met een cavalenst den berg
beklommen en ten slotte, zooals we reeds vermeldden, den cavalerist van
Beers het bericht naar den Overste van Heutsz doen brengen.
Het 9= Bataljon was te 2 u. 15' v.m. in gewonen marschvorm naar
Blang gemarcheerd.
De opdracht voor de colonne Veeren was, zooals we reeds zagen:
stelling nemen in een lijn, gaande over Djeroe Loeng en versterking
Lam Pasei naar de kampong van dien naam, ten einde de colonne van
Heutsz op haar rechterflank te dekken en de taak dier colonne te vergemakkelijken,
door zorg te dragen, dat deze zonder belangrijke gevechten
aan den voet van het gebergte kon doordringen en de hellingen bestijgen.
Bij den kogelvanger van Blang werd het bataljon op de spoorbaan
in bataille opgesteld, met den rechtervleugel ter hoogte van den vanger.

175
De ambulance kreeg order daar voorloopig achter te blijven, onder
dekking van een peloton infanterie, waarvan dan eene sectie de dekking
van de sectie bergartillerie zou vormen, die eerst later zou volgen.
Met ongeladen geweren en de meest mogelijke stilte werd met 3'/2
compagnie de voorwaartsche beweging over de duizend meterstrook
begonnen, de 2 e en 3= compagnie in de voorste linie — gedeployeerd—
daarachter op 50 M. buitenwaarts van den linkervleugel de 1= compagnie,
op dezelfde manier op 50 M. achter- en buitenwaarts van den rechtervleugel
een peloton van de 4= compagnie.
De genietroepen bleven in de duisternis achter en sloten zich om
5 u. v.m. weer bij de colonne aan.
De colonnecommandant, die zich bij de rechtercompagnie bevond,
gaf de richting aan op een den voorafgaanden dag waargenomen punt
in den kam van het gebergte.
In de natte sawah kwam men slechts langzaam vooruit, zoodat eerst
na een half uur den N. rand van Adjoen Goetji Ajer bereikt werd.
Hier werden de compagnieen verzameld, en door de rechter- en linker
compagnie buitenwaarts front gemaakt en aldus het aanbreken van den
dag afgewacht. Om 5 u. werd doorgemarcheerd, de 2= en 3= compagnie
'n de gevechtslinie, een peloton van de 4= compagnie als reserve, terwijl
de l e compagnie Adjoen Goetji Ajer bleef vasthouden, om eventueel
opdringen uit W. richting tegen te gaan.
Uit twee ompaggerde gedeelten, Z. W. van de kampong, werden bij
het deboucheeren op de sawah eenige schoten ontvangen, de 2= compagnie
hield ze daarom korten tijd bezet. Hevig vuur kreeg men uit
eene versterking in den Z.O. rand van Adjoen Tebal, dat het bataljon
de eerste gewonde bezorgde
Overigens werd zonder moeite de benteng Lam Pasei door de 2 C
compagnie bezet, terwijl de 3= compagnie eene verkenning in de kampong
van dien naam maakte.
De reserve nam intusschen de plaats van de 2= compagnie in de
ompaggerde terreingedeelten in.
Hiermede was te 5 /4 u. v.m. aan de opdracht, de bezetting van de
lijn Djeroe Loeng —Lam Pasei, voldaan. Van een en ander werd den
bevelhebber bericht gezonden.
6 u. v.m. kwam tijding van die autoriteit, dat het peloton cavalerie
onder luitenant Happe voorloopig ter beschikking van den colonnecommandant
werd gesteld, tot dekking van de vleugels der stelling

176
en om bij eventuee! avanceeren als voorhoede cavalerie op te treden.
Het peloton ontving dadelijk last de versterking in den Oostrand van
Adjoen Tebal te verkennen.
Aanvankelijk kregen de verkenners nog al vuur van de heuveltoppen,
W. van Lam Pasei.
De commandant, die naar den toegang in de W. face der versterking
wilde uitzien, was door hevig vuur uit Enking gedwongen, zijn
peloton voorloopig gedekt op te stellen. Hij zond nu de wachtmeesters
Jonker, No. 31845, en Hammers, No. 33148, elk met een mindere uit,
om de verkenning van de W. face voorttezetten. Zij brachten weldra
het bericht, dat de ingang gevonden, en de benteng onbezet was.
Van deze bevinding en ook van het vele vuur uit Enking werd den
colonnecommandant mondeling bericht gezonden.
Deze zond nu bevel den rechtervleugel van het bataljon ter hoogte
van kampong Adjoen Goetji Ajer te dekken, waardoor de 1= compagnie
als reserve beschikbaar werd.
De ambulance en de sectie artillerie kregen order, zich bij de reserve
aan te sluiten.
De artillerie kwam te 7 u. 15' v.m. in den N. W. rand van laatstgenoemde
kampong in stelling, om de versterking Enking onder vuur te
nemen. Van 7 u. 20' tot 7 u. 35' v.m. werd op 425 M. met Gr.
en G. K. T. gevuurd.
Het peloton van de 4 e compagnie, dat in de ompaggerde terreingedeelten
door de 1 e compagnie was vervangen, was als reserve Oostwaarts
van de 2= compagnie in Lam Pasei opgesteld, hierbij ook de genietroepen.
7. u. 20' v.m. werd het bevel ontvangen de lijn Enking — Adjoen
Tebal te bezetten.
Gelast werd nu, dat de 1= compagnie in breed front tegen den Oostrand
van Adjoen Tebal zou oprukken, de 2= compagnie moest zich
van Enking meester maken, de halve 4= volgde als reserve met genietroepen
en ambulance.
De 3= compagnie moest in N. W. richting ^\l 300 M. voorwaarts
gaan.
De 1= compagnie kwam zonder tegenstand in den W. rand van
Adjoen Tebal, de 3= compagnie stelde zich daar links van op, ook in
dien rand. De 2= compagnie kreeg aanvankelijk vuur uit Enking, maar
ook die kampong werd gemakkelijk bezet.
Bij het oversteken van de smalle strook sawah ten N. daarvan, werd

177
uit een ten N. W. gelegen versterking vuur ontvangen, dat de compagnie
een drietal gewonden bezorgde.
De 4= compagnie met ambulance en artillerie bezette nu de benteng
Enking. De 2= compagnie kwam rechts van de 1= in Adjoen Tebal.
Later kreeg de sectie artillerie weer last om ook in de W. rand van
die kampong in stelling te komen, wat jammer was, daar de luitenant
Deibert juist een geschikte opstelling voor zijne sectie in den N. rand
van Enking had gevonden op 400 M. van een der bentengs in den
Z. O. rand van Lam Asan, welker bezetting zich nog al bloot gaf.
De marsch over de sawah bezorgde de artillerie een gewonde.
Om 9 u begon zij zich in haar nieuwe stelling op de verschillende
zichtbare bentengs in te schieten en zette het vuur tot 12 u. 45' n.m.
voort.
Om 9 u. was door den majoor Veeren ook van de opstelling zijner
troepen bericht gezonden.
Zooals we zagen, was het 7= Bataljon bij Ketapan Doea in reserve
gebleven en kreeg zelfs daar nog een gewonde door een verdwaalden
kogel.
Daar in de nabijheid meerdere projectielen insloegen, werd de reserve
achter den nabij gelegen kogelvanger van Blang geplaatst.
Aangezien de commandant van het 9 e sedert 6 u. 30' v.m. geen
berichten had gezonden, werd den luitenant Happe opgedragen, van tijd
tot tijd over de stelling der eigen troepen en die des vijands te rapporteeren.
Omstreeks dien tijd, 8 u. 30' v.m., bracht een dwangarbeider bericht
No. 1 der colonne van Heutsz.
De last voor de artillerie om terug te keeren, kon niet meer gegeven
worden. Den gewestelijken intendant werd opgedragen voor den opvoer
van drinkwater het noodige te verrichten. Daartoe werden chineesche
koelies ingehuurd.
9 u. 30' werd het bericht van majoor Veeren ontvangen.
Deze vroeg ook munitieaanvulling. Daar in de richting van zijn korps
veel vuur werd gehoord, en een transport met gewonden in aantocht
bleek te zijn, werd de ambulance van het 7= Bataljon naar Blang gediri-
geerd, om daar die gewonden te verzorgen en naar Koeta Radja door
te zenden.
12

178
De reservemunitie van het 7 e werd nu dadelijk naar Adjoen Tebal
gezonden, terwijl Ketapan Doea voor de aanvulling van munitie voor
laatstgenoemd bataljon zorgde.
Ongeveer half tien gaf de Regeerings-commissaris, die te Lamdjamoe
het gevecht volgde, aan den bevelhebber per telefoon in overweging de
operation voor dien dag te staken, en maatregelen te doen nemen om
de bivaks te betrekken en zulks, omdat, naar de meening van Zijne
Excellentie, de manschappen, die voor het meerendeel om 2 u. v.m.
van Koeta Radja waren vertrokken, ook door den marsch door het
moerassig terrein, zeer vermoeid moesten zijn.
De bevelhebber ging aanvankelijk op dit advies in, er blijkbaar niet
aan denkend, wat daarmede werd prijs gegeven.
Reeds was toch voldoende bekend, in hoeverre de colonne van Heutsz
succes had gehad.
De colonne Veeren had nog bijna geen tegenstand ondervonden,
terwijl de colonne Lamtih nog steeds in een scheip vuurgevecht was
met een talrijken vijand, dien zij natuurlijk vasthield.
Vermoeid waren de manschappen evenmin. De afgelegde afstanden
waren betrekkelijk gering, en vooral van de colonne Veeren was moreel
zeer weinig gevorderd.
10 u. 15' v.m. werd bij de colonne Veeren het volgende bericht
ontvangen:
„Blijf tot nader order in stelling. Reservemunitie, 18 kistjes, hierbij
,,toegezonden. Na den troep eenige rust te hebben gegund, noodige
,,maatregelen treffen voor eventueel overnachten.
,,Welke materialen daarvoor noodig?
,,Blijf geregeld berichten zenden. Is er drinkwater voorhanden?"
De colonnecommandant kon daarop antwoorden, dat er geen mate­
rialen noodig waren.
Tevens verzocht die commandant om de kampong Lam Asan van
uit Blang en Lamdjamoe flink onder artillerievuur te doen nemen.
Boven merkten we reeds op, dat de luitenant Rijnen omstreeks dien
tijd tal van strijders, door het niet vooruitrukken der troepen aange
moedigd, weer naar hunne versterkingen zag terugkeeren.
10 u. 30' v.m. werd bij de colonne Veeren aanvulling voor artillerie-
munitie ontvangen.

179
Gelukkig kwam te 11 u. 15' het bericht No. 4 van de colonne van
Heutsz den bevelhebber in handen.
Het daarin vermelde: ,,de troepen kunnen doorrukken" was eene
aansporing, om van het reeds verkregen succes gebruik te maken en ook
ten behoeve van de operation van den volgenden dag, zich althans aan
deze zijde in het bezit te stellen van den toegang tot de Kloof van
Beradin.
1 1 u. 45' v.m. marcheerde het 7= Bataljon daartoe naar Adjoen
Tebal.
Aan de artillerie te Lamdjamoe en Blang werd opgedragen den aanval
krachtig voor te bereiden.
Aan den commandant der bergcolonne werd te II u. 40' v.m. de
last gezonden, den aanval zoo mogelijk te steunen, en tevens de mededeeling,
dat na het gelukken daarvan, in stelling zou worden gekomen.
De Majoor Jacobs kwam te 12 u. 15' met het volgende bericht bij
den commandant van het 9= Bataljon:
,,Na voldoende voorbereiding aanval op Lam Asan doorzetten."
,,Majoor Jacobs met 3 compagnieen ter uwer versterking. Tot oogen-
,,blik van aanval zal artillerievuur worden doorgezet. Om 12/2u. n.m.
,,zal batterijvuur Lamdjamoe worden gestaakt."
De majoor Veeren, die reeds een bivak had aangewezen, hetwelk
de 2= compagnie en genietroepen al bezig waren in te richten, gaf nu
de volgende orders:
,,De 1= en 2= compagnie 9= bataljon doen den aanval op den N.O.
,,rand van Lam Asan en daargelegen benteng, het 7= Bataljon op den
,,Z.O. rand en daargelegen versterking; het zal zich daartoe voor of
,,achter den kampongrand opstellen, links van en naast het 9= Bataljon.
,,De 3= compagnie van het 9= Bataljon volgt als reserve.
,,Kapitein de Moulin treedt gedurende den aanval op als commandant
,,der gevechtslinie van het 9= Bataljon.
,,De cavalerie volgt buitenwaarts van den rechtervleugel. De artillerie
,,blijft met hare dekking in hare stelling en wacht nadere orders.
,,De aanval zal met zoo breed mogelijk front en zoo mogelijk zonder
,,vuren geschieden. Tot het gelijktijdig voorwaarts gaan zal het signaal
,.voorwaarts" worden gegeven.
,,Na het nemen van den Oostrand der kampongs zal naar den West-
,,rand worden voortgerukt,"

180
Toen het 7= Bataljon zich naar de aangewezen plaats in den W. rand
van Adjoen Tebal begaf langs een smal voetpad, werd dit door den
vijand in den Z. O. rand van Lam Asan opgemerkt.
Het daarop door hem afgegeven hevige vuur verwondde op dat voetpad
den 2 cn luitenant P. G. Ramaer en eenige manschappen en van de
reeds in stelling zijnde lieden een vijftal. Ook het dienstrijpaard van
den majoor Jacobs werd gewond.
Toen het vijandelijk vuur in hevigheid toenam, deed deze hoofdofficier,
zonder het signaal ..voorwaarts" (dat wel gegeven was) gehoord te
hebben, voor de l c compagnie van zijn korps (kapitein van Gemmingen)
„attaqueeren" blazen.
In goede orde en met elan ging die compagnie vooruit, terwijl de 3= compagnie
(commandant kapitein G. M. P. Scheuer) haar linkerflank dekte.
Het was vooral het loffelijk voorgaan van den voorsten sectiecommandant,
den l= n luitenant G. H. Verstege, dat de compagnie op de
200 M. breede modderige sawah zoo snel deed vooruitrukken.
De korpscommandant, die zich tijdens den aanval bij de compagnie
v. Gemmingen ophield, hief op 100 M. van de versterking het „hoera"
aan. De vijand bleef doorvuren totdat de compagnie vlak bij de versterking
was, waar de kapitein v. Gemmingen, de Eur. korporaal Egeter,
No. 30099, en de Eur hoornblazer Bollegraaf, No. 41556, het eerst
aankwamen.
De 1= luitenant Verstege liep onmiddellijk naar den achteruitgang, maar
kwam alleen bijtijds, om den laatsten Atjeher in de kampong te zien
verdwijnen.
De reserve-compagnie (luitenant Roijen) sloot nu aan, de kampong
werd doorgerukt en in de Westzijde stelling genomen, eene sectie in
de versterking achterlatend.
Ook de colonnecommandant had op het toenemen van 's vijands vuur
besloten den aanval door de 1= compagnie te doen aanvangen — hoewel
de 2= compagnie nog niet was opgemarcheerd — en het signaal ,,voorwaarts"
laten blazen. De oorspronkelijk als reserve aangewezen 3= compagnie
liet eene sectie achter bij de gewonden en volgde de 1=.
Hier was de vijand bij het binnendringen in den N.O. rand eveneens
verdwenen.
Een peloton bezette de daar aangetroffen sterke benteng, terwijl het
grootste deel der overige troepen, onder kapitein de Moulin, naar den
Westrand van Lam Asan voortrukte.

181
Daar aangekomen, ontwaarde de commandant, dat ook de versterking
Pakan Badak onbezet was; hij begaf zich derhalve met vijf sectien
derwaarts, doch ontving toen een vrij sterk vuur uit eene ^\l 300 M.
zuidwaarts gelegen versterking. Dat vuur hield verder tot aan het vallen
van de duisternis aan.
De artillerie en de genietroepen kwamen nu ook vooruit evenals de
cavalerie, die last kreeg zich ter beschikking van den algemeenen bevelhebber
te stellen.
De kolonel Stemfoort kwam peisoonlijk met zijnen staf de genomen
positie in oogenschouw nemen.
Toen zij in den W. rand kwamen, viel plotseling uit Lam Doerian
een hevig vuur dat evenwel geene verliezen veroorzaakte.
De volgende beschikkingen werden genomen:
Het 9= Bataljon en 3 compagnieen van het 7=, de sectie artillerie,
het detachement genietroepen en de ambulance zouden in Lam Asan
bivakkeeren, terwijl het peloton cavalerie met den bevelhebber via Lamdjamoe
naar Koeta Radja zou terugkeeren.
Het bivak werd op de volgende wijze betrokken:
5 sectien van het 9= Bataljon in de Atjehsche versterking Pakan
Badak.
6 sectien van dat bataljon met de ambulance in de veroverde benteng
in Lam Asan N.O.
4 sectien van idem in eene ^jc 200 M. meer Zuidwaarts gelegen
versterking, en de overige troepen te weten, 3 compagnieen v/h. 7 e Bataljon,
eene sectie artillerie, de genietroepen en de ambulance in de
Z. W. hoek van Lam Asan.
Te Lamdjamoe gaf de bevelhebber de noodige bevelen voor de verpleging
der bivakkeerende troepen.
Daar kreeg men tevens het telefonisch bericht, dat de compagnie
Broekhoff met eene sectie artillerie te Ketapan Doea waren teruggekeerd.
Zij kregen order naar Koeta Radja door te gaan.
Ons rest nog de wederwaardigheden van de colonne van Vliet te
Lamtih te beschrijven.
Iri het kort had deze colonne tot opdracht het aanvallen en veroveren
van de versterkingen, die den linkervleugel van Oemar's stelling vormden,
met het doel die strijdkrachten aan die zijde te binden en later het
centrum van de vijandelijke positie van twee zijden te kunnen aantasten.

182
De afdeelingen waren op een zoodanig tijdstip van Koeta Radja
afgemarcheerd, dat de infanterie om 4 u. v.m. en de bereden troepen
om 5 u. v.m. te Lamtih aankwamen.
Het 14= Bataljon bleef daar voorloopig in reserve. Het 12 e was op
het uur van afmarsch, ten W. van den kogelvanger van den post, opgesteld
als volgt:
de l e compagnie op den weg Lamtih-Lam Manjang uit de flank met
eene sectie op ^kl 50 M. vooruit, de 3= en 4= compagnie Noord- en
Zuidwaarts van den weg op gelijke hoogte en evenwijdig aan het gros
der 1 = compagnie.
De 5= compagnie, waarbij de ambulance, als resetve daarachter.
Te 4 u. 45' v.m. werd in de richting Lam Manjang afgemarcheerd.
Nauwelijks onderweg, viel de commandant der 3= compagnie, de
kapitein F. W. G. C. L. Steup, in een kuil in het terrein en bezeerde
zich zoodanig, dat hij het commando over zijne compagnie op den 1= n
luitenant Ferguson moest overdragen en zelf naar Lamtih terugkeeren.
Ter hoogte van het steenen graf van Teungkoe Mesir gekomen, werd
in N.W. richting afgebogen, ten einde Lam Manjang van uit het
N. aan te vallen, dus in den rug van de in den Oostrand gelegen
versterking.
Kampong noch bentengs waren bezet, zoodat zij 5 u. 15' v.m. in
ons bezit waren, zonder dat er een schot gelost was.
De vijand scheen echter wel van onze komst verwittigd. Aanhoudend
weerklonken de signalen op buffelhoorns in de richting van Lam-Isi.
De versterkingen en loopgraven in Lam Manjang bleken van weinig
beteekenis te zijn. In den N.O. hoek van Lam Tengah lag eene versterking
met een lilla bewapend, in de Z O. hoek van Lam Awi en
in Lam Isi waren ook een paar bentengs te zien.
De sawahs ten N.W. en Z. van Lam Manjang waren zeer drassig.
In N.W. richting lagen in die sawahs eenige tjots, die 'a vijands opstelling
begunstigden.
Het O. deel der kampong werd aan de 1=, het Z. aan de 3= en
het W. deel aan de 4= compagnie ter bezetting aangewezen. De reserve
bleef midden in de kampong.
Later werd de ambulance naar het O. deel verplaatst, en hare dekking
aan eene sectie van de 1= compagnie opgedragen.
Te half zes trachtte de korpscommandant met de 3= compagnie in Z.
richting naar Lam Isi door te gaan. In de sawah gekomen kreeg die

183
troep uit het Z., W. en N.W. zulk een overstelpend vuur, dat er dadelijk
dooden en gewonden vielen.
Daar Overste Soeters geen kans zag om zonder aanmerkelijke verliezen
den aanval door te zetten, besloot hij op Lam Manjang terug te trekken.
Nu eenmaal het vuur geopend was, bleef de vijand de kampong van
alle zijden onder vuur houden, zoodat wij ook daarbinnen dooden en
gewonden kregen, en men feitelijk nergens veilig was.
Alleen het vuur uit den O. rand van Lam Tengah werd tot zwijgen
gebracht, maar overigens had het onze geen merkbare uitwerking.
Alle troepen werden dan ook uit de kampongranden teruggetrokken,
terwijl daar alleen enkele goedgedekte observatieposten werden achtergelaten.
De colonnecommandant, die van Lamtih het geleverde gevecht had
gezien, deed om half zes de beide sectien artillerie in de nabijheid van
den post op het Z.O waarts gelegen hooge terrein in stelling komen
en het vuur op Lam Isi openen.
Eene 4 man sterke cavaleriepatrouille, die 5 u. 16' v.m. uitgezonden
was om zich bij den overste Soeters te vervoegen, keerde onverrichter
zake terug; zij waren voor het hevig vuur des vijands geweken.
Daarop kreeg het geheele peloton Lisnet dezelfde opdracht, en om
6 u. 25' v.m. werd het doel bereikt ten koste van een gesneuveld paard.
De cavalerie was onderweg hevig beschoten. Haar commandant
stelde de ruiters zoo gedekt mogelijk op in den Oostelijken rand en
ging zelf met een paar ruiters den commandant van het 12= zoeken.
Deze zond aan den colonnecommandant het volgende bericht:
,,Bericht ontvangen 6 u 25' v.m. Verzoek artillerie onmiddellijk in
,,mijn stelling komen. Ik zit in Lam Tangah en kan deze kampong
,,niet verlaten, zonder dat de vijand opdringt. Verzoek 14= Bataljon
,,mij aflossen, dan ga ik Oostwaarts — (Verzonden 6 u. 30')."
Op ontvangst van dit bericht werd iets voor 7 uur de artillerie onder
dekking van de 2 e compagnie I 4= Bataljon (kapitein Baron Collot d'Escury)
naar Lam Manjang gezonden. Ook de kapitein-adjunct Smits sloot zich
hierbij aan.
Ter hoogte van het bovengenoemde steenen graf gekomen, werden
zij krachtig beschoten uit Lam Awi en Lam Isi, waardoor bij de infanterie
niet minder dan 1 officier en 10 minderen gewond raakten, terwijl de
batterij een verlies van 6 kanonniers, 1 stukrijder, 2 paarden en 3
muildieren leed.

-^—^—^ _— "
184
De batterijcommandant, de kapitein Nauta, wist de orde echter te
handhaven en zijn doel omstreeks half acht te bereiken.
De kapitein Smits bracht den mondelingen last van den colonnecommandant
aan den overste Soeters over om in stelling te blijven tot
nader order.
Reeds vroeger had deze door den cavaleriecommandant om tandoes
doen vragen; van deze gelegenheid werd ook gebruik gemaakt om aanvulling
van munitie te verzoeken.
De artillerie kwam in batterij en wel een sectie tegen Lam-Isi, 1 stuk
tegen Blang Gaboes (in het W.) en 1 stuk tegen Lam Awi.
Alleen het laatste vuur had uitwerking, men zag de vijand de versterkingen
verlaten, en zijn schieten daar hield grootendeels op; dat uit
de andere versterkingen werd er niets minder op, integendeel concentreerde
het zich voornamelijk op de artillerie, zoodat het voor deze
raadzaam werd geacht het vuur te staken en de stukken achterwaarts
terug te trekken.
Omstreeks 10 uur bracht een peloton onder den l= n luitenant Tetenburg
van het 14= Bataljon de munitieaanvulling.
De colonnecommandant had inmiddels een ander peloton van het
14= Bataljon in stelling doen komen op + 450 M. van Lamtih achter
de ten Z. van den weg gelegen heuvels, met opdracht, te trachten
's vijands vuur in Lam Isi tot zwijgen te brengen.
Eerst om 1 1 uur kwam het peloton Tetenburg terug. Het was op
den heenmarsch flink beschoten, zoodat het bijna 2 uur noodig had
gehad om Lam Manjang le bereiken De overste Soeters had hem de
boodschap medegegeven, dat hij de gewonden en dooden, wier aantal
reeds belangrijk was, voorloopig zou aanhouden.
Omstreeks 1 1 u. v.m. ontdekte de kapitein der artillerie Nauta in
Lam Tangah, op ^\z 100 M. van den geschutsstand ttgen Lam Awi,
eene groote verzameling Atjehers, die blijkbaar een aanval op de N.W.
zijde van Lam Manjang wilden wagen; onmiddellijk deed hij de naastbijzijnde
infanterie waarschuwen.
Kapitein Drijber van de 5= compagnie vroeg en kreeg vergunning
hen te verdrijven.
De kapitein Kramer, die zich met eene sectie der 4= compagnie
eveneens naar het bedreigde punt begaf, kreeg onderweg een doodelijk
schot.

185
De korpscommandant, zich in de richting bewegende, werwaarts de
5 e compagnie opgerukt was, ontving onder weg reeds mededeeling, dat
kapitein Drijber den vijand teruggeworpen had en hem een verlies van
30 dooden had bezorgd. Een groot aantal vuurwapens, klewangs,
rentjongs enz. waren buitgemaakt.
Ontwarende, dat de Atjehers eene benteng hadden bezet, was de
compagnie, na een paar salvo's te hebben afgegeven, onmiddellijk tot den
aanval overgegaan.
De Europeesche hoornblazer Karel, No. 39346/706, hielp eerst zijn
pelotonscommandant den 1 en luitenant j6. W. J K. Thomson door de
versperring en volgde hem op den voet in de benteng. Na hem kwamen
de sergeant-majoor Fijt, No. 37066/400, en zijne sectie, die na een
kort handgerneen den vijand op de vlucht dreven.
Onder degenen, die zich bijzonder onderscheidden, behoorde o.a. de
Eur. fus. Pierot, No. 39066/817, die, hoewel reeds bij den opmarsch
door een kogel gewond, medestormde en den vijand met de bajonet
te lijf ging.
Dadelijk deed kapitein Drijber tot de vervolging overgaan, waarbij de
secties Thomson en van Leer nog menig Atjeher deden sneven.
De pas veroverde stelling werd intusschen door onze troepen bezet,
evenzoo het Zuidwaarts gelegen terrein tot aan den weg naar Blang
Kala.
Te I u. 20' n.m. ontving de luitenant-kolonel Soeters het volgende
bericht van den colonnecommandant:
„Lamtih 23-8-96. 1,10 n.m.
„Kampong Lam Asan bezet door 7= en 9 e Bataljon. Acht gij aanval
„op Lam Isi mogelijk met 3 compagnieen, wanneer gij er twee in Lam
„Tangah en Lam Manjang achterlaat, dan zal ik U steunen met 3 com-
„pagnieen 14= Bataljon; zoo ja, bereid dan voor met artillerie, ik open
„dan ook vuur uit versterking en staak dit, als gij het vuur staakt."
Genoemd hoofdofficier antwoordde daarop, dat hij den aanval zou
doen met 2 compagnieen en 3 in Lam Manjang zou achterlaten.
De beide sectien bergartillerie namen daarop Lam Isi onder vuur.
Voor den aanval werden de 1= en 4= compagnie aangewezen, terwijl
de kapitein Drijber het commando in de stelling Lam Tangah en Lam
Manjang op zich zou nemen.
Nadat de artillerie ongeveer 20 minuten gevuurd had, besloot de
commandant van het 12 e te 2 u. 25' tot den aanval over te gaan.

186
Het vuur in Lam Isi was vrij wel tot zwijgen gebracht, echter niet
dat van de schutters in de sawah en op de heuvels, die evenwel te
zeer verspreid waren om hen met hoop op succes te kunnen beschieten.
De aanvalscompagnieen vormden linien met gesloten groepen, waarachter
soutiens en reserven.
Op de sawah gekomen, vielen er alweer dadelijk gewonden; zoo
spoedig mogelijk werd doorgerukt en te 2 u. 40' n.m. de Noordrand
van de kampong en de zich daar bevindende versterking bereikt; slechts
een paar Atjehers werden neergeschoten
2 u. 15' waren op de vlakte ten Z. van Lamtih op ^h. 500 M. van
de vijandelijke stelling 2 compagnieen van het 14= Bataljon in gevechtsformatie
opgesteld, met een peloton als reserve daarachter.
Nog voor den aanval begon werd het peloton, dat sedert 7 u. v.m.
aan den weg naar Lam-Manjang in stelling had gelegen, vervangen door
eene sectie van de bezetting van Lamtih, en aangewezen om den linkervleugel
der gevechtslinie te verlengen, terwijl eene sectie van de bezetting
van Lamdjamoe, die tandoes had gebracht, aan de reserve werd toegevoegd.
Toen het 12= Bataljon uit den rand van Lam-Manjang deboucheerde,
ging ook het 14= Bataljon tot den aanval over.
De vijand verliet hare posities in den N.O. rand op het moment, dat
onze voorste linie daar nog 200 M. van af was.
De genomen versterking werd voorloopig door eene sectie bezet, en
de troepen in den N.O. rand van Lam Isi opgesteld. Een peloton
doorzocht het O. deel der kampong en kreeg ook verbinding met het
I2 e Bataljon.
Behalve een viertal donderbussen en blanke wapenen vielen een
duizendtal Beaumont patronen in handen van het 14= Bataljon, die
gebruikt werden om den munitievoorraad van de troepen aan te vullen.
Na den aanval doorzocht de cavalerie de kampongs Lam Isi, M. Lapan
Sagi, Goerah en Lam Toedoeng (Noord) en vond deze geheel verlaten.
Te 3 u. 15' n.m. was ook de colonnecommandant in Lam Isi aangekomen
en gaf last de veroverde stelling door 1 compagnie van het
14 e bataljon en 1 van het 12= Bataljon met eene sectie artillerie te
bezetten.
De overige troepen konden naar Koeta-Radja terugkeeren.
Aan kapitein Drijber werd daarop last gezonden de compagnie Collot
d'Escurij van het 14= Bataljon met de artillerie naar Lam Isi te dirigeeren

187
en zelf met de beide overige compagnieen van het 12= Bataljon en de
ambulance naar Lamdjamoe te gaan.
Toen om 4 u. 20' n.m. de artillerie aankwam, werd de versterking
in den N.O. hoek van de kampong door de 4= compagnie 14= (kapt.
Labotz) bezet, terwijl de 1 c compagnie 12= (kapt. Weustmann), waarbij
de sectie artillerie onder den luitenant Stuffken, zich binnen een omheimd
terrein, J: 75 M. meer westwaarts, legerde.
De overste Soeters ging te 4 u. 35' n.m. met alle overige troepen
naar Lamdjamoe terug, vanwaar zij grootendeels per extra-trein naar
Koeta-Radja werden vervoerd.
Het resultaat van dit gevecht was dus, dat een deel van den linkervleugel
van de vijandelijke stelling was vermeesterd, de vijand was
daar verder vastgehouden en aldus de aanval op het centrum vergemakkelijkt.
Verbruikt waren daarvoor ^{l 20,000 Beaumont patronen, 94 granaten
en 92 granaatkartetsen.
Onze verliezen waren groot.
Behalve de kapitein H. O. W. L. Kramer sneuvelden bij het 12
Bataljon 4 Eur. en 3 inl. minderen, en werden 2 officieren (de luits.
J. van Hasselt en J. Brunsting), 27 Eur. en 19 inl. minderen gewond.
Van het 14= Bataljon waren 2 Eur. en 2 inl. minderen gesneuveld
en 2 officieren (kapitein J. Adema van Scheltema en de 1= luitenant
W. B. J. A. Scheepens), 5 Eur. en 1 inl. minderen gewond.
Van de 1= Bergbatterij 7 Eur. en 1 inl. minderen gewond, 1 muildier
gesneuveld en 2 paarden en 4 muildieren gewond, terwijl ten slotte
van de cavalerie een paard sneuvelde, en een ander gewond werd.
In het bivak gebeurde verder niets bijzonders. Eene bende, -^ti 30
man sterk, die 's avonds om 6 uur trachtte te naderen, werd met een
salvo verdreven. Minder gelukkig was het bivak van het 7= Bataljon,
dat van 4 u. 30' tot 5 u. 30' n.m. uit Lam Doerian hevig beschoten
werd. Een granaatkartets, die in de naar het bivak gekeerde face der
vijandelijke versterking sloeg, maakte aan het vuur een einde.
Het resultaat dezer beschieting was 7 gewonde minderen en 2 gekwetste
paarden aan onze zijde.
Ook 's nachts werden zoowel het bivak van het 7 e Bataljon als Pakan
Badak van tijd tot tijd beschoten.
De totale verliezen der colonne Veeren beliepen:

188
bij het 9= Bataljon 2 Eur. en 1 inl. minderen gesneuveld, de 2= luitenant
J. C. A. Fischer, 15 Eur. en 5 inl. minderen gewond;
bij het 7= Bataljon 2 Eur. minderen gesneuveld, 2 officieren (de 1 =
luitenant G. H. de Wilde en de 2= luitenant P. G. Ramaer), 1 1 Eur.
en 17 inl. minderen gewond;
bij de cavalerie 3 Eur. minderen gewond en 2 rijkspaarden id.; bij
de artillerie 2 inl. minderen en 2 paarden gewond.
Het doel, dat de bevelhebber zich voor dezen dag gesteld had, vermeestering
van den toegang tot de vallei van Lampisang, was bereikt.
Vervolg der krijgsverrichtingen.
24 Mei. 4 u. 30' v.m. deed de colonnecommandant v/d. Bergcolonne
het korps marechaussee wekken, aan elk man een halve veldflesch
dnnkwater en een beschuit verstrekken, en droeg hij den commandant
van dat korps op, zoo spoedig mogelijk den Zuidelijken top, vanwaar
daags te voren zooveel vuur ontvangen was, met 8 brigades te bezetten.
In het valleitje aan de Z. O. zijde van den Tjot Tjako afdalend,
werden daar, behalve een put met bruikbaar water, tal van hutjes, een
paar lijken van neergeschoten Atjehers en vele runderen ontdekt.
Van de aanwezigheid van den put werd den colonnecommandant
bericht gezonden en vervolgens den bergtop beklommen, gelegen ten N.
van het zadel met den alleenstaanden boom.
Een in dat zadel gelegen versterking werd bezet.
De ingenomen positie lag recht ten O. van het Zuidelijk deel van
Lam-Oekoe en veroorloofde een ruimen blik te werpen in de vallei.
De marechaussee's konden dan ook het later in den morgen gehouden
gevecht — voor zoover het de Atjehers betrof — uitstekend volgen.
De commandant van dat korps beschreef zijn waarnemingen als volgt.
,,Alle kampongs schenen verlaten, doch naarmate de troepen in den
,,noordingang der vallei vorderden, zagen zij tal van benden op de
„heuvels ten Z.W. van Lam-Oekoe, in de versterking ten N. van Beradin
,,en op de heuvels B. Seboen en Lam Poelau te voorschijn komen.
,.Troepen Atjehers trokken onophoudelijk langs den voet van het W.
,.gebergte heen en weer met gewonden en geweren.
,,Zij verdwenen meestal in de heuvels ten Westen van Beradin.
,,Aanvankelijk bleven de op die heuvels geposteerde benden werkeloos,
,,voor een deel waren zij in het rood, voor een ander deel waren zij

189
,,in het zwart gekleed, elke afdeeling aangevoerd door 2 man, een in
,,het wit en een in het rood, alles ging daar zeer geregeld toe.
,,Er kwamen aflossingen aan, en de afgelosten keerden in goede orde
,,naar de vallei terug.
,,De munitieaanvoer was ook geregeld en later in het gevecht, dat
,,bij de retraite als het ware echelons gewijze gevoerd werd, ging alles
,,op commando en zonder wanorde."
De opdracht voor de marechaussee's luidde: zoo mogelijk door vuur
uit repeteerkarabijnen het eventueel oprukken onzer troepen in de vlakten
van Beradin steunen en den vijand nadeel toebrengen.
Een gelijke opdracht kreeg de 3= compagnie 3= Bataljon, die daartoe
het Z. deel van den hoogtekam W. van Tjot Tjako moest bezetten
(afstand tot den grooten weg naar Lam-Pisang 800 M.).
De sectie artillerie werd eene stelling aangewezen op een smal zadeltje,
dicht bij het bergplateau ten Z. O. van bedoelden hoogtekam, van waar
zij een volkomen vrij schootsveld had over de geheele vlakte van Beradin
en ook de vijandelijke stellingen op den bergrug ten W. van de vallei,
van af die op den noordelijken top bij kg. Lam-Oedjoeng tot en met
die van Boekit Seboen, werkzaam onder vuur kon nemen. Ten slotte
werd de 1= compagnie van het 3= Bataljon (repeteergeweren) in stelling
gelegd op denzelfden hoogterug, O. Z. O. van kampong Gemi Roi,
zuidelijk van den Gle Genting.
Ook het 3= Bataljon had bij het innemen zijner posities putten ontdekt.
Natuurlijk werd daaruit onmiddellijk de geheele colonne van water
voorzien, alhoewel reeds 's nachts daarvoor maatregelen waren getroffen;
om 12 uur was nl. de intendant der colonne met de te verzamelen
transportkoelies en alle voorhanden watervaatjes naar Ketapan Doewa
gezonden, terwijl 's morgens na het ontbijt de luitenant kwartiermeester
met de overige koelies derwaarts toog om voor dien dag verder het
noodige te fourageeren.
Paarden en muildieren werden eveneens naar beneden gebrach': om
gedrenkt en gevoederd te worden.
Uit de verschillende stellingen werd door geweer- en geschutvuur
den vijand geleidelijk uit bijna alle kampongs en versterkingen, die zij
's nachts weer bezet hadden, verdreven. In drommen van 40 a 50 man
zag men ze vluchten.
Op elk maar eenigszins trefbaar doel werd het vuur geopend. De
1= compagnie nam o.m. eene dwars over den grooten weg gelegen

190
stelling bij Lam-Belang en Lam Pasei waar. Hals over kop moest de
vijand daar de wijk nemen. Aldus werd voor de andere troepen de
weg gebaand. Zonder versterkingen in de vlakte te behoeven te nemen,
konden zij voortrukkjn; alleen moesten zij daarbij rekening houden met
het vuur uit 's vijands loopgraven op de W. heuvels, die buiten het bereik
der geweren van de Bergcolonne lagen. De sectie artillerie beschoot
achtereenvolgens: het huis van T. Oemar, de benting Pantjoeran en de
heuveltoppen W. van Lam-Oedjoeng. Later op den dag, toen de
cavalerie bij Lam Pisang door eenige daar achtergebleven schutters werd
beschoten, brachten een paar salvo's uit de repeteergeweren dat vuur
spoedig tot zwijgen.
Soms werden vizieren van 1800, 2000 en 2100 M. gebezigd.
Toen eene vijandelijke bende nog eenmaal beproefde om van Bt.
Seboen over den weg noordwaarls te gaan, dreven de repeteerkarabijnen
der marechaussee hen weldra terug.
Zorgde de commandant der Bergcolonne, dat alle troepen voor het
aanbreken van den dag hunne stellingen hadden ingenomen, in de vlakte
was men met de voorbereidende werkzaamheden minder voortvarend
geweest. Behalve de troepen, die in het terrein waren achtergebleven,
zouden dezen dag nog aan de excursie deelnemen:
Het 5 e Bat. 3 compagnieen onder den luitenant-kolonel C. J. Laceulle,
sterk: 12 officieren en 364 minderen.
3 compagnieen van het 14 e Bataljon onder Majoor van der Noordaa,
aan wien de kapitein van den Generalen Staf H. C. Kronouer was
toegevoegd, en waarvan de sterkte 1 1 officieren en 324 minderen bedroeg.
De compagnieen, die in Lam-Isi hadden overnacht, zouden bij deze
colonne worden aangetrokken, alsook 2 pelotons cavalerie, commandant
ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoij, sterk: 3 officieren en 64 ruiters.
2 sectien bergartillerie respectievelijk onder de 1= luitenant G. H.
Vrijdag, sterk: 1 officier, 33 minderen, 3 rijpaarden en 14 trek- en
draagdieren en den 1= luitenant P. van der Waarden, sterk: 1 officier
en 33 minderen, 4 rijpaarden en 14 trek- en draagdieren.
De sectie Vrijdag had boven de gewone munitieuitrusting van 48
Gr., 48 G. K. T. en 8 K. nog 24 Gr., 24 G. K. T. en 8 K. in
reserve te Lamdjamoe. Ten slotte een detachement genietroepen,
commandant kapitein W. A. J. F. Zelle, met 43 minderen, ambulance
en trein.

191
Het doel was eenvoudig het voortzetten van de operation van den
vorigen dag. Uit de ingekomen berichten was gebleken, dat de vijand
den 23=" op het zien van de colonne van Heutsz zijne stellingen in de
vallei verlaten had, waarschijnlijk omdat hij vreesde, dat deze colonne
naar de vlakte zou doorrukken en hem dan van zijnen terugtochtsweg
naar Lepong zou afsnijden, en hij tevens tusschen twee vuren zou komen.
Toen hij later bemerkte, dat die colonne in het gebergte bleef, en de
troepen in de vlakte niet vooruitkwamen, was hij, zooals we reeds zagen, het
vuur van het gebergte zooveel mogelijk vermijdend, in die posities teruggekeerd.
In hoofdzaak werden de voor het vuur van den Tjot Tjako onbereikbare
stellingen in of bij het Gle-Raja gebergte bezet.
Het plan van den bevelhebber was nu om met het 5= Bataljon en
eene sectie artillerie den weg Lamdjamoe-Kroeng-Raba Zuidwaarts op te
rukken, teneinde T. Oemars verblijf in Lam Pisang en als het kon de
stelling van B. Seboen te vermeesteren, om dan den volgenden dag
zoonoodig verder in de richting Kroeng-Raba voort te rukken.
Eene 2= colonne, 5 compagnieen en I sectie art. onder Majoor van
der Noordaa, zou Lam-Roekam en de noordwaarts gelegen kampongs
bezetten, teneinde te voorkomen, dat uit het N. W. oprukkende vijandelijke
benden de communicatie met Lamdjamoe konden verbreken of de tegen
Lam-Pisang ageerende colonne in den rug vallen. De bevelhebber achtte
het niet noodig ook nog eene colonne over, of N. van den Gle-Raja te
zenden, eensdeels om de beschikbare troepen niet meer dan noodig te
versnipperen, anderdeels, omdat deze 3= colonne, buiten verbinding met
de beide andere opereerend, slechts zeer moeilijk of in 't geheel niet zou
kunnen worden ondersteund en ten slotte, omdat verondersteld werd,
dat de vijand in den Gle-Raja geen stand zou durven houden, wanneer
hij zag, dat de troepen naar Kroeng-Raba opmarcheerden.
6 u. v.m. waren de troepen, die van Koeta Radja kwamen, te Lam­
djamoe verzameld.
De gevechtstreinen moesten hier nog worden ingedeeld, en daar den
vorigen avond de meeste tandoes en dwangarbeiders gebezigd waren
om het ontbijt der troepen naar Lam-Asan te brengen, duurde het ge-
ruimen tijd voor alles geformeerd was.
Daarbij kwam dan nog, dat de brug iri den weg naar Pakan-Badak,
die door den vijand afgebroken was, hersteld moest worden, alvorens
de artillerie het 5= Bataljon kon volgen.

