23.01.2013 Views

Zicht op.. Sociale cohesie en cultuureducatie

Zicht op.. Sociale cohesie en cultuureducatie

Zicht op.. Sociale cohesie en cultuureducatie

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>Zicht</strong> <strong>op</strong>… sociale <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong><br />

achtergrond<strong>en</strong>, literatuur <strong>en</strong> websites 2004/3


<strong>Zicht</strong> <strong>op</strong>... sociale <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong><br />

achtergrond<strong>en</strong>, literatuur <strong>en</strong> websites<br />

Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht 2004


Inhoud<br />

Vooraf 5<br />

<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>: e<strong>en</strong> overzicht 7<br />

Literatuur 15<br />

Websites 31<br />

Studiec<strong>en</strong>trum Cultuurnetwerk Nederland 33


Vooraf<br />

‘De rec<strong>en</strong>te rell<strong>en</strong> in D<strong>en</strong> Bosch zoud<strong>en</strong> minder omvangrijk zijn geweest als jonger<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong>s wat<br />

meer met cultuur zoud<strong>en</strong> bezighoud<strong>en</strong>. […] E<strong>en</strong> bezoek aan de bibliotheek, het bespel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

muziekinstrum<strong>en</strong>t, het zich int<strong>en</strong>sief bezig houd<strong>en</strong> met theater, vormgeving of sport, alle kunstzinnige<br />

<strong>en</strong> culturele uitingsvorming kunn<strong>en</strong> de ‘sociale kloof’ in de achterstandsbuurt<strong>en</strong> als de Graafsewijk<br />

dicht<strong>en</strong> […]’.<br />

Deze uitsprak<strong>en</strong> zijn van de (to<strong>en</strong>malige) Brabantse commissaris van de Koningin Houb<strong>en</strong> in zijn<br />

nieuwjaarsboodschap voor 2001 1 . Ze illustrer<strong>en</strong> de <strong>op</strong>vatting dat cultuur <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong> e<strong>en</strong> bijdrage<br />

kunn<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> aan de strijd teg<strong>en</strong> het gebrek aan sam<strong>en</strong>hang in de sam<strong>en</strong>leving.<br />

Deze <strong>op</strong>vatting is niet nieuw; al eerder (in de jar<strong>en</strong> tachtig) werd kunstzinnige vorming gezi<strong>en</strong> als<br />

‘haarlemmerolie voor het m<strong>en</strong>selijk onheil’ 2 .<br />

Sinds de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig wil de rijksoverheid de sociale <strong>cohesie</strong> bevorder<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong> wordt<br />

als e<strong>en</strong> van de middel<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. Maar wat is sociale <strong>cohesie</strong> precies <strong>en</strong> wat kan de bijdrage van<br />

<strong>cultuureducatie</strong> aan sociale <strong>cohesie</strong> zijn?<br />

In het inleid<strong>en</strong>de artikel van deze <strong>Zicht</strong> <strong>op</strong>… schetst Jan Ensink de inhoud, de geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de<br />

achtergrond<strong>en</strong> van sociale <strong>cohesie</strong> in relatie tot <strong>cultuureducatie</strong>. Ook gaat hij in <strong>op</strong> de mogelijke rol<br />

van <strong>cultuureducatie</strong> bij het bevorder<strong>en</strong> van sociale <strong>cohesie</strong>. Het literatuuroverzicht dat volgt na dit<br />

artikel bevat beschrijving<strong>en</strong> van tijdschriftartikel<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere publicaties die vanaf 2000 versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

zijn. Tot slot bevat deze <strong>Zicht</strong> <strong>op</strong>… e<strong>en</strong> selectie van relevante websites.<br />

Cultuurnetwerk Nederland<br />

Utrecht, september 2004<br />

1 Kramer, F. (2001). Minder rell<strong>en</strong> door cultuur. Algeme<strong>en</strong> Dagblad, 13 januari 2001.<br />

2 Zie: Kamp, M. van der (2001). Terugblik: less<strong>en</strong> uit het verled<strong>en</strong>. In Cultuurnetwerk Nederland, <strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>.<br />

Verslag debat dinsdag 19 juni 2001. Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.<br />

5 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


6 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>: e<strong>en</strong> overzicht<br />

Jan Ensink 1<br />

Er was e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> achterbuurt in New York, die na jar<strong>en</strong> van verpaupering leek <strong>op</strong> te krabbel<strong>en</strong> nadat<br />