— — " — • — — ~ " " ^ ^ i
192
1V2 uur hadden de genietroepen noodig om die brug zoover te
krijgen, dat zij gepasseerd kon worden; een half uur later was ze
geheel voltooid.
In het begin werden de werkers en de dekking uit eene westwaarts
gelegen versterking onder vuur genomen, waardoor de dekking 1 gesneuvelde
en 1 gewonde kreeg.
Meer zuidwaarts wierp de genie nog een paar coupures in den
weg dicht.
Ten einde de bezetting van Lamdjamoe te steunen, in den uitgebreiden
transportdienst, werd op dien post eene compagnie van het
5= Bataljon achtergelaten, terwijl daarentegen aan den commandant van
het 6 de Bataljon order werd gezonden om de tegen Lam-Pisang ageerende
troepenmacht met 3 compagnieen te komen versterken.
Het werd niet noodig geacht de lijn Pantai-Abee-Lampasei zoo sterk
bezet te houden, daar de bevolking der XXII en IX Moekims niets
geen aanstalten maakte, om Oemar te hulp te komen.
Ook de compagnie Broekhoff van het 7= Bataljon en de sectie
artillerie, die den vorigen dag door den commandant der Bergcolonne
teruggezonden was, werden ter beschikking van den Overste Laceulle
gesteld.
Half acht marcheerden de 3 compagnieen van het 14= Bataljon
eindelijk af naar Lam-Isi, met opdracht, om, na de daar gelegerde
compagnieen met artillerie en ambulance aan zich te hebben getrokken,
met het geheel in Z. richting op te rukken, den Zuid Westrand van
Lam-Gemoek en de O. W. en Z. randen van Lam-Roekam te bezetten.
Na de brug over de Tjoet Manjang te zijn gepasseerd, werd het
hooge terrein naar Lam-Isi gevolgd en die kampong te 8 u. 20' v.m
bereikt, zonder door den vijand te zijn lastig gevallen.
8 u. 40' v.m. marcheerde het geheel van Lam-Isi af. Eene compagnie
zou den Z. W. rand van Lam-Gemoek en den W. rand van
Lam-Roekam bezetten, eene tweede de Z. en Z. W. rand van die
kampong, een derde haar Oostrand.
De compagnie Weustmann werd vaste dekking voor de artillerie, terwijl
eene compagnie van het 14= Bataljon de algemeene reserve vormde.
Bij het deboucheeren uit Lam-Isi kregen de troepen eenige schoten
uit Lam-Gemoek, terwijl de compagnie, die den W. rand van Lam-
Roekam occupeerde, vrij hevig uit de heuvels ten W. van Lam-Oedjoeng
beschoten werd.

193
9 u 30' waren de verschillende stellingen ingenomen. De reserve
stelde zich in het Oostelijk deel van Lam-Gemoek op en de sectie
artillerie met hare dekking op de sawah ten Z. daarvan.
Intusschen had de bevelhebber om 7 u. 45' v.m. de cavalerie zelfstandig
verkennend in de richting van Lam-Pisang gezonden.
De opdracht was, het terrein aan beide zijden van den weg Lamdjamoe-Boekit-Seboen
tot aan den voet van de zijwaarts gelegen heuvelruggen
te doorzoeken en van de resultaten den algemeenen bevelhebber,
door tusschenkomst van den commandant van het 5= Bataljon te berichten,
De cavalerie rukte in draf op naar Pakan-Badak, gevolgd door
3 compagnieen van laatstgemeld bataljon met eene sectie Bergartillerie.
De colonne Laceulle had order, stelling te nemen in den Z. rand
van Lam-Goe-Oe en daar nadere bevelen af te wachten. Het ageeren
moest zooveel mogelijk in verband met de colonne v.d. Noordaa geschieden.
Zonder vuur te ontvangen, was men tot op 500 M. van den Noordrand
van Lam-Goe-Oe genaderd, toen te 8 u. 30' v.m. uit de Z.W.
kampongs de eerste schoten vielen.
De sectie, die de genietroepen tot dekking gediend had, was intusschen
weer bij hare compagnie aangetrokken.
De overste Laceulle achtte het oogenblik daar, om uit de marschcolonne
in de voorloopige gevechtsformatie over te gaan.
Eene compagnie marcheerde verder Oostelijk, een andere Westelijk
van den weg, de derde volgde als reserve, de artillerie bleef er op.
Zonder verliezen werd de N. rand van Lam-Goe-Oe bereikt en
daarin verbleven, tot verband gekregen werd met het 14= Bataljon, dat
bewesten, kampong Lam-Roekam langzaam vooruit ging in de richting
Lam-Toedoeng-Zuid en Lam-Oedjoeng.
De cavalerie had te 8 u. 20' aan den bevelhebber bericht, dat een
twintigtal vijanden in de richting van Lam-Oedjoeng oprukten, en 5
minuten daarna, dat de versterking in den Noordrand van Lam-Pasai
bezet, en de spits der cavalerie daaruit beschoten was.
Daar het bekend was, dat de vijand in de lijn Lampo'ih-Eumpei (nabij
Oelee-Nehen) Lam-Belang en Lam-Pasai eene stelling had ingericht,
achtte de Bevelhebber het, in verband met de bovenstaande berichten,
waarschijnlijk, dat onze troepen bij den aanval daarop uit het W. hevig
13

194
zouden worden beschoten, en was het dus wenschelijk met dien aanval
te wachten tot de colonne v. d. Noordaa in Lam-Roekam zou zijn aangekomen
en in verband met het 5= Bataljon tegen Lam-Oedjoeng kon
oprukken.
Op grond daarvan was te half negen den escadronscommandant bevolen,
voorloopig met de cavalerie halt te houden en den overste Laceulle
den last gezonden, Lam-Goe-Oe-Noord, Lam-Doerian en Rimah N. te
bezetten.
Bij eene nadere verkenning van kampong Lam-Pasai, waarbij de rechter
verkenningspatrouille oprukte naar den Noordrand van kampong Lampoih-Eumpei,
werd zij hevig onder vuur genomen uit Z. en Z. W.
richting.
De commandant dezer patrouille, de Eur. wachtmeester Jonker, alg.
stb. No. 31845, die de kampong tot op 150 M. over de open sawah
naderde, constateerde, dat in bedoelde rand een zwaar bezette versterking
lag.
De spits der cavalerie had inmiddels in de richting van passer Oleh-
Gli (W. van Rimah) verder verkend en veel vuur uit eene aarden versterking
a cheval van den weg tusschen Lam-Belang en Lam-Pasai
gekregen.
Zoowel spits als rechter doorzoekingspatrouille werden voorloopig
gedekt opgesteld en aan den luitenant Lisnet opgedragen om met een
viertal cavalensten eene verkenning te maken langs den voet van den
oostelijk gelegen heuvelrug, ten einde uit de flank de kampongs Rimah,
Lam-Pisang en Bine-Kroeng waar te nemen.
De patrouille vond de kampongs Rimah N. en Z. onbezet. Eene
zware rawah belette haar het oprukken naar Lam-Pisang.
Van een en ander werd den bevelhebber kennis gegeven.
Het 5 e bataljon had in Lam-Goe-Oe zeer beduidend vuur gekregen
uit eene in den Z. W. rand van die kampong gelegen versterking, die
door de cavalerie te voren niet opgemerkt was, en uit het heuvelterrein
bewesten van Lam-Oedjoeng, de voorste sectie 1= Compagnie kreeg
hier twee dooden.
Eene kleine bende was zelfs zoo overmoedig, dat zij zich tot op
-|- 100 passen voor onze in den noordrand in stelling liggende troepen
waagde, om het vuur daarop te openen.
Een paar op last van den kapitein Linck afgegeven salvo's waren
voldoende hen te doen wijken.

TOEKOE OEMAR.

B _ _ _

195
De sectie bergartillerie, die met eene compagnie in stelling gekomen
was in den hoogen aarden Z. rand van Lam-Asan, had de vijandelijke
stellingen, vooral die in het W. heuvelterrein, onder vuur genomen.
Dit vuur en dat van het oprukkende 14= Bataljon deden den vijand
zijne posities daar ontruimen en in Zuidelijke richting wijken.
Intusschen hadden zich achtereenvolgens bij overste Laceulle gemeld:
1 sectie bergartillerie, 3 sectien Europeanen van het 6= Bataljon onder
den kapitein Jochems, en 10 minuten later de 1= compagnie van dat
korps, die, zooals we boven zagen, door den bevelhebber waren nagezonden.
Op dat moment, 9 u. 30' v.m., was den majoor van der Noordaa
last gezonden, Lam-Oedjoeng te bezetten, en ook werden dien hoofdofficier
de noodige gegevens verstrekt omtrent de door het 5= Bataljon,
(waarmede hij te 9 u. 18' voor het eerst in verbinding kwam) bezette
stellingen.
De cavalerie, die aanvankelijk het front voor de beide infanteriekorpsen
had vrijgemaakt, zond te half tien de rechter verkenningspatrouille nogmaals
naar de versterking bij Lampoih-Eumpei, die thans verlaten werd
bevonden.
Op het bericht hiervan, besloot de overste Laceulle met zijne thans
versterkte troepenmacht vooruit te gaan.
Het 5 de Bataljon in gevechtsformatie rechts en links van den weg,
daarachter twee sectien artillerie en de compagnieen van het 6 d = Bataljon
met de ambulance als reserve, rukten achtereenvolgens door de verschil­
lende versterkingen, a cheval van den weg gelegen, zoomede de kampongs
Lam-Belang en Lam-Pasai naar Passer Oleh-Gli, die alien onbezet
bleken.
Toen de bevelhebber te 10 u. 20' v.m. aan de colonne Laceulle
het bevel zond, de beweging tot aan den zuidhoek van Gemi-Roi door
te zetten, was dit punt reeds bereikt.
De cavalerie, die de verkenning had vervolgd, meldde te 9 u. 46' v.m.,
dat het gebergte ten W. van Gemi-Roi door den vijand sterk bezet
was; te 9 u. 56', dat hij in grooten getale afzakte naar Lampoih-Eumpei
en de stellingen in de vlakte; om 10 u. 6' v.m., dat Pasar Oleh-Gli,
de Rimah's en Gemi-Roi door den vijand ontruimd en 10 u. 13', dat
Lam-Pisang en het huis van T. Oemar onbezet waren, doch dat uit
het W. nog steeds zwaar gevuurd werd.

196
De bevelhebber deed nu van Lamdjamoe de punten in den Gle-Raja,
waar de Atjehers zich vertoonden, met geschut onder vuur nemen.
Kwartier over tienen verschenen weer vijanden in den N. W. rand
van Lam-Pisang, doch, zooals we vroeger reeds mededeelden, maakten
die lieden zich voor het repeteervuur van de oostelijke heuvels spoedig
uit de voeten.
De overste Laceulle meende met het oprukken toen niet langer te
mogen dralen, vreezende, dat zich anders weer meer vijanden in den
rand zouden nestelen, waardoor de verovering, vermits de kampong slechts
over een betrekkelijk smallen dijk door het moeras te bereiken was, te
veel offers zou kunnen eischen.
De 1= compagnie van het 5= Bataljon (de kapitein Boer) kreeg last
in gevechtsformatie vooruit te rukken, doch nauwelijks was de 1= sectie
onder den 1= luitenant M. D. J. de Jongh buiten Pasar Oleh-Gli gekomen,
of dadelijk opende de vijand uit W. en Z. W. richting een
hevig vuur, dat ons twee gewonden bezorgde.
De commandant der compagnie liet deze den dijk verlaten en langs
den oostelijken berm door de rawah marcheeren.
De colonnecommandant meende echter, dat het zaak was den troep
sneller vooruit te brengen, en gelastte daarom de 4= en 2= compagnie,
om bij gedeelten, in den vlugsten gang, den dijk over te trekken, en
aan de reserve om die beweging te volgen, terwijl de artillerie op dien
dijk in batterij kwam en 's vijands vuur krachtig beantwoordde.
Voor onze tegenstanders in de heuvels waren die troepenmassa's op
den weg een zeer gewenscht doel, en de betrekkelijk vele gewonden,
die zij ons in die passage bezorgden, leverden het bewijs, dat zij er
van wisten te profiteeren.
De voorste sectie der l e compagnie was intusschen — op aansporing
van den overste Laceulle — in den looppas over den dijk de afgestegen
cavalerie, die zich bij de eerste brug aan gene zijde van Pasar-Oleh-Gli
bevond, en de 4= compagnie voorbij gestreefd en haar commandant
luitenant de Jongh, slechts vergezeld van een drietal minderen — de rest
van de sectie was in de rawah achtergebleven of gewond geraakt,—bereikte
te 10 u. 35' v.m. het eerst Oemar's verblijf, onmiddellijk gevolgd
door eene sectie der 4= compagnie onder kapitein Linck.
Deze werd weer op den voet gevolgd door eene kleine cavalerieafdeeling.
Door een hoornblazer van het 3 e Bataljon op de oostelijk
gelegen heuvels werd op dat moment het ..Wilhelmus" geblazen — om

197
de overige troepert van de bezetting van Lampisang, kond te doen.
De patrouille, onder luitenant Happe, reed de kampong door naar
den Zuidrand en haalde daar eene Atjehsche vlag van eene verlaten
positie neer.
Hoewel er door Atjehers, die zich op den Z. W. berghelling bevonden,
op hen gevuurd werd, had dit feit niet die beteekenis, die sommigen
er later aan wilden toekennen.
Spoedig deed nl. het verhaal de ronde, dat de cavalerie het eerst
Lam-Pisang binnendrong, en de wachtmeester Jonker met de revolver in
de vuist over het ijzeren hek klom en binnen Oemar's huis kwam, terwijl
hij later met een ander cavalerist, onder zwaar vuur, de Atjehsche vlag,
die van een blokhuis nabij het ijzeren hek wapperde, neerhaalde.
Behalve tal van personen bij de colonne Laceulle, konden de troepen
op den Tjot Tjako echter verklaren, dat deze lezing der zaak minder
juist was, en dat de eer wel degelijk aan den luitenant de Jongh
toekwam.
Onverwijld werden de huizen doorzocht, en de randen der kampong
bezet.
Het vuur van den Tjot Tjako scheen de schutters in de heuvels
weinig te deren, daar zij onze troepen in de vlakte, waar die zich ook
vertoonden, beschoten.
Het 14= Bataljon had bij het oprukken naar Lam-Oedjoeng nogal
met moeilijkheden te kampen; zoo ook leverden het terrein en's vijands
vuur, met betrekking tot het zenden van berichten, veel bezwaren op.
1 1 u. v.m. kwam te Pakan Badak de mededeeling van den majoor van
der Noordaa, dat eene compagnie den W. en Z. rand van Lam-Oedjoeng,
en twee andere de W. en Z. randen van Lam-Toedoeng-Zuid bezet
hadden, terwijl eene compagnie als reserve, met de ambulance, gedekt
tegen 's vijands vuur, in den Zuidrand van Lam-Roekam stelling hadden
genomen.
De sectie artillerie, onder luitenant Stufken, had met hare dekkingscompagnie
opdracht gekregen, eene stelling in den Zuidrand van Lam
Goe-Oe in te nemen en van daaruit het vuur tegen Lampoih-Eumpei
te openen, teneinde den opmarsch der colonne Laceulle te steunen.
Instede van het langs den Noordrand van Lam-Roekam loopende pad
te volgen, stak die troep de ten O. van die kampong gelegen sawah
over, waardoor veel oponthoud werd ondervonden.

• • ^ ^ ^ ^
198
Terwijl men bezig was de draagdieren van hunne vrachten te ontdoen,
opende de vijand in de heuvels weer een levendig vuur op de artillerie
en de infanterie, die haar hielp de stukken naar droog terrein te brengen,
waardoor een kanonnier gewond werd.
Toen men er eenmaal door was, brachten infanterie en artillerie
gezamenlijk het vuur tot zwijgen.
10 u. 50' v.m. zond de Bevelhebber aan de colonne van der Noordaa
den last om in Z. richting langs den voet van het gebergte naar Lampoih-Eumpee
op te rukken, aangezien van die zijde onze troepen in
Lam-Pisang nog steeds door vuur werden geplaagd.
Daar echter het I4 e Bataljon de ingenomen stelling met kon loslaten,
zonder de veiligheid van den transportweg Lamdjamoe-Lam-Pisang in
gevaar te brengen, deed de kolonel Stemfoort 2 compagnieen van het
9= Bataljon uit Lam-Asan naar Pakan-Badak komen en droeg den commandant
op Lam-Toedoeng-Zuid en Lam-Roekam vast te houden.
Eene compagnie van het 7= bezette op haar beurt de door het 9=
verlaten positie's in den N. O. rand van Lam-Asan.
Nadat al deze bewegingen waren uitgevoerd, werd te 11 u. 18' v.m.
aan den commandant van het 14= Bataljon order verstrekt om de bevolen
beweging met kracht door te zetten.
De colonnecommandant gaf voorts de volgende bevelen uit, aan
a. den kapitein Weustmann met de artillerie, om stelling te zoeken
bij de versterking in Lampoih-Eumpei met het front naar het Zuidwesten ;
b. den kapitein Bruinis, om met 2 compagnieen door Lam-Oedjoeng
langs den voet van het gebergte eveneens naar Lampoih-Eumpei te gaan,
en in den Z. en W. rand van die kampong stelling te nemen;
c. aan de reserve (compagnie Hahman), zich naar Lam-Belang te
begeven;
d. aan de compagnie Collot d'Escury, om langs den grooten weg
naar Pasar-Oleh-Gli te gaan.
De uitgezonden ordonnansen konden de colonne Bruinis intusschen niet
vinden, terwijl de artillerie, zooals we zagen in de modderige sawah vast zat.
De compagnie Hahman liet in Lam-Belang eene sectie achter, ten
einde de dwars over den weg liggende versterking op te ruimen en
marcheerde door naar Pasar-Oleh-Gli.
Daar ontwaarde de korpscommandant om 12 uur, dat de compagnie
Weustmann met de artillerie zich niet in de aangewezen stelling bevond
maar langs den weg was doorgerukt tot den Z. rand van Gemi-Roi.

199
De sectie artillerie was daar opgesteld 60 M. zuidwaarts van de 1 =
brug, met het front naar het Westen en van de dekking bevonden zich
2 sectien Zuid- en Noordwaarts van de volgende brug aan de Oostzijde
van den weg, terwijl de beide andere sectien, de ambulance,
tandoes enz. eene geschikte plaats hadden bij de 1 = brug.
Daar het terrein te veel bezwaren opleverde, de artillerie zeer vermoeid
was, en Lampoih-Eumpei toch reeds verlaten bleek, had kapitein Weustmann
gemeend van de opdracht, om naar die kampong te gaan, te
moeten afwijken en liever te voldoen aan het verzoek van de artillerie
van de colonne Laceulle, om de sectie Vrijdag in bovenomschreven
positie te vervangen, opdat deze door zou kunnen rukken naar Lam-
Pisang.
De compagnie Collot d'Escury, die te 12 u. 10' n.m. te Pasar
Oleh-Gli kwam, kreeg opdracht naar Lam-Belang terug te gaan, om
behulpzaam te zijn bij het opruimen der versterking, terwijl die van den
luit. Hahman de compagnieen Bruinis en Labotz moest opsporen om
met de eerste Z. waarts naar den W. rand van Gemi-Roi te marcheeren,
en dezen te bezetten, terwijl de compagnie Labotz op Passer Oleh-Gli
moest terug gaan.
Inmiddels waren te 12 '/4 u. n.m. de 3 compagnieen van het 6= Bat.
en eene compagnie van het 7= te Lam-Pisang aangekomen, en was ook
Bineh-Kroeng op last van den bevelhebber bezet.
Het vijandelijk vuur uit de heuvels hield nagenoeg geheel op, en
Oemar's lieden verplaatsten zich naar Boekit Seboen.
Met het oog op de vermoeidheid van den troep en de bezwaren
aan de verpleging verbonden, werd omstreeks 2 uur n.m. door den
Bevelhebber besloten het er voor dien dag bij te laten.
De compagnie Collot d'Escury bezette te 1 u. 30' n.m. de kampong
Rimah-Zuid. Een half uur later verscheen de compagnie Labotz op
Passer Oleh-Gli, terwijl kwart na twee ook de West rand van Gemi-Roi
door de beide andere compagnieen bezet was.
Om 3 u. 10' n.m. kregen alien last op Oleh-Gli terug te trekken;
daar betrokken de compagnieen Hahman en Bruynis met eene sectie
artillerie het bivak, eene ambulance der colonne werd in Lam-Pisang
achtergelaten, en met de overige troepen zijner colonne keerde de majoor
van der Noordaa naar Lam-djamoe terug.
De stelling der troepen na het gevecht was dus:
a. in Lam-Pisang en Bineh-Kroeng:

200
3 compagnieen van het 5 de Bataljon.
2 3 /4 idem idem 6= idem.
1 idem idem 7= idem.
2 sectien bergartillerie.
b. te Pasar Oleh-Gli:
2 compagnieen van het 14 d = Bataljon.
1 sectie artillerie.
c. te Pakan-Badak:
I compagnie van het 9= Bataljon.
d. te Lam-Asam:
1 compagnie van het 9= Bataljon.
1'/2 idem „ „ 7=
e. te Lam-Pasai (Pantai-Abee):
5 sectien van het 6= Bataljon.
1 sectie artillerie.
/. in het bivak op den Toean Tjot Tjako:
2 compagnieen van het 3= Bataljon en
1 sectie artillerie.
g. 1 compagnie van het 5= Bataljon te Lamdjamoe, voor transportdienst.
1 u. n.m. was de overste van Heutsz met zijnen Chef v/d Staf,
onder dekking van 1 sectie infanterie, naar Lam-Pisang afgedaald, en nu
keerde hij na eene bespreking van den stand van zaken naar Koeta Radja
terug, na order gezonden te hebben aan den overste Hansen, om ook
2 compagnieen van het 3=, de genietroepon en de marechaussee van
den Tjot Tjako huiswaarts te zenden.
Ook de niet genoemde troepen van het 7 e en 9= Bataljon werden
per extra trein van Lam-Djamoe naar den Kraton vervoerd, wat zeer
in het belang was van de verpleging, die in sommige opzichten nogal
te wenschen overliet.
Eene compagnie van het 9= Bataljon had 's morgens geen brood en
rijst ontvangen, de zendingen koffie en thee waren ontoeteikend geweest,
en de bereden ordonnansen waren wegens afwezigheid van voeder voor
hunne paarden naar Lamdjamoe teruggekeerd.
Aan den commandant der in Lam-Pisang bivakkeerende troepen,
den overste Laceulle, werd nog de last verstrekt, om in den vroegen
morgen van den 25=" te trachten, de vijandelijke stelling Lam Tjroeng-
Boekit Seboen bij verrassing te nemen.

201
Daartoe rukte 's nachts te 3'/2 u - v>rn - 2 compagnieen van het 6= en
1 compagnie van het 5= Bataljon uit.
Toen zij ter hoogte van Beradin werden aangeroepen en dus ontdekt
waren, werd naar het bivak teruggekeerd.
De verliezen onzerzijds bedroegen den 24= n :
bij het 5= Bataljon:
1 Eur. en 1 inl. fus. gesneuveld, de kapitein Boer, 10 Europeanen
en 2 inlanders gewond;
bij het 6 e Bataljon:
1 Eur. fuselier gewond;
bij de cavalerie:
gewond de 1= luitenant P. H. Lisnet; I officiers- en I troepenpaard,
2 gewonde rijkspaarden moesten worden afgemaakt, en 1 liep naar den
vijand over.
Van de artillerie:
bij de colonne van der Noordaa, 1 Eur. kan. gewond;
bij de colonne Laceulle, 1 Eur. korp. en 4 kanonniers idem, waarvan
2 door het ontijdig springen van een granaat.
In het huis van Oemar werden een paar kleine kanonnen, meubilair
enz. aangetroffen, welke zaken, evenals eenige correspondentie van Oemar
later werden medegevoerd, terwijl in verschillende huizen een groote
voorraad padi aan de vlammen werd prijsgegeven.
In het bivak op den Tjot Tjako viel niets bijzonders voor.
25 Mei.
Van het niet gelukken der verrassingen van Lam Tjroeng en Boekit
Seboen werd te 6'/4 u. v.m. door den bevelhebber te Lamdjamoe be­
richt ontvangen.
De kolonel Stemfoort nam zich voor den vijand zoo mogelijk dezen
dag uit de heuvelstelling B. Seboen, Lam Poelau-Lam Tjroeng-Daman
te verdrijven.
Drie bataljons met de noodige hulpwapens zouden aan de actie
deelnemen.
De vijandelijke stelling moest, behalve door artillerievuur in front en
op de linkerflank, ook door schijnaanvallen worden bedreigd.
De hoofdaanval zou door een omtrekkend bataljon op de rechterflank
plaats hebben.

202
Aan de reeds in stelling zijnde troepen werden nog toegevoegd:
het 12= Bataljon infanterie.
1'/2 compagnie van het 7= Bataljon.
2 compagnieen „ „ 9= „
het korps marechaussee
twee pelotons cavalerie.
een peloton genietroepen
twee sectien bergartillerie
drie ambulances en de noodige transportmiddelen.
6 u. 30 v.m. marcheerde de cavalerie onder ritmeester Jhr. de Lannoy
van Lamdjamoe af, teneinde zelfstandig verkennend naar B. Seboen op
te rukken.
De infanteriekorpsen, die op den post eerst nog van de noodige tandoes,
reservemunitie en dragers moesten worden voorzien, zouden onafhankelijk
van elkaar naar Lam-Pisang marcheeren en daar van orders worden
voorzien.
De commandant van het 9= Bataljon, die zich te 7 u. 20' v.m. ter
hoogte van den driesprong bij Lam-Goe-Oe bevond, ontving daar den
last van den bevelhebber, om met zijn beide compagnieen den weg,
die naar de W. heuvels leidt, te volgen en langs den voet van het
gebergte tot ter hoogte van Lam-Pisang te marcheeren, stelling te nemen
en eventueel daar gevestigde vijanden te verdrijven, om aldus te voorkomen,
dat latere transporten op den grooten weg zouden worden
beschoten, en verder om als flankdekking voor de tegen de heuvelstelhng
oprukkende troepen te dienen.
7 u. 55' v.m. was het aangewezen punt bereikt.
Toen een half uur later schoten van den + 70 M. hoogen en Zuidwaarts
gelegen top vielen, deed de commandant dien bezetten. Eenige
oogenblikken daarna kwam de order, in het algemeen ook de nog meer
Zuidwaarts gelegen heuvels te bezetten.
Eene sectie werd op den vermelden top gelaten, om mogelijk opdringen
in het gebergte uit het Noorden tegen te gaan.
Vijf sectien kwamen in stelling op de heuvels, terwijl een peloton
en de ambulance aan den voet daarvan bleven.
Wel is daarna nog voortdurend gevuurd uit de heuvelversterking
Boekit Seboen, maar verliezen werden daardoor nagenoeg niet geleden.
9'/2 u. v.m. was de stelling ingenomen, toen 5 minuten later 2'j2
comj^agnie van het 7 e Bataljon onder den majoor Jacobs zich ter be-

203
beschikking van den majoor Veeren stelden, om bij mogelijk voorwaarts
rukken tot ondersteuning te kunnen dienen.
In gevechtsformatie werd dit detachement mede aan den voet der
reeds bezette heuvels opgesteld.
Ten einde ook Boekit Seboen van die heuvels te kunnen beschieten,
verzocht de colonnecommandant te 9 u. 45' eene sectie artillerie, en
tevens inlichtingen aangaande de opstelling der verschillende troepengedeelten;
ongeveer een uur later werd antwoord bekomen; artillerie
kon niet gezonden worden.
Op de O. heuvels deed de bivakcommandant van den Tjot Tjako
de daags te voren door de marechaussee bezette positie door eene
sectie onder den luitenant W. de Boer innemen; voor de artillerie werd
in het Z. W. deel van het bivak eene stelling gemaakt. 7 u. 20'
opende zij van daaruit het vuur op Atjehers, die zich van Tandjong
naar Bt. Seboen bewogen, en eenige oogenblikken later schoot zij zich
op de versterking van dien naam in.
De sectie de Boer kreeg opdracht een sein te geven als het, in
verband met de troepenbewegingen, noodig was het artillerievuur te
staken.
10 u. 45' v.m. was het bivak met den post Ketapan Doewa in
optische seingemeenschap. Hiervan werd verder den geheelen dag
gebruik gemaakt om berichten te zenden.
De cavalerie was intusschen te 7 u. 20' v.m. uit den Zuidrand van
Lam Pisang gedeboucheerd en had de kampong Lam Goe Oe-Zuid
(lees Lam Oekoe) onbezet gevonden.
De spits verkende voorts de kampong Beradin en vond alleen den
Noordrand van dien kampong zwak bezet, terwijl een zestal vijanden
een aan den Zuidrand gelegen versterking verlieten en naar Lam-Poelau
vluchtten.
Westwaarts echter van de kampong op den heuvel Bt. Seboen
loste eene 25 a 30 man sterke bende, op grooten afstand, eenige
schoten op de patrouille van luitenant Happe en gaf door uitdagend
geschreeuw van hare tegenwoordigheid blijk.
Op het bericht, dat hiervan aan den bevelhebber te Lam-Pisang gezonden
werd, gelastte deze, dat Beradin door eene compagnie van het
inmiddels aangekomen 12 d = Bat. zou worden bezet.
De korpscommandant wees daarvoor de 5 dc compagnie (koloniale
reserve ondsr kapitein Drijber) aan.

204
Het bericht van de cavalerie bleek alras niet geheel juist. Onder
een goed onderhouden kruisvuur, niet alleen uit kampong en versterking,
maar ook uit de W. heuvels, moest de kapitein Drijber zijne
compagnie voorwaarts brengen.
Voorgegaan door hunnen pelotonscommandant, den l= n luitenant
Thomson, namen een tiental manschappen stormenderhand de versterking
en drongen alien verder de kampong binnen. Vooral onderscheidden
zich daarbij de bekende hoornblazer Karel, No. 39346/7061
en de fuseliers Beekman, No. 38963/602 en van den Wollenberg,
No. 35276/224.
De veroverde stelling werd bezet en het vijandelijk vuur krachtig
beantwoord.
De aanval had ons een officier (den kapitein Drijber) en 12 minderen
aan gewonden gekost.
Tot driemaal toe bracht de reeds genoemde van Wollenberg onder
het flinke vuur des vijands berichten van den compagniescommandant
naar den bevelhebber.
Door het bezetten van de kampong was het voordeel verkregen,
dat nu de handelingen des vijands van nabij uit eene gedekte
stelling konden worden waargenomen, terwijl de in Lam-Pisang aanwezige
artillerie en reserve geen plotselinge beschieting uit die voorgelegen
positie behoefde te vreezen.
Daar de vijand intusschen door zijn vuur het beloop zijner stelling
kenbaar had gemaakt, kon de bevelhebber thans de noodige bevelen voor
den aanval geven.
Naast de sectie artillerie van den luitenant Vrijdag, die sedert
6 u. v.m. bij den Z. rand van Lam-Pisang in batterij stond, werd
eene tweede onder luitenant Deibert opgesteld; de sectie onder luitenant
Stuffken, die des nachts op den pasar Oleh-Gli had gebivakkeerd,
kwam ten Z. van dien passer, op den weg, in batterij tegen
dezelfde doelen, n 1. de vijanden in de Westelijke heuvels.
Eene vierde sectie artillerie, commandant luitenant Holle, ook in den
Z. rand van Lam-Pisang, had speciaal de opdracht de vijandelijke versterkingen
Daman, Lam-Tjroeng en Lam-Poelau onder vuur te nemen;
toen dit later nog onvoldoende bleek, werd een vijfde onder luitenant
van der Waarden daaraan toegevoegd (10 u. 45' v.m.).
De majoor Okhuizen van het 6= Bataljon kreeg bevel om met de
2 3 /4 compagnie van zijn korps, die in Lam-Pisang hadden gebivakkeerd,

205
langs den voet der O. heuvels de vijandelijke positie's bij Daman en
Lam-Tjroeng om te trekken en aan te vallen.
8 u. 15' v.m. begaf zich dit bataljon op marsch, nu juist niet in de
beste conditie, het ontbijt was er dien morgen bij ingeschoten.
7 u. 55' v.m. had de bevelhebber van den cavaleriecommandant
bericht ontvangen, dat een veertigtal Atjehers van Lam-Poelau naar
Boenot overstaken, en tien minuten later, dat de linker verkenningspatrouille
onder luit. v. Haaff beschoten was uit Mata-Air Ba Panas,
Tjot en Boenot.
Het bedekte terrein liet den verkenners niet toe, de sterkte van den
vijand te beoordeelen.
De omtrekking van het 6= vorderde langzaam. lets ten Z. van
Bineh-Kroeng werden, om een beter overzicht over het terrein te ver-
krijgen, de heuvels beklommen.
Een paar cavaleristen brachten den majoor Okhuizen daar gelijkluidcnde
berichten als reeds door den bevelhebber ontvangen waren.
De troep ging toen nog hooger tegen de heuvels op, tot men naar
gissing ter hoogte van-Tjot-Boenot gekomen was.
Te 9'/2 u. v.m. nam de colonnecommandant daarop de volgende
beschikking:
De 3= compagnie (de kapitein A. B. B. Jansen) zou over de heuvels
zoo bedekt mogelijk Lam-Tjroeng naderen en dat in de flank aanvallen.
De 1= compagnie moest langs den voet van het gebergte op Lam-
Tjroeng aanmarcheeren en het in front onder vuur nemen, terwijl de
4 d = met de ambulance voorloopig in Tjot-Boenot zou blijven.
Voor het vervoer van dooden en gewonden werden door tusschenkomst
van den assistent-resident de noodige jeriksha's gerequireerd,
terwijl ook de gewestelijk eerstaanwezend genieofficier een deel van
zijne chineesche koelies afstond, om tandoes te dragen.
Kwart voor negen zond de luitenant Thomson, die nog in Beradin
zat, het bericht, dat alle granaten ^\l 200 M. te kort sprongen, en dat
eene vrij sterke bende, langs den voet van het gebergte ten W. van
de kampong, in N. richting trok.
Daar die bende in de heuvels lastige vijanden voor onze zuidwaarts
oprukkende troepen dreigden te worden, gaf de bevelhebber last om
de kampongs Kenoi en Lam-Oekoe door eene compagnie van het 12 d =

206
te bezetten, ten einde hen zoo mogelijk tusschen twee vuren te brengen.
Hoewel zij, door van uit den Zuidrand van Lam-Pisang naar Kenoi
over te steken, direct in bedekt terrein had kunnnn komen, waagde
de compagniescommandant zich te ver op de sawah en kwam onder
het vuur van den Toean di Boh, waardoor de kampong ten koste van
7 gewonden bereikt werd.
De bezetting van Beradin, die nogal verliezen geleden had, was
inmiddels door eene sectie van de 4= compagnie 12= Bataljon versterkt.
9 u. 13' rapporteerde de ritmeester de Lannoij, die met zijne cavalerie
nog steeds ten O. van Beradin observeerde, dat Lam-Poelau door
-f- 100 vijanden bezet was.
De linker verkenningspatrouille van den luitenant van Haaff moest,
om tegen het vele vijandelijke vuur gedekt te zijn, zich in de O. heuvels
opstellen en maakte zich daar verdienstelijk door den majoor Okhuizen
op de hoogte van den toestand bij den vijand te houden.
Ongeveer 10 u. v.m. kwamen 12 brigades marechaussee van Koeta-
Radja te Lam-Pisang aan.
De kapitein Graafland kreeg last zich bij den commandant van het
6= Bataljon te vervoegen, om als voorhoede van dat korps de stelling
bij Lam Tjroeng — Lam Poelau te forceeren en vervolgens door te rukken
naar Anak-Paja en die kampong te verbranden.
De commandant van het 6= Bataljon werd met deze opdracht in
kennis gesteld.
Ruim half elf marcheerden de marechaussee, die te Lam-Pisang gerust
hadden, af.
Even te voren, 10 u. 27', had luitenant van Haaff bericht, dat de
vijandelijke bezetting van Boenot op Lam-Poelau terugtrok, en dat eene
-\- 50 man sterke bende zich bij Tandjoeng ophield; het 6= Bataljon
vertoonde zich reeds nabij de hoogte 13.7 ten Z. van Tjot, en werd
uit Lam-Poelau en de Zuidelijke heuvels flink beschoten.
De omtrekking zou dus weldra voltooid zijn, en waarschijnlijk zouden
de nog in Lam-Pisang aanwezige troepen ook spoedig op moeten rukken,
daarom deed de bevelhebber een der compagnieen, die 's nachts te Oleh-
Gli hadden gebivakkeerd, naar Lam-Pisang opkomen.
De kapitein Bruynis bleef met zijne manschappen echter den passer
vasthouden, ook alweer om den transportdienst langs den grooten weg
te beschermen.

207
De spits der cavalerie had, gebruik makend van eene vuurpauze, getracht
Lam-Poelau nader te verkennen, maar was zoo warm ontvangen,
dat dadelijk een paard sneuvelde en zij zich terug moest trekken (10
u. 40' v.m.).
Om 1 1 uur zag dezelfde spits op den eersten heuveltop oostelijk van
Lam-Poelau een 60-tal vijanden verschijnen.
De luitenant Happe, die het bericht zond, gaf daarbij in overweging
het tot nu toe steeds op Lam-Poelau gerichte vuur derwaarts te verleggen,
waarop de cavaleriecommandant persoonlijk den algemeenen
bevelhebber de noodige inlichtingen ging geven.
Hij keerde echter spoedig naar de spits terug en rapporteerde te
I I u. 25' v.m. van daar, dat het 6 dc Bataljon den heuvel 13.7 bezet
had en hevig uit Lam-Tjroeng beschoten werd, terwijl een moment later
de vijand van daar in grooten getale zuidwaarts terugtrok.
Ook de bezetting van Beradin bevestigde dit bericht.
Van uit die kampong werd waargenomen, dat de vijand in kleine
troepjes van Lam-Poelau in W. richting terugging.
1 1 u. 40' zag de cavalerie, dat het 6 de Bataljon tot de bestorming
overging, en 5 minuten daarna deelde de luitenant Thomson weer mede,
dat een 300 vijanden Boekit Seboen verlieten en in W. richting aftrokken.
Op het oogenblik, dat de kapitein Graafland zich bij den majoor
Okhuizen meldde, waren de compagnieen van diens korps reeds geruimen
tijd in voorwaartsche beweging.
De 1= compagnie, toen juist in een hevig vuurgevecht met Lam-Poelau
gewikkeld, ontving bevel zich onder de orders van kapitein Graafland
te stellen, die zich met zijn marechaussee's onmiddellijk naar Lam-Poelau
richtte.
De sawah's daarvoor waren echter nog al drassig, en zoo kwamen
zij langzaam vooruit.
Toen van luitenant van Haaff de tijding kwam, dat de compagnie
Janssen Lam-Tjroeng op korten afstand onder vuur had, kreeg de aanvalscolonne
nog eene aansporing om voort te maken.
Bij nadering bleek Lam-Poelau echter reeds verlaten, doordat de
3= compagnie Lam-Tjroeng, dat bedoelde benteng beheerschte, vermeesterd
had.
Ter voldoening aan zijn opdracht, was de kapitein Janssen, hoewel
zijn menschen zeer vermoeid waren en smachtten van dorst, tusschen

208
de verzengende alang-alang verder gemarcheerd, tot hij plotseling op
eene kleine versterking bij Daman stuitte.
Na een paar salvo's ging het 1= peloton met zijn commandant, den
l e luitenant J. Keetell aan het hoofd, tot den storm over.
De bezetting, 12 man in getal, zochten bijtijds een goed heenkomen
in de richting Lam-Tjroeng.
Deze heuvelbenting was zichtbaar van uit de positie bij Daman.
Hare bezetting bestond uit een veertigtal Atjehers, die zich, wat hun
vuur betrof, nogal lieten gelden.
Natuurlijk deed de kapitein het beantwoorden. Daarmede bezig zijnde,
ontwaarde hij, dat de vijand den rechtervleugel zijner stelling begon te
ontruimen, waarop de aanval direct werd doorgezet.
Het peloton van den 2= luitenant J. C. Lamster zou ditmaal aan de
spits zijn, terwijl dat van den luitenant Keetell zoolang mogelijk doorvuurde.
Op 100 M. van de stelling begon het peloton de attaque. De luitenant
Lamster was het eerst binnen de versterking. Ook hier wachtten de
Atjehers onze soldaten echter niet af, maar verdwenen tijdig in het
bedekte terrein.
In een oogenblik had kapitein Janssen de orde in zijne compagnie
hersteld, en opende hij, zooals we reeds zagen, van uit zijne domineerende
stelling het vuur op Lam-Poelau met het bekende gevolg.
1 1 u. 45' v.m. was alzoo de geheele stelling Daman-Lam Tjroeng-
Lam Poelau, door den vijand ontruimd.
Zoodra de bevelhebber hiervan bericht kreeg, deed hij de cavalerie
weer vooruitgaan en gaf terzelfder tijd—12 u. 's middags— aan den
commandant van het 12= Bataljon last met 1'/2 compagnie van zijn
eigen korps, eene compagnie van het 5 e en eene compagnie van het
14= Bataljon, die alien in Lam-Pisang, dus bij de hand waren, naar
Beradin op te rukken en ook de compagnie, die Lam-Oekoe bezette,
tot zich te trekken.
De cavalerie meldde te l2'/4 u. n.m., dat de bruggen ten Z. van
Lam-Poelau intact waren, en dat de vijand in grooten getale vluchtte
in de richting van Lampoe-Oek, en vijf minuten later, dat kampong
Tandjoeng verlaten was, doch uit O.-richting enkele schoten vielen.
Eene sectie artillerie was te 12 u 5' n.m. van Lam-Pisang afgemarcheerd
met bestemming Lam-Poelau, waar zij 12 u. 40' n.m. in
stelling kwam.

209
De cavalerie, die nog had doen weten, dat ook de kampongs Lam-
Tjoe, Tjili en Koes verlaten waren, kreeg te half een bevel hare verkenning
naar Lam-Paja, (1) Lam-Gaboes en Anak-Paja voort te zetten en, zoo
die kampongs niet bezet werden bevonden, er den brand in te steken.
Kolonel Stemfoort deed ook Bt. Seboen door een peloton van het
12 d = Bataljon bezetten en gaf overigens den commandant van het 12 d =
last de onder hem gestelde compagnie van het 5= en die van het 14 de bataljon
te Lam-Poelau achter te laten en met de overige troepen van
zijn korps — ook de oorspronkelijke bezetting van Beradin —dus 4'/2
compagnie, naar Djirat (2) op te rukken en op den terugmarsch alle
kampongs te verbranden.
Te 1 u. n.m. werd nog eene sectie bergartillerie onder Luitenant
Deibert nagezonden, ten einde vluchtende vijanden ook met geschut
onder vuur te nemen of de bevolking anderszins afbreuk te doen.
Naast de sectie Vrijdag te Lam-Poelau was vroeger reeds eene
tweede opgesteld.
De sectie Deibert kwam in den Westrand van kampong Tandjong
in batterij. Van uit deze stelling werden alleen eenige schoten op
Atjehers en karbouwen gedaan, die zich aan gene zijde van de voorgelegen
sawah bewogen.
Bij den terugtocht behoefde zij niet te vuren.
De sectien in Lam-Poelau hadden een ruim schootsveld en richtten
haar vuur op Atjehers, die in de richting van Meunatha-Mantjang (3) gingen.
Toen de troepen later terugtrokken, beschoten zij ook kampong Koeh.
De marechaussee's waren na de inname van Lam-Poelau dadelijk
naar Tandjong doorgerukt en vervolgens naar de Keude-Bieng, die door
de cavalerie verlaten was bevonden.
Met voorkennis van den bevelhebber wachtte de marechaussee hier
het 12 e Bataljon in, daar de commandant meende, zich met zijn korps
alleen niet verder te mogen wagen.
Dat Bataljon kwam 1 u. 40' n.m. daar aan, waarop kapitein Graafland
Anak-Paja binnentrok, om daar de huizen in de asch te leggen;
het bataljon zette den marsch naar Djirat voort.
De ritmeester Jhr. de Lannoij, de infanterie ziende naderen, vervolgde
(1) Deze kampong ligt West van Lambaroe en Anak-Paja.
(2) Deze kampong komt op de nieuwe kaarten van Atjeh niet voor. Op die van
1:50,000 (uitgave Juli 1883) is zij N. van M. Lok-Nga geteekend.
(3) Ten N. van Lamlon.
14

210
zijne verkenning in Z. richting, het branden aan genoemd wapen overlatend.
Ook kampong Djirat werd onbezet bevonden, evenals alle andere
aan den weg gelegene.
Toen het 12= Bataljon eenmaal in die kampong was aangekomen,
meende de ritmeester, met instemming van Overste Soeters, ook Lam-
Kroet en Lho-Nga aan een nader onderzoek te moeten onderwerpen.
Een tiental vijanden, die zich op den rechteroever van de Kroeng-
Raja achter terreinverhoogingen, voor de brug over die rivier, hadden
opgesteld, belette door hun vuur de nadere verkenning van die brug.
3 u.' n.m. werd van een en ander den bevelhebber bericht gezonden.
Eenige oogenblikken later ontving de cavaleriecommandant van den
commandant van het 12= de order:
,,Keer terug, en steek zoo mogelijk Lho-Nga in brand".
Na een tiental woningen aldus in vlammen te hebben laten opgaan,
vond de ritmeester het, met het oog op de slagvaardigheid van zijn troep
beter, het branden te staken en naar Boekit Seboen in stap terug te gaan.
Ter hoogte van den bocht van den weg Oost van Djirat vielen op
den troep uit eene kleine versterking, gelegen aan de westelijke helling
van een tegenover liggend heuveltje, eenige schoten, die echter geene
verliezen veroorzaakten.
De cavalerie rustte tot half zes 's avonds bij het huis van Oemar en ging
toen naar Koeta-Radja terug. Zij was 8 u. n.m. weer in het kwartier.
Nadat de 5 e compagnie van het 12= Lam-Gaboes, en de 2 e com­
pagnie van dat korps Lam-Paja doorzocht en zoo goed mogelijk ver-
brand hadden, aanvaardde ook de infanterie te 4 u. n.m. den terugmarsch.
Op dien terugtocht werd de colonne aanvankelijk gevolgd door enkele
vijanden, die nu en dan een schot losten; in kampong Tandjong was
het vuur echter reeds van dien aard, dat de compagnie Weustmann,
die de achterhoede vormde, zich genoodzaakt zag sectiesgewijze naar
Lam-Poelau te retireeren.
5 u. n.m. waren alien op dat punt terug.
Alleen het peloton van den 1= luitenant Jhr. J. Sandberg hield des
nachts de Boekit Seboen bezet. Overigens marcheerde het 1 2 d = Bataljon
door naar Lam-Pisang, waar gerust werd, en vervolgens naar Lam-Djamoe
om per extra trein kratonwaarts te worden gebracht. Ook dat korps
was te 8 u. n.m. weer in de kampementen.
Om de tuchtiging zoo volkomen mogelijk te maken, had de bevel­
hebber te 1 uur 's middags de compagnie van het 5 d = Bataljon van

211
Lam-Poelau naar Mantjang, Lam-Baroe en Lamlon en te 1 u. 50 n.m.
een peleton van het 6 de Bataljon naar Noesa gezonden, om ook die
kampongs te verwoesten.
Den commandant van het 9 de Bataljon was order gegeven om met
zijn troepen den teruggang der troepen door de vallei van Beradin uit
zijne stellingen te dekken, en dus voorloopig daar te blijven.
Toen het den kolonel Stemfoort echter bleek, dat het te laat zou
worden voor den terugtocht van alle troepen op Lam-Djamoe, en deze
waarschijnlijk te vermoeid zouden zijn om nog 6rnstige achterhoedegevechten
te leveren, besloot hij de ingenomen pjosities voorloopig te
behouden en eerst, na het invallen der duisternis uit Lam-Poelau en
nevenliggende heuvels, terug te gaan op Lam-Pisang en daar verder
tot den volgenden morgen te blijven.
Van dit besluit werd den bivakcommandant op den Tjot-Tjako
middels seinen van Lam-Djamoe mededeehng gedaan.
De intendance, die zich op dien post bevond, kreeg last de bivaks
van het noodige te voorzien. De commandant van het 9= Bataljon
moest te half zes namiddags met alle onder zijne bevelen staande
troepen op Lam-Pisang terugtrekken en daar ook overnachten.
Het 6= Bataljon met een compagnie van het 14= en de sectie artillerie
van den luitenant Vrijdag, bleven voorloopig in de 's morgens veroverde
stelling en mochten eerst in den loop van den nacht op een geschikt
moment onbemerkt op Lam-Pisang teruggaan.
Het peloton van den luitenant Sandberg zou zulks reeds om 9 u.
n.m. doen.
De compagnie van het 5= Bataljon, die de kampongs ten W. van Bt.
Seboen had vernield, keerde te 6 u. n.m. — na aan de opdracht voldaan
te hebben — en zonder een vijand te hebben ontmoet in het bivak terug.
De genietroepen hadden zich dien dag o.m. geoccupeerd met het in
orde brengen van het bivak Lam-Pisang.
's Avonds ging eene sectie naar Koeta-Radja, terwijl de tweede te
Lam-Pisang bleef om de vernieling van de kampong en Oemar's huis
voor te bereiden.
De taak, die de bevelhebber zich dien dag gesteld had: het verder
verdrijven van den vijand uit de vallei van Beradin, was volbracht;
althans het gros van Oemar's krijgers had zich achter de Kroeng-Raba
teruggetrokken, en de kampongs waren getuchtigd.

212
Het 6= Bataljon had een gesneuvelde en twee gewonden, het 9= twee
gewonden, en het 12= Bataljon een officier, 13 Eur. en 6 inl. minderen
gewond.
Bij de cavalerie was een paard gesneuveld, en een tweede gewond.
De voorgenomen terugtocht der in- en om Lam-Poelau achtergebleven
troepen op Lam-Pisang, had verder zonder stoornis plaats.
De luitenant Sandberg verliet op den bepaalden tijd de Bt. Seboen,
en op hetzelfde uur zond de majoor Okhuizen de artillerie van Lam-
Poelau terug.
Een der stukken met de dekking kreeg echter bevel bij den Z. O.
hoek van Beradin eene opnamestelling in te nemen, totdat de laatste
infanterieafdeeling zonder stoornis den terugtocht zou hebben aanvaard.
Half tien begon de bezetting van Daman daarmede, daarna volgde
die van Lam-Tjroeng en ten slotte die van Lam-Poelau.
1 1 '/2 u - n -m. was de laatste afdeeling binnen Lam-Pisang.
Er was geen schot meer gelost.
Het bivak op den Toean Tjot-Tjako bleef ook dezen nacht behouden,
evenals dat van de compagnie Thijssen in Lam-Pasei.
Voorts bleven:
In Lam-Asan, eene compagnie van het 9= Bataljon, en eene compagnie
van het 7= Bataljon met ambulance.
In Pakan-Badak eene compagnie van het 9= Bataljon.
Op Pasar Oleh-Gli eene compagnie van het 14= en binnen Lam-Pisang:
3 compagnieen van het 5= Bataljon, 2 3 /4 id. van het 6=, 2'/2 id-
van het 7=, 2 id. van het 9 e , 1 peloton van het 12=, en 1 compagnie
van het 14= Bataljon; voorts 3 sectien bergartillerie, eene sectie genie­
troepen en drie ambulances.
Aan munitie was verbruikt 6921 Beaumont — 94 patronen voor rep.
geweren, 104 G. en 196. G. K. T.
De nacht ging ongestoord voorbij. Den volgenden morgen werden het
1 2 de Bataljon, een detachement cavalerie, ambulance en trein aangewezen
om van Lam-Djamoe langs den grooten weg van Lam-Goe-Oe te mar­
cheeren en van daar langs het paardenpad naar Pantjoeran, om dan
teruggaande alle kampongs, gelegen in het terrein, begrensd ten W.
door het gebergte en ten O. door den gevolgden weg, in de asch te
leggen, ook die Noordwaarts tot en met Lam-Isi.
Commandant van de colonne was de luitenant-kolonel G. F. Soeters,

213
aan wien de kapitein van den generalen staf G. C. E. van Daalen
was toegevoegd.
Door de overige troepen zou binnen de geconcentreerde linie worden
teruggetrokken, na de tuchtiging van de IV en VI moekims te hebben
voltooid.
Behalve de bovengenoemde cavalerie, was een tweede detachement
onder ritmeester Jhr. de Lannoij aangewezen, om met de compagnie
repeteergeweren van het 3 d = Bataljon de retraite onzer bataljons te ver-
gemakkelijken, terwijl een peloton genietroepen het etablissement van
Oemar en de kampong Lam-Pisang zou verwoesten.
6'/2 u. v.m. marcheerden de laatstvermelde troepen van Lam-Djamoe af.
De genietroepen begonnen in Lam-Pisang en Bineh-Kroeng alles
voor de vernieling gereed te maken.
Een deel van de zware houten stijlen van 4 woningen van Oemar
en een lOtal hekstijlen werden met dynamiet stuk gestagen, de overigen
half doorgekapt, het houtwerk hier en daar met teer besmeerd, en alle
huizen met petroleum besprenkeld.
De cavalerie onder den ritmeester ging te 7 u. 15 v.m. van Lam-
Djamoe naar Lam-Pisang. Van laatstgenoemde plaats moest eene ver­
kenning naar de stellingen van de Bt. Seboen en Lam-Poelau worden
gemaakt, en overigens tot nader order het voorgelegen terrein worden
geobserveerd.
Eene sectie genietroepen onder den luitenant Ruzette was in den vroegen
morgen van Koeta-Radja naar het bivak op den Toean Tjot Tjako ge­
zonden, om de artillerie behulpzaam te zijn bij het afdalen in de vlakte.
De luitenant Ruzette had de mondelinge order tot ontruiming der bivaks
in Lam-Pasei in den Tjot Tjako over te brengen.
Zonder zijn eigen terugtocht in gevaar te brengen moest de commandant
van het heuvelbivak den terugtocht der troepen in de vallei zoo lang
mogelijk steunen met artillerie en infanterievuur. De bivakcommandant
in Lam-Pasai moest op zijn beurt in stelling blijven tot de troepen van
den Tjot-Tjako geheel gepasseerd waren.
De cavalerie vond de kampongs Kenoi, Lam-Oekoe en Beradin on­
bezet en bereikte te half negen Lam-Poelau.
Van een vijand werd in den geheelen omtrek niets ontwaard.
Eerst te 9 u. 18' hoorde men aan 's vijands zijde signalen op een
buffelhoorn, en vielen er een drietal schoten.
A

214
Nu kwamen er langzamerhand meerdere lieden opzetten. Zij bleven
steeds op eenen eerbiedigen afstand en gaven wat onschadelijk vuur af.
De bevelhebber, die zich te Lam-Pisang bevond, gaf daar inmiddels
de noodige bevelen voor den terugmarsch.
Deze zou geschieden onder de bevelen van den commandant van
het 9= Bataljon, die tot dekking ervan kon beschikken over de beide
compagnieen van zijn eigen korps, de 2 /2 compagnie van het 7= Bataljon
en twee van de sectien bergartillerie, die in Lam-Pisang gebivakkeerd
hadden, alsmede over de reeds vermelde compagnie repeteergeweren.
Te beginnen met het 6= Bataljon marcheerden om 10 u. v.m. de
overige troepen achtereenvolgens naar Lam-Djamoe af om vervolgens
per extratrein of te voet Koeta-Radja te bereiken.
Ook alle nog aanwezige goederen, munitie enz. werden teruggezonden.
De commandant der achterhoede liet de cavalerie voorloopig in het voor­
terrein, teneinde den vijand het denkbeeld van een teruggaan te ontnemen.
Hij wees verder de volgende opnamestellingen aan.
Eene sectie artillerie, gedekt door eene sectie infanterie, aan de Zuid-
poort van Lam-Pisang-West tot opname van de cavalerie, indien deze
uit het gebergte beschoten mocht worden; een peloton repeteergeweren
in den Zuidrand van Bineh-Kroeng en Lam-Pisang-West, dat 3 minuten
na een afgesproken signaal tot branden, moest teruggaan, het andere
peloton repeteergeweren ten N. W. van Lam-Pisang.
Zoodra de geheele compagnie repeteergeweren vereenigd was, moest
zij met de genietroepen op Pakan-Badak terugtrekken.
De 2= sectie artillerie, ook met eene sectie infanterie als dekking,
kwam op den weg bij Gemi-Roi in batterij; eene compagnie van het
7= Bataljon bezuiden Pasar Oleh-Gli moest voor het teruggaan dezen
pasar in brand steken. Een andere compagnie van dat bataljon lag in
eene verlaten vijandelijke versterking op den weg ter hoogte van Lam-
Belang in stelling.
Twee compagnieen van het 9e bleven in Lam-Pisang en zouden op
het signaal voor het „Branden" retireeren en bij Lam-Goe-Oe stelling
nemen, waar ook de sectie artillerie, die aanvankelijk ten Z. van Lam-
Pisang was opgesteld, opnieuw in batterij moest komen, terwijl de sectie
artillerie met de compagnie van Pasar Oleh-Gli bij Lam-Roekam eene
tweede stelling zou innemen.
De ambulance onder den officier van gezondheid Diephuis moest zich
steeds in de voorlaatste stelling ophouden.

215
Omstreeks 11 3 /4 u. v.m. rapporteerde de commandant der genietroepen,
dat alle voorbereidende werkzaamheden waren afgeloopen.
De cavalerie kreeg daarop order naar Lam-Djamoe terug te keeren.
Nadat zij en de sectie artillerie gepasseerd waren, werden te 12 uur
Lam-Pisang en Bineh-Kroeng aan de vlammen prijsgegeven, en begonnen
ook de overige troepen den terugtocht.
Slechts een paar schoten werden door den vijand gelost.
Een uur later bereikte de laatste afdeeling Pakan-Badak.
Reeds van 's morgens vroeg was men daar bezig de versterking te
slechten.
Daar ook de colonne van den overste Soeters zich nog in het terrein
bevond, bleven hier voorloopig 2'/2 compagnie 7= Bataljon en eene
sectie artillerie achter; de overige troepen gingen door.
Ook de versterkingen in Lam-Asan, die, zooals we zagen, sedert den
24= n door 2'/2 compagnie bezet waren gebleven, werden nog niet ont-
ruimd.
De commandant van het 7= kreeg het bevel over deze troepen, die
van den vijand niets meer te hooren kregen dan een paar schoten van
den Gle-Goerah. Eenige granaatkartetsen van Lam-Djamoe waren vol-
doende, die schutters het zwijgen op te leggen.
Omstreeks half drie 's middags keerden alien naar Lam-Djamoe terug
en van daar verder naar Koeta-Radja, behalve de compagnie van het
5= Bataljon, die sinds eenige dagen te Lam-Djamoe gelegerd was voor
den transportdienst; deze bleef daar voorloopig.
De colonne Soeters was, voorafgegaan door het peloton cavalerie,
te 7 u. 45' v.m. van Lam-Djamoe afgemarcheerd.
De cavalerie had, behalve de verkenning, ook in opdracht de partieele
kleine brandstichtingen zoo mogelijk voor hare rekening te nemen.
Vijanden werden niet aangetroffen. Huizen en voorraadschuren in het
ravijn ten W. van Pantjoeran waren spoedig vernield.
De ruiters volgden verder N. en Westwaarts den voet van het gebergte
tot W. van kampong M. Lapan Sagi, bij M. Goerah ook nog vele
hutten met groote voorraden gaba aan de vlammen prijs gevend.
De overste Soeters gelastte aan 3 compagnieen van zijn korps, de
2=, 4= en 5 C , om, van het W. naar het O. trekkend, alle in het terrein
gelegen kampongs te verwoesten.

216
Alleen bij het oprukken naar den voet der Gle-Goerah vielen van de
hellingen eenige schoten, die door de infanterie nu en dan beantwoord
werden.
Aan de opdracht werd nagenoeg geheel voldaan, de kampongs Lam-
Me en Lam-Loempoer N. en Z. liepen van de tuchtiging vrij.
Half twee was de colonne te Lam-Djamoe en ging van daar naar
Koeta-Radja.
De Bivakcommandant op den Toean Tjot Tjako had weder, evenals
den dag te voren, een hoogen top door eene sectie doen bezetten en
overigens door seinen getracht te weten te komen, of hij op de eene
of andere wijze van dienst kon zijn. 9 u. v.m. gewerd hem het bericht,
zoo noodig het teruggaan uit de vlakte met artillerievuur te steunen en
overigens zelf zijne stelling op zoodanig moment te verlaten, dat de
eigen terugtocht geen gevaar liep.
De vivres werden al dadelijk zooveel mogelijk naar omlaag gebracht.
waar een detachement van Ketapen-Doewa ze in ontvangst nam. Ook
werd alvast een sectie in de vlakte zoodanig opgesteld, dat zij uit het
Zuiden, tijdens de afdaling, opdringende vijanden onder vuur kon nemen.
Van den top zag men nog, dat de Atjehers, na het zich verwijderen
der cavalerie, dadelijk weer van Tandjong naar Lam-Poelau overstaken.
12 u. 10' werd de sectie artillerie met behulp van een deel der genie­
troepen naar omlaag gebracht.
De gedetacheerde sectie, die inmiddels was teruggeroepen, en nog
een peloton, naast de sectie in de vlakte geplaatst, beveiligden deze
werkzaamheden.
Met een stuk werd zoolang mogelijk doorgevuurd; toen de voorsprong
aan de colonne Veeren groot genoeg was, ging ook dit omlaag.
Nauwelijks hield het vuur op, of de Atjehers kwamen bij honderd-
tallen opzetten en bewogen zich naar Beradin, Lam-Oekoe, Kenoi, Bineh-
Kroeng en Lam-Pisang.
Eindelijk te 1 u. 10' n.m. verliet de laatste compagnie den top, na
nog de hutjes en de niet mede te voeren vivres verbrand te hehben,
Te 2 ure was alles aan den voet verzameld, en werd naar het bivak
Lam-Pasai gemarcheerd.
Alleen een paar vijandelijke schutters gaven blijken van hunne tegen-
woordigheid bij den afmarsch.
3 u. 15' werd deze, met de bezetting van Lam-Pasai in de achter­
hoede, voortgezet en 4 u. 's middags Ketapan-Doewa bereikt.

217
De bivakcommandant te Lam-Pasai had door vele patrouilleeringen
den transportweg der Bergcolonne van den 23 8len tot en met den 26 en
opengehouden.
De sectie artillerie, die den eersten dag het vuur uit de vijandelijke
positie op de Boekit Kesoemba tot zwijgen had weten te brengen, moest
tijdens het afdalen der troepen nog eens haar vuur richten op een dertigtal
Atjehers, die op de hellingen blijkbaar met geen goede bcdoelingen
verschenen.
Met eene sectie van zijne compagnie en vergezeld van den luitenant
Steenkamp en een paar trompetters, toog de kapitein Thijssen derwaarts. ')
De benteng werd verlaten bevonden en bezet, en aan den bevelhebber,
die zich te Ketapan-Doewa bevond, hiervan mededeeling gedaan.
Deze zond eenige dwangarbeiders met gereedschappen om de benteng
te slechten.
Een paar schoten, die van de overzijde der Kroeng Daroe op de
patrouille werden afgegeven, brachten geen verliezen te weeg.
Uit het bivak trok overigens eerst de artillerie op Ketapan Doewa
terug, daarop volgde de infanteriebezetting, telkens sectiesgewijze het
vuur van naderende Atjehers beantwoordend.
4'/2 u. n.m. waren alien binnen Ketapan Doewa.
Hiermede waren de operation tegen Toekoe Oemar geeindigd.
De gewezen panglima Prang besar had zijn heil in de vlucht gezocht
en zich met een deel van zijn aanhang in Lepong in veiligheid gesteld.
Op verzoek van den Regeeringscommissaris had de marine den 25= n
Mei dit landschap flink onder vuur genomen, ook alweer met het doel
onzen vriend het verblijf aldaar ondoenlijk te maken.
Generaal Vetter seinde den 26= n reeds aan de Regeering, dat volgens
ingekomen berichten het snel en beslissend optreden onzerzijds een grooten
indruk op de Atjehsche bevolking gemaakt had.
Zijne Excellentie achtte het in die dagen behaalde succes op Toekoe
Oemar's sterke, geoefende, goed versterkte en goed bewapende bende,
zeer bevredigend en deed van zijne tevredenheid in een dagorder blijken.
Den volgenden dag, 28 Mei, werd eveneens bij dagorder ter kennis
van Land- en Zeemacht in Atjeh gebracht, dat het Hare Majesteit de
') De kapitein Thijssen achtte het in het belang der terugtrekkende troepen noodig
een poging te doen om de versterking Kasoemba te nemen.

218
Koningin en de Koningin Regentes behaagd had bij telegram Hoogstderzelver
gelukwenschen met het behaalde succes, deelneming met het
verhes van hen die sneuvelden, en beste wenschen voor het herstel der
gewonden, te betuigen.
Omtrent de door de Atjehers geleden verliezen waren de opgaven
onzeker,
Bij Lamtangah en Lam Isi waren den 23= n nog al wat dooden in
onze handen gebleven.
Dien dag zou er alleen bewesten den weg Lamdjamoe — Pakan Ba­
dak een 78 tal gesneuveld zijn.
Den 28= n Mei werd der Regeering getelegrafeerd, dat, volgens be­
richten van verschillende zijden, Oemar's broeder Toekoe-Mancoer en vele
zijner onderaanvoerders, alsmede Ketjik Bintang, vroeger de aangewezen
opvolger als commandant van het legioen, gesneuveld waren.
Geruchten spraken van 270 dooden en 130 zwaar gewonden alleen
bij Oemar's eigen volk.
In hoeverre die berichten vertrouwbaar waren, kon moeilijk beoordeeld
worden; vermoedelijk zijn ze sterk overdreven geweest. Nog jaren daarna
hadden we jacht te maken op gewezen panglima's van Oemar.
Materieel was aan de bevolking der IV en VI Moekims veel schade
toegebracht.
Gematigdheid had ons optreden zeker niet gekenmerkt.
De tuchtiging der VI Moekims was met het vorenstaande nog niet
afgeloopen.
De bedoeling van den Regeeringscommissaris was toch om met het
slechten der in Lam-Asan gelegen versterkingen gelijktijdig de geheele
kampong te doen raseeren.
Met dat werk zou een paar dagen later een begin gemaakt worden,
de troepen hadden vooreerst wat rust noodig.
De bezettingen van Lampermai en Siroen togen er den 26= n 's middags te
half vijf gezamenlijk op uit, om eene ten N. van Adje gelegen versterking
te verbranden; alleen op den terugmarsch kregen ze een vijftiental schoten.
Overigens werden in de intervallen van de geconcentreerde linie 's nachts
eenige hinderlagen gelegd, zoowel van de bezettingen der posten als van
de marechaussee's.
Reeds waren uit Pedir berichten ontvangen dat Toeankoe Machmoed,

219
jongere broeder, en Toeankoe Brahim, zoon van Toeankoe Hasjim, de
gewezen voogd van den pretendent Sultan, zich met tal van volgehngen
over de VII Moekims naar Groot Atjeh hadden begeven.
Toekoe Baid gaf aan het bestuur schriftelijk kennis, dat zij zich te
Ana'-Galong gevestigd hadden, en zoo zou ook de pretendent Sultan
inmiddels aangekomen zijn en zich naar Polem begeven hebben.
Machtsvertoon in de IX en de III Moekims Daroe.
Den 29= n Mei rukten twee colonnes uit.
De eerste onder de bevelen van den luitenant-kolonel der infanterie
J. B. van Heutsz tot machtsvertoon in de IX Moekims, en een tweede
onder den luitenant-kolonel C. }. Laceulle in de III Moekims Daroe met
een gelijke opdracht.
De samenstelling der 1= colonne was.
Staf:
Commandant: luitenant-kolonel J. B. van Heutsz.
Chef, van den staf; kapitein van den generalen staf H. C. Kronouer.
Adjudant: l e luitenant-adjudant F. Kilian.
3= Bataljon Infanterie.
Commandant: de majoor der infanterie G. A. Hansen.
Sterkte: 15 officieren, 2 adjudant o. o. en 440 minderen.
14= Bataljon Infanterie.
Commandant: de majoor der infanterie G. P. M. van der Noordaa.
Sterkte: 16 officieren en 414 minderen.
Half 9= Bataljon.
Commandant: kapitein der infanterie H. Ph. de Moulin.
Sterkte: 6 officieren en 249 minderen.
Een peloton cavalerie, commandant 1= luitenant C. W. F. Happe.
Sterkte: 30 ruiters.
4= Bergbatterij.
Commandant: kapitein A. Bangert.
Sterkte: 3 officieren en 101 minderen, 57 rijpaarden, trek- en draag­
dieren— 6 vuurmonden met voile munitieuitrusting.
Een detachement genietroepen.
Commandant: 1= luitenant R. S. Ruzette.
Sterkte: 30 minderen.
Trein en 2 ambulances, reservemunitie en brugmaterieel.

• ^ ^ — ^
220
Bekend was, dat in de kampong Lam-Tehen-West de versterkte woningen
van Toekoe Gih en T. Nja Gedong waren gelegen.
Op den meest zuidelijken uitlooper van den heuvel Tjot Goee lag
aan de Zuidoostzijde de vermoedelijk met bezette benteng Paja Krah
van den Imam van Lam-Koenjit.
De masdjid Behe was versterkt.
In den Z. O. hoek van kampong Lam-Siti-Zuid lag de versterking
Lam-Ble, terwijl in de N. O. punt van kampong Tji-Boei de pasar
Lam-Poe-Oe versterkt was.
Laatst bedoelde punten waren elk door een 15 a 20 man bezet.
Zekere Hadji Ismael was hunne algemeene aanvoerder.
De tocht zou ook dienen, om al die versterkingen te slechten en te
verbranden en om de bezittingen van Toekoe Gih en Toekoe Nja
Gedong te vernielen.
3 u. v.m. werd langs den grooten weg naar Lampeneroet afgemarcheerd.
De gevechtstreinen (reservemunitie, ambulances en benoodigdheden
voor de genietroepen) waren bij de respectieve korpsen, compagnieen
en detachementen ingedeeld.
Alleen het voorste bataljon nam de gewone veiligheidsmaatregelen.
Evenals op den 12=" April kreeg het 14= Bataljon het terrein west-
waarts van den weg Tjot-Goee— Biloel voor zijn rekening, het 3= Ba­
taljon, dat ten Oosten daarvan; bij het cotepunt 202 sloeg het eerste
den weg naar Lam-Tehen in, terwijl het laatste den oostelijken weg
volgde tot heuvel 19.2 en daar afdaalde naar Lam-Lagang en Lam-
Lehe.
De cavalerie ging door naar onzen post te Tjot-Goee om nadere
orders af te wachten.
De beide compagnieen van het 9= Bataljon vormden de algemeene
reserve en marcheerden met de artillerie en het overblijvende deel der
genietroepen (een deel was bij het 14= ingedeeld) eveneens naar Tjot-
Goee.
De bataljons ter zijde van den weg moesten in gevechtsformatie, in
breed front, door de kampongs en het bedekte terrein, in zuidelijke rich­
ting marcheeren, de verschillende posities op hunnen weg overvallen en
veroveren en den daar genestelden vijand onder het toebrengen van zoo
groot mogelijke verliezen terugdrijven; bovendien moesten de korpsen
zich in hunne bewegingen naar elkaar regelen.

221
Een slepend vuurgevecht met den vijand moest worden vermeden, na
een of twee salvo's diende tot den aanval te worden overgegaan.
Voor het overbrengen van berichten aan den colonnecommandant, die
den grooten weg zou volgen bij de reserve, kon elke korpscommandant
over 4 bereden ordonnansen beschikken.
Behalve de vorenvermelde woningen en versterkingen mocht er niets
vernield worden.
De geheele excursie had een zeer kalm verloop.
De commandant van het 14= Bataljon begon den kapitein Bruynis met
de l e en 2= compagnie van zijn korps naar Lam-Tehen-West te zenden
en liet intusschen door de 3= compagnie den Z. O. en door de 4=
compagnie den Z. W. rand van Lam-Tehen-Oost bezetten.
Kapitein Bruynis deed zich door een paar Atjehers, die in een der
woningen slapende werden bevonden, de huizen van T. Gih en T. Nja
Gedong wijzen en ze met een paar belendende blokhuizen door de
genietroepen verbranden, waarop hij met zijne troepen overstak naar Lam-
Tehen-Oost.
6 u. 10 v.m. ging het geheel in zuidelijke richting voorwaarts. De
3 e en 4= compagnie in gevechtsformatie, daar achter de 1= met de genietroepen,
en als reserve de 2= compagnie met de ambulance.
Om de kampongs vlugger te kunnen doorzoeken, kwam later ook de
1= compagnie in de voorste linie.
6 u. 45 v.m. werd voor het eerst vuur ontvangen van enkele vijanden,
die zich westwaarts in de sawah's en in den N. W. rand van Dinoeng
bevonden.
Het terrein leverde voor dien dag voor den marsch geene moeilijkheden
op, al waren de sawah's drassig, en de kampongs dicht begroeid.
Half acht werd Lam-Koenjit bereikt.
Het bataljon stelde zich in de lijn Lam-Koenjit-Lehong op, met de
reserve in een klapperbosch oostwaarts van Lam-Batoe.
Uit Pasar Lam-Koenjit en Grot vielen eenige schoten, terwijl zich
ook een paar vijanden in het klapperbosch ten Z. van Lam-Pene-eng
vertoonden.
Nog voordat een paar sectien er in geslaagd waren deze in te sluiten,
namen zij in westelijke richting de vlucht.
Eenige salvo's werden hun nagezonden.
9 u. v.m. werd de terugtocht aanvaard, de 2 de en 3 d = compagnie

222
langs den Oostrand van het bedekte terrein, de beide andere, onder
kapitein Bruynis, door de kampongs.
Dadelijk drongen weer een paar Atjehers op, die echter weinig kwaad
deden.
Na elkaar op den heuvel bij Tjot Goee te hebben ingewacht, marcheerden
de compagnieen van dat korps twee aan twee naar Lampeneroet
terug, vanwaar ze te 11 u. 30 v.m. naar Koeta-Radja werden overgebracht.
Het 3 d = Bataljon had 2 compagnieen in gevechtsformatie in voorste linie,
de beide andere eveneens in eene linie daarachter geplaatst.
Gedurende den marsch door de kampongs Lam-Lagang, Lam-Lehe,
Lam-Kawi, Lam-Siti en Tjot-Tjigari werd de colonne een weinig beschoten
uit Pasar Lam-Poe-oe.
Het dicht begroeide, van slooten doorsneden terrein vertraagde den
marsch aanmerkelijk. De bentengs Lam-Ble, Masdjid Behe en die op
genoemden pasar werden intusschen onbezet bevonden en geslecht. Het
bataljon nam stelling in de lijn Nesoeh, Tji-Boei, Lam-Ble (in den Z.O.
punt van Lam-Siti), de cavalerie in kampong Toebaloe.
Van de algemeene reserve, die nogal langzaam gemarcheerd had, daar
alle bruggen in den grooten weg defect waren, werd eene compagnie
aangewezen als dekking van 2 sectien artillerie, waarvan de eene op een
heuveltje in de sawah ten Z.W. van Nesoeh, de andere op een ver-
hoogd terreingedeelte W., aan den weg Tjot Goee-Biloel, ^b 200 M. Z.
van den dwarsweg Lam-Koenjit was opgesteld. De derde sectie had
stelling op den Z. O. uitlooper van den heuvel Tjot Goee.
De tweede compagnie van de algemeene reserve bleef op den weg
ten W. van Nesoeh.
Nergens hield de vijand stand. Wel maakten zij in hun vlucht nu
en dan front naar den troep om hunne geweren af te schieten, maar
bepaalde weerstand werd niet geboden.
Ten slotte waren alleen nog vijanden te zien op den kam van de
hoogten tusschen Tjot Soeri en Gle Broe; geschutvuur verdreef hen
ook daar.
In Lam-Lagang werd door het 3= Bataljon een viertal Atjehers ge-
vangen genomen, dat uit een huis wilde vluchten. In hunne woningen
vond men twee Beaumont- en twee voorlaadgeweren, alsmede een paar
patroonzakken.

223
9 u. v.m. nam ook dit Bataljon den terugtocht aan door het bedekte
terrein der opmarschrichting; eene compagnie den weg langs den W. rand
der kampongs Nesoeh Behe en Lam-Lilip.
Ook hier volgde de vijand en bezorgde ons een gewond fuselier en
een dito dwangarbeider.
11 uur marcheerden de laatste compagnieen van cote punt 19.2 naar
Lampeneroet af, ook de reserve arriveerde tegen dien tijd, en om 12 uur
werd met de colonne naar den kraton teruggemarcheerd.
Aan de opdracht was voldaan.
Er waren slechts 17 Gr. en G. K. T., 1697 repeteer- en 6046
Beaumont-patronen verschoten.
Even weinig aanraking met den vijand als in de IX Moekims, vond
de colonne Laceulle in de III Moekims Daroe.
Het hoofd daarvan, Panglima Bintang, had trouwens reeds in stilte
blijken gegeven op onze hand te zijn.
De colonne bestond uit:
Commando.
Commandant: luitenant-kolonel C. J. Laceulle.
Staf: kapitein v/d. generalen staf G. C. H. v. Daalen.
Adjudant: 1= luitenant adjudant Bekker.
Infanterie.
6 e Bataljon (commandant majoor Okhuizen).
Sterkte: 14 officieren, 393 minderen en
1 officier van gezondheid met ambulance.
7 de Bataljon (commandant majoor Jacobs).
Sterkte: 15 officieren, 397 minderen en
1 officier van gezondheid met ambulance.
Cavalerie.
1 peloton (commandant luitenant J. P. Gentil).
Sterkte: 30 minderen (met inbegrip der ordonnansen).
Artillerie.
twee sectien bergartillerie (commandant kapitein Kempers).
Sterkte: 1 officier en 1 adjudant o. o. d.d. officier,
61 minderen, 9 rijpaarden,
24 trek- en draagdieren, 1 mandoer en 12 dwangarbeiders met brug-
materieel, tandoes enz.
4 vuurmonden (96 Gr. 96 G. K. T. en 32 K.).
-

224
Genietroepen.
Een detachement (commandant luitenant adjudant E. J. de Rochemont).
Sterkte: 33 minderen.
Hare opdracht was de kampongs Kandang, Oleh-Loeng-Poenir, Le-Oe,
Goee-Gadjah en Tjabang te doorzoeken.
De Daroe mocht niet worden overschreden, terwijl de colonne zich
evenmin op de sawah voor Empeh-Bling mocht begeven.
Vijandelijke versterkingen moesten worden genomen en geslecht, het
huis van T. Rayoet Empeh-Bling in Poenir, worden verbrand.
B. Kesoemba, Djempa en Gendrian zouden zoo noodig van Ketapan-
Doea onder geschutvuur worden genomen.
De colonne mocht voorts niet terugtrekken, alvorens het bericht was
ontvangen, dat de colonne van Heutsz op den terugmarsch was.
3 3 /4 u. v.m. waren de troepen bij het blokhuis Lam-Ara vereenigd.
Twee compagnieen van het 6 d = Bataljon onder majoor Okhuizen
gingen in gevechtsformatie vooruit.
Beide compagnieen met 2 sectien in front, en de 2 andere als soutien.
Richting werd genomen op Kandang.
De cavalerie kwam voorloopig in de hoofdcolonne, de artillerie ach-
teraan.
De voorhoede had last gekregen, de versterking Kandang c. q. bij
verrassing te nemen.
Het terrein was zeer drassig. Op de sawah's stond 4 a 5 d.M.
water.
Tal van moerassen tusschen de kampongs bemoeilijkten het houden
van verband. Eerst om 5 uur was Kandang bereikt en onbezet be­
vonden.
Hier wachtte men het aanbreken van den dag af. De geheele colonne
marcheerde op het droge terrein op.
De genietroepen werden in drie gedeelten verdeeld, eene afdeeling
bij het 6= Bataljon, eene bij de compagnieen van het 7= onder majoor
Jacobs en eene bij de algemeene reserve en aan alle ondergeschikten
bekend gemaakt, dat het verboden was op ongewapenden te vuren, en
dat zonder specialen last geen huizen enz. verbrand mochten worden.
Het 6= Bataljon kreeg opdracht zooveel mogelijk in bedekt terrein,
in gevechtsformatie naar Poenir-Oost te marcheeren, die kampong te

225
doorzoeken, aan de westzijde stelling te nemen tot nadere orders werden
gegeven — het moest daarbij verband houden met het 7= Bataljon, waarvan
2 compagnieen Oleh-Loeng hadden te doorzoeken, en de beide
andere de algemeene reserve zouden vormen, die voorloopig bij den
noordrand van Oleh-Loeng kon verblijven.
Hierbij werd ook de artillerie ingedeeld.
De commandant der cavalerie ontving last om als zelfstandige cavalerie
vooruit te gaan en de kampongs Poenir-Oost, Oleh-Loeng, Poenir-West,
Le-Oe, Goee-Gadjah, Tjabang en Boekit-Kasoemba te verkennen.
Ten einde die taak in de kampongs Poenir-West, Le-Oe en Tjabang
te vervullen, zond de pelotonscommandant een wachtmeester en 8 ruiters
uit, om den Zuidelijken rand van Poenir-West om te rijden. Wegens
het zeer drassige terrein, moest deze afdeeling zich echter weer bij het
peloton voegen. Met dezelfde opdracht verliet zij nu het N. der kampong
Oleh-Loeng en werd toen tegen 6 u. v.m. uit den Oostrand van
Poenir-West door een 10 tal Atjehers beschoten.
Eene patrouille van 4 ruiters, uitgezonden om de versterking ^\z 500
M. ten N. van Poenir-West, te verkennen, kreeg daarbij ook vuur van
een paar Atjehers.
Bij het naderen der patrouille gingen zij echter op de vlucht.
In Kandang was inmiddels het wachthuis in de versterking verbrand.
De algemeene reserve verplaatste zich 5 u. 50 v.m. naar den Noordrand
van Oleh-Loeng. Vijf minuten later ontving de colonnecommandant
de eerste berichten van de cavalerie, en tegen half zeven van den majoor
Jacobs de mededeeling, dat Oleh-Loeng doorzocht was, en de weinige
bewoners, uit vrees voor den troep, ongewapend de kampong verlieten.
De troep had westwaarts van Oleh-Loeng stelling genomen en de
door de cavalerie ontdekte Atjehsche versterking mede bezet, terwijl
ook de genietroepen derwaarts gezonden waren, om die benteng op
te ruimen.
Toen de cavalerie berichtte, dat zich in de sawah van Poenir-West
tal van vijanden vertoonden, deed de colonnecommandant de artillerie
nabij de door ons bezette versterking in batterij komen.
7 u. v.m. gaf de luitenant Gentil kennis, dat de benteng ten N. van
Le-Oe bezet was, en dat hij niet vooruit kon.
Hem werd toen gelast in de richting Goee-Gadjah te verkennen,
doch niet voor het front der artillerie te komen; deze zond een paar
schoten naar Poenir-West, waardoor te half acht het vuur daaruit ophield.
15

226
Van het 6 d = Bataljon had men intusschen taal noch teeken vernomen.
Signalen werden niet beantwoord, ordonnansen kwamen terug met de
tijding, dat het Bataljon niet te vinden was. Eindelijk ten 7 u. 30 v.m.
werd het signaal „6 d = Bataljon, waar is de chef" beantwoord.
Een kwartier later kwam het Bataljon te voorschijn in den rug van
het 7 d = Bataljon, dus uit Oleh-Loeng.
In Poenir-Oost was het op kolossale terreinmoeilijkheden gestuit, en
door de omringende moerassen had het die kampong nergens kunnen
verlaten.
Het huis van T. Rajoet Empeh-Bling werd door de genietroepen
intusschen omvergehaald en geslecht.
Het was half negen toen het 6 d = Bataljon ter hoogte van de stelling
van het 7= gekomen was. De majoor Okhuizen kreeg bevel onmiddellijk
in Z. W. richting te marcheeren, Poenir-Tengah, Poenir-West, Le-Oe
en Tjabang te doorzoeken en ter hoogte van laatstgenoemde kampong
met het front naar de Kroeeng Daroe stelling te nemen.
Het 7= Bataljon rukte op naar Goee-Gadjah, dat inmiddels door den
vijand ontruimd was, en doorzocht verder het terrein in de richting van
Bt. Kasoemba.
Eene versterking, die tegenover die heuvelstelling op den rechteroever
der Kr. Daroe moest liggen, werd niet aangetroffen.
Half tien meldde ook het 6= Bataljon, dat de stelling was ingenomen.
Toen tegen 10 uur het eerste bericht ontvangen werd, dat de colonne
van Heutsz op Tjot Goee terugtrok, en er geen schot meer viel, zond
de colonnecommandant de genietroepen naar Ketapan Doea terug en
gelastte de artillerie op de spoorbaan in stelling te komen om den
terugtocht der colonne te dekken.
Om half elf werd langs den weg Boekit Daroe naar Ketapan Doea
gemarcheerd.
Twee compagnieen van het 7 e Bataljon namen bij Goee-Gadjah eene
achterhoedestelling in en hadden hier en daar nog wat vuur te beantwoorden,
dat de colonne uit de doorzochte kampongs werd nagezonden.
11 u. 45 waren alle troepen te Ketapan Doea verzameld. Verliezen
waren er niet geleden. De verbruikte munitie bleef bepaald tot 1 1 Gr.,
42 G. K. T. en 1393 Beaumont-patronen.
Met de muildieren der bergbatterij had men verbazend veel last gehad;
tal van hen gingen in de sawah eenvoudig liggen en konden slechts met
inspanning weer op de been worden gebracht. Men schreef het toe

227
aan de weinige oefeningen, die de van Salatiga afkomstige batterij in
dergelijke terreinen had gehouden; doch ook de batterijen, die wel
gelegenheid hadden zich te oefenen, gingen aan dat euvel mank.
Lichter materieel is het eenige, wat hierin eene afdoende verbetering
kan brengen.
Raseering van Lam-Asan.
Den 30= n Mei zou een begin gemaakt worden met het raseeren van
de kampong Lam-Asan en het slechten der daarin Jgelegen vijandelijke
versterkingen.
Daartoe werden ter beschikking van den gewestelijk eerstaanwezend
genieofficier gesteld: 2 sectien genietroepen, 800 dwangarbeiders en 400
Chineesche koelies.
De werkzaamheden zouden dagelijks te 7 u. v.m. een aanvang nemen.
De commandanten der dekkingstroepen moesten dus voor dien tijd
met hunne maatregelen ter beveiliging van het werk gereed zijn.
Het eten voor de troepen en werkers werd in de kwartieren bereid
en 's morgens 10 uur met een extratrein naar Lamdjamoe gebracht.
Daar waren een dertigtal karren gereed om het verder te vervoeren.
De ledige blikken werden op dezelfde wijze teruggebracht.
Voor den eersten dag werd als commandant der beveiligingstroepen
aangewezen, de luitenant-kolonel G. F. Soeters, die de beschikking
kreeg over de onder vermelde troepen.
4 compagnieen 12 d = Bataljon, ter sterkte van 15 officieren en 436
minderen.
3 compagnieen van het 15 d = Bataljon onder den kapitein J. P. Linck,
ter sterkte van 9 officieren en 321 minderen.
1 compagnie van het 1 5 d = Bataljon onder den kapitein P. H. Bodemeijer,
ter sterkte van 2 luitenants en 117 minderen.
2 sectien 1= Bergbatterij, onder kapitein G. J. E. Nauta, ter sterkte
van 3 officieren, 59 minderen, 8 paarden, 24 muildieren en 4 vuurmonden.
1 peloton cavalerie, commandant 1= luitenant C. W. F. Happe, ter
sterkte van 32 ruiters.
2 ambulances, onder de officieren van gezondheid 2 d = klasse L. A.
Demmers en F. J. Hagen, elk ter sterkte van 15 minderen.
Half zes v.m. was die colonne te Lam-Djamoe verzameld.
De commandant der cavalerie kreeg last het terrein te verkennen W.

228
tot in de kampongs Lam-Gemoek en Lam-Roekam, ten Z. tot in Lam-
Pisang, 5 u. 40' marcheerde zij af.
Het 5 d = Bataljon ging 5 minuten daarna naar Adjoen Tebal.
De 1= compagnie 15 d = Bataljon bezette Pasar Oleh-Gli, terwijl het
12 Bataljon in Lam-Gemoek en Lam-Roekam stelling zou nemen. De
cavalerie ontmoette nergens vijanden.
6 u. 40 v.m. werd den gewestelijk eerstaanwezend genieofficier te
Lam-Djamoe bericht gezonden, dat het terrein vrij was en de werkers
konden beginnen.
De stelling der troepen was als volgt.
1 compagnie 5 e Bataljon in Adjoen Tebal en Enking, 1 peloton 2 =
compagnie van dat korps op den Gle-Genting, het andere ten N. daarvan
in reserve met de ambulance, de 4 d = compagnie in Rima-Zuid.
De 1= compagnie van het 1 5= Bataljon in Pasar Oleh-Gli en Gemi-Roi.
De 5= compagnie 12= Bataljon in Lam-Oedjoeng, de 3= in Lam-
Roekam, 1 sectie der 2= compagnie in Lam-Loempoe-Tjot, 1 idem als
dekking ambulance in Lam-Goe-Oe, in welke kampong ook de artillerie
met haar infanteriedekking en de 1= compagnie als algemeene reserve
werden opgesteld.
Het terrein voor de stelling werd door posten geobserveerd.
Vijanden werden bij den opmarsch niet gezien; van een paar Atjehers,
die uit Lam-Oedjoeng vluchtten, werd er een neergeschoten.
Van den kam van het Westergebergte opende er eenigen ten 7 u.
v.m. het vuur op onze troepen in Lam-Oedjoeng en Lam-Goe-Oe en
op de voorbijgangers, die zich langs den grooten weg bewogen.
De dekkingstroepen beantwoordden dat, hoewel het den ganschen
dag aanhield, niet, alleen de artillerie van Lam-Djamoe bracht het nu
en dan voor korten tijd tot zwijgen. De vallei van Beradin was overigens
geheel verlaten.
's Namiddags half vier werden de werkers verzameld en te 4'/2 de
stellingen ontruimd. Het 5= Bataljon trok op Belang, de rest op Lam-
Djamoe terug. Alle werkzaamheden hadden ongestoord voort kunnen
gaan; er was maar een patroon verschoten en slechts een fuselier kreeg
een schampschot.
Kleine patrouilles, die uit Boekit-Karang naar Batoe en Perampoean
en uit Roempit in de richting van Lam-Goet werden gezonden, ontvingen
alleen hier en daar uit de kampongranden een paar schoten.
Den 31= n Mei werd het kappen voortgezet.