<strong>en</strong>kele kunstgalerietjes er zich hadd<strong>en</strong> gevestigd. Tuss<strong>en</strong> de dichtgespijkerde voorgevels was er nu<br />

e<strong>en</strong> groepje winkels met grote ruit<strong>en</strong> waardoor je schilderij<strong>en</strong>, installaties <strong>en</strong> andere kunstwerk<strong>en</strong><br />

zag. Goed geklede m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> er regelmatig kijk<strong>en</strong>. De winkeliers in de straat hadd<strong>en</strong> ook<br />

profijt van deze belangstelling.<br />

De rondhang<strong>en</strong>de straatjeugd vond het maar niks. De straat was niet meer van h<strong>en</strong>. Maar de<br />

indringers war<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gemakkelijk doelwit; er lag<strong>en</strong> altijd wel wat dollars of e<strong>en</strong> muziekspeler voor het<br />

grijp<strong>en</strong>. Al gauw moest e<strong>en</strong> van de drie galerietjes weer sluit<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> van de overgeblev<strong>en</strong> galeriehouders bedacht to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iale tactiek. Zij bood de jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

werkruimte aan <strong>en</strong> daar mocht<strong>en</strong> ze kunstwerk<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>: stoel<strong>en</strong>, krukk<strong>en</strong> of lamp<strong>en</strong> beschilder<strong>en</strong><br />

zoals ze zelf mooi vond<strong>en</strong>. Zij zou h<strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong> <strong>en</strong> de spull<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> te verk<strong>op</strong><strong>en</strong>. Aarzel<strong>en</strong>d<br />

ging<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<strong>en</strong> in <strong>op</strong> het aanbod: ze kond<strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte ook mur<strong>en</strong> <strong>en</strong> trein<strong>en</strong> onderspuit<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> jaar<br />

later was er e<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>de galerie met Street Art furniture <strong>en</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke groep jonger<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

aardig inkom<strong>en</strong>. De straat was zi<strong>en</strong>derog<strong>en</strong> <strong>op</strong>geknapt <strong>en</strong> er groeide iets van e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schapsstructuur.<br />

De handige galeriehoudster had inmiddels e<strong>en</strong> projectmodel gemaakt van haar initiatief:<br />

Young Americans - Young Artists (YaYa) waarin werd voorzi<strong>en</strong> in goede coaching van zowel de sociale<br />

als de artistieke vaardighed<strong>en</strong> van de jonger<strong>en</strong>.<br />

Dit is e<strong>en</strong> ideaal sprookje voor vele beleidsmakers <strong>en</strong> politici (<strong>en</strong> nog waar gebeurd ook). Cultuur als<br />

geme<strong>en</strong>schappelijk kader waarbinn<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> idioom ontwikkel<strong>en</strong>, zelfrespect krijg<strong>en</strong> én<br />

aansluiting vind<strong>en</strong> bij de maatschappij. Herstel van sociale <strong>cohesie</strong> via cultuur.<br />

In dit artikel word<strong>en</strong> in het kort de inhoud, de geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de achtergrond<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> van<br />

sociale <strong>cohesie</strong> in relatie tot <strong>cultuureducatie</strong>. Het draait vooral om beleid <strong>en</strong> dan is het vaak lastig<br />

voor og<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> wat dat concreet betek<strong>en</strong>t. In dat geval heeft de bov<strong>en</strong>staande amuse alvast e<strong>en</strong><br />

bodempje gelegd.<br />

Beleidsterm van overheid<br />

<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> groeit in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig in Nederland uit tot e<strong>en</strong> belangrijk politiek onderwerp. De<br />

voedingsbodem ligt in de sociale vernieuwing, die het kabinet-Lubbers III (Lubbers-Kok) bij zijn<br />

aantred<strong>en</strong> in 1989 <strong>op</strong>voert als nieuw beleidsacc<strong>en</strong>t. In 1993 wordt de term ‘sociale <strong>cohesie</strong>’ voor het<br />

eerst gebruikt in e<strong>en</strong> bespreking van e<strong>en</strong> ambtelijke werkgroep met minister Hedy d’Ancona (Welzijn,<br />

Volksgezondheid <strong>en</strong> Cultuur) over het welzijnsbeleid. Door dit nieuwe <strong>en</strong> nog <strong>op</strong><strong>en</strong> begrip als<br />

doelstelling te gaan gebruik<strong>en</strong>, ontstaat ruimte voor sociaal beleid. Zowel ‘stabiliteit’ (e<strong>en</strong> conservatief<br />

ideaal) als ‘solidariteit’ (e<strong>en</strong> links ideaal) pass<strong>en</strong> in het nieuwe begrip.<br />

<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> wordt in 1995 zelfs g<strong>en</strong>oemd in de troonrede, waaruit blijkt dat het e<strong>en</strong> breed<br />

gedrag<strong>en</strong> politiek begrip is geword<strong>en</strong>. Cohesie is hier e<strong>en</strong> positief, nastrev<strong>en</strong>swaardig f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>.<br />

1<br />

Voor dit overzicht is int<strong>en</strong>sief gebruik gemaakt van de volg<strong>en</strong>de publicaties: Kamp, M. van der & Ottevanger, D. (2003). Cultuureducatie<br />

<strong>en</strong> sociale <strong>cohesie</strong>. E<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d onderzoek. (Cultuur + Educatie; 6). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland; Cultuurnetwerk Nederland<br />

(2001). <strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>. Verslag debat dinsdag 19 juni 2001. Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.<br />