229
De dekkingstroepen hadden eene zelfde sterkte als den dag te voren,
stonden onder het bevel van den luitenant-kolonel A. G. Hansen, die,
behalve over zijn eigen korps, te beschikken had over:
het 6= Bataljon (maj. D. A. Okhuizen), 2= sectien bergartillerie comdt.)
l e luit. Schrasser Bert), 1 peloton cavalerie (comdt. 1= luitenant Gentil),
2 ambulances onder de officieren van gezondheid Dr. Grijns en Langenberg
en gevechtstreinen.
Dezen dag werd aan het 6= Bataljon de strook van Lam-Gemoek tot
Gemi-Roi aangewezen en het 3= Bataljon die van Rima tot Adjoen-Tebal.
Elk bataljon bestemde 3 compagnieen voor voorpostendetachementen
en veldwachten, de 4 d = compagnie voor gros der voorposten, tevens
algemeene reserve.
Een der ambulances verbleef bij het voorpostendetachement te Enking,
de andere met de artillerie bij de algemeene reserve in Lam-Goe-Oe.
Bij een opdringen des vijands moesten de veldwachten in de lijn der
posten stand houden, totdat Lam-Asan door de werkers zou zijn verlaten.
Voor den linkervleugel liep de terugtochtsweg over Belang, voor den
rechter over Lam-Djamoe.
De vijand deed bij het bezetten der stellingen van de berghellingen
eenige schoten en herhaalde dat dien dag nog een paar malen. Dat
vuur werd dan door groepen beantwoord.
De cavalerie keerde reeds 8 u. 15 v.m. huiswaarts, de overige troepen
's namiddags vier uur.
De commandant van het 9 d = Bataljon, de luitenant-kolonel J. T. Th.
Veeren maakte te 6 u. v.m. met zijn korps, ter sterkte van 16 officieren
en 476 minderen, waaraan toegevoegd waren 1 sectie bergart. onder
den l en luit. G. L. van der Waarden, een peloton cavalerie onder den
l en luitenant van Haaff, eene ambulance onder den officier van gezond­
heid 2= kl. P. J. Diephuis en een trein van 1 12 dwangarbeiders, van
Ketapan Doea een marsch langs den voet van het gebergte via Boekit
Kasoemba, Lam-Pasai, Djempit en in een breed front door Lam-Asan,
Lam-Gemoek, Lam-Isi, Lam-Manjang, Lam-Tengah naar Lamtih.
De troepen ondervonden vele terreinmoeilijkheden; daarom werd ook
de sectie artillerie van Pakan-Badak via Lam-Djamoe naar Lamtih ge­
zonden, om ten W. van dien post eene goede opnamestelhng in te
nemen.

230
De cavalerie doorzocht nog Lam-Awi, dat onbezet was, en te 10 u.
v.m. kon de terugmarsch via Lamtih aanvaard worden.
Een Eur. fus. werd bij dezen marsch zwaar gewond.
Het kappen werd op dezelfde wijze op 1 en 2 Juni voortgezet en
liep op den laatsten dag te 2 u. n.m. af.
De vijand loste geen schot.
Ook werd een begin gemaakt met het afgraven der op 225 M. wes-
telijk van Lam-Djamoe gelegen grafheuvels, waarachter onze tegenstanders
zich vroeger steeds nestelden indien zij den post beschoten.
Van de posten gingen weer verscheidene kleine patrouilles uit.
Een er van vond op 31 Mei Tjot Paklat, eene oude Atjehsche
versterking O. van Tjot Iri, bezet; de patrouille werd niet onder vuur
genomen en, vreemd genoeg, de vijand ook niet verdreven; eene andere
ging langs het zeestrand naar Koewala Gigieng en vond niets bijzonders.
Een gunstig gevolg van ons optreden in de laatste dagen was, dat
een groot deel van het van de Noordkust overgekomen volk, dat ook
aan den strijd tegen ons in Groot-Atjeh had deelgenomen, volgens den
controleur van Sigli weer huiswaarts keerde, zeer teleurgesteld door de
tuchtiging, toegediend aan Oemar, op wien zij al hunne hoop gevestigd
hadden.
Toestand in de XXVI Moekims.
Na het aanvankelijk door onze troepen behaald succes, was het nood-
zakelijk, dat zij zich voortdurend in de IV en VI Moekims vertoonden
om elk nieuw opdringen van Oemar's benden te keeren; maar ook aan
de oostzijde der vallei hadden eenige onzer tegenstanders een straf voor
hun hulp aan Oemar te goed, daaronder in de eerste plaats Nja Makam,
onze oude vriend van Tamiang, die zich in de kampong Lamnga
ophield.
De marine belastte zich voorloopig met de afdoening van de zaak
en tuchtigde die kampong door geschutvuur.
Den 4= n en 5= n Juni werd haar dezelfde taak ten opzichte van Lepong
weder opgedragen.
De controleur Neelmeijer vernam dat T. Tjoet Toengkoeb de imams
had opgedragen in elke moekim eene versterking te bouwen.
Deze lieden hadden er evenwel niet veel ooren naar, daar zij, zonder

231
geweren, kruit en lood, die de hoeloebalang steeds verzuimde hun te
verstrekken, het nuttelooze van die werken inzagen.
Batoe was intusschen weer in orde gemaakt voor T. Tjoet zelf.
Perampoean zou door een anderen bekende, Potjoet Mat Tahir worden
verdedigd en Toengkoeb door een Teungkoe van dien naam.
Het tweede sagihoofd, T. Djohan Lampasai, leefde kalm van den
sabil Allah in Masdjid Lepong en T. Hoesin Longbattah was nog met
de meeste zijner rakans bij Oemar, onder wiens bevelen hij, zooals we
zien zullen, binnen enkele dagen den dood zou vinden.
Een deel zijner strijders had hij te Tjot Preh (ook wel Lam-Preh
genoemd en in de buurt van Tjot Rang gelegen) achtergelaten bij zijne
vrouw. Hier bevonden zich ook nog de imam Lam-Rebo met zijne
wederhelft, Teungkoe Lam-Toenong en Teungkoe Lam-Goet, alien
warme strijders voor de vrijheid van hun land.
Om te beginnen hadden zij alle bruggen tusschen Roempit en Lam-
Goet en tusschen Toengkoeb en diezelfde plaats weer opgebroken.
Lam-Goet zelf was opnieuw in staat van tegenweer gebracht, evenals
Oelee Tjoet en Baba Djoeroeng.
T. Mahmoed Ateuh en zijn broeder T. Bintang Melajoe zaten te
Tjot Ba* Kreuet, ook in de buurt van Tjot Rang, dat zelf echter niet
bezet was.
Overigens was op een bericht, dat de kompagnie ook daar zou komen
branden, een groot deel van de bevolking met have en goed naar het
gebergte uitgeweken.
Overdag kwamen zij wel vaak in de kampongs terug, doch 's nachts
voelden zij zich veiliger in hunne hooger gelegen schuilhoeken.
De sterkte der bezettingen van de verschillende vijandelijke posities
was nauwkeurig bij het bestuur bekend; zoo zat in Tjot Paklat een der-
tigtal Pedireezen en was eene groote benteng, aan den rand van het Oos-
tergebergte Teungkoe di Lengkong, door Habib Tepieeng Wan (ook wel
Habib Lengkoeng) met zijne discipelen, uit alle oorden van Atjeh, bezet.
In Lamsoet zou Habib Samalanga zich toen met een 50 a 60 man
genesteld hebben. Tjot Gloempang, Tjot Goet en Tjot Boeng Mon,
zuid van Ateuh, waren opnieuw van versterkingen voorzien en herbergden
tal van benden, die het ons later nog lastig genoeg zouden maken.
De III Moekims Kerkoen bleven tot dusverre vrij van moslemin.
Deze toonden echter veel neiging, ook dat gebied van aardwerken
te voorzien.

232
Zooals we reeds opmerkten, dankten we de meeste dezer inlichtingen
aan den 1= n luitenant der infanterie M Neelmeijer.
Het was de laatste der reeks belangrijke diensten, die hij in zijne
functie als controleur bewees; den 5 den Juni vertrok hij naar Batavia en
van daar spoedig naar Holland om, evenmin als zijn vriend en collega
Vosmaer, het land hier ooit weer te betreden. Beiden bezweken, de
laatste zelfs nog voor hij het Vaderland terug had gezien.
Tocht in de IV en VI Moekims ojd 4 Jen en 5 den Juni.
Voornamelijk met het doel de noordelijke kuststreek van de VI
Moekims, de moekims Lam Tengah en Lampagar van vijanden te zui-
veren, werden op 4 en 5 Juni twee zelfstandige colonnes geformeerd
De 1= colonne, die onder bevel van den kolonel Stemfoort zelf stond,
zou 4 u. v.m. van Lam-Djamoe afmarcheeren naar de IV Moekims ter
doorzoeking van de aan de Zuidelijke hellingen van het Raja gebergte
gelegen kampongs. Zij moest tevens de daar gelegen versterkingen
nemen en opruimen, de Blang Kala-pas afsluiten en eventueel uit het
Zuiden komende vijandelijke benden tegenhouden.
De 2= colonne, onder de bevelen van den luitenant-kolonel der infan­
terie J. B. van Heutsz, had opdracht den 5= n Juni 's morgens 5 uur
van Lamtih naar Lam-Pagar, Lam-Badak en Lam-Baroe te marcheeren,
de op haren weg liggende versterkingen te nemen en op te ruimen.
Intusschen zou eene marinelandingsdivisie bij Koeala Pantjoer landen
en aldus eventueele benden de colonne van Heutsz tegemoet drijven.
De eerste colonne bestond uit:
12 brigades marechaussee onder den kapitein Jhr. Graafland, het 3=,
6=, 9= Bataljon Infanterie, 2 compagnieen van het 14= Bataljon en 1 id.
van het 15 e , voorts 2 pelotons cavalerie onder den ritmeester Jhr. de
Lannoij, 2 bergbatterijen van 2 sectien ieder, 2 detachementen genie­
troepen, elk sterk 1 officior en 30 minderen, 4 ambulances en de noodige
dwangarbeiders.
Ten einde den opmarsch der colonne te vergemakkelijken, had het
korps marechaussee opdracht bekomen in den vroegen morgen snel naar
Boekit Seboen op te rukken en de heuvelstelling aldaar te bezetten.
Omstreeks half vijf bij kampong Beradin gekomen, stuitte de spits
onder den inlandschen korporaal Brodjo, No. 25645, op een ^\z 30
man sterke bende, die vrij geregeld kwam aanmarcheeren.

233
De afstand tusschen spits en bende bedroeg niet meer dan 50 M.
De korporaal Brodjo deed, zonder zich ook maar een oogenblik te
bedenken, door zijne manschappen de knielende houding aannemen, een
paar salvo's afgeven en ging vervolgens tot den aanval over.
De aanval werd door de beide voorste brigades direct ondersteund,
met het gevolg, dat de bende met achterlating van 2 dooden uit elkaar
stoof, bovendien een paar achterlaadgeweren in onze handen latend.
Een paar dagen later bleek, dat Toekoe Hoesin Long Bata een der
gesneuvelden was.
Den vluchtenden vijand werden nog eenige schoten nagezonden.
De brigade commandanten Kok, No. 19207 en Turpitz, No. 19807,
die de Atjehers dadelijk nazetten, bereikten, gevolgd door de overige
brigades, ten 5 u. 5 v.m. Lam-Poelau.
Deze versterking was nog door den vijand bezet, althans de onzen
ontvingen daaruit een paar schoten, doch dank zij het doortastend
optreden der voorste brigades, hielden zij geen stand, en waren alle
posities binnen weinige minuten genomen, zonder verliezen onzerzijds.
5 u. 45 gingen de marechaussees door naar den heuvel bij Lam-Tjroeng
en kregen vuur van een ^b 20 man sterke bende, die in de richting
van Tandjong uitweek.
Vijf minuten later werd de compagnie repeteergeweren ter ondersteuning
van Pisang gezonden.
Ook de cavalerie was inmiddels komen opdagen en berichtte op dit
moment, dat de N. en W. randen van Tandjong onbezet, en de bruggen
in den weg intact waren.
Uit de Oostranden van Lam-Baroe, Lam-Lon en Mesd. Lam-Lon
werd geen vuur ontvangen.
Op last van den bevelhebber werden Lam-Poelau en Boekit Seboen
door het 6= Bataljon en de batterij van kapitein Nauta bezet.
6 u. 10 v.m. kwam ook het 3 e Bataljon te Lam-Poelau aan. De
cavalerie rukte door kampong Tandjong heen, vond haar onbezet, doch
kreeg uit den Zuidrand een zestal schoten, terwijl zij in den N. rand
van Koes 3J3 14 man waarnam.
Een peloton van het 6= Bataljon volgde hen aanvankelijk en nam in
den Z. rand van Tandjong stelling.
De 3 compagnieen van het 3= Bataljon met de batterij van kapitein
Kempers rukten kwart over zes naar kampong Seboen op.

234
Nadat de cavalerie last was gegeven voorloopig niet verder Zuid­
waarts te gaan, kwam de ritmeester zich bij den chef van den staf te
Lam-Poelau melden.
De kleine vijandelijke bende had zich naar pasar Kedebieng terug
getrokken en bleef vrij geregeld vuur afgeven. Kampong Tjili en Koes
waren onbezet bevonden.
Het peloton Happe bleef genoemde pasar en het uitgestrekte sawah-
terrein W. van Tandjoeng-Kroeng Raba observeeren.
De commandant van het 14= Bataljon, de majoor Thomson, ontving
ten half zeven de volgende order:
„Marcheer met de inlandsche compagnie van het 14= Bataljon en de
„gemengde compagnie van het 15=, benevens 2 Brigades marechaussee
„door Gle Taroempas over Ketapan Doea naar Koeta-Radja.
„Er staan 2 compagnieen van het garnizoensbataljon in stelling ten
„Zuiden van Ketapan Doea om U bij het deboucheeren uit den bergpas
„op te nemen.
„Geef last aan de 2= compagnie van het 14= om zich te stellen onder
„de bevelen van den commandant van het 9= Bataljon".
En tien minuten later:
„Marcheer morgenochtend om 8 uur van Lam-Djamoe naar Lam-
„Pisang met de beide compagnieen, waarmede gij thans naar Koeta-
„Radja terugkeert en houd Lam-Pisang tot nader order bezet. Kunt
„van Koeta-Radja naar Lam-Djamoe van extra trein gebruik maken.
„Vraag voor vertrek van Lam-Djamoe bericht aan colonne van Heutsz".
De overste Hansen ontving ten kwart voor zeven den last om met
zijn bataljon, de 10 brigades marechaussee en eene sectie artillerie
Lampoe-oeh te gaan nemen.
De 2= sectie artillerie zou voorloopig met eene sectie inf. dekking
in Lam-Baroe (Noord) blijven.
Het 2 C peloton cavalerie van den l= n luitenant Gentil, waarbij zich
ook de ritmeester voegde, alsmede een peloton genietroepen werden
deze colonne toegevoegd.
Die van majoor Thomson kreeg, toen zij ten 7 u. 12 v.m. afmar-
cheerde, ook eene halve sectie genietroepen mede.
Ondervond de colonne Hansen geen tegenstand van 's vijands zijde,
des te grooter waren de terreinmoeilijkheden, die te overwinnen
waren.
Ten einde den opmarsch met vuur te steunen, deed de colonnecom-

235
mandant de marechaussee naar den Zuidrand van Lam-Soeki (1)
marcheeren en daar stelling nemen.
Half negen zond de ritmeester de Lannoij het bericht naar den
algemeenen bevelhebber, dat hij zich met zijn peloton cavalerie in den
Zuidrand van Meunatha Majang tegenover Masdjid Lam-Poe-Oeh bevond
naast de marechaussees, die daar in stelling lagen.
De colonnecommandant was bezig zijne troepen, die een moeilijken
weg door de kampong gehad hadden, te verzamelen.
De sectie artillerie bevond zich in de kampong Meunatha Mantjang.
Voor alle wapens waren de sawah's en rawah's moeilijk te overschrijden.
Met achterlating der artillerie in de kampong wilde de colonnecom­
mandant de breede sawah naar Lam-Poe-Oeh overtrekken. Hij stuitte
echter op de Aloer Rampoenoen, waarover de genietroepen, ten 9 u.
10 een brug begonnen te leggen. Toen het bleek, dat het werk nog
wel een paar uur duren zou, nam overste Hansen het besluit langs den
voet van het gebergte, over Lam-Girik te marcheeren.
Inmiddels waren 2 compagnieen van het 9= Bataljon, met eene com­
pagnie van het 14=, waarbij de bevelhebber met staf, ten 9 u. 45 v.m.
van Lam-Poelau naar Meunatha Majang getrokken.
De sectie artillerie in Lam-Baroe (Noord) werd medegenomen naar
M. Majang, om zich daar met de andere te vereenigen.
De beide resteerende compagnieen van het 9= bleven te Lam-Poelau om de
komst van het vivrestransport af te wachten. Half elf kwam dat aan en
hield een uur rust, toen marcheerde het ook in de richtingvan M. Majang af.
De 1= luitenant Happe, die zich met zijn peloton op den grooten
we g i 100 M. van de N. O. punt van Lam-Tjoe had opgesteld,
berichtte ten 10 u. 20 v.m., dat de bende op Pasar Kedebieng al sinds
een uur niets van zich deed hooren.
Daar de colonne Hansen langs den voet van het gebergte al evenmin
vorderde en de bruggen gereed kwamen, werd ten ruim 12 u.'s middags
voor het 3= Bataljon retireeren geblazen. 12 u. 45 waren alien weer
in den Z. rand van Majang en even voor een uur kreeg de bataljons-
commandant last met 2 compagnieen Lam-Poe-Oeh te gaan bezetten.
Voorafgegaan door de cavalerie, staken de daarvoor aangewezenen,
w. o. die met repeteergeweren, de sawah over, kregen daarbij een
weinig vuur, doch kwamen zonder verliezen in die kampong.
(1) Op de overzichtskaart staat Lam-Gloempang en noord daarvan Meunatha
Majang.

236
1 u. 10 n.m. kwamen de beide compagnieen van het 9= en die van
het 14 d = met de sectie artillerie van kapitein Kempers in Majang aan;
terwijl de beide andere compagnieen van het 3 d =, de artillerie en genietroepen
ten 1 u. 35 opbraken en naar Lam-Poe-Oeh volgden.
Uit den W. rand van Meunasah Blang (1) rapporteerde ritmeester de
Lannoij ten 1 u. 50 n.m.
„Heb met peloton Gentil de Z. en W. randen van de kampongs
„om Lam-Poe-Oeh verkend. Geen vijand bespeurd.
„Oorlogsschip ligt op de reede. Zal mij laten zien en nog verder
„verkennen in Z. richting".
Achtereenvolgens staken nu ook de overige troepen de sawah over
en werd na volledige verkenning van kampong Lam-Poe-Oeh en het
strand, op den pasar Lam-Baroe, iets ten Z. O. van Lam-Poe-Oeh
gelegen, het bivak betrokken.
Behalve de staf der colonne bivakkeerden daar dus het 3 d = en 9 d =
Bataljon infanterie, 1 compagnie van het 14 d = Bataljon, 10 brigades
marechaussee, 1 peloton cavalerie, 2 sectien bergartillerie, een detache
ment genietroepen, 2 ambulances en de geheele vivrestrein.
Het peloton Happe keerde om 4 3 /4 u. n.m. naar Lam-Poelau terug
en bleef er overnachten.
De heuvelstelling aldaar was gedurende den nacht als volgt bezet
Een compagnie van het 6 d = Bataljon op den heuvel Daman;
een peloton in Lam-Tjroeng; eene compagnie met 2 sectien artillerie,
het peloton cavalerie en eene ambulance in Lam-Poelau;
een peloton in Boekit Seboen en ten slotte eene compagnie op den
Z. O. uitlooper van het gebergte, ten N. W. van Boekit Seboen.
Zonder tegenstand te ondervinden, was de colonne Thomson den
Gle Taroempas gepasseerd.
Ten 2 u. 15 n.m. ontving de bevelhebber door tusschenkomst van
den postcommandant te Lam-Djamoe het volgende bericht.
1 u. 45 n.m. liniecommandant meldt:
„Colonne Gle Taroempas 1 u. 45 n.m. teruggekeerd, geen tegenstand.
„Van den troep van het 1= garnizoensbataljon 1 Eur. fuselier en 1 dwang-
„arbeider gewond, van de colonne Thomson 1 Eur. fus. gewond, 1
„Atjeher werd gedood en 1 gewond. Troepen keeren per extra trein terug".
(1) Het noordelijkste deel van het complex Lam-Poe-Oeh. Zie overzichtskaart.

237
De taak der colonne Stemfoort voor den 5 den Juni hebben we boven
reeds vermeld.
Ten 2 u. v.m. marcheerden uit het bivak Lam-Baroe-Zuid: 1 0 brigades
marechaussee onder den kapitein Jhr. Graafland, waaraan de 4= compagnie
van het 3 e Bataljon was toegevoegd.
De opdracht luidde „door den Blang Kala-pas naar Lam-Pagar mar-
„cheeren en daar verbinding zoeken met de colonne van Heutsz".
De commandant van het 6= Bataljon zond bij het aanbreken van den
dag het peloton cavalerie naar Tandjong om die kampong, alsmede Koes,
Lam-Tjoe, Tjili en Pasar Kedebieng te verkennen en daar te blijven
tot Tandjong door een peloton infanterie zou zijn bezet.
Nergens werd een vijand gezien.
Ten 7 u. keerde het peloton cavalerie in Lam-Poelau terug.
Een uur later naar Lam-Pisang gezonden, trof zij daar de colonne Thomson
reeds aan, die ingevolge den haar den dag te voren gegeven last, tegen 8 u.
van Lam-Djamoe derwaarts was gemarcheerd en daar tot beveiliging van hare
positie in de randen van den kampong een viertal veldwachten had uitgezet.
De luitenant Happe deelde den commandant van het 6

238
Daarop gingen 2 compagnieen van het 9= Bataljon onder den kapitein
van den generalen staf Kronouer ten 10 u. v.m. op weg om met de
genietroepen den reeds den vorigen dag verkenden terugtochtsweg voor
de artillerie bruikbaar te maken.
Toen ongeveer half twaalf de compagnieen, die het embarkement
gedekt hadden, in het bivak waren teruggekeerd, werd eene cavaleriepatrouille
naar het strand gezonden om de oorlogsschepen te waarschuwen,
dat zij naar Oleh-leh konden stoomen.
Half een was het bivak opgebroken, en keerde de bevelhebber met
de cavalerie huiswaarts. Ter hoogte van Boekit Seboen gekomen,
volgden de ruiters, zooals we boven zagen, het pad langs den voet
van het gebergte via Lam-Goe-Oe naar Lam-Djamoe.
De colonne bleef den gereed gemaakten weg volgen en kwam bij
Beradin op den grooten weg.
Nadat alles gepasseerd was, kon ook het 6 d = Bataljon ten 5 uur n.m.
afmarcheeren, gevolgd door de colonne Thomson.
Naarmate de troepen te Lam-Djamoe aankwamen, werden zij met
extratreinsn naar den Kraton gevoerd.
De colonne had den ganschen dag geen vijand gezien.
Bijna even kalm verliep het ageeren der colonne v. Heutsz.
De colonne was samengesteld als volgt.
Commando.
Commandant luitenant-kolonel J. B. van Heutsz.
Chef van den Staf kapitein G. C. E. van Daalen.
Adjudanten 1= Iuitenant-adjudant van Kappen en F. Kilian.
4 bereden ordonnansen.
Infanterie.
7 d = Bataljon, commandant majoor J. R. Jacobs, sterkte: 14 officieren,
1 adjudant o.o. d.d. officier en 445 onderofficieren en minderen.
12 d = Bataljon, commandant luitenant-kolonel G. F. Soeters, sterkte:
14 officieren, 2 adjudant o.o. d.d. officieren en 478 onderofficieren en
minderen.
Half 14 dc Bataljon, commandant majoor G. P. M. v. d. Noordaa,
sterkte: 8 officieren en 270 onderofficieren en minderen.
Cavalerie: 1 peloton, commandant 1= luitenant C. W. van Haaff.
Artillerie: Commandant kapitein Bangert (4= Bergbatterij), sterkte: 3
off. en 88 onderoff. en minderen, alsmede 44 rij- trek- en draagdieren.

239
6 vuurm. (144 Gr., 144 G. K. T. en 48 K.G.).
Genietroepen: een detachement, comdt. 1= luit. A. S. Ruzette,
sterkte: 41 onderoff. en minderen.
Trein. Gevechtstrein. 3 ambulances en de bij de compagnieen en
detachementen behoorende tandoes en reservemunitie.
Volgens ingekomen berichten bevond zich in de moekim Lam-Tengah
nog eene vijandelijke bende onder Pang Mat.
De colonnecommandant verbood ten strengste huizen te verbranden
of te plunderen.
Alleen wapens mochten worden medegenomen.
Ter voldoening aan de opdracht, deed de colonnecommandant ten
5 u. v.m. twee compagnieen van het 7= Bataljon, onder den korpscom-
mandant, naar Lam-Awi oprukken, om de daar gelegen versterking,
alsmede Koeta-Sagoi en de versterkte wachthuizen aan het strand te
nemen en te slechten.
Het 12= Bataljon ging zoo snel mogelijk naar Lam-Maniang vooruit,
en het 14= richtte zich naar den noordrand van het niet bewoonde deel
van kampong Lam-Isi.
Alle bewegingen der colonne geschiedden zooveel mogelijk in gevechts­
formatie en in verband met elkaar.
Twee compagnieen van het 7= Bataljon vormden de reserve, die met
de artillerie achter het 12= aanmarcheerde.
Van de genietroepen bleef de commandant met het halve peloton bij het
1 2= Bataljon, terwijl 1 0 man ter beschikking van den commandant van het 7=
en 10 man ter beschikking van den artilleriecommandant werden gesteld.
Eene ambulance was bij het 14= Bataljon, eene bij het 12= en eene
bij de reserve ingedeeld; aan de Noordercolonne was een verbandmeester
met de noodige middelen toegewezen.
De cavalerie die Lam-Awi verkende, vond die kampong niet bezet
en reed door naar Lam-Toetoe
Het 7= Bataljon begon met de toegevoegde genietroepen de verster­
kingen in Lam-Awi te slechten en de huizen te doorzoeken.
Daar echter zoo snel mogelijk doorgerukt moest worden, werd deze
arbeid weder gestaakt. 5 u. 45 v.m. zond de algemeene bevelhebber
den majoor den last, „ 12 e Bataljon zal om 6 u. v.m marcheeren tot
„in W. rand Lam-Toetoe. Ruk voort tot in meest westelijke kampong
„Lam-Njoeng via Kota-Sagoi".

240
Zoowel deze kota als eene versterkte benteng in Lam-Njoeng W.
werden onbezet bevonden en geslecht, een klein stuk geschut medege-
nomen en een paar lilla's in putten geworpen.
7 u. 10 stak de Noordercolonne naar het strand over — in de lagune
stond niet meer dan 0.6 M. water, alleen in het midden was een geul
ter breedte van 1 M., die dieper was — en bereikte ten 7 u. 40 den
steenen dam nabij Lam-Pagar.
Het 12= Bataljon was ten 5 u. 15 in den O. rand van Lam-Manjang
gekomen en hield hier en in Lam-Tengah-Oost halt, om de huizen te
doorzoeken en de versterkingen op te ruimen.
Na bekomen last werd 5 u. 52 v.m. verder gemarcheerd en wel in
zeer breed front naar den W. rand van Lam-Toetoe en, ook daar op
geen verzet stuitend, naar Lam-Badak en Lam-Pagar.
Half negen waren deze kampongs, alsmede Lam-Goeroen en den weg
ten W. van Lam-Badak tot aan het gebergte doorzocht.
Ook het 14= was Lam-Isi, zonder maar een vijand te zien, doorge-
trokken. Eveneens in breed front werd langs den voet van het gebergte
gemarcheerd en ten 7 u. v.m. Lam-Pin reeds bereikt.
Bij het voortrukken vielen eenige schoten van een 4 of 5 tal
Atjehers, dat zich op den heuvelrug ten Z. van Masdjid Indra-Perwa
genesteld had.
Met een paar salvo's werd dit vuur beantwoord en in het bedekte
terrein den weg vervolgd.
Waren meer noordelijk de sawah's droog, aan den voet van het
gebergte was dit anders en moest de breede marschvorm dikwijls onder-
broken worden.
Uit een hem toegezonden bericht maakte de majoor van der Noordaa
op, dat hij het 12= Bataljon naar Lam-Pagar had te volgen.
Toen zulks hemerkt werd, gaf de bevelhebber last onmiddellijk naar
Masdjid lndra-Perwa terug te gaan.
Aldaar werd nu door eene compagnie den Noordrand van het klap­
perbosch en door de andere Lam-Tjoet bezet, om zoo de colonne, die
uit de Belang Kala-pas zou deboucheeren, af te wachten.
Voordat ze goed en wel op hunne plaatsen waren, overschreed die
colonne reeds de brug ten W. der M. Indra-Perwa.
Toen alle troepen ten 7 u. 45 v.m. in de lijn Lam-Pagar, Masdjid

241
Indra-Perwa stonden, werd aan de marine, die bij Lam-Baroe lag, het
sein tot debarkeeren gegeven.
Eene sloepenflotille stak daarop van boord af en zette ten 8'/2 u. v.m.
eene landingsdivisie bij de kampong aan den wal.
Dat debarkeeren ging nu juist zoo heel vlug niet, er viel echter geen schot.
Na Lam-Baroe doorzocht te hebben, nam de landingsdivisie daar stelling.
Op het moment, dat de reeds vermelde schoten uit het gebergte Gle
Tempe op den troep vielen, had de bevelhebber eene sectie artillerie
bij Lam-Toetoe-West in batterij doen brengen.
De sectiecommandant rapporteerde, dat zijn eerste schot — een treffer
op 800 M. — den vijand dadelijk deed verdwijnen.
Toen hij eenigen tijd later terugkeerde om de gewonden te halen,
deed een tweede schot hem op de vlucht slaan.
De beide compagnieen van den majoor Jacobs waren langs het strand
ook naar Lam-Baroe gemarcheerd en dekten het embarkement der landingsdivisie,
dat om 10 u. v.m. plaats vond.
Nadat daar alle versterkingen zooveel mogelijk geslecht waren, en ook
een dwars over den weg aangelegde borstwering W. van Lam-Toetoe
en de Ooster face van eene Koeta, W. van Indra-Perwa, door de genietroepen
waren opgeruimd, trok men om 11 u. 15 terug, na den kolonel
Stemfoort een bericht van den stand der zaken te hebben gezonden.
Volgens rapport van den kapitein Graafland had zijne colonne geen
andere dan terreinmoeilijkheden te overwinnen gehad.
Ook bij den terugtocht verscheen geen enkele vijand in de vlakte;
alleen ontving het 14= Bataljon, bij het oversteken van de sawah naar
den Noordrand van Lam-Isi, enkele schoten uit het gebergte, waardoor
een inlandsch fuselier gewond werd.
Met het verder slechten van versterkingen ging nog eenige tijd verloren,
o. a. werden in Lam-Manjang van een koeta met 3 M. dikke
en 1.5 M. hooge wallen middels springmiddelen de Noorder en Oosterface
over eene lengte van 12 a 15 M. opengelegd, en ook de bentengs
in Lam-Awi verder opgeruimd.
3 u. n.m. was de geheele colonne weer te Lamtih, van waar men
verder naar Lam-Djamoe marcheerde, om per trein naar den Kraton te
worden gebracht.
Met uitzondering van een paar man was er geen volk in de kampongs,
die overigens in goed onderhouden toestand werden aangetroffen.
16

242
Een lilla, drie donderbussen en 7 voorladers vormden den buit van
dien dag.
Vereenigde detachementen van Tjot Goee en Lam-Peneroet bezochten
den 5 d = n en 6 den Juni de kampong Lam-Tehen-Oost en ruimden daar
een paar kleine versterkingen op.
Den 7= n Juni maakte het 5 d = Bataljon onder den luitenant-kolonel C.
Laceulle een marsch van Ketapan Doea over Boekit Kasoemba langs
den voet van het gebergte via Lam-Asan naar Lamtih en terug naar
Lam-Djamoe. Nergens werd een spoor van vijanden ontdekt; er viel
geen schot. Hetzelfde had een colonne, bestaande uit twee compagnieen
infanterie en het eskadron cavalerie, die den volgenden dag eene verkenning
naar Boekit Seboen maakte, te melden. De cavalerie ging
daarbij door tot kampong Koes, trof in de IV Moekims enkele bewoners
aan, doch in de VI Moekims was alles nog verlaten.
Een patrouille van 1 officier en 24 bajonetten, die van Boekit Karang
met een 7 tal werkers naar de versterking Perampoean toog om die zoo
mogelijk te slechten, werd op 100 M. van die benteng gekomen, door
een 15 a 20 man, die haar bezet hadden, onder vuur genomen en
achtte het, toen zich ook gewapenden in de naastbijzijnde kampongranden
vertoonden, geraden maar weer terug te gaan.
Volgens de ingekomen berichten hield Toekoe Oemar zich in het dal
van Lamtih aan de grens van Lepong en Lohong op.
In de Lepongers stelde hij nu juist geen al te groot vertrouwen, zijne
vroegere jegens hen gepleegde euveldaden waren daar niet vreemd aan.
Goederen van waarde en geweren had hij in een dal van den Boekit
Getal opgeborgen, natuurlijk op een niet al te vindbare plaats.
Op de dagen 8 en 9 Juni schoot de marine weer eenige huizen in
de nabijheid Missigit Lepong in den brand.
Aan de buiten de geconcentreerde stelling gevestigde hoofden en
bevolking was door het bestuur te kennen gegeven, dat zij bij troepenbewegingen
kalm in hunne kampongs hadden te blijven en stipt de
bevelen hadden op te volgen, anders zouden zij als vijandig worden
beschouwd.
De tocht naar de Lam-Krak Moekims.
De eerste streek, die na de IV en VI Moekims voor eene tuchtiging
aan de beurt kwam, was het beruchte Lam-Krak, dat nog altijd een

""«""-"• nimiwinw
243
brandpunt van verzet vormde, en waarmede hovendien nog eene oude
rekening te vereffenen viel.
Het was al eenige jaren geleden, dat onze troepen de Lam-Krak
Moekims bezocht hadden.
Generaal van der Heijden deed er tijdens onze operation in 1878
van Oost naar West, van Sibreh naar Biloel, een weg doorheen leggen,
maar dat was ook alles wat men er nog van wist.
Wel had de fg. controleur Vosmaer zich vroeger reeds beijverd zooveel
mogelijk gegevens te verzamelen, doch de militaire waarde daarvan
was uit den aard der zaak niet groot.
Straks zullen in het kort de voornaamste versterkingen en de plaatsen,
waar ze gelegen zijn, genoemd worden.
Omtrent het land zelve het Volgende:
Onder het Lam-Kraksche wordt verstaan de geheele streek tusschen
Biloel en Ana* Galoeng en benoorden het gebergte gelegen.
Men onderscheidt de Moekims.
1 Lam-Krak.
2 Lam-Lheue.
3 Ateuh.
4 Kroeng Mak.
5 Ana* Batee.
6 Sibreh.
7 Ana* Gle.
Hiervan zijn de 4 eerste de eigenlijke Moekims Lam-Krak. Gewoonlijk
rekende men er de drie volgende daaraan grenzende Moekims
maar bij.
Het geheel bestond uit eene aaneengeschakelde reeks van welvarende
kampongs, waarin vele flinke huizen werden gevonden.
De weg Ana* Galoeng-Biloel was niet verhard en evenmin onderhouden.
Op verschillende plaatsen was hij volgens de berichten dicht gegroeid,
afgepaggerd en door waterleidingen doorsneden; in het algemeen dus
voor voertuigen niet bruikbaar, vooral niet in den natten tijd.
Hetzelfde gold van den weg Lam-Baroe-Kajoe Leh, Biloel, waarin
geen enkele brug meer werd aangetroffen.
In de kampongs bevonden zich overigens bruikbare voetpaden, b.v.
een van Balei Lam-Oeri over Blang Mirai, Wang Toeha naar Peukan
Tjoet en een van Lam-Teh door Tampok naar Peukan Pi Oei, in de
tuinen tusschen Tampok en Rahat.

244
De oevers van de riviertjes Tampok en Rahat heetten zeer moerassig
te zijn.
• Volgens verkregen inlichtingen lagen midden in de groote sawah
van Lam-Krak de versterking Tjot Gloempang, herkenbaar aan een boom
van dien naam, voorts in de Moekim Ateuh een loopgraaf, Blang
Hasan, aan den weg tusschen Ateuh Tjoet en Ateuh;
aan den O. rand van laatstgenoemde kampong de versterkingen
Oedjong Blang en Tjot Lepong, voorts nog loopgraven bij Ba* Me Ek
Mih aan den weg Zuid van Ateuh Tjoet;
bij Biloel het blokhuis Mon Mantjang eu een paar loopgraven ;
in de Moekim Kroeng Mak en we! in het nauwste deel der kampong,
Oost van Kroeng Loeng Aloee, de versterkingen Koeta Lam-Poe-Poe
en Batoe Lintang; Di Nja in den Westrand van Lam-Baroe aan den
weg met het front naar Masdjid Kroeng Mak;
in de Moekim Lam-Krak de versterkte masdjid en een verhoogd
wachthuis bij het heilige graf van Teungkoe Lam-Bira;
een loopgraaf bij Balei Lam-Oeri in den kampongrand Zuid van Tjot
Gloempang en een in dienzelfden rand te Koeta Binasa Baroe;
in de Moekim Lam-Lheue de versterkingen Kling Mon Selassa en
Tjot Lam-Panaih aan de grenzen van Ana* Batee;
in de Moekim Sibreh dicht bij passar Sibreh de versterkingen Ba'
Mamplam Long Ijer, Masdjid Dja Oedjoen en Kroeng Bata, verder
loopgraven in de nabijheid van Ba* Tjerlak.
De Moekimhoofden waren, met uitzondering van Toekoe Haschim van
Sibreh, die altijd een dubbelzinnige rol had gespeeld, alien vijandig;
vooral bekend, was het wd. Moekimhoofd van Ana* Batee, Toekoe
Moesa, een bendehoofd van den eersten rang. Lam-Krak leverde
overigens in den regel de meeste onruststokers.
Geestelijke hoofden waren Teungkoe Dolah van Ateuh, Teungkoe
Lam-Oeri, die vroeger den kling Habib Lhong (19 April'96 te Senelop
gesneuveld) op den voorgrond had weten te schuiven, zijn leerling
Teungkoe Ana* Gle en Teungkoe Hadji Wakil te Blang Mirai.
De grootste oelama, die ook na den dood van Teungkoe Koeta
Karang (8 Dec. '95 overleden) in deze streken veel invloed kreeg, was
Teungkoe Tanah Abee, wiens naam we vroeger reeds in verband met
den afval van Oemar noemden.
Voor de tuchtiging werden 12 brigades marechaussee, 6 bataljons

245
infanterie, 3 pelotons cavalerie, 3 batterijen van twee sectien bergartillerie,
3 detachementen genietroepen en 6 ambulances bestemd.
Uit deze troepenmacht werden twee colonnes en de reservecolonne
geformeerd, wier samenstelhng hierbij wordt aangegeven.
Algemeen Commando en Staf.
Bevelhebber: kolonel der infanterie J. W. Stemfoort.
Chef v/d Staf: luitenant-kolonel C. P. J. van Vliet.
Adjudanten: kapitein J. C. Smits.
„ 1 e luitenant F. J. Kroesen.
Toegevoegd: luitenant-kolonel W. Boetje,
Commandant der bereden artillerie.
Adjudant: 1= luitenant J. B. Doijer.
Geweslelijk intendant: majoor intendant C. H. W. Boers.
Commandant der cavalerie: ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoy.
l e Colonne.
Commando.
Commandant: luitenant-kolonel E. W. Bisschoff van Heemskerck.
Chef vjd Staf: kapitein H. C. Kronouer.
Adjudant:
Toegevoegd:
Controleur:
1= luitenant E. A. van Kappen.
1 e luitenant K. A. Vosmaer, wd. controleur XX11
Moekims.
Infanterie.
Korps marechaussee: commandant kapitein Jhr. G. J. W. C. H. Graafland.
Sterkte: 4 officieren, 12 europ. onderofficieren,
207 minderen.
3 d = Bataljon Infanterie: commandant luitenant-kolonel G. A. Hansen.
Sterkte: 13 officieren, 2 adjudant-onderofficieren,
458 minderen.
Cavalerie.
Een peloton: commandant 1= luitenant F. Happe.
Sterkte 32 ruiters.
Artillerie.
2 d = Bergbatterij: commandant 1 e luitenant C. L. G. Schrassert Bert.
Sterkte: 1 officier, 1 adjudant-onderofficier d.d.
officier, 67 minderen, 4 vuurmonden.

Een detachement:
Twee ambulances:
Commandant:
Chef v/d Staf:
Adjudant:
Ordonnansen :
6= Bataljon Infanterie:
9= Bataljon
Een peloton:
1 e Bergbatterij:
Een detachement:
Twee ambulances:
Commandant:
Adjudanten :
Ordonnansen :
246
Genietroepen.
commandant kapitein A. J. T. Zelle.
Sterkte 33 minderen.
Geneeskundige dienst.
onder de officieren van gezondheid 2= kl. L. A.
Demmers en E. Razoux Kiihr.
2e Colonne.
Commando.
luitenant-kolonel J. B. van Heutsz.
kapitein G. C. E. van Daalen.
1= luitenant F. Kilian.
zes.
Infanterie.
commandant majoor D. A. Okhuyzen.
Sterkte: 15 officieren, 452 minderen.
commandant luitenant-kolonel J. F. Fh. Veeren.
Sterkte: 16 officieren, 531 minderen.
Cavalerie.
commandant 1= luitenant C. W. van Haaff.
Sterkte: 33 ruiters.
^rrr'//er/e.
commandant kapitein Nauta.
Sterkte: 3 officieren, 61 minderen, 4 vuurmonden
Genietroepen.
commandant 1 e luitenant A. S. Ruzette.
Sterkte: 33 minderen.
Geneeskundige dienst.
onder de officieren van gezondheid J. F. Langenbergh
en P. J. Diephuis.
Reserve colonne.
Commando
luitenant-kolonel G. F. Soeters.
1= luitenant H. J. van Bremen.
acht.
„ Jhr. J. C. C. Sandberg.
1

247
Infanterie.
7= Bataljon Infanterie: commandant majoor J. B. Jacobs.
Sterkte: 17 officieren, 458 minderen.
12= Bataljon Infanterie: commandant (wd.) kapitein A. J. van Geelen.
Sterkte: 13 officieren, 1 adjudant-onderofficier,
491 minderen.
1 4= Bataljon Infanterie. commandant majoor Thomson.
Sterkte: 16 officieren, 501 minderen.
Cavalerie.
Een peloton: commandant 1 e luitenant, ridder Nedermeijer van
Rosenthal.
Sterkte: 32 ruiters.
Artillerie.
4= Bergbatterij: commandant kapitein A. Bangert.
Sterkte: 3 officieren, 59 minderen, 4 vuurmonden.
Genietroepen.
Een detachement: commandant 1= luitenant E. J. de Rochemont.
Sterkte: 33 minderen.
Geneeskundige dienst.
Twee ambulances: onder de officieren van gezondheid A. Salm en
F. J. Hagen.
Tot. sterkte: 41 minderen.
Trein.
14 mandoers en 325 dwangarbeiders voor het dragen van reserve­
munitie, tandoes, geniematerialen en verbandmiddelen, 16 mandoers en
400 dwangarbeiders ter beschikking v/d. gew. intendant v/d. opvoer
van vivres.
De opdracht luidde als volgt:
„De eerste colonne ageert uit Biloel door Lam Soet, Eumpee Trieng
en Lam-Baroe naar Kroeng Mak.
Naargelang zij terrein wint, zal zij de Zuidranden der kampongs
bezetten en ook voorloopig bezet houden om toeloop van benden uit
het gebergte tegen te gaan.
De tweede colonne ageert uit Toebaloe door de beide Ateuhs naar

248
Lam-Krak en houdt den Z. O. rand van Ateuh Raja bezet; de aan
de colonne toegevoegde bergartillerie kiest daar eene gunstige stelling
tot het onder vuur nemen van den versterkten rand van Lam-Lheue en
Kling en van de vijandelijke versterking Tjot Gloempang.
Door de samenwerking dezer colonnes moet getracht worden niet
alleen den Z. rand der kampongreeks te bezetten, doch zoo spoedig
mogelijk ook het smalle inspringende gedeelte tusschen Lam-Krak en
Lam-Teh naar de Oostzijde af te sluiten.
De reserve-colonne bestemt al dadelijk het 14= Bataljon Infanterie en
eene sectie artillerie, benevens eene ambulance voor de beveiliging van
de communicatie- tevens transportlijn Tjot Goee-Biloel en wel door het
bezetten van Masdjid Oleh Soesoeh, Dinoeng of Lehong, Toeram en
Biloel.
Het overige gedeelte der reserve-colonne blijft voorloopig ter beschikking
op bedoelden weg nabij Toeram".
Voor den afmarsch moest den troepen een warm maal worden verstrekt,
terwijl een extra ontbijt moest worden medegenomen.
Tijdens de operatie werden zij door de zorgen der intendance gevoed,
waartoe de fouriers, het keukenpersoneel, de koelies en het noodige
gereedschap ter beschikking van de korpskwartiermeesters moesten worden
gesteld.
Een en ander zou 's morgens half twaalf per extra trein naar Lam-
Peneroet worden opgevoerd. De officieren moesten in eigen voeding
voorzien, en de manschappen de eetketels medenemen.
Met de marechaussee in de voorhoede marcheerde de 1= colonne
ten 2 u. 30 v.m. naar Lam-Peneroet af, ten 2 u 45 v.m. gevolgd door
de 2 de en ten 3 u. v.m. door de 3 d = colonne.
Tusschen Tjot Goee en Biloel werd de brug bij Masdjid Behe
grootendeels afgebroken bevonden.
De infanterie kon er wel langs, maar voor de artillerie diende ze
hersteld te worden
Dit werk vorderde veel tijd, waarom de colonne-commandant de
marechaussee in den Zuidrand van Behe halt deed houden.
Nauwdijks was het commando halt gegeven, of de voorste afdeeling
marechaussee vuurde en stormde op eenige Atjehers in, die echter
spoedig ongewapend bleken te zijn, en kalm op weg naar den passar
waren.

249
Na dit voorval doken in het zijterrein verschillende troepjes op, die
wijselijk in Zuidelijke richting verdwenen.
Op het hooren van het vuur had de colonne-commandant de ^compagnie
van het 3 d = Bataljon ter ondersteuning vooruitgezonden, en nu dat
onnoodig bleek, zond hij beide afdeelingen door naar onze vroegere
versterking Biloel, die bij aankomst ten 5 u v.m. nog onbezet was.
Een half uur later was de geheele 1= colonne aldaar vereenigd, met
uitzondering van een peloton, dat de genietroepen, die nog bezig waren
den weg in orde te maken, beschermde.
De artillerie kwam in batterij zijwaarts van de benting tegenover het
Z. gebergte, waarheen men tientallen van personen, soms met karbouwen
en sapies uit de W. van Biloel gelegen kampongs zag vluchten.
De opmarsch der 2 d = colonne over Toebaloe naar Ateuh Tjoet kon
worden waargenomen.
Met den commandant der 2= colonne was overeengekomen, dat de
1= colonne Empeh Trieng en Lam-Baroe zou binnendringen, als de 2 C
colonne in Groot Ateuh zou zijn aangekomen, teneinde het forceeren
van het defile, gevormd door de versterking Lam-Poe-Poe-Batoe Lintang,
minder bezwaarlijk te maken door het bedreigen van den terugtochtsweg
der eventueele bezetting dier versterkingen.
Voordat zulks echter had plaats gegrepen, werd door den algemeenen
bevelhebber aan de 1= colonne bevel gegeven verder door te gaan.
Van het 14= Bataljon waren ten 4 u. 40 v.m. twee inlandsche compagnieen,
onder kapitein Bruynis, bij het hoogte cijfer 20.2 ten N. van
Tjot Goee, Westwaarts afgeslagen om de ruine Masdjid Oleh-Soesoeh
en Lehang te bezetten. Zonder eenigen tegenstand kwamen de compagnieen
respectievelijk ten 5 u. 50 v m. en 6 u. 50 v.m. in stelling;
de doorgetrokken kampongs waren alien bewoond, terwijl eenig volk op
de Westwaarts gelegen sawah's aan den arbeid was.
De cavalerie der 2= colonne was door den colonne-commandant langs
de 1= colonne via Nesoeh en Toebaloe vooruitgezonden, met opdracht,
Lam-Boekoeng en zoo mogelijk Blang Kirai te verkennen en verder de
positie des vijands in Ateuh uit te vorschen.
De 2 e colonne zelf kon door het halt houden der 1= niet verder.
Eerst ten 6 u. v.m., toen de weg ten W. van Toebaloe weder vrij
kwam, werd het volgende gevechtsbevel gegeven.
..Commandant 9= Bataljon. In gevechtsformatie met uw korps door

250
„Toebaloe en Lam-Boekoeng oprukken naar Ateuh Tjoet en N. W.
„deel van Ateuh Raja".
De luitenant v. Haaff zond een oogenblik later uit Lam-Boekoeng het
bericht, dat die kampong onbezet was. Zelf ging die officier met eene
patrouille naar Blang Kirai, maar trof daar niemand aan, daarentegen
werd vuur ontvangen uit de Koeta Ba* Me Ek Mih nabij den weg Kajoe
Leh — Biloel.
Het terrein, dat de infanterie te doorschrijden had, was over het
algemeen drassig, met slappen bodem, hier en daar moerassen, die door
nipah-bosschen nog minder begaanbaar gemaakt werden.
In de kampongs over het algemeen smalle, zich rechthoekig ombuigende
paden en zware heggen.
Het vuur uit bovengenoemde Koeta en uit den W. rand van Ateuh
Tjoet beantwoordde de aanvalslinie met een paar salvo's, en daarop
ging men onmiddellijk tot den storm over.
De vijand vluchtte, in de kampongs enkele gesneuvelden achterlatend.
In een aanloop werd doorgerukt tot aan den W. rand van Ateuh Raja,
waar de troepen, door den aanval tamelijk uit elkaar geraakt, zich vastzetten.
Aan den colonne-commandant, die zich toen nog aan het hoofd van
het in marschvorm zijnde 6= Bataljon in Ateuh Tjoet bevond, werd hiervan
bericht gezonden.
De overste van Heutsz kwam daarop zelf vooruit naar Ateuh Raja
en gelastte den commandant van het 9 naar den O. rand van die
kampong door te gaan en de versterkingen Oedjong Blang en Tjot
Lepong te nemen.
De commandant der 1= colonne gaf ten 7 u. v.m. de volgende bevelen
uit.
Aan de marechaussee: om door Lam-Soet — Empeh Trieng en Lam-
Baroe der IV Moekims Lam-Krak binnen te dringen, een en ander in
verband met en tot ondersteuning van de 2 e colonne, en om in samenwerking
met die colonne zoo spoedig mogelijk het smalle verbindingsstuk
tusschen Lam-Teh en Lam-Krak te bezoeken en vast te houden.
Een peloton repeteergeweren werd aan het korps toegevoegd.
Voorloopig moest worden doorgegaan tot Masdjid Kroeng Mak.
De 3= compagnie van het 3= Bataljon zou den Z. kampongrand
volgen, om het opdringen van vijanden uit het gebergte te beletten.

251
De cavalerie was ten 6 u. 5 v.m. van Biloel afgemarcheerd in de
richting van Lam-Baroe en het open terrein Z. van die verlaten kampong.
De heuveltoppen waren door een twintigtal gewapenden bezet. Waargenomen
werd, dat tal van lieden den kampongrand ter hoogte van Batee
Lintang verheten. Verder in Z. O. richting gaande, vond zij ook de
sterkte Koeta Lam-Poe-Poe verlaten.
Hier stuitten de patrouilles op een rawah met nipah- en rotanbosch,
waardoor men niet vooruit kon, terwijl omtrekken evenzeer ondoenlijk
bleek. De colonne-commandant, wien daarvan kennis werd gegeven,
droeg ten 9 u. 15 v.m. den luitenant Happe op naar Biloel terug te
gaan en zich bij den commandant der reserve-colonne te melden.
De artillerie bleef voorloopig te Biloel, omdat het zich het aanzien,
dat het terrein voor haar te veel bezwaren zou opleveren. Het halve
14 d = Bataljon belastte zich met de dekking.
De cavalerie der reserve-colonne was ten 5 u. 45 uitgezonden om
het terrein bij Lam-Koenjit te verkennen, toen de colonne-commandant
van den bevelhebber den last ontving om zoo snel mogelijk naar Nesoeh
te marcheeren.
Die cavalerie vond Lam-Koenjit onbezet, maar kreeg uit Lehang een
paar schoten.
Terugkeerende gaf de overste Soeters haar den last Lehang opnieuw
te verkennen. Toen die kampong voor de tweede maal bereikt was,
werd de infanterie daar reeds aangetroffen.
De kamponghoofden van Maneh en Lehang meldden zich bij den
pelotonscommandant en werden naar den bevelhebber doorgezonden.
Van den voet van het gebergte vielen thans een zevental schoten
op de patrouille.
Ongedeerd kwam zij ten half negen weer bij Biloel aan.
De reserve-colonne zelf, die ten 6 u. 40 bij den driesprong W. van
Nesoeh was aangekomen, zond op last van den bevelhebber eene com
pagnie van het 14 d = naar Biloel en eene andere naar Toeram om de
bezetting dier plaatsen van de 1= colonne over te nemen.
De rest der colonne bleef voorloopig op den grooten weg in afwach-
ting van nadere bevelen.
Om 9 u. 15 v.m. kreeg het 7 dc Bataljon opdracht om Oostwaarts
door Lamsoet en Eumpee Trieng te marcheeren, verbinding te zoeken
met de 1= colonne, daar eene ambulance af te geven en verder in den

252
Z. rand van Kroeng Mak stelling te nemen tegenover de Zuidelijke
heuvels; 11 u. 20 v.m. was het bataljon op de aangewezen plaats.
Ten 9 u. v.m. werd ook het 12 d = Bataljon opgeroepen naar Biloel
en daar de opdracht verkregen om met eene sectie bergartillerie en het
detachement genietroepen naar Ateuh te marcheeren.
De artillerie der 1= colonne, die, zooals we zagen, bij Biloel was achtergebleven,
ontving van den luitenant-kolonel Boetje last zich hierbij
aan te sluiten en via Ateuh naar Lam-Krak te gaan, om de 1= colonne
te rejoigneeren. Het peloton Happe deed hetzelfde, terwijl ook de
algemeene bevelhebber met den staf van de reserve-colonne volgde.
In den W. rand van Ateuh Raja achter de Kroeng Mak werd voorloopig
halt gehouden.
Gaan we nu weer na, wat intusschen in de eerste linie was voorgevallen.
De commandant der 1= colonne had, zooals we zagen, aan het 9 d =
Bataljon opgedragen, den in O. en Z O. rand van Ateuh Raja opgestelden
vijand, die in W. en N. W. richting eenvoudig dwars door de
kampong vuurde, te verdrijven.
Dit ging daartoe met 3 compagnieen in voorste linie vooruit en maakte
zich in een doorloopenden aanval van alle positien meester.
De l e compagnie onder den kapitein H. T. de Moulin, die den
rechtervleugel van de aanvalslinie uitmaakte, stiet op een door 2JZ 20
Atjehers bezette borstwering, gelegen achter de door Ateuh stroomende
Kroeng van dien naam.
De 2 de luitenant W. A Engelbrecht commandeerde dadelijk attaqueeren,
overschreed binnen weinige minuten het vrij diep ingesneden
stroompje, maar kwam zoo vlug niet op de borstwering of de vijand
had gelegenheid, met medeneming zijner gewonden, te vluchten.
De europ. fus. v. Dongen, No 28365, die met den 2 d = luitenant
W. A. Engelbrecht het eerst op de borstwering kwam, kreeg een
doodelijk schot door de borst van den laatst standhoudenden Atjeher,
die op zijn beurt weer door den eur. fus. v. Castricum werd neergeschoten.
De 2 d = en 3 d = compagnie, gevolgd door de 4 d = als reserve, waren
doorgerukt tot in den Oostrand van Ateuh Raja, den vijand, die in
Tjot Lepong nog een oogenblik stand hield, voor zich uitdrijvend.
Oedjong Blang was onbezet.

253
In allerijl vluchtten de Atjehers en wel meerendeels naar het Zuiden
(Lam-Krak), sommigen naar Lam-Teh en Kajoe Leh.
Uit het Lam-Kraksche werd over de geheele lengte van den rand
een levendig geweervuur op de onzen geopend.
De 3 de compagnie, commandant de kapitein J. A. M. M. von Schauroth
had de beweging voortgezet tot in den Z. O. hoek van Ateuh, terwijl
de 1= door het begroeide terrein in den Z. rand in stelling kwam.
Daar het verband in zijn bataljon vrijwel verloren was gegaan, had
de Bataljonscommandant verzocht het 6 e Bataljon ter ondersteuning vooruit
te zenden.
Twee compagnieen van dat korps verschenen daarop in de gevechtslinie.
De 3= compagnie was daarbij onvoorziens onder het vuur van twee
nabij den N rand van Lam-Krak (Lam-Djame) gelegen redoutes genomen
Eigener initiatief ging de compagniescommandant tot den aanval daarop
over, daar hij vreesde anders door 's vijands vuur te veel verliezen te
zullen lijden. De compagnieen van het 6= volgden hem.
Weldra waren de beide bentings genomen. De bezetting vluchtte,
alleen gelukte het den eur. fus. Blankenstein, No. 39189, en Kuipers,
No. 39193, die er het eerst binnen waren, de beide laatste verdedigers
neer te schieten.
De kapitein von Schauroth kreeg bij dezen aanval een licht schampschot
langs den buik.
In het elan van den aanval zette een der compagnieen van het 6=
Bataljon, de kapitein A. B. B. Jansen, den in O. en N. O. richting
vluchtenden vijand na en maakte zich nog van 3 kleine door den vijand
bezette werkjes in den W. rand van Lam-Oeri gelegen, meester.
De 1= compagnie 9= Bataljon had de meer Westwaarts gelegen M.
Kroeng Mak bezet.
Ook de reserve-4= compagnie van het 9 e Bataljon was over de open
sawah tegen Masdjid Lam-Krak opgerukt.
De colonne-commandant, dat ontdekkende, gelastte haar echter naar de
haar aangewezen plaats in den O. rand van Ateuh Raja terug te gaan.
Toen de artillerie in den Z. O. rand van Ateuh Raja verscheen en
daar in stelling kwam, ging het geheele 9 d = Bataljon echter naar den
Noordrand van Lam-Djame over.
De cavalerie was inmiddels uitgezonden om verband met de 1= colonne
te zoeken.
De aanval op de beide Ateuh's en op Lam-Krak-Lam-Djame had

254
ons een verlies van I doode en 1 7 gewonden gekost, daaronder begrepen
de 2= luitenant Boerrigter, enkele mindere militairen en een dwangarbeider
met schampschoten, die dienst bleven doen.
De overige gewonden werden onder dekking van eene sectie infanterie
naar de reserve-colonne bij Biloel gebracht.
Tegelijk werd den algemeenen bevelhebber het volgende bericht
gezonden:
„8 u. 21 v.m.".
„Z. en O. rand van Ateuh Raja, Noordrand van Lam-Krak — Lam-
„Djame door ons bezet; wij bereiden aanval op Masdjid Lam-Krak
„voor en hebben nog geen verband met de 1= colonne".
Via Kroeng Mak werd ten 8 u. 35 v.m., in de richting, waarin die
colonne moest oprukken, ook een bericht aan de 1= colonne gezonden
met de rnededeeling van den stand van zaken en verzoek om hetzelfde
van die 1 e colonne.
Ten 9 u. 45 v.m. kwam daarop het antwoord n.l., dat de staf der
1= colonne zich 100 M. ten O. van Lam-Poe-Poe bevond, en dat het
te doortrekken terrein verbazend veel moeilijkheden opleverde.
Met de marechaussee was intusschen reeds verbinding gekregen W.
van den Masdjid Kroeng Mak, waar dat korps in den rand van Batoe
Lintang stelling had genomen.
Zij was ten 7 u. 15 v.m. in de aangegeven route vooruitgegaan en
had zonder veel tegenstand ten 8 u. 45 v.m. de Masdjid Kroeng Mak
bereikt, waar het haar toegevoegd peloton van de 1= compagnie 3 e Ba­
taljon gelegenheid tot opsluiten werd gegeven.
Ook zij vond Lam-Poe-Poe verlaten en trof de Koeta Batee Lintang
niet aan.
De 3= compagnie van het 3 e Bataljon was ter zelfder hoogte van de
marechaussee gekomen, die van hun standpunt uit ook konden waar-
nemen, dat de 2= colonne reeds in den Noordrand van Lam-Krak zat.
Toen op het signaal „halt" van den colonne-commandant de mare-
chausse de reeds aangeduide stelling had ingenomen, zond kapitein
Graafland ten 9 u. 1 5 v.m. 6 brigades onder de luitenants G. K. Dijkstra
en H. M. Vis vooruit, teneinde de kampongs Lam-Krak en Lam-Toenong
te verkennen en de Koeboeran Lam-Krak op te sporen, die zich op
het in de dispositie aangegeven smalle gedeelte van de Moekim Lam-
Krak moest bevinden.

255
Ongeveer 10 u. v.m. hoorde de commandant der marechaussee, dat
de uitgezonden brigades in Z. O. richting aanhoudend vuurden, waarop
hij dadelijk ter ondersteuning derwaarts toog.
Nabij Baha ontmoette hij en de gezochte brigades en de 3 e compagnie
3= Bataljon.
Deze compagnie onder commando van den 1= luitenant S. v. Hulstijn
was gelijktijdig met de marechaussee voorwaarts gegaan, had bij het
overtrekken der sawah vuur uit het gebergte gekregen en was, toen zij
in den rand van Baha kwam, zoowel in front als uit Z. O. richting
beschoten.
Door het dichte terrein gaande, zag het rechterpeloton der compagnie,
onder den 1= luitenant M. Campioni zich plotseling tegenover de benting
„Baha" en het linker — waarbij de compagniescommandant — zich tegenover
een nieuw opgerichte koeta met missigit geplaatst: beide waren
bezet.
Na het afgeven van een paar schoten werd er gestormd.
De bezetting der koeta Baha, een vijftal Atjehers, vluchtte, doch viel
in handen der marechaussee.
Een enkele loste op den amb. fus. Pelitimoe, No. 41233, en den
sergeant Stemfoort, No. 40785, die het eerst binnendrongen, een schot,
doch boette zulks met zijn leven.
Deze aanval had dus geene verliezen onzerzijds ten gevolge.
Het andere peloton kreeg echter een gesneuvelde (amb. fus.) en een
doodelijk gekwetste (dwangarbeider).
De daar genestelde vijand wachtte den aanval echter evenmin af en
verdween in N. richting, werwaarts hij nog een eindweegs vervolgd
werd; -jz 10 u. v.m. waren beide positien bezet, de missigit door een
peloton der 3 d = compagnie, Baha, door het andere peloton, de marechaussee
en het peloton repeteer geweren.
De hoofdcolonne had het verband met de voorhoede en de 3 d = compagnie
alras verloren.
Om de paarden door kreeken, nipabosschen en dichtbegroeide gedeelten
te brengen moest voortdurend de hulp der genietroepen worden ingeroepen.
Ten 8 u. 5 v.m. werd dan ook den algemeenen bevelhebber gemeld,
dat het terrein voor artillerie onbegaanbaar was en verzocht om de sectien
Schrassert Bert via Ateuh naar de colonne te mogen doen oprukken.
Tevens werd voorgesteld een der reservebataljons met de tweede ach-

256
tergelaten ambulance te doen volgen om den Z. rand der kampong Kr
Mak te bezetten, wat zooals we zagen aan het 7= Bataljon werd opgedragen.
Nadat ten 10 u. v.m. verbinding met de voorhoede was verkregen,
kwam de voorste afdeeling ten 11 u. v.m. de achterste ten 12 u. 20
n.m. in Baha aan.
De colonne-commandant zond hiervan twintig minuten later bericht
aan den bevelhebber, tevens om nadere bevelen vragend.
De infanterieafdeeling, de 2= comp. 3 Bat., die dit bericht over had
te brengen, kwam wonderlijk genoeg eerst ten 6. n.m. bij den bevelhebber
terecht, toen de troepen al lang in bivak waren.
Onderweg had zij nog een paar gewonden gekregen.
De artillerie der 2 colonne had ten 8 u. 25 v.m. uit den Z. O.
punt van Ateuh Raja het vuur op Tjot Gloempang en Lam-Oeri geopend;
2 compagnieen van het 6= Bataljon vormden voorloopig hare
dekking.
De colonne-commandant, die ten 9 u. v.m. den algemeenen bevelhebber
berichtte, dat gezichtsverband met de marechaussee verkregen
was, deed een kwartier later den commandant der 1= colonne weten,
dat in verband met de marechaussee voorwaarts zou worden gerukt
naar Masdjid Lam-Krak en Balei Lam-Oeri.
Toen dit bericht ruimschoots kon ontvangen zijn, werd de cavalerie
ter verkenning van de kampong vooruit gezonden, en haar opgedragen
in het bekende smalle deel van Lam-Krak verband met de marechaussee
te zoeken.
Het 9= Bataljon moest in gevechtsformatie voorwaarts gaan, ook tot
evenbedoeld smal deel, dat met eene compagnie bezetten, en de beweging
van het 6 Bataljon steunen.
Het was hoog tijd, dat men oprukte, wilde men nog met den vijand
in contact komen.
Na de opening van ons artillerievuur op den omtrek van missigit
Lam-Krak was dat zijner geweren verstomd, en hoorde men ook geen
vuur meer afgeven door de compagnie Jansen.
De artillerie, die op 1 050 M. ingeschoten was, vergrootte met sprongen
van 200 M den afstand tot 1450 M. en staakte haar vuur ten 9 u.
50 v.m., op last van den colonne-commandant.
Daar de vijand sedert niets meer van zich liet hooren, was er blijkbaar
weinig tegenstand meer te verwachten.

257
Om 11 u. 20 v.m. begon de voorwaartsche beweging.
De 1 c compagnie werd op de aangewezen plaats achtergelaten met
last den commandant der 1= colonne, zoodra deze aankwam, kennis te
geven, dat hij het gedeelte benoorden den weg bezet moest houden. ••.
Bij het Noordwaarts omzwenken der troepen, kwamen de beide com­
pagnieen van het 6= Bataljon voor en avanceerden deze, toen de stelling
van kapitein Jansen bereikt was, in de richting van Masdjid Lam-Krak,
om die aan te vallen. i '
Men vond geen masdjid, daarentegen op de plaats, waar zij moest
liggen volgens de kaart, wel eene versterking, die verlaten' was. :.:!••
In de onderstelling, dat het bedehuis ergens anders iri den omtrek
zou liggen, rukte de 3 e compagnie, kapitein Jansen, met gtootesnelheid
dwars door de kampong Lam-Lheue over een aanwezigen weg in Oos-
telijke richting, tot zij op een diep moeras stuitte, waarachter eene sterke,
door den vijand bezette Atjehsche benting lag.
In een aanloop werd deze genomen. i. .
De vijand vluchtte en liet die, voor een hardnekkige verdediging zeer
geschikte, koeta in onze handen. Wij kregbn daarbij slechts een gewonde.
De commandant van het 6= Bataljon was de zonder zijn bevel voor-
uitgerukte compagnie gevolgd, en plaatste de andere compagnie bij den
ingang van Lam-Lheue. Deze verdreef daar nog een twintigtal Atjehers,
die zich op haar rechterflank vertoonden.
De bataljons-adjudant en een paar ordonnansen werden uitgezonden
om den colonne-commandant kennis van het voorgevallerie te geven. • :
Dezen was het reeds opgevallen, dat het 6= Bataljon plotseling, ver-
dwenen was, had eerst laten blazen en toen de cavalerie uitgezonden
om de verdoolden te zoeken. Dat was ten 11 u. 30 v.m.
Het verkennende peloton der 1= colonne onder luitenant Happe, kwam
op dat moment ook te Lam-Oeri aan.
Middels een afgesproken signaal ontbood de colonne-commandant zijne
artillerie en de algemeene reserve uit Ateuh Raja over de sawah recht-
streeks naar Lam-Oeri.
Zij waren nog onderweg, toen plotseling „9= Bataljon voorwaarts"
werd geblazen. ''
De commandant van dat korps had op het niet dadelijk overgebracht
en verkeerd begrepen bericht van den commandant van het 6 e Bataljon
gemeend, dat genoemd Bataljon in gevaar verkeerde, en onmiddellijk een
compagnie te hulp gezonden, zich opmakend met de overigen te volgen.
17

258
De colonne-commandant deed weer halt houden.
De compagnie Koedijk hoorde echter het daartoe gegeven signaal niet
meer en kwam ten 12 u. 15 v.m. bij het 6=, dat natuurlijk geen hulp
noodig had.
De colonne-commandant reed nu deze compagnie achterna om zich
zelf op de hoogte van den toestand te stellen, en kwam tot de conclusie,
dat de genomen benteng de koeta Tjot Lam-Panas was.
Hij bracht den bevelhebber met den stand van zaken in kennis
en gaf den commandant van het 9= Bataljon last, om met zijn korps,
behalve de 1= compagnie, naar Tjot Lam-Panas opterukken.
De bevelhebber, die inmiddels bij dat bataljon was aangekomen,
beval met de uitvoering van die order te wachten, tot de 1= colonne
op dezelfde hoogte zou zijn; daardoor duurde het nog tot 3 u. n.m.
voor dat overste Veeren aan zijn opdracht voldeed.
Wij deelden reeds mede op welke wijze de kolonel Stemfoort en zijn
staf in Ateuh Raja kwamen.
Met de hem vergezellende troepen was ook eene sectie van de be­
zetting van Biloel medegekomen, om, het tegen den namiddag verwacht
wordende vivrestransport, den weg naar de 1= en 2= colonne te kunnen
wijzen.
Ten 11 u. 45 v.m. nog in Ateuh Raja zijnde, gelastte de bevel­
hebber de artillerie der 2 d = colonne en de dekking (2 comp. 6 d = Bat.)
om over te steken naar Lam-Oeri, terwijl hij haar plaats deed innemen
door 2 comp. van het 12 d = Bataljon en de sectie artillerie der reserve-
colonne.
De 2 andere compagnieen van het 12=, waarbij de overste Soeters
en de genietroepen, volgden den bevelhebber en zijn staf eveneens naar
Lam-Oeri.
De marsch door de sawah leverde de artillerie wederom groote moei-
lijkheden op en eerst 1 u. 15 n.m, waren alien daar aangekomen.
De chef van den staf werd met eene cavaleriepatrouille in Z. richting
naar de l e colonne gezonden, die hij ten u. 30 n.m. bij Baha aantrof.
De commandant dier colonne kreeg bevel de koeta zooveel mogelijk
te slechten en naar Balei Lam Oeri op te rukken, onderweg alles ver-
brandend; het 7= Bataljon om ten 3 u. n.m. eveneens op die kampong
terug te trekken.

259
Het slechten van Baha ging niet zoo vlot als men verwacht had;
eerst ruim half vier verliet de l

260
De beide andere compagnieen van dat bataljon zouden, met eene sectie
artillerie, den nacht binnen Biloel doorbrengen.
Om 5'/4 u. n.m. bereikte het vivrestransport Biloel en een kwartier
later ging het door naar Ateuh-Raja. De begeleidende sectie keerde
ten 8 u. 55 n.m. in Biloel terug.
Eerst 10 u. n.m. kwam de voorste afdeeling van dat transport in het
bivak der 1= colonne aan. De laatste afdeelingen waren ten 1 u. v.m.
d. a. v. binnen.
Hadden de natte sawahs den troepen overdag veel moeite gegeven,
zoo is het niet te verwonderen, dat de dragers 's nachts er bijna niet
door konden komen.
De bevelhebber oordeelde het te laat om het transport nog naar de
2= colonne door te zenden en stelde dit dus uit tot den volgenden
morgen.
In de kampongs was genoeg rijst, gevogelte als anderzins te vinden,
om den eersten honger te stillen.
In alle bivaks ging de nacht rustig voorbij.
10 Juni.
Het doel, dat de bevelhebber zich voor dezen dag gesteld had, was
eenvoudig het beeindigen van de tuchtiging der Lam-Krak Moekims en
terugtrekken naar Koeta-Radja.
's Morgens 6 uur vereenigden zich de drie colonne-commandanten in
zijn bivak en werd de taak voor ieder hunner vastgesteld.
De commandant der 2 de colonne kreeg opdracht om met zijne troe-
penmacht, versterkt door het half 7 d = bataljon en 4 brigades marechaussee
(repeteerkarabijnen), het Lam-Kraksche, oostelijk van het voetpad langs
de djoeroeng Lam-Oeri, te tuchtigen, huizen en erven te verwoesten,
daarbij echter niet te ver in zuidelijke richting gaande.
Hij moest verder den terugtocht door Anak Bate over Boekloet en
Lam-Barih naar Lam-Baroe aanvaarden.
Den plaatselijken commandant van Koeta-Radja was verzocht den
commandant van het 5 d = bataljon op te dragen, met zijn korps en eene
sectie van de 4 d = bergbatterij ten 10 u. v.m. van Lam-Baroe af te mar­
cheeren in de richting van Gapoe, de artillerie stelling te doen nemen
bij de Kroeng Lingkar, en zelf de 2 de colonne op haar rechterflank en
op den linkeroever der Atjehrivier te dekken.

261
Dien commandant van het 5 d = bataljon werd voorts nog medegedeeld,
dat Lam-Soet, Tjot Gloempang en Tjot Goet door den vijand bezet
waren, eene bijzonderheid. die bij de 2 de colonne niet bekend schijnt
te zijn geweest en die, zooals we zien zullen, nog tot een misverstand
aanleiding heeft gegeven.
Deze flankdekking zou gelijktijdig met de 2 d = colonne teruggaan.
De l e colonne, waaraan eveneens twee compagnieen van het 7 d =
werden toegevoegd, zou het meer Westelijk deel, met name Tjot Gloempang,
Lam-Teh, Blang Miraij, Lam-Toenong, Lam-Krak en Kroeng Mak
voor haar rekening nemen.
Daarvan zou het 3 d = bataljon het gedeelte Oost van Baha en het 7 d =
bataljon, met de rest der marechaussee, dat West van die kampong
tuchtigen.
De marechaussee, die ten Noorden van den weg moest blijven, kon
via Ateuh, Biloel en Lam-Peneroet naar Koeta-Radja terugkeeren.
De beide compagnieen van het 7 d = zouden, na de volbrenging harer
taak ten Zuiden van den grooten weg, in den N. rand van Lam-Krak
stelling nemen, totdat het 3 d = bataljon en de in het bivak Lam-Oeri
achtergebleven troepen naar Ateuh waren overgegaan.
De overige troepen bleven tot nader order in de hen aangewezen
stellingen.
Aan de genietroepen der reservecolonne, die in Ateuh-Raja gebivakkeerk
hadden, werd ten half acht order gegeven, den weg van dat bivak
tot aan den grooten weg bij Nesoeh in orde te maken, ook voor de
artillerie.
De noodige materialen konden zij in de kampongs zoeken.
De 2 d = colonne ageerde den geheelen dag verder op zich zelf, we
zullen hare actie dus verder afzonderlijk beschrijven.
De vivrestrein was 6 u. v.m. in het bivak Lam-Lheue aangekomen,
zoodat den manschappen voor den afmarsch thee, koffie en een ontbijt
kon worden verstrekt. .
De colonne-commandant gaf voor dien dag het volgende bevel uit.
„Binasa Baroe 10 Juni No. 14.
„Het 9 de en 6 d = bataljon marcheeren in gevechtsformatie in breed
„front, met elkander in verband, door Lam-Lheue in de richting van
„Ana* Batee, zoover Zuidwaarts uitgebreid, als gevechtsformatie toelaat,

262
„6 d = vormt rechtervleugel; uiterste linkervleugel, 9 d =, volgt den N. kam-
„pongrand.
„Het halve 7 d =, de marechaussee en de artillerie vormen de algemeene
..reserve en volgen voorloopig den Noordelijken kampongrand.
..Hierbij colonne-commandant; 10 man genietroepen bij 6 d =, 9 d = en
..artillerie.
..Richting is op het 6 de bataljon, verband links".
De commandanten van het 6 de en 9 d = bataljon werden bovendien in
kennis gesteld met het reeds omtrent het 5 de bataljon vermelde.
Ten 8 u. 15 v.m. ging de vivrestrein naar de Balei Lam-Oeri terug
en een kwartier later werd „het geheel voorwaarts" geblazen.
De cavalerie was reeds vooruitgegaan, om o.a. een geschikten overgang
voor de artillerie over de Loeng Gadjah te zoeken; 8 u. 42 v.m.
deed zij den colonne­commandant weten, dat zulk een overgang gevonden
was, de brenger van het bericht kon als gids dienen.
Het 9 d = bataljon avanceerde met 3, het 6 d = met 2 compagnieen in
de gevechtslinie, eene derde compagnie van dit laatste korps volgde, als
flankdekking, achter den rechtervleugel.
Van den aanvang af werd te ver naar het Zuiden aangehouden,
daardoor werd het noodig, teneinde den linkervleugel der linie aan den
Noorder kampongrand te doen sluiten, de marechaussee naar dien vleuge
te dirigeeren.
Aldus langzaam en in verband vooruitgaande, werd, volgens ontvangen
bevel, alles in het doorgetrokken gebied verbrand.
De algemeene reserve en de artillerie, die mede langs den Noorder
kampongrand marcheerden, waren ten 10 u. 50 v.m. ter hoogte van de
verlaten versterking Kling Mon Seulassa.
Tijdens de aflossing der compagnie Jansen uit Tjot Lam-Panas, vielen
uit den rand van de oostelijk der sawah gelegen kampongs, een paar
schoten, waardoor een Eur. korporaal gewond werd.
De cavalerie was, na de reeds genoemde verkenning, door den colonnecommandant
naar den Noordrand van Ana* Batee gezonden, om daar
nadere bevelen af te wachten.
Half twaalf zond zij vandaar bericht aan den overste van Heutsz,
dat het geheele terrein onbezet was.
De genietroepen sloegen voor de artillerie een brug, waarop deze
naar de Masdjid Ana* Batee oprukte om aldaar in batterij te komen,
teneinde den vijand onder vuur te nemen, als hij zich, gedurende het

263
teruggaan van de colonne naar den Ana* Galongdijk, in den Noordrand
van Lam-Krak mocht willen nestelen.
Tevens werden ten Oosten van Kling Mon Seulassa de brigades
marechaussee en eene compagnie der algemeene reserve in het bedekte
terrein in hinderlaag gelegd, om den c.q. opkomenden vijand met het
blanke wapen aan te grijpen. De colonne-commandant kwam 11 u. 45
v.m. bij de artilleriestelling aan, terwijl de gevechtslinie eene omzwenkende
beweging maakte, teneinde den marsch verder in Noordelijke
richting voort te zetten.
Toen tegen 12 uur 's middags de commandant der cavalerie bericht
zond, dat het 9= bataljon den Noordrand van Ana* Batee bereikt had,
kregen, zoowel het 6 e en 9= bataljon als de cavalerie, order halt te
houden.
De marechaussee en de compagnie der algemeene reserve bleven nog
tot half een in hinderlaag, maar er kwam niets opdagen, waarop de
colonne-commandant besloot, den terugtocht voort te zetten. Zooals
wij reeds opmerkten, bevonden zich het 9 e bataljon en de cavalerie in
den Noordrand van Ana* Batee, terwijl het 6= Oostelijk van het 9=, achter
den Ana* Galongdijk, stelling genomen had.
Nadat nu de in hinderlaag gestelde troepen hadden opgebroken, werd
het volgende bevel uitgevaardigd.
„Het 9= marcheert van af zijweg-Lam-Soet, in gevechtsformatie door
„bedekt terrein over Lam-Barih naar Lam-Baroe, neemt c.q. in de Moekim
„Lam-Tengah gelegen versterkingen; 6= volgt in marsch-colonne den weg
„en ondersteunt zoo noodig.
„ Algemeene reserve met artillerie zal terugtocht dekken, cavalerie ter
..verkenning vooruit".
Ten 1 u. n.m. begon de uitvoering.
De commandant van het 9=, in de meening verkeerend, dat Lam-Soet
door het 5 e bataljon bezet was, deed zijn bataljon in marschcolonne
over den open zijweg naar Lam-Soet oprukken.
Na tot op de rivier te zijn opgesloten, moesten de twee voorste
compagnieen links uit de flank maken en verder de gevechtslinie vormen,
de beide overigen zouden op den vleugel en in het midden als reserve
volgen.
Op 211 100 M. van Lam-Soet vielen uit de benteng schoten op de
voorste troepen. De commandant van het 9=, nog steeds meenende
met eigen troepen te doen te hebben, deed direct het benoemingssignaal

264
„9= bataljon" blazen, terwijl de luitenant-adjudant Romswinckel vooruitsnelde
en dichterbij het signaal nog eenige keeren deed herhalen, tot
hij bemerkte, dat Atjehers hem tot hun doel kozen.
Dat vuur had de spits een gesneuvelde gekost. Door het snel teruggaan
iii het bedekte terrein — er werd onmiddellijk links uit de flank
geblazen — ontdekte men te laat, dat de doode niet was medegenomen
en toen de compagnie terugkeerde, was de man, niettegenstaande er drie
kwartier naar gezocht werd, niet te vinden.
De colonne-commandant vernam het ongeval ten 1 u. 30 n.m. bij zijn
komst op den Ana* Galongdijk. Gedurende het zoeken naar den gesneuvelde,
deed hij de algemeene reserve in stelling komen tegen de
in den rand van Ana* Batee en in de daarbij gelegen boschjes genestelde
vijanden, die de colonne met vrij veel succes beschoten, en nog eenige
gewohden bezorgden aan het mede in stelling liggend 9= Bataljon.
De artillerie kwam op den dijk in batterij en nam evenals de repeteerkarabijnen
den vijand onder vuur.
• Op dat moment zond de cavalerie-commandant bericht, dat kampong
Lam-Tengah en het terrein Zuidelijk van Lam-Barih, onbezet waren bevonden
en dat op den rechterrivieroever infanteriesignalen werden gehoord.
Blijkbaar was het overbodig dat terrein nog door infanterie te doen
doorzoeken; daarom kreeg eerst het 6=, vervolgens het 9= bataljon bevel
langs den dijk naar Lam-Baroe te marcheeren.
: ' Met lijk van den Eur. fus. Klaassens, No. 40093, was door de betrokken
: compagnie niet gevonden. Vermoedende, dat eene andere
afdeeling het had medegenomen, was het zoeken gestaakt.
"Ongeveer half drie volgde de achterhoede, op -f- 500 M. voortdurend
door enkele vijanden beschoten. Alleen de marechaussee van luitenant
Dijkstra beantwoordde dat vuur. Om 3 u. 20 viel het laatste schot
uit Lam-Tengah, en een half uur later, keerden de troepen van Lam-
Baroe naar Koeta-Radja terug.
De verliezen der 2= colonne bedroegen totaal:
gesneuveld: 2 Europeesche fuseliers,
gewond: 1 tweede luitenant, 13 Eur., 2 Amb. en II Inl. min­
deren.
De batterij verloor een muildier.
Verbruikt' waren 1 I 528 Beaumont- en 258 min. kal. patronen, 46 Gr.
eh 21 Gv K. T.

265
De commandant der 1= colonne verdeelde zijne genietroepen in drie
gedeelten, om bij de tuchtiging behulpzaam te zijn.
Ten 8 u. v.m. marcheerden de marechaussee en het 7= bataljon uit
het bivak af en twintig minuten later ook het 3= bataljon, waarbij de
colonne-commandant.
De marechaussee had haar taak ten 10 u. v.m. volbracht en keerde
huiswaarts.
Het 7 e was om 11 uur gereed en kwam in den Noordrand van Lam-
Krak in stelling; het 3= marcheerde in 4 afdeelingen naar den Zuidrand
van het te tuchtigen gedeelte (Blang Miraij); daar had de 2= compagnie
Baha te bezetten.
Om 9 u. 50 v.m. werd op een signaal van den colonne-commandant
al brandende in zuiver Noordelijke richting getrokken.
De bezetting van Baha kreeg intusschen een matig vuur van zich in
de sawah of kampongrand ophoudende vijanden. Aanvankelijk werd
dat beantwoord, maar spoedig trok ook deze troep terug en 11 u. 45
v.m. was het geheele bataljon weer in het bivak verzameld. Daar was
ook ten 8 u. 45 het transport, dat de 2= colonne van vivres had voor­
zien, gearriveerd.
Ten 9 u. v.m. zond de bevelhebber de detachementen cavalerie van
de 1 = en van de reserve-colonne naar den kraton terug.
Een half uur later kwam de artillerie der 1= colonne op eene hoogte,
+ 150 M. Oostenlijk van den Zuidrand van Ateuh-Raja in batterij,
teneinde zoonoodig steun bij den terugtocht te verleenen, en tegen tien
uur gingen de dragers van het vivrestransport, alle zieken en gewonden
en wat voorts niet strikt noodig was, op marsch, om ten half een door
het 3= bataljon te worden gevolgd.
De commandant van het 14= berichtte 11 u. v.m., dat T. Neq Imam,
der IX Moekims, zich te Biloel gemeld had, met het verzoek, een viertal
volgelingen naar het gebergte te mogen zenden, teneinde de gevluchte
bevolking van Nesoeh terug te roepen. Dit werd toegestaan.
Het halve 7= bataljon retireerde 12 u. 45 n.m. naar Ateuh-Raja om
achter het 3 e bataljon aan te sluiten; eindelijk verliet ten 1 uur de ach­
terhoede— 2 compagnieen 12 bataljon onder den luitenant-kolonel Soeters
— het bivak.
Op de sawah kregen zij door 's vijands vuur nog twee licht gewonden.
De beide andere compagnieen van het 12= en de in Ateuh-Raja in
batterij staande drie sectien artillerie, sloten zich daar bij de achterhoede

266
aan, die verder, zonder bemoeielijkt te zijn, ten 1 u. 1 5 n.m. den grooten
weg bereikte. Hier voegde de genie der reserve-colonne zich bij haar.
*8 Vijands vuur had intusschen geheel opgehouden. Vergezeld van
den luitenant-kolonel Bisschoff, reed de bevelhebber door naar Lam-
Peneroet, het den chef van den staf overlatend, den terugtocht verder
te regelen.
Deze gelastte den commandant van het 14= te Biloel, om, zoodra
alle andere troepen op den grooten weg zouden zijn aangekomen, met
zijne twee compagnieen en de sectie artillerie de taak der achterhoede
over te nemen.
Om 2 u. 45 n.m. verliet majoor Thomson Biloel. Zijne afdeeling
ontving nog enkele schoten uit Z. W. richting, zonder daardoor echter
verliezen te lijden; 3 u. 25 n.m. bereikte zij Tjot Goee, waar zich ook
de beide gedetacheerde compagnieen verzamelden.
Die in Lehang was ook nog eenigen tijd onder vuur genomen.
Per extratrein werden de troepen van Lam-Peneroet naar Koeta-Radja
vervoerd.
Hiermede was de tuchtiging der Lam-Krak-Moekims afgeloopen. De
tegenstand in dit, langen tijd zoo gevreesde, deel van Groot-Atjeh was
zeer gering geweest. Behalve de reeds bij de 2= colonne genoemde
verliezen waren er aan gesneuvelden 2 Amboineezen en een dwangarbeider,
aan gewonden 2 Eur. sergeanten en 1 Eur. fuselier.
De geheele buit bedroeg drie achterlaad- en 6 voorlaadgeweren; het
munitieverbruik bij de 1= colonne:
3538 Beaumont- 1336 min.-kaliber-, en 258 Remingtonpatronen en
11 G.;
bij de reserve-colonne: 6255 Beaumontpatronen, 14 G. en 19 G. K. T.
Aan 's vijands zijde sneuvelde o. m. de Afghaansche avonturier
Habib Koeala van Pedir (Said Anajatoellah), die in het Pedirsche nog
al in aanzien was.
Overigens ontbraken nauwkeurige gegevens omtrent de verliezen.
De batterijen bij Lam-Djamoe werden den 12= n Juni ontwapend en
geslecht. Van de posten der Oosterlinie liepen patrouilles in het voor­
terrein, die niets bijzonders opleverden.
Per gouvernementsstoomer „Albatros" begaven zich in den avond
van dien dag de chef van den staf, de kapitein van den generalen staf
H. C. Kronouer, en de luitenant ter zee 1= klasse J. J. Hissink naar

267
de Westkust, om, met het oog op eene eventueele landing in Lepong,
verkenningen te doen.
Hierbij sloot zich ook de commandant van H. M. Madoera, de luitenant
ter zee 1= kl. R. Reinders aan.
De overste van Vliet en gevolg keerden den volgenden avond terug.
Het resultaat der verkenning was niet bevredigend en daar eene
excursie naar dat landschap, uitsluitend over land, te veel bezwaren
met zich bracht, moest van die onderneming worden afgezien, totdat de
weersgesteldheid er zich beter toe zou leenen.
Eene colonne bestaande uit het 3= en 6 e bataljon infanterie, 1 peloton
cavalerie, 2 sectien berg-artillerie en een detachement genietroepen met
twee ambulances en trein, onder den luitenant-kolonel G. A. Hansen,
maakten den 13= n een verkenningstocht naar de groote brug over de
Kroeng Raba. Verschillende punten werden onder weg bezet, nergens
tegenstand ondervonden.
Nadat de genietroepen in Lam-Poelau een paar oude kanonnen hadden
doen springen, werd naar Lam-Djamoe teruggemarcheerd.
In Loh* Nga had men zelfs de vrouwen weer in de kampong aangetroffen.
Door den Regeeringscommissaris was bepaald, dat de aan de hoofden
buiten de linie in bruikleen verstrekte geweren, ingeleverd dienden te
worden.
T. Panglima Bintang der III Moekims Daroe deed daarom 12 van
de 16 hem verstrekte trompladers terugbrengen, T. Nja Mohamad 20
en 1 beaumontgeweer, T. Nja Geh van Oleh-Soesoeh 4 beaumont-
geweren.
T. Nja Imeum, de zoon van den eigenlijken hoeloebalang der IX
Moekims, bracht den 1 5= n Juni al zijne imams, met uitzondering van dien
van Lam-Koenjit, die ziek heette te zijn, bij het bestuur. Hun werd
nog eens duidelijk gemaakt, dat onze troepenbewegingen alleen ten doel
hadden de vestiging van vreemde en kwade elementen te beletten. De
bevolking van de III en IX Moekims keerde daarop weldra geheel in
de kampongs terug, ook die van Lam-Pagar en Lam-Tengah in de VI
Moekims.
T. Tjoet Bantah van de IV Moekims bracht de imams van Koes,
Loh* Nga en Lam-Poe-Oeh in den kraton.