7 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


Ook in de volg<strong>en</strong>de troonredes komt <strong>cohesie</strong> voor, telk<strong>en</strong>s met andere inhoudelijke acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in<br />

feite maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> weerspiegel<strong>en</strong>. In de troonrede van 1998 wordt <strong>cohesie</strong> in<br />

verband gebracht met cultuur <strong>en</strong> het integratievraagstuk. Gezam<strong>en</strong>lijk gevoelde norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> in 1999 als voorwaarde voor sociale sam<strong>en</strong>hang gedefinieerd.<br />

Het tweede paarse kabinet (kabinet-Kok II) geeft <strong>cohesie</strong> weliswaar e<strong>en</strong> belangrijke plaats in de<br />

inleiding van het regeerakkoord (1998), maar het wordt weinig concreet gemaakt. In de nota<br />

Gr<strong>en</strong>zeloos ler<strong>en</strong> 2 wordt het belang van sociale <strong>cohesie</strong> als volgt geformuleerd: ‘<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> wordt<br />

zichtbaar in de geme<strong>en</strong>schappelijke waard<strong>en</strong>, in actieve maatschappelijke <strong>en</strong> culturele participatie, in<br />

het onderling vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> in maatschappelijke instituties. E<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving zonder sociale <strong>cohesie</strong><br />

leidt tot uitsluiting van individu<strong>en</strong> <strong>en</strong> groep<strong>en</strong>.’ De regering vraagt aan wet<strong>en</strong>schappers om het begrip<br />

meer inhoud <strong>en</strong> uitwerking te gev<strong>en</strong>.<br />

Sociologische definities<br />

Paul Schnabel 3 omschrijft sociale <strong>cohesie</strong> als volgt: 'De mate waarin m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in gedrag <strong>en</strong> beleving<br />

uitdrukking gev<strong>en</strong> aan hun betrokk<strong>en</strong>heid bij maatschappelijke verband<strong>en</strong> in hun persoonlijke lev<strong>en</strong>,<br />

als burger in de maatschappij <strong>en</strong> als lid van de sam<strong>en</strong>leving.' Schnabels definitie laat zi<strong>en</strong> dat sociale<br />

<strong>cohesie</strong> e<strong>en</strong> breed begrip is, dat zowel betrekking heeft <strong>op</strong> belevingsaspect<strong>en</strong> als <strong>op</strong> gedrag.<br />

Individu<strong>en</strong> participer<strong>en</strong> <strong>op</strong> verschill<strong>en</strong>de niveaus in de sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de dim<strong>en</strong>sies.<br />

Daarvoor zijn uite<strong>en</strong>l<strong>op</strong><strong>en</strong>de burgerschapscompet<strong>en</strong>ties nodig, zoals economische, juridische <strong>en</strong><br />

sociale. Culturele compet<strong>en</strong>tie is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> belangrijke compon<strong>en</strong>t van goed burgerschap. Zij kan<br />

word<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong> als het vermog<strong>en</strong> om de eig<strong>en</strong> culturele id<strong>en</strong>titeit vorm te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />

cultur<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te respecter<strong>en</strong>. Kunst- <strong>en</strong> erfgoededucatie kan e<strong>en</strong> bijdrage lever<strong>en</strong> aan<br />

culturele compet<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> daarmee ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s <strong>op</strong> specifieke wijze bijdrag<strong>en</strong> aan sociale <strong>cohesie</strong> 4 .<br />

<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> burgerschap zijn zeer verwante term<strong>en</strong> die zoals hierbov<strong>en</strong> geformuleerd in elkaar<br />

overl<strong>op</strong><strong>en</strong>. Van burgerschap is sprake bij e<strong>en</strong> zekere mate van sociale <strong>cohesie</strong>: e<strong>en</strong> individu is in staat<br />

vanuit eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheidsbesef te functioner<strong>en</strong> in de publieke ruimte <strong>en</strong> participeert met<br />

zekere betrokk<strong>en</strong>heid in de maatschappij.<br />

Volledigheidshalve noem ik ook e<strong>en</strong> derde term die in veelvuldig valt in dit domein: sociale uitsluiting<br />

(social exclusion). Daarvan is sprake als door allerlei negatieve factor<strong>en</strong> (werkloosheid, slechte<br />

gezondheidszorg, gebrekkige huisvesting, sociale onthechting <strong>en</strong>zovoorts) e<strong>en</strong> groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

maatschappelijk geïsoleerd raakt. Ons beschavingsideaal streeft naar sociale <strong>cohesie</strong> waarin<br />

individuele vrijheid <strong>en</strong> maatschappelijke betrokk<strong>en</strong>heid door iedere<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> juist ev<strong>en</strong>wicht word<strong>en</strong><br />

beleefd. In geval van sociale uitsluiting is dat ev<strong>en</strong>wicht zoek.<br />