268
Tuchtiging der V Moekims Montassik op 16 en 17 Juni.
Hoofden en bevolking der XIII Moekims Toengkoeb en der V
Moekims Montassik gaven, zooals wij reeds opmerkten, door het opwerpen
van versterkingen en het doen bezetten daarvan door bendehoofden als
T. Brahim Montassik, Pang Arab, Panglima Nja Makam, Pang Sech,
Habib Samalanga en de Teungkoes Soepi, Loeboek en Lam-Oe nog
steeds blijken van vijandige gezindheid.
Na Lam-Krak kwamen zij dus wel het eerst voor eene tuchtiging in
aanmerking.
Daartoe werd eene troepenmacht van de volgende sterkte aangewezen.
Algemeen Commando en Staf.
Bevelhebber: kolonel der infanterie J. W. Stemfoort.
Chef v/d. Staf: luitenant-kolonel C. P. J van Vliet.
Adjudanten: kapitein J. C. Smits.
Toegevoegd.
l e luitenant F. J. Kroesen.
I e „ der cavalerie C. W. van Haaff.
1= J. P. Gentil.
Commandant der bereden-artillerie: luitenant-kolonel W. Boetje.
Adjudant: 1 e luitenant J. B. Doyer.
Gewestelijk intendant: majoor-intendant C. H. W. Boers.
Ordonnansen: acht.
Zelfstandige Cavalerie.
Twee pelotons: commandant ritmeester Jhr. L. D. C. de Lannoy.
Sterkte: 3 officieren en 80 ruiters.
le Colonne.
Commando.
Commandant: luitenant-kolonel E. W. Bisschoff van Heemskerck.
Chef v/d. Staf: kapitein H. C. Kronouer.
Adjudant:
Toegevoegd.
Controleur:
kapitein E. A. van Kappen.
kapitein K. A. Vosmaer, wd. controleur der XXII
Moekims.
Infanterie.
Korps Marechaussee: Commandant kapitein Jhr. G. J. W. C. H. Graafland.
Sterkte: 4 officieren en 226 minderen.

269
3 d = Bataljon Infanterie: commandant luitenant-kolonel G. A. Hansen.
Sterkte: 16 officieren en 433 minderen.
6 d = Bataljon Infanterie: commandant-majoor D. A. Okhuijzen.
Sterkte: 13 officieren en 41 1 minderen.
^4rrr7/er/e.
4 d = Bergbatterij: commandant-kapitein A. Bangert.
Sterkte: 3 officieren, 88 minderen en 6 vuurmonden.
Genietroepen.
Een detachement: commandant-kapitein W. A J. F. Zelle.
Sterkte: 33 minderen.
Geneeskundige dienst.
Twee ambulances: onder de officieren van gezondheid 2= kl. F. J. Hagen
en E. Razoux-Kuhr.
Sterkte: elk 15 minderen.
Trein.
16 mandoers en 329 dwangarbeiders voor het dragen
van tandoes, reserve-munitie, geniematerialen en verband-
middelen.
2e Colonne.
Commando.
Commandant; luitenant-kolonel J. B. van Heutsz.
Chef v/d. Staf: kapitein G. C. E. van Daalen.
Adjudant: l e luitenant F. Kilian.
Ordonnansen: zes.
Infanterie.
7= Bataljon Infanterie: commandant-majoor J. R. Jacobs.
Sterkte: 15 officieren en 409 minderen.
9= Bataljon Infanterie: commandant luitenant-kolonel J. F. Th. Veeren
Sterkte: 15 officieren, 1 adjudant-onderofficier d.d. officier
en 458 minderen.
Artillerie.
2 e Bergbatterij: commandant 1= luitenant P. A. Schrassert Bert.
Sterkte: 2 officieren, 1 adjudant-onderofficier d.d. officier,
63 minderen en 4 vuurmonden.
Genietroepen.
Een detachement: 1= luitenant A. S. Ruzette.
Sterkte: 32 minderen.

270
Geneeskundige dienst.
Twee ambulances: onder de officieren van gezondheid Dr. D. D. Biichler
en P. J. Diephuis.
Sterkte: elk 1 5 minderen.
Trein.
13 mandoers en 276 dwangarbeiders voor het dragen van
tandoes, reserve-munitie, geniematerialen en verband-
middelen.
Reserve-colonne.
Commando.
Commandant: luitenant-kolonel G. F. Soeters.
Adjudanten: 1= luitenant H. J. van Bremen.
Ordonnansen: zes.
Jhr. J. C. C. Sandberg.
Infanterie.
12= Bataljon Infanterie: commandant-kapitein J. A. W. Weustmann.
Sterkte: 13 officieren en 512 minderen.
14= „ Infanterie: commandant-majoor Thomson.
Sterkte: 15 officieren en 516 minderen.
Een gemengd bataljon: commandant-majoor K. W. Steinmetz.
Sterkte: 1 Comp. 15 d = Bat.: 4 officieren en 94 minderen.
1 Comp. l st = Garn. Bat.: 4 officieren en 1 1 7 minderen.
1 Comp. 2 d = Garn. Bat.: 4 officieren en 122 minderen.
Artillerie.
l 8,e Bergbatterij: commandant-kapitein Nauta.
Sterkte: 3 officieren, 60 minderen en 4 vuurmonden.
Genietroepen.
Een detachement: commandant 1= luitenant C. J. de Bruyn.
Sterkte: 32 minderen.
Geneeskundige dienst.
Twee ambulances: onder de officieren van gezondheid A. J. Salm en
J. van Leent.
Sterkte: elk 18 minderen.
Trein:
16 mandoers en 330 dwangarbeiders tot het dragen van tandoes,
reserve-munitie, geniematerialen en verbandmiddelen.

271
Algemeene Trein.
4 mandoers en 215 dwangarbeiders ter beschikking van den Gewestelijken
Intendant.
Voor de operatie werd ongeveer de volgende dispositie gegeven.
„In den vroegen morgen van den 16=" Juni zal worden uitgerukt naar
,,de V Moekims Montassik, om de vijandelijke benden, die zich ophouden
,,in de streek Paja-Oe-Senelop-Montassik en Lam-Pasei op te sporen
,,en te verdrijven.
,,De eerste colonne zal ten 4 u. v.m. van Lam-Permai over den grooten
,,weg naar Kroeng Gloempang oprukken en voorloopig stelling nemen op
,,het hooge terrein ten Oosten van onze vroegere versterking van dien naam.
,,De tweede colonne volgt ten 5 u. v.m. dienzelfden weg tot Tjot
,,Doe en marcheert vandaar in Z. O. richting over het hooge terrein
,,naar Tjot Maraja.
„Beide colonnes zoeken hier verband met elkander, waarna de ge-
,,zamenlijke opmarsch in breed front en in Zuidelijke richting zoodanig zal
,,worden genomen, dat de weg Paja-Oe-Senelop de grens is, waarlangs
,,de rechtervleugel van de 2= colonne zich beweegl, terwijl de eerste
,,colonne hare marschrichting neemt, ongeveer door Tjot Sajoen, Tjot
,,Kajoe, Tjot Loot, Masdjid Hoho, Passer Hoho, Ampe Batee, Ba* Di
,,lip en de beide Lam-Nga naar Lam-Pasei.
,,De troepen nuttigen voor den afmarsch een warm maal en nemen
,,een stevig ontbijt mede, de veldflesch gevuld met koffie.
,,Het medenemen van de eetketels wordt aan de korpscommandanten
,,overgelaten.
,,Gedurende de operaties worden de troepen gevoed door de zorg
,,van de intendance.
,,Officieren, onderluitenants en adjudant-onderofficieren voorzien in
, .eigen voeding".
De Militaire Commandant nam zelf dc leiding van het geheel op zich
en sloot zich met zijnen staf aanvankelijk bij de 1= colonne aan.
Tot aanvulling van hetgeen vroeger reeds vermeld werd omtrent de
posities van den vijand, nog het volgende: Van af den weg Lam-Permai
— Kroeng-Gloempang tot aan de Atjeh-rivier lagen op de grenzen der
III Moekims Kerkoen versterkingen bij den grooten boom Noord van
Adje en bij Binasa-Adje, in den Zuidrand van Adje en in den Noordrand
van Adje Boeng-Mira en Lam-Ateuh.

272
De vorenbedoelde versterkingen te Tjot Goet, Tjot Boeng Mon (Zuid
van Lam-Ateuh) en te Tjot Gloempang, d. i. de heuvel tusschen Tjot
Goet en Lam-Soet — onze verlaten benteng —, waren volgens de berichten
nog vrij sterk bezet; die in de III Moekims Kerkoen daarentegen tot in
den morgen van den 15= n niet.
In Adje en omliggende kampongs verbleven echter ^\l 500 man met
200 geweren van T. Rajoet, den hoeloebalang der V Moekims Monr
tassik, die bij een eventueel oprukken van onze zijde, onmiddellijk de
laatstgenoemde versterkingen zouden occupeeren.
Masdjid Gani was onbezet; de bevolking van Adje naar Siroen gevlucht.
In tweede linie lagen versterkingen te Lam-Nga-Zuid en te Pantai-
Karang, terwijl Masdjid Hoho, Tjot Sajoen, Tjot Loot, Tjot Mantjang,
Ampe Batee, Tjot Senong, Soemet en Sban gemakkelijk door den vijand
te verdedigen waren, door de aanwezigheid van oude versterkingen.
In de bentengs op het acces van Tjot Rang-Baba Djoeroeng en Oelee-
Tjot (1) bevonden zich geen vijanden.
Ten slotte was er nog eene versterking in Teping Batee, Lampoes
Redeb, ook wel Koeta Kroeng-Lingkar geheeten, waarin de echtgenoote
van Habib Loeng Kroeng woonde.
T. Rajoet bezat drie woningen, een te Lam-Pasei, een te Ba* Tjiri
en een te Tjot Loot; de familie van T. Brahim Montassik woonde
eveneens te Lam-Pasei.
Ouder gewoonte had de vijand eenige bruggen in den weg Gani
Kroeng Gloempang afgebroken. De Kroeng-Lingkar was bij Lam-Tjot
goed doorwaadbaar. In het gedeelte Kroeng-Gloempang Montassik waren
de meeste overgangsmiddelen eveneens verdwenen.
De kampongs, in gewone tijden sterk bevolkt, zijn op lage heuvels gebouwd,
omgeven door sawahs, die over het algemeen zeer drassig waren.
De erven zijn meest sterk begroeid en door zware paggers gescheiden.
Slechts hier en daar trof men smalle, vaak diep ingesneden voetpaden
aan.
Meer Oostwaarts van den weg Kroeng Gloempang-Montassik lagen
tusschen de heuvels, instede van sawahs, moerassen — soms met nipahbosschen
— waar men tot aan de borst doorheen moet waden.
Diepe slooten en beekjes, met op de kaart voorkomend, droegen er
het hunne toe bij, om den opmarsch onzer colonne te vertragen.
(1) Den weg Tjot-Iri—Tjot Rang.

273
Om 4 u. v.m. marcheerde de voorhoede der 1= colonne (de marechaussee
en de 1= compagnie-repeteergeweren van het 3= bataljon) van
Lam-Permai af.
Zonder zich te storen aan vijanden, die mogelijk tusschen Masdjid
Gani en Adje op den troep zouden vuren, moest deze voorhoede naar
de versterking ten noorden van Adje, aan den grooten weg marcheeren
en deze eventueel met het blanke wapen vermeesteren.
De Masdjid Gani bleek door den vijand bezet; hij merkte de marechaussee
echter niet op De gesignaleerde versterkingen echter waren
beiden ledig, evenals de in Adje gebouwde benteng. Voorloopig bleef
de marechaussee hier, totdat ten kwart voor zes de hoofdcolonne die
posities overnam.
De cavalerie was een kwartier te voren zelfstandig van Gani vooruitgegaan,
met opdracht den grooten weg naar Kroeng-Gloempang te
verkennen en door te gaan naar Tjot Saloeran om verder in breed front,
in Zuidelijke richting de strook, gelegen tusschen den weg Kroeng-
Gloempang-Montassik en de kampong Tjot Saloeran, Tjot Kajoe, Masdjid
Hoho, Lam-Nga en Tjot Goet te doorzoeken.
De ritmeester Jhr. de Lannoy had daartoe het peloton Rosenthal den
grooten weg doen volgen, en ging zelf mede met het peloton Happe,
dat als rechterflankdekking der lange infanterie-colonne zou optreden.
De brug bij Tjot Doe was afgebroken, het zijterrein evenwel begaanbaar.
De oude versterking Kroeng-Gloempang bleek verlaten.
Terwijl de patrouilles zich in het voorgelegen terrein opstelden, viel uit
den Westrand van Tjot Sajoen (1) eenig vuur, waardoor een paard sneuvelde.
Met het oversteken van de sawah naar bedoelde kampong ging veel
tijd verloren, en ook bij de verkenning binnen de kampong, stuitte men
op tal van moeilijkheden; de verbinding met het peloton Happe kon
echter door patrouilles bewaard worden.
De marechaussee marcheerde intusschen door Paja-Oe, (2) Tjot Sabtoe
en Tjot Kepoela naar Tjot Ba* Trieng, voorts door Boeng, Tjot Lepong,
Tjot Blang, Boeng Pago naar Tjot Saloeran en Tjot Sajoen.
Toen uit Tjot Kring vuur ontvangen was, werd de sawah verder in
breed front gepasseerd en in die formatie ook de kampongs doorzocht.
Een der schutters met zijn voorlaadgeweer viel in onze handen
De vervolging werd tot in het midden van Tjot Sajoen voortgezet,
(1) ten zuiden van Tjot Ba* Trieng (Kaart 1 : 25000).
(2) zuid van Tjot Sabtoe.
18

274
daarna wendde de luitenant Wagener zich met zijne brigades naar den
Noord-Oostrand van Lam-Pagar, een drom Atjehers, alien vluchtend
naar de Koeta Tengkoe di Lamey, voor zich uitdrijvend.
Het gelukte hem verscheidene dier lieden neer te schieten.
Om het verband te herstellen, hield de voorhoede voorloopig halt, en
de luitenant Wagener maakte op het signaal „verzamelen" keert en ging
terug, uit Teupin Batee nog min of meer beschoten wordende.
Het meer Oostelijke deel van den rand van Tjot Sajoen werd nu
door de marechaussee bezet, en de kampong verder doorzocht. Daarbij
stuitte de Eur. serg. Gehne op een tot dusverre niet opgemerkt veldwerkje.
Zonder aarzelen ging hij met de dichtst bijzijnde manschappen
tot de attaque daarop over, met het gevolg, dat de vijanden de wijk
over de sawah namen, een paar hunner in onze handen latend.
De hoofdmacht der l e colonne was intusschen langs den weg opgerukt
tot kampong Adje. Hier zond de cavalerie bericht, dat zij uit Boeneleh
eenige schoten had gekregen. De colonne-commandant dirigeerde nu
de 2 e compagnie, die de marechausseebezetting in Adje vervangen
had, en de 4= compagnie v/h. 3= bataljon onder den korpscommandant
naar Kroeng-Gloempang vooruit, om verbinding met den onder kapitein
Graafland afgemarcheerden troep te zoeken.
Van onzen ouden post rukten deze beide compagnieen dadelijk in
de richting van het vuur op, door welke beweging de in den rand van
Hoho opgestelde vijanden — die ook door de inmiddels bij Kroeng-
Gloempang in batterij gekomen artillerie bevuurd werden —zich genoopt
voelden in Oostelijke richting af te trekken.
De opmarsch der geheele colonne kon daardoor ongestoord plaats
hebben. Een compagnie van het 6= bataljon bezette Tjot Maraja tot
de 2= colonne daar zou zijn aangekomen, terwijl de 1= compagnie van
dat bataljon te Tjot Sabtoe bleef, om voorloopig de reserve-colonne af
te wachten en, wanneer die tot Kroeng Gloempang zou zijn doorgerukt,
de 1= colonne naar Tjot Sajoen te volgen.
De beide andere compagnieen gingen door naar Tjot Sajoen; de
korpscommandant bleef voorloopig bij onzen ouden post wachten, om later
met de achtergelaten compagnieen ook derwaarts te komen en dan met het
vereenigde bataljon in Zuidelijke richting door Tjot Kajoe te marcheeren.
Daarbij moest verband gehouden worden naar links met het 3 e bataljon
en naar rechts met de 2= colonne, die Oostwaarts van den grooten
weg Paja-Oe-Senelop oprukte.

275
De bevelhebber, die om 6 u. v.m. ter hoogte van de afgebroken
brug ten Oosten van Gendroet was aangekomen, en vandaar den last
tot bezetting der bovenvermelde punten had gegeven, gaf ook de artillerie
bevel, zich bij den ouden post op te stellen en deed dezen door
eene compagnie van het 3= Bataljon bezetten, totdat de reserve-colonne
de bewaking er van op zich zou hebben genomen.
De voorhoede der 2= colonne had bij Tjot Doe den grooten weg
verlaten en was in de richting van Tjot Maraja gemarcheerd, Om 5 u.
15 v.m. was zij reeds voorbij Gani, doch door het stuiten op de 1
colonne ondervond zij veel vertraging en kwam naj twee uur eerst te
Tjot Doe.
De colonne-commandant ontving 6 u. 15 v.m. van het peloton Happe
bericht, dat ongeveer 600 M. ten Z. van Tjot Soeroei eene door 15
a 20 man bezette vijandelijke versterking lag. Hij zond het bericht
door aan den commandant der reserve-colonne, met de aanteekening,
dat het verdrijven van die bende aan haar werd overgelaten.
Ook liet de cavalerie weten, dat zij vuur had gekregen uit eene
vijandelijke versterking op den Tjot Maraja.
De overste van Heutsz deed nu de beide voorhoedecompagnieen van
het 7 e bataljon door de rest van dat korps volgen en gaf den korpscommandant
bevel met het geheele korps in gevechtsformatie, in breed
front en in verband met de 1= colonne Zuidwaarts te rukken over Tjot
Djamboe-West en Hoho naar de Lingkar, met den rechtervleugel aangeleund
aan den weg Kroeng-Gloempang-Senelop.
Tjot Maraja werd intijds door den vijand verlaten. Nauwelijks was
het 7= bataljon echter in den Z. O.-rand van de kampong in stelling
gekomen, of het ontving vuur uit eene benteng tusschen Tjot Maraja
en Bahk Angin.
Ter voorkomingf van verliezen besloot majoor Jacobs onverwijld tot
de vermeestering van die versterking over te gaan. Daarvoor werd de
2= compagnie onder kapitein Scheuer aangewezen. Een enkel salvo,
gevolgd door den stormloop, deed den vijand wijken naar eene tweede
sterkte in kampong Balik Angin, die in denzelfden aanloop genomen
werd. Terwijl die compagnie zich verzamelde, kreeg zij vuur uit het
blokhuis Toei Selimbing. Ten derde male werd geattaqueerd, doch
ook hier hield de vijand geen stand en vlood in de richting van Senelop.
De colonne-commandant, die den stormkreet der aanvallers gehoord
had, spoedde zich vooruit en kwam, gevolgd door het 9= bataljon en de

276
artillerie, ten kwart voor achten op den grooten weg Oostelijk van Tjot
Maraja, waar hij den aanval op laatstgenoemd blokhuis kon waarnemen
Het 7= nam daarna eene stelling in ten N. van de lijn Tjot Senong-
Soemit. Nadat de Chef van den Staf zich overtuigd had, dat de ingenomen
positie uitstekend mocht heeten, besloot de overste van Heutsz
er geen verandering in te brengen en het 9 e bataljon aan te wijzen, om
via Tjot-Djamboe-West en Hoho verbinding met de 1= colonne te zoeken.
Den commandant van het 7= bataljon werd hiervan mededeeling gedaan.
De staf der colonne met de reserve en de artillerie gingen langs den
grooten weg door naar Toei-Selimbing.
Het peloton Happe was in dien tijd voorwaarts van den rechtervleugel
der door de 2= colonne ingenomen stelling gemarcheerd', dus in
de richting van Senelop en meldde ten 8 u, 10 v.m., dat zij niet uit
die plaats, maar wel uit den Noordrand van Aloer Lintang was beschoten,
en om 8 u. 45 v.m., dat de Noord- en Noordoostranden van Aloer-
Lintang, Sban en Lam-Nga sterk bezet waren.
Den batterijcommandant werd nu bevolen eene stelling nabij het 7=
bataljon te kiezen, teneinde den aanval op die plaatsen voor te bereiden.
De voor de 1= colonne eclaireerende cavalerie zond ten half acht
bericht, dat Teupin Bate (1) vrij sterk bezet was, dat de marechaussee zich
in Tjot Sajoen bevond, en dat zij bij den aanval den rechtervleugel van
dat korps zou dekken.
Op dat oogenblik werd van den bevelhebber de last ontvangen
voorloopig niet meer voorwaarts te gaan. Toen 's vijands vuur al te
hinderlijk werd, achtte de colonne-commandant zich echter gerechtigd
van dien last af te wijken, en gaf hij kapitein Graafland last Teupin
Batee aan te vallen.
De afdeeling Dijkstra ging vooruit.
Reeds in den Noordrand der kampong nam de voorste brigade —
sergeant Turpitz — stormenderhand eene kleine benteng en in den Oost­
rand eene tweede, waarbij de vijand een viertal dooden liet liggen.
De aanval kostte ons een gewonde marechaussee.
De vluchtelingen namen de wijk naar eene op 500 a 600 M. van
den N. O. kampongrand gelegen groote versterking, waarop de in den
rand in stelling gekomen compagnie repeteergeweren hen met een paar
salvo's ook hieruit verjoeg en naar het gebergte deed vluchten.
(1) Op Kaart 1 : 25000 staat Teping Bate.

277
Voorloopig diende de marechaussee nu halt te houden en door
signalen in Westelijke richting verband te zoeken met het 3= bataljon.
Door verplaatsing van de afdeeling Dijkstra naar den Westrand
van Teupin Batee werd ten 9 u. 15 v.m. het gewenschte verband
verkregen.
Op het signaal „voorwaarts" had de kapitein Graafland met de
compagnie repeteergeweren en de marechaussee langs den Oostrand van
Tjot Loot, Ampe Batee, Lam-Nga-Noord en Zuid naar Lam-Pasei op
te rukken, daarbij middels signalen verband houdend met het 3= bataljon.
Overste Bisschoff riep, toen de reserve-colonne te Kroeng-Gloempang
gearriveerd was, de op die plaats achtergelaten compagnie van het 3=
bataljon met de 4= Bergbatterij op naar Tjot Sajoen, om den marsch
in de bevolen richting te kunnen voortzetten.
De reserve-colonne was ten 5 u. 50 v.m. van Lam-Permai afgemar­
cheerd en op haar beurt spoedig op de 2= colonne gestuit.
Het bovenvermelde bericht omtrent de vijandelijke sterkte bij Tjot
Soeroei krijgende, zond de commandant twee compagnieen van het
12= uit, met last door Adje, Tjot Bada en Adje Boeng Mira naar
Lam-Ateuh te marcheeren, de aan te treffen bentengs te nemen en op te
ruimen en vervolgens naar Kroeng-Gloempang op te rukken. Zonder
veel tegenstand te ondervinden kon aan die opdracht voldaan worden.
Op den terugmarsch werd order ontvangen te Adje Boeng Mira een
compagnie achter te laten, die daar moest blijven tot de vivrescolonne
gepasseerd was.
De versterkingen bij Adje werden ten 7 u. 45 v.m. door een com­
pagnie van het 14= bataljon bezet, eene tweede compagnie van dat
korps bleef te Gendroet achter. De beide overigen marcheerden door
en namen met een sectie artillerie ten 9 u. v.m. stelling in de oude
versterking Kroeng-Gloempang.
Daar had zich ten 7 u. 45 v.m. reeds de afdeeling van den majoor
Steinmetz, 2 compagnieen van het garnizoensbataljon, eene van het 15=
bataljon met eene sectie artillerie opgesteld. De genietroepen der 1 =
colonne verbeterden de paden op de sawah's naar Tjot Sajoen ten bate
van de artillerie dier colonne, terwijl die van de reserve-colonne te werk
gesteld werden aan eene op 100 M. Zuidelijk van den post in den
weg gelegen brug.

278
Ten 8 u. 40 v.m. zond de bevelhebber aan den commandant der
1= colonne den schriftelijken last om alle kampongs op zijn weg te
verbranden.
De artillerie dier colonne ondervond bij het oversteken van de sawah
naar Tjot Sajoen-Noord bijna onoverkomelijke bezwaren, waarom overste
Bisschoff den kolonel Stemfoort in overweging gaf haar maar aan te
houden. Eer dit verzoek dien chef bereikt had, waren twee sectien
echter bijna over-de sawah en, in de meening, dat het terrein spoedig
beter zou worden, werd geantwoord, dat die beide sectien moesten volgen.
Om 9 u. 30' v.m. waren die artillerie en hare dekking (1 peloton
van het 14 e en 1 peloton van het 3= bataljon) dit zware terreingedeelte
over, en hiervan werd kort daarop den commandant der 1= colonne
bericht gezonden, met last, onmiddellijk te melden, wanneer het verband
met de 2= colonne hersteld zou zijn. Zelf zou de bevelhebber met de
afdeeling Steinmetz, 2 compagnieen van het 12 e en de genietroepen
der reserve doorgaan naar Toei Selimbing.
Het was half elf, toen dit punt bereikt werd. Onder dekking van 1
compagnie van het 12= begonnen de genietroepen nu een 600 M. Zuidwaarts
in den weg gelegen brug te herstellen.
Om 9 u. 55 v.m. had de staf van den commandant der cavalerie
opnieuw de mededeeling ontvangen, dat de artillerie der 1= colonne
bijna onmogelijk in Zuidelijke richting kon oprukken.
Blijkens een tweede, ten 10 u. 5 v.m. ontvangen bericht, lag de
1= colonne nog steeds in Tjot Saloeran en Tjot Kajoe in stelling op
het zware wapen te wachten. Trouwens de escadronscommandant achtte
het terrein zelfs voor de cavalerie te zwaar en deed daarom het peloton
Rosenthal, bij dat van den luitenant Happe aansluiten.
Om 9 u. 50 zond overste Bisschoff ten einde raad de artillerie
toch terug.
Zijne colonne zette twintig minuten later den marsch in Zuidelijke
richting voort, na nog tevergeefs getracht te hebben de verbinding met
het 6= bataljon te herstellen. De weg werd genomen van Teupin Batee
recht Zuidelijk over de Kroeng Lingkar, die daar slechts twee Meter
breed en 0.8 Meter diep is, door vrij begroeid terrein en over de
kampongs Boeng Rempang, Anehngom, Pasar Tjikoko en Kajoe Koenjit.
De 2= colonne was het, die bij den verderen opmarsch overal de
spits afbeet. Om 9 u. 15 v.m. had overste van Heutsz aan den com-

279
mandant van het 7= last gegeven, de sawah te verlaten en in den Noordelijken
rand van Tjot Senong en Soemit stelling te nemen.
Uit het blokhuis Toei Selimbing was in Hoho het 9= bataljon waar
te nemen; een deel van dat korps trok de Kroeng-Lingkar over, blijkbaar
wijl het vuur uit Pasar Hoho kreeg.
Eenigen tijd later berichtte de korpscommandant, dat hij van den
passer was overgestoken naar kampong Tjot Mantjang (1) om verliezen
te voorkomen. Hij kreeg toen order zich in geen geval meer Oostwaarts
te verplaatsen en de 1= colonne overigens in te wachten.
De batterij opende ten 9 u. 40 v.m. haar vuur uit de Zuidelijk van
Selimbing en Oostelijk van den grooten weg gelegen stelling en wel
op vijanden nabij den Noordrand van Aloer Lintang, die vandaar het
7= bataljon beschoten.
Nadat 15 G. en G. K. T. verbruikt waren, verdwenen zij eindelijk.
Om den opmarsch der 1= colonne nu te vergemakkelijken, verwisselde
de batterij van stelling en ging J^ 100 M. meer Oostwaarts, ten einde
uit deze positie vuur te geven op eene bezette vijandelijke versterking
in de richting van Ba* Dilip.
Van 10 u. 35—II u. 30 v.m. werden aldaar 4 G. en 23 G. K. T.
verschoten.
Een bataljon van de 1= colonne, dat afgedwaald was, n.I. het 6=,
kwam ten 10 u. 45 v.m. op den grooten weg ten Noorden van Toei
Selimbing terecht.
De algemeene bevelhebber, van de 1= colonne nog niets bespeurend,
voegde dat bataljon en eene compagnie van het 12= bataljon aan de
2 e colonne toe met last, de offensieve beweging voort te zetten.
Beslist werd nu, dat het 7 e bataljon vooruit zou gaan naar Aloer
Lintang, het 9= in gevechtsformatie en in verband met het 7= naar Lam-
Nga, terwijl het 6= bataljon den linkervleugel zou uitmaken en zich naar
Lam-Oe had te richten.
De 4= compagnie van het 9=, tot dusverre algemeene reserve, kwam
weder ter beschikking van den korpscommandant.
Toen het 6= en 9= bataljon zoover gevorderd waren, dat de artillerie het
vuur moest staken, kreeg haar commandant order, onder dekking der toege-
voegde compagnie van het I 2=, als algemeene reserve de beweging te volgen.
Den commandant der 1= colonne was door den bevelhebber reeds
(1)' Het breede deel der kampong Oost van Pasar Hoho.

280
bevolen, om met de marechaussee en het 3 e bataljon de beweging der
2= colonne te volgen en de linkerflank der gevechtslinie te beveiligen.
Zoo goed mogelijk middels signalen verband houdend in het bedekte
terrein, ging men voorwaarts.
Het 7= bataljon ondervond geen tegenstand.
De middencolonne kreeg aanvankelijk een flink vuur uit eene kleine
kampong ten Z. W. van Ba* Dilip en vervolgens uit Sban en Aloer Oe.
Enkele salvo's en een snel oprukken deden den vijand spoedig wijken.
Het 6= bataljon vond Ba* Dilip reeds door de marechaussee bezet.
Dit korps was nauwelijks de Lingkar gepasseerd, of het stuitte bij Tjot
Lilip al op weerstand. De bezette heuvelrijen werden bestormd en
door de Atjehers ontruimd.
Kapitein Graafland zag zich toen genoodzaakt voorloopig halt te
houden, om de compagnie repeteergeweren in te wachten.
De vijand maakte daarvan gebruik om den troep, uit het begroeid
terrein bij Aneh Ngom flink onder vuur te nemen. Hier sneuvelde dan
ook de Amb. sergeant Lelengbotto en werd een marechaussee gewond.
Na voorbereiding door het vuur der snelladers, attaqueerde de marechaussee
en werden ook deze schutters tot ver ten Oosten van
Aneh Ngom teruggejaagd.
De gevechtstreinen waren inmiddels opgemarcheerd, en nu richtte de
marechaussee zich naar Kajoe Koenjit, dat reeds door eene compagnie
van het 9= bataljon in brand gestoken was.
Dit verlatende, werden zij hevig beschoten uit Prengping, Prengping
blang en de hoogten bij Ba* Dilip. Toen de snelladers er niet dadelijk
in slaagden dat vuur tot zwijgen te brengen, werd op de kampong ten
Zuiden van Kajoe Koenjit en Ba* Dilip gestormd.
De brigades Tiirpitz en Reis vielen de nog bezette vijandelijke sterkte
„Toekoe Rajoet" binnen; de vijand kon zich echter alweer bijtijds uit
de voeten maken.
De genomen posities werden vervolgens door de infanterie bezet.
De vereenigde cavalerie, die zich naar den linkervleugel van de aanvalslinie
had begeven, kwam op dat tijdstip in Ba* Dilip aan (11 u.
45 v.m.).
De 1 e colonne worstelde weer met groote moeilijkheden; het branden
veroorzaakte veel oponthoud, en daarbij was het terrein, dat uit lage en
diepe sawahs of uit door rawahs omgeven heuvels bestond, zoo goed
als onbegaanbaar.

281
Door den voor de 2= colonne vluchtenden vijand, werd zij voortdurend
in front, flanken en soms in den rug beschoten, zoodat onophoudelijk
van de oorspronkelijke marschrichting moest worden afgeweken.
Bij het verdere oprukken bleef de marechaussee tot in Lam-Nga-Noord
op de linkerflank der colonne.
De compagnie Jansen van het 6= bataljon stootte tegenover den Noordrand
van laatstgenoemde kampong op eene door ^t 30 man bezette
vijandelijke benteng, die aan de voorzijde alleen langs een smalle galangan
door het moeras te bereiken was.
Op de galangan waren ten overvloede een drietal bamboe-doeriversperringen
aangebracht. Onder 's vijands vuur werden zij opgeruimd.
Deze wachtte het moment van den aanval alweer niet af, zoodat de
2= luitenant Lamster, die de attaque leidde, in eene verlaten positie
kwam (12 u. 25 n.m.).
Tegen 1 u. n.m. was de geheele linie in de lijn Noordrand-Aloer-
Oe — Lam-Nga en liet de colonne-commandant „voor het geheel halt"
blazen. Ten 1 u. 30 n.m. het verband hersteld zijnde, kregen 6 e en
9 e bataljon opdracht in den Zuidrand der laatstgemelde kampong stelling
te nemen tegenover Lam-Bada — Lam-Pasei, totdat die versterkte kampongs
verder zouden worden aangevallen. De artillerie zou voorbereiden.
Met de reserves der 2 e colonne bevond zij zich bij den Noordrand der
kampong Aloer-Oe, toen de algerreene bevelhebber deed weten, dat
een deel der reserve-colonne met 8 stukken geschut langs den grooten
weg was opgerukt en beschikbaar was om den aanval op Lam-Bada
in te leiden, en het daarom beter was met den aanval te wachten,
totdat die artillerie nabij den Zuidwestrand van Aloer-Oe in batterij
zou gekomen zijn.
Aangezien het 7= bataljon de voorwaartsche beweging reeds begonnen
was, werd de batterij der colonne mede alvast naar den Zuidrand van
Aloer-Oe gebracht, waartoe echter een brug over een twee meter breede,
vrij diepe aloer diende geslagen te worden.
Zoodoende was het half drie, voor het vuur geopend kon worden.
Het 9= bataljon was in zijne laatste stelling in vuurgevecht geweest met
eene bende in Z. O. richting, waarbij o.a. de kapitein M. W. Thyssen
een schot in den arm bekwam. Door salvo's verdreef men dien vijand.
Dat bataljon kreeg verder geen vuur meer. Anders was het gesteld
met het 6 e bataljon, dat al dadelijk in flank en rug werd lastig gevallen.
De volgende, 1= colonne, koos tegenover die schutters stelling, daar-

282
door kwam toen de linkercompagnie van het 6= bataljon op den uitersten
vleugel der gevechtslinie.
Tot in den rand van Lam-Pasei moest die compagnie het dan ook
verder ontgelden; zoowel in front als in de linkerflank werd zij voort­
durend bestookt. Toen hij uit een loopgraaf in Tjot Goet beschoten
werd, gaf kapitein Jansen onverwijld last tot stormen en verdreef den
vijand. Juist door dien aanval kwam de compagnie echter weer onder
het vuur van de aan de Atjehrivier gelegen versterking Panteh Karang.
Met de luitenants Dijserinck en Lamster aan het hoofd, wierpen de
Amboineezen zich ook op deze benteng en namen haar.
Het bleek eene zware vierkante aarden redoute van ^h 20 M. face
te zrjn, omringd door een dubbele bamboedoeripagger.
Het geheele 6= bataljon was de vleugelcompagnie ter ondersteuning
gevolgd en vormde aldus een doel voor de in den tegenoverbggenden
rand van Lam-Bada (1) genestelde vijanden.
Op hun beurt werden die lieden weer door de artillerie onder vuur genomen.
Toen het 6 e bataljon zich in Lam-Pasei en den Noordoostrand van
Lam-Bada had vastgezet, begon het artillerievuur echter gevaarlijk voor
den eigen troep te worden.
Bij wijze van waarschuwing deed de korpscommandant een huis in
brand steken en gelijktijdig ..artillerie ophouden met vuren" blazen.
Ook de colonne-commandant had reeds opgemerkt, dat de vijand
voor het 6= bataljon in Westelijke richting week.
Hij deed het signaal „geheel voorwaarts" geven, waarop ook het
9= en 7= bataljon, in verband met elkander, over de vlakte tot den
aanval op den Noordrand van Lam-Bada overgingen.
Alleen tegenover den rechtervleugel van het 7= bataljon hield een
klein getal vijanden stand. Over de hoofden der infanterie heen, steunde
de artillerie den aanval daarop met een paar granaatkartetsen.
Die aanval kostte ons geen verliezen en ten 3 u. 10 n.m. was Lam-
Bada bezet; in afwachting van nadere bevelen echter alleen de Noordrand.
De colonne-commandant gelastte nu alle bataljons door te rukken
naar de Atjehrivier en vandaar weer in breed front en onder het tuch-
tigen van Lam-Bada en Lam-Pasei terug te gaan. Eene compagnie van
het 7=, die zich in Lam-Baroe bevond, moest die kampong op gelijke
wijze voor hare rekening nemen.
(1) Op de Kaart 1 : 25000 staat (Lam-Nga).

283
De algemeene bevelhebber met zijn staf kwamen op dat tijdstip in
Montassik aan. Van den commandant der 1= colonne kreeg hij daar
kennis, dat deze zich in den Noordrand van Lam-Pasei bevond en den
linkervleugel der 2= colonne beschermde.
Zonder verzet van beteekenis en regelmatig ging de terugtocht in zijn
werk ; alleen het 6= bataljon werd nog van de overzijde der rivier beschoten.
Kolonel Stemfoort begaf zich naar de bij Aloer-Oe opgestelde artillerie
en droeg aan den bij zijn staf aanwezigen commandant der bereden
artillerie, de leiding van het vuur der 12 stukken bij den terugtocht op.
Het bleek evenwel niet noodig, dat die batterijen al dadelijk het
vuur openden.
Overeenkomstig de ontvangen orders trok het 6 e bataljon via Lam-Nga,
Sban, Tjot Senong naar de brug bij Toei Selimbing over de Lingkar
en verder naar Kroeng Gloempang; het 9= naar den Zuidrand van
Aloer-Oe, achter de artilleriestelling om naar den grooten weg en verder
ook naar Kroeng Gloempang.
Beide bataljons kwamen daar ten ongeveer 6 u. n.m. aan, zonder
verder iets van een vijand bemerkt te hebben
Het 7 e bataljon had de order, om direct langs den grooten weg terug
te gaan en in Lam Baroe-Noord voorloopig een compagnie tot dekking
in den rug achter te laten, niet in tijds ontvangen en retireerde ongestoord
over de open sawah.
De colonne-commandant veranderde nu zijn bevel en gelastte, dat 2
compagnieen van het 7= den terugtocht langs den grooten weg zouden
dekken, en de beide anderen de artillerie zouden beschermen.
Het 9= bataljon was nauwelijks afgemarcheerd, of in den Noordwestrand
van Lam-Bada verscheen een bende, die een goed doel vormde
voor de artillerie. Een viertal granaten werden er aan besteed, met dat
succes, dat de vijand even snel verdween, als hij gekomen was, en de
batterijen konden opleggen.
Toen er bij de brug over de Kroeng Lam-Raja oponthoud ontstond,
doordien een muildier met stuk naar omlaag tuimelde, namen de Atjehers
de gelegenheid waar en naderden in de sawah achter galangans den troep
zoo dicht, dat zij het 7= bataljon nog eenige gewonden konden bezorgen.
Wij zagen reeds, hoe de eerste colonne op de linkerflank der tweede
ageerde, en hoe een deel dier colonne, toen de vijand uit Tibangpoei

284
de compagnie Jansen hinderde, achter de ten Oosten van Lam-Nga
gelegen heuvels in stelling kwam.
De marechaussee bereikte wijders den Noordrand van Lam-Pasei een
oogenblik voor de compagnie Jansen (2 u. 30 n.m.). Om 3 u. 10 n.m.
was de geheele colonne daar gearriveerd.
Tegen het vuur uit Noordoostelijke richting deed overste Bisschoff
eene op korten afstand van den kampongrand, op een hoogte, gelegen
versterking, door een compagnie van het 3= bezetten.
Een 2= compagnie werd in den Oostrand van Lam-Pasei opgesteld,
om Tjot Goet in bedwang te houden.
Ook zagen wij, dat de colonne-commandant den algemeenen bevelhebber
kennis gaf van zijn aankomst in Lam-Pasei.
In antwoord daarop, kreeg de overste een overzicht van den stand
der zaken bij de 2= colonne en order om in verband met het 6= bataljon
den terugtocht aan te nemen via Paprapa en Aloer-Oe, achter
de artilleriestelling om.
Op dit bericht deed de colonne-commandant ten 4 u. n.m. de marechaussee
met alle zieken en gewonden en wat van den trein gemist
kon worden afmarcheeren.
Te vergeefs zocht men door patrouilles en signalen verbinding met
het 6= bataljon, totdat men het ten 5 u. n.m. op den grooten weg
ontwaarde.
Het 3= bataljon trok, slechts weinig door den vijand verontrust, nu
ook derwaarts. Bij den grooten weg gekomen, kreeg het van den bevelhebber
last twee compagnieen w.o. die met repeteergeweren in stelling
te laten, om het 7= bataljon — zie voren — op te nemen, en daar
achter aan te sluiten.
Om 4 u. 15 n.m. had de kolonel Stemfoort zijn Chef van den Staf
met den gewestelijken intendant naar Kroeng Gloempang gezonden, om
nabij die plaats voor alle troepen bivakruimte te zoeken. Daar en ook
in de kampong Tjot Maraja waren vivres, kookgerei enz. ten 1 1 u. v.m.
onder dekking van het 5= bataljon aangebracht. Ook deswegen bepaalde
men zich tot die plaats.
Het 5= bataljon was onmiddellijk naar Koeta Radja teruggekeerd; de
compagnieen van het 14=, die Adje, en die van het 12=, die Adje
Boeng Mira hadden bezet, waren ten 2 u. 1 5 n.m. te Kroeng Gloem­
pang aangekomen.

285
De cavalerie, in het terrein ten O. van den weg, vooral bij den
terugtocht niet meer te gebruiken, was daar mede reeds om 3 u. n m.,
terwijl de bevelhebber de compagnieen van het 12=, die dekking artillerie
hadden, eveneens naar het bivak gezonden had en door eene compagnie
der afdeeling Steinmetz doen vervangen. Op haar beurt kon die de
taak, zooals we zagen, weer aan het 7 e bataljon overdragen.
Den kolonel Stemfoort zelf zien we ten half zeven in het bivak
aankomen, waar intusschen het meerendeel der troepen reeds eene bivakruimte
was aangewezen.
De vijand volgde de achterhoede nog tot Toei Selimbing en verdween
toen in de duisternis. Het werd acht uur, voor de laatste troepenafdeeling
het bivak binnen was.
Het voor dien dag gestelde doel was bereikt, ten koste van 3 gesneuvelden
en 19 gewonden onder welke laatsten een officier. Verschoten
waren 44 G, 29 G. K. T., 19346 Beaumontpatronen en 5926
patronen tot repeteergeweren.
De nacht ging rustig voorbij.
Voor den volgenden dag werden uit Koeta-Radja de volgende troepen
ontboden.
Het 5= bataljon infanterie onder den luitenant-kolonel C. J. Laceulle,
ter sterkte van: 13 officieren en 327 minderen (3 compagnieen);
een sectie van de 1= bergbatterij onder de bevelen van den 1= luite­
nant J. C. Stufken;
25 minderen van de genietroepen onder sen Europeesch onderofficier;
een ambulance, sterk: 1 officier van gezondheid en 12 minderen;
vijf mandoers en 90 dwangarbeiders tot het dragen van reservemunitie,
tandoes, brugmaterieel enz.
De bevelhebber, die met zijn staf den nacht binnen de oude ver­
sterking had doorgebracht, deed bij het aanbreken van den dag de
colonne-commandanten ©ij zich vereenigen en gaf de volgende bevelen uit:
6 u. 45 v.m. Commandant van Lam-Permai.
„Telefoneer naar Tjot Iri aan overste Laceulle, dat hij om 7 u.
„30 v.m. oprukt naar Tjot Rang en zich daar met de colonne ver-
„eenigt."
7 u. v.m. Commandant der 1= colonne.
„Om 7 u. 30 v.m. afmarcheeren met 3= bataljon infanterie (behalve
„de compagnie repeteergeweren), 6= bataljon infanterie en marechaussee

286
„langs weg Lam-Permai tot Tjot Soegoet en vervolgens in Z. O. richting
„naar Lam-Soet.
..Versterkingen in de lijn boom-Adje-Lam-Soet opruimen.
„Aan de colonne worden toegevoegd twee batterijen bergartillerie van
„twee secties (Schrassert Bert en Nauta).
„Na beeindiging der werkzaamheden terugkeeren naar Koeta-Radja."
Mondeling werd nog medegedeeld, dat het transport onder geleide
van de marechaussee zou terugkeeren en alle zieken, gewonden, vivres,
kookgerei, overcomplete munitie, en wat verder voor de operaties niet
strikt noodig was, zou medenemen.
7 u. 5 v.m. Commandant 2= colonne.
„Marcheer om 7 u. 30 v.m. af met 7 e , 12= en 15= bataljon en twee
„secties artillerie naar Tjot Rang.
„Vereenig u daar met het 5= bataljon.
„Ruk vervolgens op naar Lam-Goet, Tjot Preh (Lam-Preh), Masdjid
„Lepong en naar Kroeng Kali, den vijand uit zijne stellingen Lam-Goet,
„Tjot Preh en Kroeng Kali verdrijvend: vervolgens over Toengkoeb
„en Boekit Karang naar Koeta-Radja.
„Alleen Kroeng Kali en Masdjid Siem verbranden."
Bepaald werd nog,
1= dat de detachementen genietroepen, die den vorigen dag respectievelijk
bij de 1= en 2= colonne waren ingedeeld, daarbij bleven;
2= dat de geheele beschikbare cavalerie — 2'/2 peloton — aan de 2=
colonne werd toegevoegd;
3 e dat het 9= en 14= bataljon met het detachement genietroepen, dat
den vorigen dag tot de reserve-colonne had behoord, gezamenlijk onder
de bevelen van den commandant van het 9= bataljon, den luitenantkolonel
der infanterie J. F. Th. Veeren, werden gesteld en als reserve
de 2= colonne op ^\z 500 M. langs den weg Kroeng Gloempang-
Toengkoeb, zou volgen;
4= dat de ambulancen en gevechtstreinen bleven ingedeeld als den
vorigen dag.
Het duurde geruimen tijd, voor de eerste colonne met den zeer uitgebreiden
transporttrein, kon afmarcheeren. Niet voor 8 u. 30 v.m.
stelde zij zich in beweging.
Bij den grooten boom ter hoogte van kampong Adje splitste men
zich. Het transport, zoomede de beide batterijen, gingen door naar
Lam-Permai, onder geleide van het korps marechaussee; met de infanterie

287
werd in breed front zuidwaarts gemarcheerd (n.l. in colonne-linie, het
6= bataljon op den linkervleugel) via Tjot Soeroei, Adje Boeng Mira,
Tjot Bada, Lam-Ateuh, Tjot Goet naar Lam-Soet, in dier voege, dat
de rechtervleugel, het 3= bataljon, bleef ten oosten van de rij vijandelijke
versterkingen, gelegen in de lijn Adje — Tjot Goet — Lam-Soet.
In de kampongs mocht niet gebrand worden. Alles was verlaten en
vijandelijkheden werden niet ondervonden.
Over de Kroeng Lingkar moesten de genietroepen weer een brug slaan.
Tijdens het opruimen der hutten en huizen in de verschillende bentengs
werd een compagnie van het 3= bataljon in Lam-Soet, een tweede
in Tjot Gloempang (tusschen Lam-Soet en Tjot Goet) en de derde
met de ambulance bij laatstgenoemden heuvel opgesteld.
De 4= compagnie 6= bataljon nam noordwaarts van Lam-Soet stelling,
de andere bleven achter kampong Lam-Oe gedekt.
Nadat ook Lam-Soet in brand was gestoken, trok men in twee afdeelingen
langs de Kroeng Lingkar en langs Loeboek en Lam-Dam over
Siroen naar Lam-Baroe terug.
Slechts een paar schoten vielen op de troepen.
Om 1 u. n.m. was de geheele colonne te Lam-Baroe. Per extratrein
werd zij vandaar naar Koeta-Radja teruggebracht.
De commandant der 2= colonne, de luitenant-kolonel van Heutsz, gaf
ten 7 u. 45 v.m. het volgende marschbevel uit:
„Commandanten 7=, 12= en 15= bataljon, cavalerie, 4= bergbatterij en
..genietroepen:
„Afmarsch over den weg naar Tjot Rang tot Tjot Ba* Tjoe als
„volgt: 12= bataljon, artillerie, 7= en 15= bataljon.
..Genietroepen bij voorhoede en artillerie.
„Voor de indeeling van voorhoede en artillerie zorgt commandant
„van het 12= bataljon. Mogelijk is hoogterand Tjot, kampong Djawa,
„west van Tjot Ba* Tjoe, door vijand bezet. Zoonoodig na voorbe-
„reiding door artillerie zal 12= bataljon die stelling nemen.
„Bevelen volgen dan."
De 1= compagnie 3= bataljon (repeteergeweren) werd ingedeeld bij
het 12= bataljon.
Na de munitie te hebben aangevuld, zette de colonne zich 8 u. v.m.
in beweging.
De cavalerie was een uur vroeger reeds zdfstandig vooruitgezonden
met opdracht voor de colonne te eclaireeren langs den weg Kroeng-

288
Gloempang, Tjot Rang, Lam-Goet, Toengkoeb, Masdjid Siem, Kroeng Kali
en vooral de op en nabij den weg gelegen vijandelijke posities te verkennen.
Tot den ouden post Tjot Rang reed zij door, zonder iets van een
vijand te bespeuren, zoodat de colonne datzelfde traject in marschformatie
kon afleggen.
Oponthoud voor de artillerie leverde een overgang nabij Tjot Ba*
Tjoe op. Het was noodig daar een brug te herstellen.
Van dezen gedwongen halt maakte de colonne-commandant gebruik
om de volgende bevelen uit te vaardigen:
a. Tjot Ba* Tjoe 17-6-'96. 8 u. 45 v.m
No. 13. Aan den commandant van het 12= bataljon infanterie:
„Langzaam in gevechtsformatie in breed front oprukken over Masdjid
„Boeng Tjala naar Tjot Preh (Lam-Preh); Tjot Preh verbranden.
„Daar bericht zenden en verband zoeken met 7= bataljon, dat westwaarts
„van u zal oprukken."
Mondeling werd den commandant van het 12= nog medegedeeld, dat
de artillerie bij de reserve-colonne zou komen.
b. Tjot Ba* Tjoe 17-6-'96. 9 u. 15 v.m.
No. 14. Aan den commandant van het 7= bataljon infanterie.
„Doormarcheeren over Tjot Rang naar hoog terrein zuid van Na
„Reloh, (1) hier in gevechtsformatie oprukken naar Lam-Rebo en verband
„zoeken met het 12= in Tjot Preh. Daarna berichten. Ik blijf bij de
..reserve en artillerie op den weg."
c. Tjot Ba* Tjoe 17-6-96. 9 u. 26 v.m.
No. 1 5. Commandant reserve-colonne.
„Volg met artillerie langs den grooten weg tot Na-Reloh."
De cavalerie, die voortdurend berichten over den te doorloopen weg
had ingezonden, meldde ten 9 u. 12 v.m. uit Tjot Rang — waar zij zich
voorloopig had opgesteld — „dat het 5= bataljon op de heuvels bij Lam-
„Hasan gesignaleerd was, dat door eene patrouille met dien troep ver-
„binding werd gezocht en dat zich een paar gewapende Atjehers over
„de heuvels Jr 600 M. oostelijk van den weg in de richting Lam-Goet
„bewogen."
Terwijl de colonne-commandant zich naar voren begaf om den commandant
van het 5= bataljon van bevelen te voorzien, kreeg hij nog een
aanvullingsbericht omtrent 's vijands sterkte, die op 20 man geschat werd.
(I) West van Lam-Panas (Kaart 1 : 25000).

289
Deze mededeeling werd doorgezonden aan den commandant van het
7= bataljon.
Even voor tien uur, ontmoette overste van Heutsz het 5= bataljon
op den driesprong, oostelijk van Lam-Hasan.
Het 7= bataljon, dat een paar honderd meter achter den colonnecommandant
aankwam, kreeg, evenals dezen, bij de brug N. W. van
Tjot Rang vuur uit het hooge terrein bij Lam-Tjoee. (1)
Eenige salvo's, zoowel door eene sectie van het 7=, als door eene
van het 5= bataljon afgegeven, waren voldoende, om de schutters te
verdrijven.
De commandant van het 5= bataljon kreeg het volgende bevel: 1 7-6-'96
No. 16 10 u. v.m.
„Met uw korps oprukken naar de bezette vijandelijke versterking Lam-
„Goet. Het 7= rukt op naar Lam-Rebo, het 12= naar Tjot Preh (Lam-
„Preh). Verbinding zoeken met 7= bataljon en aan mij berichten."
De cavalerie had bij de verkenning van Lam-Goet een paar schoten
gekregen. Op verzoek van den ritmeester Jhr. de Lannoy was de bij
het 5= bataljon ingedeelde genie aan het werk getogen om de brug
tusschen Tjot Rang en den driesprong te herstellen.
Het 5= ging dadelijk in marschformatie door tot Na-Reloh en vervolgens
in gevechtsformatie met 2 compagnieen in 1= linie. Daarachter
de 3= met de sectie artillerie en de ambulance.
Aanvankelijk vuurden uit Lam-Goet slechts een paar man, daarom
rukte de compagnie Linck op, zonder dat vuur te beantwoorden en bezette
die benteng. De weinige vijanden hadden bijtijds het hazenpad gekozen.
De cavalerie zond van de inname van Lam-Goet bericht aan den
colonne-commandant en meldde tevens, dat zij doorging naar Tjot Praboe
om daar voorloopig te observeeren.
Overste van Heutsz begaf zich nu ook naar Lam-Goet en vernam
daar ten 10 u. 50 v.m., dat de drie korpsen in de aangegeven lijn
Lam-Goet, Lam-Rebo en Tjot Preh verband hadden gekregen.
Aan 7= en 12= bataljon werd nu gelast om in verband met elkaar
over Masdjid Lepong naar Kroeng Kali voort te rukken, langs Lam-
Trieng, Tjot Raja, Sabang en Lam-Aloer-Tjot;
aan het 5= om over Tjoetjoem naar Lam-Oedjoeng en Toengkoeb te gaan.
Reserve en artillerie volgden langs den weg naar Toengkoeb, terwijl
de cavalerie Landoero-oost ging verkennen.
(1) Noord van Lam-Toeha (Kaart 1 : 25000).
19

290
Tjot Preh en Lam-Goet werden in de asch gelegd, en ten II u. 15
v.m. de voorwaartsche beweging aangevangen.
Eerst toen de bataljons ten 1 u. 15 n.m. in de lijn Lam-Aloer —
Lam-Sabang gekomen waren, werd uit noordelijke richting op het 7=, uit
oostelijke op het 12= bataljon gevuurd.
Het laatste bataljon deed den vijand door vuur der repeteergeweren
verdrijven, terwijl het 7= tegen de schutters oprukte, daar deze zich juist
in de marschrichting bevonden.
Een tromplader en een revolver vielen den onzen daarbij in handen.
Voor Masdjid Lepong (I) kreeg het 12= weer vuur.
De korpscommandant deed om den vijand van zijne marschrichting
af te snijden, zijn rechtervleugel snel vooruitkomen; een moeras stuitte
den troep echter in die beweging.
Men was nu genoodzaakt de masdjid over een paar smalle paden
in front te naderen. Niettemin boden de Atjehers geen weerstand,
verlieten hunne positie en verloren in de paja een viertal hunner, die
door onze kogels vielen.
De colonne-commandant was intusschen met de reserve naar Toengkoeb
gemarcheerd en van daar met een compagnie 1 5= en de compagnie Linck
van het 5= bataljon met de sectie artillerie v^an luitenant Stuffken naar
Kroeng Kali doorgerukt (later werd nog een sectie artillerie nagezonden).
In Batoe (2) waren de beide andere compagnieen van majoor Steinmetz
achtergelaten.
Het 5= bataljon, dat zonder iets van den vijand te bemerken, Toengkoeb
bereikte, had onderweg van de cavalerie successievelijk bericht
gekregen van het onbezet zijn van alle in dat terrein aanwezige bentengs
en posities en die zooveel mogelijk verbrand.
In de nabijheid van Masdjid Siem werd de cavalerie ten 12 u. 15
n.m. beschoten.
De ritmeester de Lannoy, bemerkend, dat het bedehuis slechts zwak
bezet was, deed een tiental ruiters afzitten en den vijand met vuur
verdrijven. Deze vluchtte naar Landoero.
De colonne-commandant, hiervan onderncht, beval den commandant
van het 5= bataljon met 2 compagnieen op te rukken naar Landoero
(Midden) en Lam Beheu (3) en daar stelling te nemen, totdat het
(1) Op de Kaart 1 : 25000 staat abusievelijk Lepong.
(2) Zuidwest van Toengkoeb.
(3) Noord van Kroeng-Kali.

291
7= en het 12= bataljon van Kroeng-Kali teruggetrokken zouden zijn.
Met de vroeger vermelde troepen ter hoogte van Masdjid Siem gekomen,
ontwaarde overste van Heutsz, dat de cavalerie reeds door was
naar Kroeng-Kali.
Wetende, dat zich in den oostrand van die kampong eene goede
batterijstelling bevond, waaruit het oostwaarts gelegen terrein beheerscht
kon worden, besloot hij zich eveneens derwaarts te begeven. De cavalerie-commandant
kwam hem in de kampong reeds tegemoet met de
mededeeling, dat deze verlaten was. Het duurde eyenwel niet lang, of
onze ruiters werden in den oostrand uit verschillende punten beschoten.
Gedekt door eene compagnie infanterie, ging de artillerie, na verkenning,
vooruit en kwam in den rand in batterij.
Om 1 u. 45 n.m. opende zij het vuur; de eene sectie op een bezette
loopgraaf achter de Kroeng-Kali, naast de brug, afstand 500 M. en
vervolgens op een heuveltop recht-oost van de batterij — afstand 1300
M. — doel eene vijandelijke versterking, de andere op kleine groepen
Atjehers, op verschillende punten in den zuidrand van het begroeide
terrein opgesteld, en op den oostrand van Lam-Beheu — afstand 700
a 800 M.
Later concentreerden beide sectien haar vuur op een met tal van versterkingen
bekroonden lagen heuvelrug — afstand 1200 M. — en op een meer
westelijk gelegen groote benteng, ook op een heuvel, afstand 1000 M.
Uit de loopgraaf en uit den rand bij Lam-Beheu kreeg de batterij
zelf flink vuur. De 1= luitenant van der Molen werd daarom met eene
sectie naar de Kroeng-Kali gezonden, om de schutters te verdrijven.
Het vuur uit Lam-Beheu hield op, toen de beide compagnieen van
het 5= daar arriveerden, verder bleven alleen uit het bedekte terrein ten
oosten daarvan nog schoten vallcn.
Onze vroegere benteng Kroeng-Kali, aan gene zijde der rivier, was
voor de artillerie niet te zien; volgens de cavalerie was de bezetting
20 a 30 man sterk.
De sectie van der Molen begon met die lieden alras een vuurgevecht.
De brug was grootendeels in orde, alleen ontbraken een paar dekplanken.
Toch passeerde de cavalerie haar niet, maar trok zich, uit meerdere punten
beschoten, op last van den colonne-commandant in Kroeng-Kali terug.
Deze had aan de commandanten van het 12= en 7= bataljon van zijn
aankomst in die kampong kennis gegeven en hen opgedragen, zoo spoedig
mogelijk derwaarts op te komen.

292
Ten 2 u. 45 n.m. verschenen 3 compagnieen aan het 12= en het
7= bataljon op den grooten weg. Het 7= bleef bij Masdjid Siem.
Overste Soeters met zijn troep gingen door naar Kroeng-Kali. De 4=
compagnie van zijn korps en de snelladers waren na het verlaten van
Masdjid Lepong te veel naar het N. O. getrokken en kwamen daardoor
eerst een uur later te voorschijn.
De compagnie Linck ontving order tot den aanval op Kroeng-Kali
over te gaan; die van het 15= moest de beweging volgen en eventueel
steunen. Bleek dit onnoodig, dan had zij de sectie van der Molen in
hare stelling te vervangen.
Aanvankelijk onder dekking van het vuur dezer sectie, die zich echter
later bij hem aansloot, rukte de kapitein Linck langs den weg op,
overschreed de brug, verzamelde aan gene zijde en ging onverwijld tot
den storm over.
Onder vrij hevig vuur uit de benteng, waar de vijand ook nog een
lilla bediende, uit de oostelijke heuvelstellingen en uit enkele posities
in de sawah werd de afstand afgelegd.
In allerijl vluchtte de bezetting in zuidelijke richting over de sawah
en verdween in het begroeide terrein.
Een paar salvo's, nagezonden, bezorgden hen toch nog eenige dooden
en gewonden.
De 2= luitenant Heyligers was, geholpen door den Europeeschen
hoornblazer van Spanje en den Eur. fus. Veeges, No. 31895, het
eerst binnen de versterking.
Deze bestond uit eene vierkante aarden redoute van 15 M. zijde,
met wallen 1.5 M. hoog en 0.75 M. dik, het geheel door eene 4 M,
breede bamboedoeripagger omgeven.
Er was logies in voor + 40 man; behalve de lilla en eenige blanke
wapens, werden er alleen wat levensmiddelen gevonden.
Met den I= n luitenant P. van der Molen waren onzerzijds twee Eur.
fuseliers bij den aanval gewond
Voorloopig bezette de compagnie de benteng, om die alvorens terug
te trekken, zooveel mogelijk te vernielen.
De commandant van het 12 e kreeg inmiddels last, door eene compagnie
de kampongs Kroeng-Kali en Masdjid Siem te doen tuchtigen.
Om 1 u. 50 n.m. het het 5= bataljon weten, dat het terrein den
opmarsch zeer bemoeilijkte, Ten 2 u. had dat half-bataljon Lam-Beheu
echter bereikt.

293
De colonne-commandant verzocht nu overste Laceulle de weinige
schutters, die meer oostwaarts van zijne positie zaten, te verdrijven en
overigens te retireeren, wanneer het signaal „5= bataljon retireeren"
geblazen zou worden.
Op een desbetreffende vraag van laatstgenoemd hoofdofficier werd
4 u. n.m. geantwoord in Lam-Beheu niet te branden en aanvankelijk
terug te gaan tot de kampong Landoero, iets ten N. O. van Masdjid
Siem gelegen.
Zoodra de andere troepen genoemde masdjid voorbij waren, kon ook
het 5= bataljon doormarcheeren naar Toengkoeb, om het kruispunt van
wegen aldaar vrij te houden.
Den commandant van het 7 e was ten 3 u. 55 n.m. aangezegd, op
Boekit-Karang terug te trekken.
Ten 4 u. 15 n.m. maakte de artillerie en de overige troepen, tien
minuten later ook de compagnie Linck, keert. Hoewel deze een weinig
beschoten werd, leed zij geen nadere verliezen.
De commandant van het 12= kreeg bevel over den weg Kroeng-Kali
Toengkoeb-Boekit Karang den terugtocht te dekken en dien van af
Masdjid Siem gelijktijdig te aanvaarden met het half 5= bataljon, dat
uit Landoero door het bedekte terrein tot voorbij den driesprong en
verder naar Lam-Njong zou marcheeren.
De marsch langs den grooten weg werd verder niet bemoeilijkt, en
toen de colonne-commandant ten 4 u. 45 n.m. te Masdjid Siem kwam,
zag hij de Inlandsche compagnie van het 5= bataljon reeds bij het nabijgelegen
Landoero, terwijl eene sectie van de Europeesche compagnie
van dat korps een paar honderd meter meer oostwaarts salvo's in oostelijke
richting afgaf.
Om 5 u. n.m. deboucheerde overste Soeters met de laatste compagnieen
uit Kroeng-Kali, de compagnie van het 15= werd naar Boekit
Karang doorgezonden. Van den vijand bespeurde men overigens niets.
Na den commandant van het 12= er nog aan herinnerd te hebben,
gelijk met het 5= bataljon terug te gaan, begaf de colonne-commandant
zich naar Toengkoeb en deed het 15= bataljon, de artillerie en genietroepen
afmarcheeren. De benteng Batoe was intusschen zooveel mogelijk
geslecht geworden.
De artillerie nam voor Boekit Karang nog eene opname-stelling in,
maar kreeg last in te rukken, toen het 12= bataljon huiswaarts toog op
het moment, dat het 5= Landoero-noord verliet.

294
Die troep maakte zich echter minder snel, dan gewenscht was, uit
het terrein los en trok na Landoero-noord te zijn gepasseerd, niet door
het bedekte terrein naar Toengkoeb, maar stak de sawah over naar den
grooten weg, 300 M. westelijk van Masdjid Siem, waardoor het achter
het 12= kwam.
Hierdoor gaf het den overigens niet talrijken vijand gelegenheid den
troep nog een doode en vier gewonden te bezorgen. Zoowel door het
oponthoud, veroorzaakt door het beantwoorden van s vijands vuur, als
door het verbinden der gewonden, had het retireeren zeer langzaam
plaats, en kwamen die compagnieen eerst ten half zeven bij Toengkoeb
aan. Hier nam het thuisbrengen echter een eind en werd ongestoord
naar Lam-Njong doorgemarcheerd.
Van dezen post en van Boekit Karang werd de troep per stoomtram
naar den kraton teruggebracht.
De verliezen der 2= colonne beliepen: een Inl. fus. gesneuveld, een
officier, zes Europeesche en een Inl. fus. gewond. Laatstgenoemde
bezweek nog aan zijne verwonding.
Bij de batterij hadden twee kanonniers schotwonden bekomen.
Verschoten waren 41 granaten, 31 G. K. T., 700 patronen tot
repeteer- en 10509 tot beaumont-geweren, waarvan 10305 alleen bij
het 5= bataljon.
De reserve-colonne, waarbij de bevelhebber zich met zijnen staf had
aangesloten, marcheerde ten 8 u. 35 v,m. van Kroeng Gloempang in
de aangegeven richting af.
Via Tjot Rang en Tjot Iri gingen kolonel Stemfoort en zijn staf naar
Boekit Karang en vandaar 's middags half twee naar Koeta-Radja, aan
de reserve-colonne het bevel achterlatend, via Toengkoeb ook naar Boekit
Karang te marcheeren.
Zonder vijandelijkheden te hebben ondervonden, kwam deze daar ten
half twee aan.
Kort daarop vernam men, dat de pretendent-sultan den 16= n bij Panteh-
Karang was geweest, maar voor onze troepen gevlucht was.
Berichten omtrent de door den vijand geleden verliezen vonden wij
niet opgeteekend.
De nu volgende dagen kenmerkten zich door de talrijke patrouilles en
hinderlagen op kleine schaal, die van de posten der geconcentreerde

295
linie uitgingen en verkenningen of machtsvertooningen in verschillende
richtingen door de expeditionnaire troepenmacht ondernomen.
Toekoe Oemar trachtte zich van de hem toegebrachte slagen te herstellen,
zou op eene groote chandoeri, door hem in Lepong gegeven,
nieuwe panglima's hebben aangesteld en wijders Allah's zegen over
zijne wapenen hebben afgesmeekt.
Den 20 en Juni maakte de Oeloebalang der III Moekims Daroe, T.
Panglima Bintang, voor het eerst na Oemar's afval, zijne opwachting
bij het bestuur en vroeg, daar hij voor de wraak van Oemar vreesde,
vergunning zich binnen de linie bij zijnen schoonvader, den imam van
Lamara, te mogen vestigen.
Dit verzoek werd niet ingewilligd.
Hij behoorde volgens Zijne Excellentie, den regeeringscommissaris,
te Poenir, dus in zijn moekim te blijven, om zijne onderhoorigen voor
molest te vrijwaren.
Dien dag werd uitgerukt door vier colonnes tot machtsvertoon.
1. Eene colonne onder de bevelen van den majoor der infanterie
D. A. Okhuizen, bestaande uit het 6= en half 7= bataljon infanterie,
2 sectien bergartillerie en 2 pelotons cavalerie, alsmede eene ambulance
en de noodige transportmiddelen. Doel de IV en VI Moekims tot aan
Kroeng-Raba.
De opmarsch dezer colonne had ongestoord plaats. In de bekende
stellingen bij Boekit Seboen werden troepengedeelten achtergelaten, ook
eene sectie artillerie. De andere kwam onder dekking van een peloton
infanterie in den westrand van Tandjong in batterij, vanwaar Gloempang
en Lam-Lon eventueel onder vuur waren te nemen.
Ten 8 u. v.m. kwam het 6= bataljon bij Kroeng-Raba; 2 compagnieen
bleven hier in stelling met opdracht terug te gaan, indien de beide
anderen, die over Lam-Kroet en Lam-Poe-oe naar Lam-Lon zouden
marcheeren, weer in Gloempang waren.
Het hoofd van Loh Nga kwam den colonne-commandant berichten,
dat daags te voren eene bende van -jo. ^0 Atjehers tot Boekit Seboen
was doorgedrongen.
In Lam-Kroet kregen de compagnieen een twintigtal schoten, overigens
ondervonden zij geen weerstand.
Die bij Kroeng-Raba werden tegen 9 u. 's morgens onverwacht door
een vijftigtal Atjehers uit eene positie in de duinen aan gene zijde der
rivier beschoten.

296
Met een paar saUo's beantwoordde men dat vuur, en tegen tien uur
gunde men den vijand het terrein en trok terug.
De troepen te Lam-Poelau waren geruimen tijd door een drietal
Atjehers van den Tjot Boenot geplaagd, en bij het teruggaan der afdeeling
nestelden zich een tiental in Tandjong.
Niettegenstaande dit alles was de colonne ten I u. 1 5 n.m. weer te Lam-
Djamoe verzameld, met geen ander verlies, dan dat van een cavaleriepaard.
Eene patrouille van 10 bajonetten met de noodige dwangarbeiders had
van de gelegenheid geprofiteerd, om in Lam-Pisang en Pasar Oleh-Gli nog
een paar schilderhuizen en de poorten van Oemars woning te verbranden.
II. Het 12= bataljon infanterie onder den luitenant-kolonel G F.
Soeters, met eene sectie artillerie, 4 cavalerie-ordonnansen, eene ambulance
en de noodige transportmiddelen van Lam-Tih naar Lam-Pagger
ondervond niet den minsten tegenstand.
In vele kampongs waren de bewoners aanwezig. Van andere kwamen
de hoofden zich melden en vroegen vergunning de gezinnen uit het
gebergte te mogen halen.
III. Twee compagnieen van het 5= bataljon onder den kapitein J. P.
Linck, met het noodige hospitaalpersoneel van Ketapan II door de III
Moekims Daroe langs den voet van het gebergte naar Lam-Djamoe.
Ook deze troep ondervond geenerlei verzet.
IV. Eene colonne van 3 compagnieen van het 14= bataljon, waaraan
waren toegevoegd eene sectie bergartillerie, 4 cavalerie-ordonnansen, het
noodige hospitaalpersoneel en trein, onder den majoor F. C. Thomson
langs den weg van Lam-Peneroet, Tjot Goee en Lam-Koenjit en door
de aan weerszijden van dien weg gelegen kampongs, voorts door de
kampongs Grot, Lam-Poe-Oe, Lam-Tadoeh, Maneh en Toeram.
Behalve in Tjot Tjigari was overal het volk in de kampongs aan­
wezig, en nergens ondervond men vijandelijkheden.
Onder dekking van eene patrouille van 30 bajonetten, werden door
den kapitein der genie W. A. J. T. Zelle met genietroepen de bentengs
Perampoean en Batoe (1) verder geslecht Voor alle eventualiteiten vormde
eene patrouille van 50 bajonetten van Lam-Njong daarbij de reserve.
Lieden van T. Nja Bantah kapten den volgenden dag het terrein
om die bentengs geheel open.
Over het algemeen liet zich de toestand dus vrij gunstig aanzien.
Van den vijand kreeg men intusschen maar weinigen in handen, evenmin
(1) nabij Toengkoeb.

297
van zijne wapens. Een enkel achterlaadgeweer, zooals de hoeloebalang
der IX Moekims weer binnen bracht, scheen te moeten dienen om de
vriendschap te onderhouden.
Thans onder bevel van den luitenant-kolonel C. J. Laceulle maakte
men den 22= n Juni opnieuw eene verkenning naar Kroeng Raba, met
eene colonne bestaande uit: het 5= bataljon infanterie, 2 compagnieen
van het 7=, 2 pelotons cavalerie, 2 sectien bergartillerie, ambulance en
transportmiddelen.
Zes brigades marechaussee onder den 1= n luitenant G. K. Dijkstra
marcheerden gelijktijdig van Ketapan II door den Gle Taroempas naar
de Vallei van Beradin. Aan den westelijken uitgang van dien pas werd
stelling genomen, tot dat de vorengenoemde colonne op haren terugmarsch
ter hoogte van Lam-Pisang gekomen was. Via Lam-Djamoe
keerde die troep naar Koeta-Radja terug.
Ook ditmaal liet de colonne-commandant in de nabijheid van Boekit
Seboen op verschillende punten eene bezetting achter en marcheerde
met een bataljon, eene sectie artillerie en de cavalerie door tot aan de
brug over de Kroeng-Raba, waar de cavalerie met een vrij hevig vuur
van achter de duinenrij werd ontvangen.
Het kostte haar twee gewonde Europeesche cavaleristen.
De colonne-commandant deed de scherpschutters van een der compagnieen
voorkomen en 's vijands vuur door hen tot zwijgen brengen.
Tijdens den terugmarsch wenschte overste Laceulle een paar compagnieen
langs den voet der heuvels oostelijk van den weg te zenden.
Eene cavalerie-patrouille, die den weg derwaarts verkende, stuitte
echter op de ondoorwaadbare Kroeng-Anoe (1). Aangezien er voor de
infanterie evenmin overgangsmiddelen aanwezig waren, bepaalde de
geheele colonne er zich toe den weg Loh Nga-Lam-Djamoe te volgen.
Alleen ter hoogte van Lam-Pisang namen een zestal Atjehers uit het
Westergebergte de colonne onder vuur. Eenige goed gerichte granaten
van de artillerie maakten daaraan evenwel spoedig een einde.
Tegen 12 uur 's middags werden de troepen per extra trein naar
den kraton teruggebracht.
Van de buitenposten was tot dusverre Tjot Goee bezet gebleven.
Vroeger somden wij de voordeelen, die dit punt aanbood reeds op;
de autoriteiten besloten dan ook met den bouw eener semvpermanente
(1) Zuid van Anak-Paja, (Kaart 1 : 20.000).

298
versterking aldaar een begin te maken. Materialen waren in voldoende
voorraad aanwezig.
Bij de verschillende excursies in de richting van Kroeng-Kali was
men er tot dusverre niet in geslaagd den vijand aan het kleed te komen.
Steeds vond hij nog tijd genoeg zich naar den Gle Broee en andere
heuvelstellingen terug te trekken.
Blijkens de, door toedoen van het civiel bestuur, ontvangen berichten,
bestond zijne stelling, die even oostwaarts van onze vroegere benteng
Kroeng-Kali op den Tjot Karieng lag, uit twee gedeelten; het noorde-
lijkste tot de XIII Moekims Toengkoeb, het zuidelijkste tot de III Moekims
Lam-Rebo behoorend.
Algemeen aanvoerder was Teungkoe Id — een uit die streken af-
komstig bendehoofd — eigenlijk Mohamad Said geheeten.
Tot de stelling behoorden de volgende versterkingen:
Koeta Lampoe Taroem.
„ Toei Gloempang.
Gle Broee Siem.
„ Boeng.
Koeta Lampoe Djoeng.
„ Teungkoe Ba* Riwat en een loopgraaf aan den westelijken
voet van den Gle Broee.
De gezamenlijke bezetting bedroeg 200 man.
Het plan was nu gevormd om van twee kanten daartegen op te
rukken.
De eerste colonne zou over zee vervoerd worden naar Ladoeng,
aldaar debarkeeren en in den rug der versterkte posten optreden.
Commandant werd Luitenant-kolonel G. A. Hansen, Chef van den
Staf kapt. G. C. E. van Daalen, Adjudant 1= luitenant W. W.
Onland.
Verder bestond zij uit: het 3= bataljon infanterie ter sterkte van 14
officieren en 417 onderofficieren en minderen, 1 officieren 21 minderen
der genietroepen, eene ambulance onder den off. v. gezondheid 2= klasse
Razoux Kiihr van 12 minderen benevens een trein van 4 mandoers
en 112 dwangarbeiders.
De 2 e colonne moest over Lam-Njong ea Toengkoeb naar Kroeng-
Kali marcheeren en daartoe ten 7 u. v.m. in rendezvous stelling bij
eerstgenoemden post voor den afmarsch gereed staan.

299
De colonne was samengesteld als volgt:
Commandant: Kolonel der Infanterie J. W. Stemfoort.
Chef v/d. Staf: Luitenant-kolonel C. P. J. van Vliet.
Adjudanten: Kapitein-adjunct J. C. Smits.
1= luitenant-adjudant F. J. Kroesen.
Toegevoegd: Commandant der bereden artillerie luit.-kol. W. Boetje.
1= luitenant-adjudant der art. J. B. Doijer.
Infanterie.
6= Bataljon. Commandant: Majoor D. A. Okhuizen.
Sterkte: 15 officieren, 177 Eur. en 145 Amboineesche
minderen.
12= Bataljon. Commandant: Luitenant-kolonel G. F. Soeters.
Sterkte: 20 officieren, 236 Eur. en 271 Inlandsche
minderen.
14= Bataljon. Commandant: Majoor F. C. Thomson.
Sterkte: 15 officieren, 144 Eur. en 328 Inlandsche
minderen.
Cavalerie.
Commandant der 2 pelotons: Ritmeester jhr. L. D. C. de Lannoy.
Sterkte: 3 officieren en 65 ruiters.
Bij elk bataljon voorts 2 bereden ordonnansen.
2= Bergbatterij-2 sectien: Commandant 1= luitenant C. L. G Schrassert-
Bert.
Sterkte: 3 officieren, 36 Eur. en 26 Inl. minderen.
4= Bergbatterij-2 sectien: Commandant-kapitein A. Bangert.
Sterkte: 3 officieren, 35 Eur. en 24 Inl. minderen.
Genietroepen.
Een Detachement: Commandant kapitein W. A. J. F. Zelle.
Sterkte: 21 Eur. en 34 Inl. minderen.
Een Detachement: commandant 1= luitenant A. S. Ruzette.
Sterkte: 1 off., 12 Eur. en 12 Inl. minderen.
Geneeskundige dienst.
Drie ambulances onder de off. van gezondheid 2= kl. P. J. Diephuis
en F. J. Rinders elk 12 man en onder Dr. F. J. Hagen
van 15 man sterk.

300
Trein.
Per compagnie: 1 mandoer en 24 dwangarbeiders voor 6 tandoes en
6 munitiekistjes.
Per batterij: 1 mandoer en 12 dwangarbeiders voor het dragen der
tandoes.
Per ambulance: 1 mandoer en 15 dwangarbeiders voor de verbandmid-
delen enz.
Bij het 1= detachement genietroepen: 2 mandoers en 40 dwangarbeiders.
Bij het 2= detachement genietroepen: I mandoer en 20 dwangarbeiders
voor het dragen der materialen.
Omtrent het terrein, dat de l e colonne te doorschrijden had, was
bekend, dat de colonne van Dompseler in 1877, die nagenoeg even
sterk was, van Ladoeng door het gebergte over den Gle Broee naar
Lam-Baroe Angin zes a zeven uur had noodig gehad.
De colonne Halewijn, die slechts een compagnie sterk was, deed er
in 1879 in omgekeerde richting 9 l /2 uur over -
Majoor van Dompseler noemde den weg een smal en moeilijk begaanbaar
voetpad door het kale en weinig begroeide terrein; de toenmalige
kapitein Halewijn quahficeerde het, de ravijnen buiten beschouwing
latend, als zeer bruikbaar.
In het gebergte werd hier en daar drinkwater aangetroffen.
Den 22 en Juni 's middags 4 uur embarkeerden te Oleh-leh:
Op H. M. Merapi, de staf en een Eur. compagnie met trein;
Op den gouvernementsstoomer Condor, een Amb. comp. met trein;
Op den gouvernementsstoomer Albatros, een Eur. en een Amb.
compagnie met trein, zoomede het detachement genietroepen en de
ambulance der 1= colonne.
Aan boord gaf de colonne-commandant een landings- tevens marsch-
bevel uit, waarin als landingspunt het strand bij kampong Ladoeng werd
aangewezen, en waarbij de luitenant ter zee 1° kl. van den Broek met
de algeheele leiding der landing belast werd.
Het 1= echelon moest ten 3 u. v.m. gereed staan, om in de sloepen
af te dalen.
Elke compagnie zou voorts met tandoes, hospitaalpersoneel en reserve­
munitie debarkeeren, terwijl alle troepen van te voren een stevig maal
moesten nuttigen en ontbijt met koffie en thee medencmen.
Ten 10 u. n.m. ging men onder stoom, den volgenden morgen half

301
drie werd voor Ladoeng (1) het anker uitgeworpen en alles in gereedheid
gebracht voor de landing.
Deze had zonder stoornis plaats. Het 1= echelon werd gevormd
door de 1= compagnie en de genietroepen, het 2= door de 2= compagnie
en de ambulance; het 3= en 4= respectievelijk door de 3= en 4= compagnie.
Zooveel mogelijk werd per sloep eene sectie ingescheept.
Na de landing vormden het 1= echelon de voorhoede, doorzocht de
kampong Ladoeng, waarbij een Eur. sergeant en een fuselier gewond
werden door een Atjeher, die zijn verzet met den dood moest boeten,
en zette zich toen zuidwestelijk van de kampong in het heuvelterrein
vast, daarin achtereenvolgens door de overige echelons gevolgd.
De colonne-commandant kwam met de laatste compagnie aan wal.
Overeenkomstig het landingsbevel, werd het landingspunt tot 's mid
dags 4 uur door eene divisie der marine vastgehouden.
Tegen half zeven was de colonne in Ladoeng verzameld.
De beide gewonden werden naar boord gezonden, en de commandant
der landingsdivisie werd verzocht de kampongs goed te doorzoeken, bij
vertrek alles te verbranden en prauwen en vischtuig buit te maken.
De marsch over het gebergte nam onmiddellijk een aanvang.
Slechts hier en daar kwamen steile hellingen voor, die echter voor
afgestegen cavalerie bruikbaar waren.
Het pad, dat nu en dan door kleine bergstroompjes gesneden werd,
liep meest over plateau's en zachtglooiende terreinen.
Geen vijand werd ontmoet en tegen half twaalf de vlakte der XXVI
Moekims bereikt. Men kwam echter niet tegenover de versterkingen
bij den Gle Broee maar oostwaarts van Lambaroe uit.
De colonne-commandant besloot daarom met de helft zijner macht
de heuvels opnieuw te beklimmen, • om in den rug der hoofdstelling
te komen; bij nadere verkenning bleek deze echter reeds door eigen
troepen bezet.
De geheele colonne marcheerde daarop ten 1 u. 45 n.m. over de
brug der Kroeng-Angin en ging, na te Kroeng-Kali gerust te hebben,
door naar Boekit Karang, dat 3 u. 40 n.m. bereikt was. Een goed uur
later was de troep in den kraton terug.
De cavalerie der 2= colonne marcheerde 6 u. 45 v.m. van Lam-Njong
in oostelijke richting verkennend vooruit.
(1) Zie overzichtskaart Groot-Atjeh.

302
De strook, waarin de kampongs Landoero liggen, was het peloton
Happe, die der kampongs Lam-Poe-Oe, Lam-Genoi en Masdjid Siem
aan het peloton Gentil (waarbij de escadronscommandant) toegewezen.
Lam-Oedjoeng werd door eene zelfstandige onderofficierspatrouille
verkend.
Nergens ondervond men tegenstand.
Ten 6 u. 55 v.m. volgde het 6= bataljon het peloton Happe in de
richting van Landoero met het doel door te marcheeren naar de Kroeng-
Kali en daar stelling te nemen, front naar het noorden, totdat nadere
orders zouden worden gegeven.
Het trof bij Pasar Lam-Baroe eene ruime versterking aan, waarin de
bevolking der naburige kampongs (^ 200 mannen, vrouwen en kinderen
met eenig vee) eene schuilplaats had gezocht. De bataljons-coinmandant
deed de vuurwapens naar buiten brengen, liet een peloton ter bewaking
achter, zette zijn marsch voort en had ten 10 u. 45 v.m. zijn plaats
tegenover den rechtervleugel van 's vijands stelling ingenomen.
Het 12= bataljon had 20 minuten later Lam-Njong verlaten. Het
moest via Lam-Poe-Oe en Lepong oostwaarts tot het daar liggend
moeras marcheeren en dan zuidwaarts gaan, zoo mogelijk tot Lam-Blang,
om vervolgens hetzij over Tjot Rang, hetzij over Kroeng-Kali terug te
keeren.
De kampongs op deze marschroute dienden zooveel mogelijk verbrand
te worden, daartoe werden het bataljon een twaalftal minderen der genie
met gereedschappen enz. medegegeven.
Half acht vertrokken het 14= bataljon, de staf, de beide batterijen
en het 2 e detachement genietroepen, te zamen de reserve vormend, van
Lam-Njong.
Het 1= detachement geniesoldaten was onder dekking van 50 bajo­
netten, van de bezetting der posten, alreeds vooruitgezonden naar de
Atjehsche versterkingen Batoe en Perampoean, teneinde de zware,
voornamelijk uit levende bamboedoeri bestaande versperring op te ruimen.
Een drietal bereden ordonnansen werden te Lam-Njong achtergelaten
om eventueel, omtrent de te Ladoeng gelande troepen, inkomende be­
richten met spoed over te brengen.
Om 7 u. 45 en 8 u. v.m. meldde de cavalerie, dat missigit Toeng­
koeb, de oude versterkingen Toengkoeb en Batoe verlaten waren, dat het
hoofd van Lam-Poe-Oe de witte vlag heesch en mededeelde, dat het

303
terrein tot de oude versterking Kroeng-Kali onbezet was, dat zich echter
in de meer oostwaarts gelegen stelling een 50 man onder Teungkoe
Panteh Glima ophielden.
Dat hoofd deed tevens het verzoek vrouwen en kinderen, die zich
naar het gebergte begeven hadden, te mogen doen terugkeeren.
De colonne-commandant gaf nu den commandant der reserve last om,
zoodra de artillerie ter hoogte van masdjid Siem zou gekomen zijn,
daar eene sectie bergartillerie in batterij te doen brengen en overigens
door eene compagnie den zuidwestrand van Kroeng-Kali te doen bezetten.
Aan deze opdracht was ten half negen voldaan.
Tegen 9 uur rapporteerde de cavalerie, dat zij een kwartier te voren,
eenige schoten had gekregen van een zestal vijanden, die de brug over
de Kroeng-Kali vasthielden en een oogenblik later, dat zij ook vijanden
gezien had in de oude versterking op den Tjot Karieng en den oostwaarts
daarvan gelegen heuvel.
Ten einde verrassingen te voorkomen, beval de colonne-commandant,
dat in den zuidoostrand van Kroeng-Kali eene cavalerie-patrouille zou
worden geplaatst en dat de kampong door eene sectie van het 14= bataljon
zou worden doorzocht.
Ten 9 u. 15 v m. verliet de vijand de loopgraaf bij de brug en trok
op den Tjot Karieng terug.
Om 10 u. v.m. deed kolonel Stemfoort eene batterij in den zuidoostrand
van Kroeng-Kali stelling nemen, om onze oude versterking vandaar
te beschieten.
Reeds vijf minuten na het openen van dat vuur zag men de Atjehers
uit die versterking vluchten in de richting van den Gle Pajong; ook
op de onmiddellijk oostwaarts van de brug gelegen heuvel voelden zij
zich niet veilig meer.
Een peloton van het 14 e bataljon bezette nu direct den Tjot Karieng,
terwijl genietroepen aan de herstelling van de brug begonnen. Voor
alle zekerheid groeven zij ook de rivieroevers glooiend af, opdat, bij
eene volgende excursie de cavalerie niet van de brug afhankelijk behoefde
te zijn.
Om 10 u. 47 v.m. konden onze ruiters passeeren en verkenden
verder de oostwaarts gelegen heuvels.
Voor den rechtervleugel van het 6= bataljon, op ^t 500 M., lag
eene verlaten benteng.