Christian Bröer 5 onderscheidt in sociale <strong>cohesie</strong> vier typ<strong>en</strong> binding<strong>en</strong>: naast economische (goeder<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

arbeidsverdeling) <strong>en</strong> politieke binding<strong>en</strong> (geweldsregulering) spel<strong>en</strong> concept<strong>en</strong> zoals hechting,<br />

id<strong>en</strong>tificatie, solidariteit <strong>en</strong> gedeelde waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol. Gezin, geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> subcultuur<br />

zijn hierbij belangrijk. Deze concept<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>gelegd in affectieve binding<strong>en</strong> (gevoel<br />

2<br />

Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> (2001). Gr<strong>en</strong>zeloos ler<strong>en</strong> : e<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>ning naar onderwijs <strong>en</strong> onderzoek in 2010.<br />

Zoetermeer: Ministerie van OC<strong>en</strong>W; p. 19.<br />

3<br />

Schnabel, P. (2000). Vergroting van de maatschappelijke <strong>cohesie</strong> door versterking van de sociale infrastructuur. Probleemverk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong><br />

aanzet tot beleid. In Hortulanus, R.P. & Machielse, J.E.M. (red.), In de marge. Het sociaal debat. (pp. 21-34). D<strong>en</strong> Haag: Elsevier<br />

bedrijfsinformatie; p. 22<br />

4<br />

Zie Van der Kamp & Ottevanger, 2003.<br />

5<br />

Bröer, Chr. (2001). Regisseurs van <strong>cohesie</strong>. In Cultuurnetwerk Nederland, <strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>. Verslag debat dinsdag 19<br />

juni 2001. (pp. 6-10). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.<br />

8 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


van verbond<strong>en</strong>heid) <strong>en</strong> cognitieve binding<strong>en</strong> (gedeelde verwachting<strong>en</strong>, veronderstelling<strong>en</strong>). De<br />

culturele compon<strong>en</strong>t ligt uiteraard met name in de affectieve <strong>en</strong> cognitieve binding<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> andere<br />

veelgebruikte indeling is de tweedeling in de sociaal-economische dim<strong>en</strong>sie (achterstandsbeleid) <strong>en</strong><br />

de sociaal-culturele dim<strong>en</strong>sie (omgangsvorm<strong>en</strong>, integratie).<br />

Ook van belang is de observatie van Duyv<strong>en</strong>dak 6 dat <strong>cohesie</strong> niet alle<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> geassocieerd<br />

met sterk verbond<strong>en</strong> groep<strong>en</strong>, maar ook met zwakke binding<strong>en</strong> als ess<strong>en</strong>tieel onderdeel.<br />

Oppervlakkige contact<strong>en</strong> <strong>en</strong> vage k<strong>en</strong>niss<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> juist grotere sociale verband<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving<br />

of cultuur mogelijk, terwijl e<strong>en</strong> hechte vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>club geïsoleerd blijft. Van e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving kan<br />

niet word<strong>en</strong> verwacht dat zij vooral sterke binding<strong>en</strong> heeft, juist de weak ties wev<strong>en</strong> het web. Bij de<br />

discussies over de invulling van de multiculturele sam<strong>en</strong>leving gaat het dan ook vaak over de verhouding<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> de interne kleefkracht van sociale groep<strong>en</strong> (bonding) <strong>en</strong> de onderlinge afstemming<br />

tuss<strong>en</strong> sociale groep<strong>en</strong> of system<strong>en</strong> (bridging).<br />

Gevolg<strong>en</strong> voor beleid<br />

Voor de politiek is uiteraard vooral van belang hoe de voorgaande theorieën vertaald kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

in beleid, met name ter bestrijding van de maatschappelijke onthechting. Verontrust<strong>en</strong>de incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

als het doodschiet<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t door e<strong>en</strong> weggestuurde leerling <strong>en</strong> het doodslaan van e<strong>en</strong><br />

passant die e<strong>en</strong> <strong>op</strong>merking maakt over onbehoorlijk gedrag, wekk<strong>en</strong> all<strong>en</strong>gs het gevoel <strong>op</strong> dat de<br />

maatschappij uite<strong>en</strong>valt. Geweldsregulering is <strong>en</strong>erzijds e<strong>en</strong> politie(ke) zaak, anderzijds ingebed in de<br />

norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving. Individualisering; vergroting van culturele diversiteit<br />

zonder onderlinge binding; globalisering; de terugtred<strong>en</strong>de overheid; verzwakking van bind<strong>en</strong>de<br />

instituties als de kerk, dorpsgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezin of familie, het zijn allemaal ontwikkeling<strong>en</strong> die<br />

de sociale <strong>cohesie</strong> verzwakk<strong>en</strong>. En wel specifiek <strong>op</strong> het vlak van norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>, de affectieve <strong>en</strong><br />

cognitieve binding<strong>en</strong>.<br />

Gezi<strong>en</strong> de aard <strong>en</strong> reikwijdte van binding<strong>en</strong> die ertoe leid<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bij elkaar kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij<br />

elkaar blijv<strong>en</strong>, is het de vraag of specifieke beleidsmaatregel<strong>en</strong> zin hebb<strong>en</strong>. Ook is het de vraag of<br />

nationale integratie de beste vorm van <strong>cohesie</strong> is in dit land van subcultur<strong>en</strong>. Wel heerst in Nederland<br />

van links tot rechts e<strong>en</strong>sgezindheid over de voordel<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>ging. Gem<strong>en</strong>gde schol<strong>en</strong>, gem<strong>en</strong>gde<br />

wijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sociale, economische <strong>en</strong> culturele spreiding word<strong>en</strong> ingezet als breekwijzer teg<strong>en</strong> achterstand<br />