304
Juist wilde de bataljons-commandant die door een peloton doen be­
zetten, toen eene bende van 15 man, blijkbaar met hetzelfde doel van
het gebergte afdaalde. Enkele salvo's deden hen evenwel uit elkaar
stuiven.
Uit het oostwaarts van Angin Baroe gelegen terrein, bleven enkele
vijanden een onschadelijk vuur op dat korps afgeven.
Ten II u. 15 v.m. kreeg het 14= order om, met achterlating van
een peloton bij Masdjid Siem en een bij de artillerie, op te rukken
naar Kroeng-Kali. Eene der sectien artillerie werd eveneens naar de
brug verplaatst, ten einde zich op de heuvels in te schieten en zoo
noodig de verwacht wordende 1= colonne bij het afdalen van het ge­
bergte te steunen.
Nu het bleek, dat er in de Koeta's op den Gle Broee geene of
slechts eene zwakke bezetting lag, werd eene compagnie van het 14=
bataljon met wat genietroepen derwaarts gedirigeerd om de aanwezige
gebouwen aan de vlammen prijs te geven.
Na aan hare opdracht voldaan te hebben, keerde deze compagnie
ten 12 u. 50 n.m. terug, zonder een vijand gezien te hebben.
Even over half twaalf was de 1= colonne reeds door de cavalerie
gesignaleerd. Een uur later meldde haar commandant, dat ook zij geen
tegenstand had ondervonden, dat de marsch hier en daar moeilijkheden
had opgeleverd en dat de onjuiste aanwijzingen van een gids oorzaak
waren, dat de colonne op een verkeerd punt was uitgekomen.
Wij zagen reeds, dat zij verder langs den kortsten weg huiswaarts
keerde.
Nadat de cavalerie de kampong weer bereikt had, gaf de vijand tegen
half twee eindelijk eenige teekenen van leven; hij deed n.l van den Gle
Broee een tiental schoten op het peloton van den Tjot Karieng.
Half drie werden de genietroepen der 2= colonne naar Boekit-Karang
teruggezonden, weldra gevolgd door de beide batterijen.
Ook het 14= kreeg last af te marcheeren, voorloopig echter naar
Masdjid Siem, om daar eene opnamestelling te bezetten voor het 6=
bataljon, dat ten 2 u. 45 n.m. beginnen zou hare stellingen te ontruimen.
Een peloton afgezeten cavalerie bezette de brug over de Kroeng-Kali,
waardoor de infanterie een voorsprong kon nemen.
Zonder resultaat beschoot een vijftal vijanden het teruggaande 6= ba­
taljon. Vermoedelijk volgden zij niet, wijl de loopbruggetjes over de
rivier door onze troepen waren weggenomen.

305
Intusschen had het 14= bataljon eene compagnie in stelling gelegd in
den klappertuin noordoostelijk van Lam-Klat, eene in Masdjid Siem en
eene in het noordwaarts gelegen Landoero. De 4= bleef als reserve op
den grooten weg.
De cavalerie ging ten 3 u. 5 n.m. rechtstreeks naar Koeta-Radja.
Nauwelijks waren alle troepen het 14= gepasseerd, of in de richting
van Lam-Beheu werd een vrij hevig vuur gehoord, dat gericht bleek te
zijn op het naar Kroeng-Kali terugtrekkende 12= bataljon.
Het 14= moest nu voorloopig blijven, waar het zich bevond.
Hoe was het 12= echter daar gekomen?
Zooals we reeds opmerkten, hadden de hoofden van Lam-Poe-Oe
en Lam-Genoi zich met een witte vlag bij de cavalerie gemeld, en had
de overste Soeters deswegen hunne kampongs gespaard.
Lam-Oedjoeng en Lam-Gawai werden gedeeltelijk in de asch gelegd;
daar zij evenwel tot hetzelfde complex als Lam-Poe-Oe behoorden,
deed de bataljons-commandant ook dat branden staken.
Lam-Hasan werd evenmin getuchtigd, wel daarentegen Lepong en
Lam-Tebo (of Teubee).
Bij het oversteken van deze kampongs naar Tjot Lam-Me en Karieng
kreeg men van een der tjots vuur. Eene poging om den vijand in den
rug te komen mislukte.
Het door de colonne door te trekken terrein bestond hier v n. uit
rawahs, afgewisseld door heuvels; kampongs werden naar het gebergte
toe weinig aangetroffen.
Eenmaal oostwaarts van Lepong aan den voet van het gebergte gekomen,
marcheerde de troep in zuidelijke richting. Uit het gebergte
vielen nu en dan eenige schoten, waardoor twee Eur. fus. gewond
raakten, een doodelijk.
Een enkele keer beantwoordde men dat vuur.
Zonder Lam-Blang te vinden —de gids wist het ook niet aan te
wijzen —werd aldus tot 2 'uur doorgemarcheerd en toen, om weer verband
met de overige troepen te krijgen, de terugmarsch langs het gebergte
op Kroeng-Kali genomen.
Op dezen marsch werd het bataljon in rug en rechterflank voortdurend
beschoten; het laatste deel van den marsch door de rawahs
was bovendien zeer ^ermoeiend.
Ten 4 u. n.m. bereikte de linkervleugel Kroeng-Kali en werd in
westelijke richting door de kampongs gemarcheerd. De rechtervleugel
20

306
had te veel naar het oosten aangehouden en kwam ook oostwaarts
van de brug op den weg terecht. Hier was het vuur des vijands van
dien aard, dat het ons nog vier gewonden bezorgde.
Aldus was ten 5 uur het geheele bataljon aan den westelijken uitgang
van Kroeng-Kali gekomen en trok het op Lam-Njong terug onder
dekking van het 14= bataljon.
Daar tijdens het wachten op het 12= bataljon de vijandelijke schutters
van verschillende kanten waren komen opdagen, had het 14= bataljon
geen gemakkelijke taak; door echter geregeld afdeelingsgewijze van stelling
tot stelling terug te gaan en van alle dekkingen gebr'uik te maken,
wist men de verliezen tot een lichtgewonde te beperken.
Ten half zeven, bij Batoe, hield 's vijands vuur op. Om 7 uur
kwamen de laatste afdeelingen Lam-Njong binnen. De extra trein
wachtte daar reeds.
Aan munitie was verbruikt 23 granaten, 24 granaatkartetsen en 8784
Beaumontpatronen.
De verliezen beliepen: 1 Eur. fus. gesneuveld, 2 Eur. en 3 Inl. fus.
gewond.
Hoewel aan de opdracht voldaan was, had men den vijand weinig
verliezen kunnen toebrengen. Een tiental tromplaadgeweren vormden
den behaalden buit.
T. Tjoet Toengkoeb en T. Nja Makam hadden zich naar Lam-Tobah
teruggetrokken.
De van de verschillende posten uitgezonden patrouilles, meestal ter
sterkte van 25 bajonetten, bezochten de in de nabijheid gelegen kam­
pongs en ruimden — zooals die van Lam-Tih — de versterkingen en ver-
sperringen, die zij aantroffen, op.
T. Radja Itam bracht den 23= n een drietal van Toekoe Oemar tot
hem overgeloopen lieden, afkomstig uit Lam-Tengah, met een beaumont-
geweer en patronen bij het bestuur.
De jeugdige wettige imam van Lam-Nga, T. Abas, en T. Nja Bin-
tang, imam van Hoho, meldden zich te Koeta-Radja.
Laatstgenoemde behoorde tot de hoofden, die te voren nooit met ons
in aanraking waren geweest.
•
De Regeerings-commissaris achtte de toestand in Atjeh zoozeer verbeterd,
dat hij zijne tegenwoordigheid aldaar verder niet noodzakelijk

307
achtte en ook der Regeering deed voorstellen een bataljon infanterie en
eene bergbatterij naar Java terug te roepen.
Het vertrek van Zijne Excellentie werd op den 28= n Juni vastgesteld.
Den 26 en werden tot machtsvertoon en ter verdrijving van eventueel
aan te treffen benden wederom een tweetal colonnes uitgezonden.
De eerste stond onder de bevelen van den luitenant-kolonel der
infanterie E. W. Bisschof van Heemskerk en bestond uit het 9= bataljon
infanterie, 3 compagnieen van het 7= bataljon, 2 sectien bergartillerie,
1 peloton cavalerie en een detachement genietroepen; bovendien 2
ambulances en de noodige transportmiddelen.
De tweede, uit het 5= bataljon infanterie met eene ambulance, onder
den luitenant-kolonel der infanterie C. J. Laceulle.
De colonne Bisschoff had in opdracht, het terrein aan beide zijden
van de Kroeng-Lingkar tusschen Lam-Soet en Senelop af te patrouilleeren.
Zij marcheerde van Lam-Permai naar Adje en vandaar door de
kampongs — de troepen in gevechtsformatie en in onderling verband en
wel het 9= bataljon naar Lam-Soet en het 7= naar Senelop.
Aanvankelijk was Iaatstgenoemde plaats niet bezet, doch later bij den
opmarsch kreeg het 7= daaruit toch eenige schoten, die het een gewonde
bezorgde.
Natuurlijk verdreef men den vijand en vervolgde hem verder met vuur.
De westerfacen der versterkingen Tjot Gloempang en Lam-Soet werden
door de genietroepen zooveel mogelijk geslecht.
Ten 9 u. 45 v.m. kon de terugtocht weer een aanvang nemen; het
7 e bataljon en de cavalerie tot Tjot Goet op den rechter-, de overige
troepen op den linkeroever van de Kroeng-Lingkar.
Bij Iaatstgenoemde Tjot kwa»n het 7= en de cavalerie ook op den
linkeroever. Dit bataljon vormde verder de achterhoede.
Enkele vijanden konden niet nalaten den troep thuis te brengen;
natuurlijk op grooten afstand, brachten zij het 9= bataljon en de genietroepen
elk een gewonde toe.
De 2= colonne marcheerde van Lam-Peneroet via Tjot Goee en Lam-
Koenjit naar Biloel en doorzocht de aan beide zijden van den weg
gelegen kampongs, die bewoond bleken te zijn.
Alleen bij Lehong en Maneh werd vuur ontvangen uit westelijk en
zuidelijk gelegen heuvels, echter van geen beteekenis.
Een flinke regenbui verdreef de schutters.

308
De colonne, die ten 11 u. 15 v.m. te Lam-Peneroet terug was, leed
geen verliezen.
Den volgenden morgen was er voor alle troepen te Koeta-Radja en
Oleh-leh in garnizoen, eene groote parade op het exercitieterrein nabij
Petjoet.
Daaraan namen dus niet minder dan acht bataljons infanterie, het
korps marechaussee, een escadron cavalerie, 2 bergbatterijen, een compagnie
genietroepen en de tot een compagnie vereenigde vestingartillerie
deel.
Zijne Excellentie de Regeerings-commissaris, die den troep inspecteerde,
richtte tot elk der commandanten een woord tot afscheid en
dankte overigens voor hetgeen door alle troepen in het afgeloopen
moeilijke tijdperk gepresteerd was.
Bij commandementsorders werd dien dag, ook op last van den
Legercommandant, aan commandanten van Korpsen en Detachementen
opgedragen hunne ondergeschikte officieren en minderen nadrukkelijk
voor te houden den VII= n titel van het Crimineel Wetboek voor het
krijgsvolk te lande, handelende over geweldenarijen en strooperijen.
Zij, die zich schuldig maakten aan de in dezen titel omschreven
misdrijven, en zij, die door nalatigheid of onachtzaamheid het plegen
dier misdrijven met hadden tegengegaan, zouden naar de gestrengheid
der wet worden gestraft.
Zeer duidelijk moest alien, wien zulks aanging, worden bekend gemaakt,
dat branden alleen mocht plaats hebben, wanneer zulks door de
Chefs werd bevolen, dat rooven en plunderen, het medevoeren van
gevogelte, geiten, schapen, rammen enz. ten strengste verboden was, en
viel onder de artikelen 174, 176, 177, 181 en 184 van het Crimineel
Wetboek.
Zeker een teekenend slot voor het verblijf van den Regserings-
commissaris te Atjeh, wel een bewijs, dat de autoriteiten bewust
waren van de heillooze gevolgen, die de tuchtigingen na zich moesten
sleepen.
Jammer, dat men niet geheel met dat systeem brak, en dat ook de
volgende periode van den krijg zich bleef kenmerken door brandende
kampongs en vernielde voorraden, ook in die streken, waar zulke oor-
logshandelingen nu niet bepaald urgent mochten heeten.

309
Met het nederleggen der functien als Regeerings-commissaris ging het
wederoptreden van een Civiel en Militair Gouverneur gepaard.
Voorloopig was de kolonel Stemfoort als zoodanig aangewezen. De
resident van Langen werd eervol ontheven van zijne tijdelijke functien
van Civiel Bestuurder van het gewest.
Den 28=" Juni vertrokken Zijne Excellentie, de luitenant-generaal
Vetter, en zijn adjudant, de luitenant-kolonel der infanterie J. F. Breijer,
per stoomschip Coen naar Batavia.

£T3
~v
1
310
STAAT aangevend e de stei kt e
/ Subsistentenkader
3= Bataljon.
. . . .
12= id. . . .
14= id. . . .
15= id. . . .
R. H. 4= Escadron
Gewestelijk Artillerie
4= Gomp. Artillerie
(4 e j
Comd'.
Bergbatterij)
6= Comp. Artillerie
) 17= „
*ta
o
2
17
20
20
6
o
u
22= „
Artilleriewerklieden, Cmd
\
.
T
4)
O

311
en hunne legering op den 1 en Januari 1896.
O
3
31
22
22
2
Mil.Administr
«3
O
3
Geneesk. dienst
«3
O
Bijlage I. (A).
3 To elich tingen.
101
106
Onder de hier opgegeven militairen zijn tengevolge
van verpleging in de hospitalen, vertrek naar
elders ter gageering, pasportcering enz., detacheering
bij de kaderscholen, verwijzing naar den krijgsraad
enz., eenigen niet beschikbaar.
bij het Subsistentenkader: Geene
bij het 3e Bat. 1 off. 36 Eur. en 34 Amb.
„ „ I2e „ 1 off. 26 Eur. en 27 inl.
„ „ I4e „ 3 off. 18 Eur. en 38 inl.
„ „ I5e „ _ 20 Eur. en 21 inl.
„ „ le Garn. Bat. 21 Eur. en 42 inl.
2e „ „ 16 Eur. en 29 inl.

a
CQ
I Transport.
Lamtih .
Lamdjamoe .
Blang
Ketapang Doea.
Edi
Telok-Semawe .
Segli
Poeloe-Bras .
Sabang . . . .
Poeloe-Rajah
Melaboeh. . . .
Tjot-Goe.
Toengkoeb .
Tjot Rang .
Lambarih.
Ana* Galong
Lamsoet . . . .
Kroeng Gloempang
Senelop . . . .
Blang Tjoet.
Biloel
Lamkoenjit .
Koeta-Radja ,
Oleh-leh . ,
312
STAAT aangevende de sterkte der troepen in Atjeh
O
108
1
4
1
4
4
2
4
2
2
2
2
Infanterie. Cavale
3
U]
539
14
32
14
40
39
20
39
26
19
18
19
e
<
354 880
38
89
37
106
104
54
115
49
52
63
53
o
3
O
Artille
86 13 204 120
2 1
7 3
3 2
7 4
11 7
5 2
9 5
3
3
3
Tijdelijke posten buiten de geconcen
17
16
28
18
45
18
22
30
5
52
19 51
13
1
87
7
35
36
50
32
77
32
38
45
10
33
122
12
1
6
5
1
10
3
7
7
3
7
6
3
3
2
4
4
6
1
3
5
1
4
4
Korps-P tarecnaussee.

313
en hunne legering op den 1'" Januari 1896.
y=
O
( I
Genie.
3
UJ
60
^
24
1
treerde linie.
Mil. Administr. Geneesk dienst
«3
O
IN
3
UJ
.
c
«a
O
H
3
UJ J2
1 5
5
18
104
1
2
112
2
2
2
2
2
2
2
2
Toelichtingen.
Bijlage I. (A).
Door bezettingen van deze posten die periodiek
worden afgelost, worden geleverd, voor wat betreft
Kroeng Gloempang, Senelop, Lambarih en Lamsoet,
door de posten der geconcentreerde linie;
door het 3e Bat. Biloel
,. I2e „ Toengkoeb en Tjot Rang
.. He „ Tjot-Goee" en Lamkoenjit
„ „ I5e „ Ana^ Galong.
De bezetting van het blokhuis Blang Tjoet wordt
geleverd door het detachement Ana v Galong.
wordt getrokken uit:
4 officieren, 14 Eur. onderoff., 6 Amb. onderoff.,
2 Afrik. onderoff., 4 inl. onderoff., 5 Amb. korpl.,
7 inl. korpl., 81 Amb. minderen en 123 inl. minderen
der infanterie.
1

Bij lagelL
Eerste brief van Toekoe Oemar aan den Gouverneur
van Atjeh over de redenen van zijn afval.
Ik geef U HoogedelGestrenge kennis, dat ik aan hetgeen mij door U
gelast is geworden om het landschap Lamkrak tot Loethoe en Releung
te beoorlogen en om hetgeen ik ben overeengekomen om naar gemelde
streken ten oorlog te trekken, niet heb voldaan, omdat ik door den
controleur te Oleh-leh en den hoofddjaksa Mohamad Arief beschaamd
gemaakt ben geworden, zooals hieronder nader zal verduidelijkt
worden.
1°. Heeft de controleur te Oleh-leh mij beschaamd gemaakt door
tegen mijn ouderen broeder (eigenlijk zwager) Toekoe Rajoet, te Lepong
verblijvende, toen hij den controleur te Oleh-leh op zekeren dag zijne
opwachting maakte, boos uit te varen in bijzijn der menigte, en zijne
bezoldiging twee maanden lang aan te houden.
2°. Zijn de imams van Goerah en Lamtengah (VI Moekims) door
den controleur geschopt in bijzijn der menigte.
3°. Heeft de controleur te Oleh-leh mij in een kwaad daglicht ge­
steld door aan elken Chinees af te vragen, waar of ik wel schuld had,
zoodat ik mij daarover ten hoogste beschaamd gevoelde.
4°. Heeft de controleur te Oleh-leh in bijzijn der menigte gezegd,
dat T. Nja Mohamad der IX Moekims, mijn oudere broeder, toen hij
te Pakan Badak kwam om UHoogedelGestrenge en anderen heeren
zijne opwachting te maken, wel een karbouw geleek en vervolgens boos
tegen hem uitgevaren.
5°. Is van een echtpaar, dat zich naar Oleh-leh wilde begeven om
koopwaren te verkoopen en onderweg den controleur ontmoette, de man
door hem met een paardenrijzweep geslagen, waardoor diens oog be-
schadigd werd, waarna de controleur afsteeg van zijn paard en den
bewusten man schopte, tot hij in de sawah viel.
6°. Heeft de hoofddjaksa Mohamad Arief mij beschaamd gemaakt
voor notabele lieden.

316
7°. Heeft de hoofddjaksa Mohamad Arief een onderzoek ingesteld
naar de baadjes, die ik liet naaien.
Maar nu de versterkingen te Lamkoenjit, Biloel en Tjot Goee en
andere beoorloogd worden door de Moslims uit de XXII Moekims,
kunt UHoogedelGestrenge hen doen verdrijven door den controleur te
Oleh-leh en den hoofddjaksa Mohamad Arief, omdat ik mij nu eenigen
tijd verpoozen wil, en al wil UHoogedelGestrenge mij slaan, zoo zal
ik toch volstrekt geen weerstand bieden, omdat mijne gevoelens jegens
de Kompeni niet zijn veranderd, en ik hoop onder de schaduw van
's Gouvernementsvlag te blijven, terwijl ik niet van gevoelen ben veranderd
jegens UHoogedelGestrenge, den overste van den staf, den resident
van Langen en den assistent-resident te Koeta-Radja.
Dat, indien UHoogedelGestrenge mij toch gelast het landschap Lamkrak
te beoorlogen, ik dan ten oorlog zal trekken, doch dan verzoek
ik als duidelijk bewijs de handteekening van zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal
te Batavia, die terzake naar waarheid moet overeenkomen
en daarin geene verandering brengen, opdat niet geschiede, zooals
is geschied na mijn werk.
Voorts bevinden zich de door UHoogedelGestrenge verstrekte geweren
in mijne handen en zijn zij niet hier of daar uitgegeven, want ik bewaak
er de VI Moekims mede.
Van het bovenstaande geef ik UHoogedelGestrenge bij deze kennis.
LAMPISANG, 30 Maart 1896.

Proclamatie. Bijlage III
Aan de hoofden en de bevolking van Atjeh.
Toen ik weinige maanden geleden Atjeh bezocht, vond ik een groot
deel van het land rustig en ik verheugde mij daarin.
In de XXV en XXVI Moekims, in de Moekim Lam Tengah en
Lam Djampoe der XXII herleefde de welvaart onder onze bescherming.
Wij waakten over uw welvaart en uwe bezittingen. Wij beschermden
uw godsdienst en instellingen, want de Koningin der Nederlanden
wenscht het geluk van al Haar onderdanen.
Uitgewekenen keerden terug naar de plaatsen, waar hun voorouders
hunne graven hebben en woonden weder op den grond hunner vaders.
De diende, die de oorlog reeds zooveel jaren lang over Atjeh gebracht
heeft, zou weldra geheel vergeten zijn. De sawah's waren beplant en
hoofden en bevolking werden rijk in bezittingen.
Met verbazing en droefheid zie ik, hoe nu alles veranderd is, en dat
een deel van Atjeh's volk al dat goede heeft weggeworpen, om opnieuw
de rampen van den oorlog over het land te brengen.
Ik weet, wat de oorlog medebrengt, en hoe hij hoofden en bevolking
verarmt en ongelukkig maakt, rusteloos verjaagt van den geboortegrond,
en daarom heb ik nu medelijden met Atjeh.
Ik heb den oorlog medegemaakt, toen de kraton veroverd werd en
de sultan vluchtte en in zijne vlucht stierf, omdat hij naar slechte raadgevers
geluisterd had. Ik heb nog meermalen daarna jaren op Atjeh
doorgebracht en zag met droefheid hoezeer de bevolking was verarmd
en uitgestorven, en hoe de sawah's onbebouwd bleven.
Ik heb Lombok veroverd en het eeuwenoude vorstenhuis onttroond,
omdat onze troepen, die daar vrede brachten, verraderlijk waren overvallen.
Ik heb Mataram op Lombok van de aarde doen verdwijnen en het
groote en sterke Tjakra Negara bedwongen.
Wilt gij die rampen nu opnieuw over Atjeh brengen? Moeten

318
onze soldaten weer met duizenden naar hier komen en met veel kanonnen
en moet weer verwoest worden, wat U gelukkig maakt?
Ik hoop van neen.
Gij kunt dat niet wenschen.
Maar waarom hebt gij dan den vrede verbroken, die begon U zooveel
welvaart te schenken?
Waar mijne troepen geen tegenstand ondervinden, behoeft niemand
bevreesd te zijn voor aanranding van leven, eigendommen en bezittingen,
doch, waar ik tegenstand ondervind, zal ik dien breken, zoodat gij het
in uw hand hebt voor de rampen van den oorlog gespaard te worden.
Geef daarom geen gehoor aan slechte raadgevers, die zelf zich uit
de voeten zullen weten te maken en u zeker niet tegen mijnen toorn
zullen kunnen beschermen.
De Luitenant-Generaal, Commandant van het Leger, Commandeur der
Militaire Willemsorde, Ridder van den Nederlandschen Leeuw, Regeerings-commissaris
voor Atjeh en Onderhoorigheden.
(w.g.) VETTER.

Bijlage IV.
Tweede brief van Toekoe Oemar aan den Gouverneur
van Atjeh over de redenen van zijn afval.
Met groete en alien eerbied van mij, genaamd Toekoe Djohan Paha-
lawan, Panglima Prang besar van het Gouvernement in het rijk van
Atjeh, thans verblijf houdende in de kampong Lampisang.
Aan den HoogedelGestrengen Heer Gouverneur over Atjeh, die
versierd is met den Nederlandschen Leeuw, de Militaire Willemsorde
en het bestuur voert over het rijk van Atjeh en zijne onderhoorigheden
en verblijf houdt te Koeta-Radja en aan den overste van den staf en
Zijn HoogedelGestrenge, den resident van Langen, en Zijn Weledel
Gestrenge, den assistent-resident, alien verblijf houdende te Koeta-Radja.
Voorts geef ik aan UHoogedelGestrenge kennis, dat er schijnbaar
onzekerheid heerscht en ik volstrekt niet in mijne gevoelens jegens
U HoogedelGestrenge ben veranderd en eveneens geenszins het Gou­
vernement verloochend heb, doch ik indachtig ben aan mijne betrekking
en het weldadige dienstbetoon om den wil van het Gouvernement te
volgen.
Ik heb de Moslimin beoorloogd in de XXV, XXII en XXVI Moe­
kims en vden mijner onderhoorigen zijn daarbij ongeschikt geworden
(tot arbeid), ongelukkiglijk vermoord en gesneuveld, doch ik heb toch
mijne taak vervolgd, omdat ik mijne hoop gevestigd had op het Gou­
vernement en door de hulp van U HoogedelGestrenge was het voeg-
zaam geweest, dat ik een teeken van goedkeuring van het Gouvernement
had verkregen.
In mijne hoop werd ik teleurgesteld door het aanhooren van onvoeg-
zame woorden (te weten: dat hem te kennen werd gegeven hij nimmer
behoefde te rekenen op eene koninklijke onderscheiding), daarom werd
mijn gemoed met grooten kommer vervuld, doch geenszins om eenige
andere reden, want noch de controleur te Oleh-leh, noch de hoofd­
djaksa te Koeta-Radja hebben eenige schuld tegenover mij, doch mijn
gemoed is van kommer vervuld jegens U HoogedelGestrenge en waagde

320
ik 't niet daarvan mededeeling te doen, omdat UHoogedelGestrenge
door mij beschouwd wordt als mijn vader.
En voorts deel ik U HoogedelGestrenge mede, dat, ofschoon ik in
onzekerheid verkeer, ik toch niet van gezindheid veranderd ben jegens
UHoogedelGestrenge en ik ook geenszins voornemens ben het Gouvernement
te bestrijden, omdat ik hoop mij onder de schaduw van 's Gouvernements
vlag te stellen.
Maar, indien ik eenigen dienst onder 's Gouvernements banier bewijs,
dan verwacht ik ook daarvoor eenig teeken van goedkeuring en waardeering
van Hare Majesteit de Koningin van Holland en de onderteekening
van de Ministers der Regeering en die van Zijne Excellentie
den Gouverneur-Generaal te Batavia en die van den Gouverneur over
Atjeh, als bewijs, dat het Gouvernement jegens mij niet van gezindheid
is veranderd en mij noch verdenkt, noch wantrouwt. Doch thans koester
ik verdenking en wantrouwen wegens de onzekerheid van het mij mede
gedeelde. Want, indien ik verkrijg, wat ik wensch en het Gouvernement
en U HoogedelGestrenge inderdaad niet jegens mij van gezindheid zijn
veranderd, dan koester ik ook geen wantrouwen meer jegens UHoogedelGestrenge
en het Gouvernement.
Wat mijne beloften betreft om de landstreek Lamkrak te beoorlogen,
daaromtrent ben ik volstrekt niet veranderd.
Ten bewijze, dat ik mijn vertrouwen in het Gouvernement niet heb
laten varen, moge di;nen, dat als UHoogedelGestrenge voornemens zijt
vivres aan de bezettingen op de posten te brengen in de XXVI Moekims,
ik dan hoop UHoogedelGestrenge mij daarvan kennis geve, opdat ik
er over kunne waken, dat de Moslimin geene strikken spannen en de
vivres op de posten aankomen.
Indien het Gouvernement in Atjeh rust en vrede wenscht te hebben,
dan moet het I 50 duizend gulden 's maands betalen om de bezoldiging,
de vivres en de Weeding mijner soldaten te betalen, waarvoor ik borg
sta. Ik sta er dan voor in, dat het land in Atjeh in rust en vrede
verkeert, gelijk alle overige landen, waar het Gouvernement gevestigd
is op het eiland Java, van Troemon tot den hoek van Perlak. Ik zal
de vijanden van de Kompeni bestrijden, waar zij zich in het land van
Atjeh mochten vertoonen, doch de oeleebalangs mogen zich niet in oorlogszaken
mengen, opdat aantijgingen en laster geen wortel schieten.
Indien er zich vijanden van 't Gouvernement voordoen, zal ik die
bestrijden met al mijn vermogen,

321
Doch wat de roovers aangaat, daarvoor moeten de oeleebalangs
instaan in hun landschap. Op dusdanige wijze kan het Gouvernement
rustig gevestigd blijven en doen wat het verkiest ten goede, opdat de
ingezetenen vredig hunne welvaart kunnen zoeken in 't land van Atjeh.
Over de geweren, die UHoogedelGestrenge mij heeft gegeven, behoeft
Gij U niet ongerust te maken. Ze zullen noch bederven, noch slecht
worden, noch links of rechts verslingeren, al had UHoogedelGestrenge
er mij 1000 of 2000 gegeven. Wees niet bevreesd, want ik wil in 't
geheel niet de Kompeni bestrijden. Nu, wil UHoogedelGestrenge de
posten van vivres voorzien, ik kan de Moslimin bewaken, die dat zouden
willen verhinderen (lastig maken), doch met U HoogedelGestrenge's
medewerking in alle opzichten.
Wat de vivres en welke goederen ook aangaat, die kan ik in de
bentings ontvangen, zooals in de benting te Ana* Galong. Doch, ingeval
mijne wapens tekort schieten, moet U mij helpen, en indien mijne
patronen tekort schieten moet ik die in de bentings kunnen inwisselen.
Voor 't geval er vele Moslimin zijn, kan ook de Kedjoeroean van Lhong
komen, dien ik roepen zal, opdat welk werk ook spoedig geschiede.
Ik zal U mijne opwachting niet maken, alvorens het land van Selimoen
verkregen is. Indien U HoogedelGestrenge omtrent het een of ander
met mij wenscht te spreken, dan zal ik iemand van mijnentwege tot U
zenden, wien gij mededeelen kunt, wat gij mij wilt zeggen.
Eindelijk hoop ik, dat U niet van Atjeh zult vertrekken naar een
ander land, alsvorens gij het land in rust en vrede hebt aanschouwd.
En wat mij betreft, zoo moet het Gouvernement mij niet elders overplaatsen,
indien het mijn wensch niet is, en verzoek ik het Gouvernement,
dat, indien ik sterf, mijn zoon als mijn vervanger zal optreden en het
Gouvernement hem zal verheffen tot Panglima Prang in het land van
Atjeh.
Dit zij ter kennisse van UHoogedelGestrenge gebracht en teeken ik
mij eerbiedig (met den tjap).
LAMPISANG, 29 Sawal 1313 (12 April 1896).
21

B ij 1 a g e V.
Derde brief van T. Djohan (Oemar) te Lampisang aan
den Wd. Gouverneur te Koeta-Radja.
Voorts geef ik U HoogedelGestrenge kennis, dat ik volstrekt niet van
gezindheid ben veranderd jegens het Gouvernement en UHoogedel
Gestrenge.
In waarachtig vertrouwen stel ik mij onder de schaduw van 's Gou-
vernements vlag en hoop ik met uwe hulp van het Gouvernement in
de eerste plaats te verkrijgen een teeken van goedkeuring, te weten een
kruis voor mijne verrichte werkzaamheden in den oorlog met de XXVI
Moekims.
De HoogedelGestrenge Heer Deijkerhoff is met mij overeengekomen
om mij te geven een kruis, een onderscheidingsteeken, en indien ik dat
kruis niet krijg, ben ik zeer beschaamd. 6
Nog breng ik onder de aandacht van U HoogedelGestrenge, dat ik
eene geteekende verklaring verzoek, dat het Nederlandsche Gouvernement
jegens mij niet van gezindheid veranderd is en die overeenkomst met
mij verzoek ik, dat gesteld worde op naam van Hare Majesteit de
Koningin der Nederlanden en onderteekend door Zijne Excellentie den
Gouverneur-Generaal te Batavia en door den Gouverneur over Atjeh
en onder getuigenis van de Europeesche vorsten, die daarvoor in aan-
merking komen, die door middel hunner consuls kunnen onderteekenen,
opdat mijn gemoed krachtig en tevreden zij en mijn gemoed geen twijfel
en achterdocht koestere en ik persoonlijk onder 's Gouvernements vlag
gesteld zij, want thans is mijn gemoed door laster vervuld van twijfel
en achterdocht. De radja's en oeleebalangs in het Atjehsche rijk ver-
wekken thans veel beroering en verwarring in het land en door hen
is de laster op mij nedergekomen en heb ik een verachtelijken naam
gekregen. Volstrekt meng ik mij niet in de zaken der radja's en
oeleebalangs in de XXII of XXVI of IX Moekims en ik blijf in de
landstreek der VI Moekims, kampong Lampisang, omdat ik den laster
vrees.

323
Voorts breng ik eerbiedig ter kennisse, dat ik blijf Panglima Prang
van het Gouvernement in het rijk van Atjeh en zijne onderhoorigheden
en ik er voor insta, de oorlogszaken uit te maken. Atjeh kan dan tot
rust komen, en dan zal ik het in handen van het Gouvernement
overgeven.
Ik vraag daarvoor / 150.000 's maands om mijne krijgers te bezoldigen,
doch, zoolang de oorlog nog niet geeindigd is, moet het Gouvernement
voor het oorlogsmaterieel en de vivres naar billijkheid instaan,
terwijl, indien mijne krijgers sneuvelen in den oorlog, het Gouvernement
mede volgens billijkheid betaalt, maar niets behoeft uit te keeren in
geval van verwonding.
Daar, waar de oorlog geeindigd is, geef ik het land in handen van
de Kompeni over. Ingeval van beroering sta ik er voor in.
Het Gouvernement kan bentengs oprichten, waar het denkt, dat zij
van nut zijn, en ik verbind mij te bewaken de blokhuizen, waar het
Gouvernement ze wenscht op te richten, opdat de Kompeni in rust en
vrede blijve. Maar de radja's of oeleebalangs mogen zich niet mengen
in de oorlogszaken en de Kompeni kan dan ten uitvoer leggen, wat
zij nuttig en goed oordeelt ten bate van het Gouvernement en de onderdanen
in het land.
En in geval men in de kampongs twist verwekt, moet de Kompeni
zich zoo mogelijk daarmede niet bemoeien. Indien echter een Atjeher
zich schuldig maakt aan overtreding jegens de Kompeni, dan kan het
Gouvernement hem veroordeelen volgens zijne wetten.
Het bovenstaande breng ik eerbiedig ter kennisse van UHoogedel­
Gestrenge.
Omtrent andere zaken kunt U bij Soetan Ali 1) informeeren, opdat
zij U duidelijk worden en wat Soetan Ali U mededeelt, kunt U beschouwen
als door mij te zijn medegedeeld, omdat met mijn toestemming
Soetan Ali U alles zal zeggen.
Dit diene ter kennisse van U HoogedelGestrenge. Geschreven op den
ll=" dag der maand Dzoelkaidah 1313 (23 April 1896).
1) Toekoe Oemars krani (secretaris).
Voor eensluidend afschrift:
De Secretaris,
(w.g.) UDO HAES.

Bijlage VI.
A-f s c h r i f t. EXTRACT uit het Register der
Besluiten van den waar­
nemend Gouverneur van
No. 159/11. Atjeh en Onderhoorigheden.
KOTA-RADJA, den 26 April 1896.
De waarnemend Gouverneur van Atjeh en Onderhoorigheden.
Gelezen het Gouvernementsbesluit de dato 5 September 1893, No. 1
geheim, waarbij machtiging werd verleend om Toekoe Oemar onder den
naam van Toekoe Djohan PahalaWan aan te stellen tot Panglima Prang
Besar van het Gouvernement van Nederlandsch-Indie, en de daarop
gevolgde eedsaflegging en acte van bevestiging, dd° 30 September 1893,
alsmede dat van den 19 en Januari 1896, No. 9, waarbij diezelfde
persoon is benoemd tot hoeloebalang van het landschap Lepong (Groot-
Atjeh).
Gelet op het aan Zijne Excellentie den Regeeringscommissaris voor
de Atjehsche zaken Luitenant-Generaal Vetter verzonden Regeerings-
telegram van heden No. 409, waarbij wordt te kennen gegeven, dat
Toekoe Oemar voornoemd in beide bovengenoemde ambten dient ont-
slagen te worden alvorens tot eene actie tegen hem, wegens het verlaten
onzer zijde en daarop gevolgde vijandige houding tegenover ons gezag,
over te gaan.
Overwegende dat Toekoe Djohan PahalaWan, niettegenstaande hij den
eed van trouw aan het Gouvernement heeft gezworen op den 30 en
September 1893, in de laatste dagen van Maart 1 896 onze zijde verlaten
en eene vijandige houding tegenover dat Gouvernement heeft aangenomen,
blijkbaar uit het met teruggeven van hem voor een bepaald doeleinde
verstrekte geweren en ammunitie en het opwerpen van verschansingen en
versterkingen tegenover onzen post te Lam-Djamoe, alsmede uit het feit
dat verscheidene zijner volgelingen zich hebben aangesloten bij de partij
van verzet.
Overwegende dat de Regeerings-commissaris zijn voornemen heeft
te kennen gegeven om de operation tegen Toekoe Oemar voornoemd
te beginnen.

325
Heeft besloten.
Te ontslaan als Panglima Prang Besar van het Gouvernement en als
hoeloebalang van Lepong
Toekoe Djohan PahalaWan,
met de bepaling hij voortaan in alle officieele bescheiden weder zal
worden aangeduid met den naam Toekoe Oemar.
Afschrift enz.
Accordeert met voorschreven Register.
De Secretaris,
(w.g.) UDO DE HAES

Afschrift.
Proclamatie.
i lj 1 a g e VII.
De Luitenant-Generaai J. A. Vetter, Commandant van het Nederlandsch-Indisch
leger, Commandeur der Militaire Willemsorde, Ridder
van den Nederlandschen Leeuw, Regeerings-commissaris voor Atjeh en
Onderhoorigheden.
Geeft te kennen aan de hoofden en het volk van de 3 sagi in Groot-
Atjeh, dat hij thans gedwongen is den oorlog te gaan voeren tegen T.
Oemar Melaboeh en zijn aanhang, omdat T. Oemar het Nederlandsch-
Indisch Gouvernement verraden heeft, vijandelijkheden tegen ons pleegt
en de rustige bevolking daarin meegesleept heeft.
T. Oemar, die reeds bijna 3 jaren de Compagnie voor geld diende
en eigen landgenooten bestreed, heeft mij nu weer herhaaldelijk aangeboden
geheel Atjeh voor mij te bestrijden tegen grof geld, maar ik heb
hem dat geweigerd.
Want het Nederlandsch-Indisch Gouvernement wil niet te doen hebben
met zulk een persoon, die door niemand kan vertrouwd worden en die
iedereen verraadt.
Daarom bestrijd ik hem en zijn aanhang, maar geenszins de bewoners
der VI en IV Moekims, als zij geen vijandelijkheden plegen.
KOTA-RADJA, 27 April 1896.
(w.g.) VETTER.

US
* <
U
O
JU 1
I
.a <
o /
328
STAAT aangevende de sterkte der troepen in Atjeh
o
Infanterie.
|M
3
&
<
1 Subsiste
3= Bat.
5=
6=
7=
9=
12=
14=
15=
R. H. A
Gew. A
4= com
6= „
17= „
18= „
22
1
e ntenkader
iljon Infa nt
= Escadr >n
rt. Comn ia
p. Art. (' l
.. (1
„ i» *
Artillerie werkliede
Gew G eniediens
Genie
Genie werkliede
Gew. In tendance
Adminis tratie var
zoen en de tro
Geneesk
5e comp . Artiller
1= Gar nizoensba
| 15= Bat; iljon Infa
1 7= com p. Artille
Militaire Adminis
Geneesk
Lam Ti l
Lam Dj amoe
Belang
Ketapan I Doea
e
erie
id<
Be rgbatt.^
e Be
n, CO
del garniep
en
e,
tal jon
nt •in
ru
tn tie
*i 5 « .
i ( i ~a c
S m o
L } c 2 15 1 3
2 2 3 77 351
1 8 3 03 2 38
2 0 3 39 254
1 7 3 37 2 29
1 7 3 66 3 14
2 3
2 5
3 50
2 16
3 59
4 46
7 1 47
2
7
6 7
2 1
9 0
2 44
»
o £
2
4
2
4
2 6
5 1
2 2
5 1
4 1
9 9
3
1 15
_c
Cavalerie.
O
5
i*
3
UJ
171
o
1
A 4
1
5
1
1
Artillerie.
i*
3
UJ
84
33
31
64
27
14
70
*4
6
37
6
7
J3
71
13
15
41
21
2
44
2
5
6
4
6
t

329
en hunne legering op den 1 en Juni 1896.
O
3
UJ
5
4 75
29
82
2
Mil. Adm
O
12
3
UJ
Geneesk. dienst,
O
3
UJ
25 130 124
To elichtingen.
Bijlage VIII.
Onder de hier opgegeven militairen zijn,
ten gevolge van verpleging in de hospitalen,
vertrek naar elders ter gageering, pasporteering
enz., detacheering bij de kaderscholen,
verwijzing naar den krijgsraad enz. eenige
niet beschikbaar, en wel
bij het Subsistentenkader:
1 Europeaan.
bij het 3 e Bataljon Infanterie:
4 officieren, 39 Europeanen, 51 Amboineezen.
bij het 5 C Bataljon Infanterie:
26 Europeanen, 3 inlanders,
bij het 6 e Bataljon Infanterie:
3 officieren, 30 Europeanen. en 11 Amboineezen.
bij het 7 e Bataljon Infanterie:
1 officier, 13 Europeanen, 3 inlanders,
bij het 9 e Bataljon Infanterie:
16 Europeanen, 5 inlanders.
bij het 12 e Bataljon Infanterie:
4 officieren, 37 Europeanen, 21 inlanders,
bij het 14e Bataljon Infanterie:
9 officieren. 12 Europeanen, 14 inlanders,
bij het 15

Transport
Lam Peneroet
Lam Reng
Lam Baroe
Siroen
Lam Permai
Tjot Iri
Roempit
Boekit Karang
Lam Joeng
Pakan Kroeng Tjoet
Koeta Pohama
Edi
Telok Semawe
Segli
Poeloe Bras
Sabang
Poeloe Raijah
Melaboeh
Tjot Goee
Koeta-Radja.
Oleh-leh . .
o c
N o
'5
n
—
* *z
«
Ol
V
CN
' 5 to
E _0
CO en
CJ c
v O
(N N
CO
c
V •
o c
N O
S^
d
c
~S
330
o 3
UJ
172
2
2
7
Infanterie.
2688
21
20
84
15
45
19
47
16
49
17
21
39
33
49
47
32
22
25
31
14
1
E
<
605 2231
56
52
132
34
101
37
96
38
109
34
54
106
66
98
49
68
52
54
86
7
Cavale
*±3
o
3
UJ
Artille
W3
O UJ
171 23 383
6
6
6
6
5
6
7
5
7
6
6
11
7
8
4
3
4
230
4
4
4
5
7
4
5
4
5
4
4
7
2
5
3
3
2
Tijdelijke post huiten de gecon-
44 I . I . I . I 6 | 4
118
12
/Corps Mare-

O UJ
331
IJ
Mil. Adm.lGeneesk. dienst
«3
O
10 112 84 19
centreerde Linie.
ck aussee.
4a-
3
UJ
o
3
UJ
17 35 128
To elich tinge n.
De bezetting van dezen post wordt tijdelijk
geleverd door de bezettingen van de posten
in de geconcentreerde Linie.
Wordt getrokken uit:
5 officieren der infanterie,
15 Eur. minderen (onderoff.), 6 Amb. onderoff.
2 Afr. onderoff., 6 Amb. korp. 79 Amb.
mind., 4 inl. onderoff., 6 inl, korp., 120
inl. minderen.