<strong>en</strong> als middel tot verbroedering 7 . Gericht beleid is vaak echter niet mogelijk, omdat dat kan<br />

indruis<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> andere beleidsprincipes zoals vrije keuze in onderwijs.<br />

Bröer 8 is positief; hij deelt niet het gevoel dat er nu e<strong>en</strong> diepgaand onthechtingsproces plaatsvindt.<br />

De zorg over het uite<strong>en</strong>vall<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>leving is van alle tijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> juist e<strong>en</strong> aanwijzing dat er e<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>schap is.<br />

Duyv<strong>en</strong>dak heeft ge<strong>op</strong>perd dat stimulering van de eerderg<strong>en</strong>oemde weak ties e<strong>en</strong> bijdrage aan de<br />

<strong>cohesie</strong> kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Nederland k<strong>en</strong>t namelijk veel subgroep<strong>en</strong>, onderscheid<strong>en</strong> door klasse, religie,<br />

geboorteland, cultuur <strong>en</strong>zovoorts. Aan de onderlinge binding van zo’n subgroep (bonding) mankeert<br />

niets. Het kan soms zelfs negatief werk<strong>en</strong> als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> word<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> van zo’n club 9 .<br />

6<br />

Duyv<strong>en</strong>dak, J.W. & Veldboer, L. (2001). Meeting point Nederland. Over sam<strong>en</strong>levings<strong>op</strong>bouw, multiculturaliteit <strong>en</strong> sociale <strong>cohesie</strong>.<br />

Amsterdam : Boom.<br />

7<br />

Duyv<strong>en</strong>dak & Veldboer, 2001; p. 19-22.<br />

8<br />

Bröer, 2001.<br />

9<br />

Zie Schuyt, C.J.M. (2001). Het onderbrok<strong>en</strong> ritme, <strong>op</strong>voeding, onderwijs <strong>en</strong> sociale <strong>cohesie</strong> in e<strong>en</strong> gefragm<strong>en</strong>teerde sam<strong>en</strong>leving.<br />

Amsterdam: Vossiuspers.<br />

9 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


Het beleid zou zich vooral kunn<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> <strong>op</strong> middel<strong>en</strong> om de binding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> subgroep<strong>en</strong>, dus met<br />

het grotere geheel (bridging), te stimuler<strong>en</strong>. Duyv<strong>en</strong>dak d<strong>en</strong>kt dan met name aan ontmoeting<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

gezam<strong>en</strong>lijke activiteit<strong>en</strong>, zonder dat die e<strong>en</strong> nadrukkelijk integratiekarakter hebb<strong>en</strong>. Eig<strong>en</strong>lijk zijn<br />

alle multiculturele ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te bestempel<strong>en</strong> als bridging; ze betreff<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> het domein van<br />

cultuur: festivals, concert<strong>en</strong>, straatfestijn<strong>en</strong>, uitmarkt<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoorts.<br />

In 2003 dook in Nederland de term ‘community arts’ <strong>op</strong>, bijvoorbeeld in het Vooradvies van de Raad<br />

voor Cultuur (april 2003) 10 . Het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> is in Angelsaksische land<strong>en</strong> al langer ingeburgerd, maar in<br />

Nederland door beleidsmakers ‘ontdekt’ als e<strong>en</strong> zeer interessante combinatie van welzijnswerk,<br />

<strong>cultuureducatie</strong> <strong>en</strong> amateurkunst. Bij community arts tracht<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars in e<strong>en</strong> informele setting<br />

<strong>en</strong> <strong>op</strong> gelijkwaardige basis met groep<strong>en</strong> buurtbewoners, jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> ouder<strong>en</strong> aan de hand van eig<strong>en</strong>,<br />

herk<strong>en</strong>bare thema’s e<strong>en</strong> product te realiser<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zo hoog mogelijke artistieke kwaliteit. In het<br />

perspectief van <strong>cohesie</strong> word<strong>en</strong> dus, meestal <strong>op</strong> wijkniveau, onnadrukkelijk contact<strong>en</strong> gesmeed<br />

tuss<strong>en</strong> subgroep<strong>en</strong> terwijl het middel (kunst) zeer serieus wordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Voor de deelnemers <strong>en</strong> de<br />

kunst<strong>en</strong>aar is het artistiek product zelf het doel <strong>en</strong> de groepswerkwijze het middel.<br />

Verander<strong>en</strong>de <strong>op</strong>vatting<strong>en</strong> over <strong>cultuureducatie</strong><br />

Vóór 1993 was de term ‘sociale <strong>cohesie</strong>’ onbek<strong>en</strong>d, maar de achterligg<strong>en</strong>de ideeën <strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />

zijn al eerder in e<strong>en</strong> of andere vorm herk<strong>en</strong>baar in het <strong>cultuureducatie</strong>beleid. Eig<strong>en</strong>lijk is de<br />

beginperiode van <strong>cultuureducatie</strong>, namelijk de esthetische vorming <strong>en</strong> volks<strong>op</strong>voeding in de<br />

neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> begin twintigste eeuw, in wez<strong>en</strong> al gericht <strong>op</strong> sociale <strong>cohesie</strong>. Het hoogtepunt viel<br />

tijd<strong>en</strong>s het kabinet-D<strong>en</strong> Uyl, in de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig met de maakbare sam<strong>en</strong>leving. ‘Maatschappelijk<br />

<strong>en</strong>gagem<strong>en</strong>t’ is e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale term uit die periode, letterlijk g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> vrijwel synoniem voor sociale<br />

<strong>cohesie</strong>! De welzijnsideologie van die jar<strong>en</strong> richtte zich <strong>op</strong> persoonlijke ontplooiing <strong>en</strong> expressie;<br />

kunstzinnige vorming zou dit realiser<strong>en</strong>. Dit onder het motto van de kunst<strong>en</strong>aar Joseph Beuys, dat<br />

iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar is. In de huidige visie is indertijd de kunst te ver uit het zicht geraakt.<br />

Kunstzinnige vorming werd in veel gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘gebeur<strong>en</strong>’ waarvan veel kunst<strong>en</strong>aars afstand ging<strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> de hoge welzijnsambities niet gehaald.<br />

Het is dan ook niet verwonderlijk dat in de jar<strong>en</strong> tachtig <strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig sterke bezuinigingsrondes<br />

volgd<strong>en</strong>. De oriëntatie <strong>op</strong> kunst <strong>en</strong> artistieke kwaliteit kwam weer meer c<strong>en</strong>traal te staan, kunstzinnige<br />

vorming werd kunsteducatie. Midd<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig werd kunsteducatie <strong>op</strong> haar beurt weer<br />

verbreed tot <strong>cultuureducatie</strong>, dankzij de groei<strong>en</strong>de belangstelling voor cultureel erfgoed <strong>en</strong> om de<br />

kunst<strong>en</strong> e<strong>en</strong> breder kader te gev<strong>en</strong>. Cultuureducatie werd to<strong>en</strong>, in het eerste (paarse) kabinet-Kok,<br />

weer e<strong>en</strong> belangrijke prioriteit in het cultuurbeleid van de overheid. Staatssecretaris Van der Ploeg<br />

(1998-2002) vroeg aan de kunstwereld meer aandacht te bested<strong>en</strong> aan jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> allochton<strong>en</strong>. Dat<br />

is niet zonder resultaat geblev<strong>en</strong>. De meeste musea <strong>en</strong> podia ontwikkeld<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> die <strong>op</strong><br />

jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> scholier<strong>en</strong> zijn gericht, zelfs in zodanige mate dat er al weer klaagzang<strong>en</strong> weerklink<strong>en</strong><br />

over ‘het <strong>op</strong>leuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verprett<strong>en</strong> van alles <strong>en</strong> nog wat’ 11<br />

Dit kleine stukje geschied<strong>en</strong>is laat zi<strong>en</strong> hoe l<strong>en</strong>ig <strong>cultuureducatie</strong> is in het aanpass<strong>en</strong> aan beleid <strong>en</strong> in<br />

het <strong>op</strong>nem<strong>en</strong> van uite<strong>en</strong>l<strong>op</strong><strong>en</strong>de doelstelling<strong>en</strong>. Het toont ook dat zij daarbij danig <strong>op</strong> drift kan<br />

gerak<strong>en</strong>. Ook het ad<strong>op</strong>ter<strong>en</strong> van sociale <strong>cohesie</strong> heeft grote risico’s als niet goed wordt nagedacht<br />

over de haalbaarheid van onderligg<strong>en</strong>de ambities <strong>en</strong> over <strong>cultuureducatie</strong> als de juiste pleegouder.<br />

10<br />

Raad voor Cultuur (2003). Cultuur, meer dan ooit : inleiding <strong>en</strong> sectoranalyses. Vooradvies van de Raad voor Cultuur (2005-2008). D<strong>en</strong><br />

Haag: Raad voor Cultuur.<br />

11<br />

Redactioneel comm<strong>en</strong>taar van Van Zoest in NRC Handelsblad van 8 juni 2002, geciteerd in Van der Kamp & Ottevanger, 2003; p. 27.<br />

10 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


Internationale dim<strong>en</strong>sie<br />

Nederland staat niet bepaald alle<strong>en</strong> in zijn zorg over het gebrek aan sociale <strong>cohesie</strong>, ook in veel<br />

andere land<strong>en</strong> is het e<strong>en</strong> belangrijk aandachtspunt 12 . Typer<strong>en</strong>d is dat ook internationale organisaties<br />

zoals de UNESCO, de OECD (Organisation for Economic Co-<strong>op</strong>eration and Devel<strong>op</strong>m<strong>en</strong>t) <strong>en</strong> de<br />

Eur<strong>op</strong>ese Unie sociale <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> sociale uitsluiting hoog <strong>op</strong> de ag<strong>en</strong>da hebb<strong>en</strong> staan.<br />

Voor de EU is sociale <strong>cohesie</strong> gek<strong>op</strong>peld aan Eur<strong>op</strong>ees burgerschap. Zij wil bij de burgers van de<br />

lidstat<strong>en</strong> meer betrokk<strong>en</strong>heid bij Eur<strong>op</strong>a kwek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gevoel van geme<strong>en</strong>schappelijkheid <strong>en</strong><br />

onderlinge solidariteit zijn immers ess<strong>en</strong>tieel voor het integratieproces <strong>en</strong> de legitimatie van de EU<br />

zelf. Juist de culturele dim<strong>en</strong>sie van de Eur<strong>op</strong>ese land<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap wordt gezi<strong>en</strong> als de meest<br />

bind<strong>en</strong>de factor, hoewel dit nogal zwak wordt aangekleed: het eig<strong>en</strong>e van Eur<strong>op</strong>a is juist zijn<br />

veelvormigheid. Eur<strong>op</strong>a wordt dus in feite neergezet als e<strong>en</strong> multiculturele sam<strong>en</strong>leving, waarin alle<br />

ruimte is voor nationale <strong>en</strong> regionale eig<strong>en</strong>heid maar met e<strong>en</strong> <strong>op</strong><strong>en</strong>heid, solidariteit <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schapszin<br />

<strong>op</strong> Eur<strong>op</strong>ees niveau. De EU ziet onderwijs als het belangrijkste middel voor de vorming van<br />

die Eur<strong>op</strong>ese burger <strong>en</strong> daarmee voor sociale <strong>cohesie</strong> <strong>op</strong> Eur<strong>op</strong>ees niveau.<br />

<strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> in de zin van sociaal cem<strong>en</strong>t lijkt hier minder aan de orde; Duyv<strong>en</strong>daks weak ties zijn<br />

e<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>der beeld. Ondanks alle mooie formulering<strong>en</strong> in dikke nota’s <strong>en</strong> grote actieprogramma’s<br />

blijft het <strong>op</strong> eier<strong>en</strong> l<strong>op</strong><strong>en</strong> om cultuur, educatie <strong>en</strong> sociale <strong>cohesie</strong> sam<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> tot effectieve<br />

uitvoeringspraktijk<strong>en</strong>. Niet zozeer als het gaat om k<strong>en</strong>nismakings- <strong>en</strong> uitwisselingsproject<strong>en</strong>, die je<br />

kunt zi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vorm van culturele oriëntatie, maar wel als specifiek van kunst- of erfgoededucatie<br />

e<strong>en</strong> meerwaarde verwacht wordt voor sociale <strong>cohesie</strong>.<br />

De praktijk in Nederland<br />

Ottevanger heeft in 2003 e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek afgerond naar de praktijk van <strong>cultuureducatie</strong><br />

in combinatie met doel<strong>en</strong> <strong>op</strong> het gebied van sociale <strong>cohesie</strong> 13 . Er blijkt veel te gebeur<strong>en</strong>. Wat<br />

betreft het onderwijs zijn er met name veel van dergelijke activiteit<strong>en</strong> bij de Regionale Opleidingsc<strong>en</strong>tra<br />

(roc’s) <strong>en</strong> bij schol<strong>en</strong> voor voortgezet onderwijs die zich als Brede School afficher<strong>en</strong>. Buit<strong>en</strong> het<br />

onderwijs is er <strong>op</strong> <strong>cohesie</strong> gerichte <strong>cultuureducatie</strong> bij kunstinstelling<strong>en</strong>, bij c<strong>en</strong>tra voor de kunst<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bij het sociaal-cultureel werk. Ook niet-culturele instelling<strong>en</strong>, bijvoorbeeld maatschappelijke<br />

organisaties, kunn<strong>en</strong> initiatiefnemer zijn. Er lijkt e<strong>en</strong> nadruk te ligg<strong>en</strong> <strong>op</strong> grote sted<strong>en</strong>, met veel<br />

activiteit<strong>en</strong> gericht <strong>op</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> allochton<strong>en</strong>. Ouder<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> derde belangrijke doelgroep. De<br />

verschill<strong>en</strong>de kunstdisciplines <strong>en</strong> cultureel erfgoed zijn allemaal verteg<strong>en</strong>woordigd, ev<strong>en</strong>als de<br />

dim<strong>en</strong>sies productieve, receptieve <strong>en</strong> reflectieve <strong>cultuureducatie</strong>.<br />

Er zijn <strong>en</strong>kele algem<strong>en</strong>e lijn<strong>en</strong> terug te vind<strong>en</strong> in de veelheid aan activiteit<strong>en</strong>:<br />

− Er is nog steeds veel ambitie <strong>en</strong> bevlog<strong>en</strong>heid, maar wel meer realiteitszin <strong>en</strong> e<strong>en</strong> pragmatischere<br />

insteek dan in de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig.<br />

− Het cultuurbegrip wordt vaak breed ingevuld om nieuwe doelgroep<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>, maar m<strong>en</strong> blijft<br />

att<strong>en</strong>t <strong>op</strong> het kwaliteitscriterium <strong>en</strong> <strong>op</strong> intrinsieke doel<strong>en</strong> van <strong>cultuureducatie</strong>.<br />

12<br />

Zie Cultuurnetwerk Nederland (2004). Culture and School. A survey of Policies for Arts and Heritage Education across the Eur<strong>op</strong>ean<br />

Union = La culture et l’école. Un apercu des politiques d’<strong>en</strong>seignem<strong>en</strong>t artistique et du patrimoine au sein de l’Union Eur<strong>op</strong>é<strong>en</strong>ne.<br />

Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.<br />

13<br />

Ottevanger, D. (2003). <strong>Sociale</strong> <strong>cohesie</strong> <strong>en</strong> <strong>cultuureducatie</strong>. E<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d onderzoek. Afstudeerscriptie Andragogiek, Rijksuniversiteit<br />

Groning<strong>en</strong>.<br />

11 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


− Overtrokk<strong>en</strong> doelgroep<strong>en</strong>beleid kan leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> onev<strong>en</strong>wichtig aanbod of tot het e<strong>en</strong>zijdig<br />

binn<strong>en</strong>slep<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> als alibi. De beste praktijk organiseert altijd e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de<br />

interactie tuss<strong>en</strong> vraag <strong>en</strong> aanbod.<br />

− Wie nieuwe publieksgroep<strong>en</strong> zoekt, zal nieuwe weg<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> bewandel<strong>en</strong>. Veelal is sprake van<br />

lichte netwerkachtige sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong> <strong>en</strong> probeert m<strong>en</strong> zware overlegstructur<strong>en</strong> te<br />

vermijd<strong>en</strong>. De expertise van elk van de partners wordt gerespecteerd <strong>en</strong> ingezet om e<strong>en</strong> effectief<br />

geheel te smed<strong>en</strong>. Dit in teg<strong>en</strong>stelling tot het verled<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> er nogal e<strong>en</strong>s de neiging was van<br />

zowel culturele als welzijnsinstelling<strong>en</strong>, om elkaars terrein er ev<strong>en</strong> bij te nem<strong>en</strong>.<br />

− Wijkgericht werk<strong>en</strong>, activiteit<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> daar waar e<strong>en</strong> doelgroep zelf ook actief is, blijkt e<strong>en</strong><br />

succesvolle aanpak.<br />

− De verbinding van het formele onderwijs <strong>en</strong> informele vorm<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>schools ler<strong>en</strong> wordt als<br />

e<strong>en</strong> sterk <strong>en</strong> specifiek punt van <strong>cultuureducatie</strong> gezi<strong>en</strong>.<br />

− Vaak zijn bevlog<strong>en</strong> <strong>en</strong>keling<strong>en</strong> de motor van alle activiteit<strong>en</strong>; dat is e<strong>en</strong> zorgelijk aspect met het<br />

oog <strong>op</strong> continuïteit.<br />

− Er wordt nog te weinig gedaan aan de verzameling <strong>en</strong> overdracht van de ervaringsk<strong>en</strong>nis die al<br />

do<strong>en</strong>de in de praktijk is <strong>op</strong>gedaan; ook is er ge<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid de k<strong>en</strong>nis die beschikbaar is in<br />

verwante terrein<strong>en</strong> (bijvoorbeeld de volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>educatie) daarin te betrekk<strong>en</strong>. Als die<br />

k<strong>en</strong>nisoverdracht beter wordt <strong>op</strong>gepakt, hoeft niet iedere<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s weer het wiel uit te vind<strong>en</strong>.<br />

Resultat<strong>en</strong><br />

Er zijn ge<strong>en</strong> harde gegev<strong>en</strong>s over de effect<strong>en</strong> van <strong>cultuureducatie</strong>ve activiteit<strong>en</strong> in combinatie met<br />

doelstelling<strong>en</strong> <strong>op</strong> het gebied van sociale <strong>cohesie</strong>. Ook het buit<strong>en</strong>land biedt daarover weinig of<br />

discutabel onderzoek. In de praktijkverk<strong>en</strong>ning van Van der Kamp <strong>en</strong> Ottevanger (2003) zijn wel de<br />

m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zelf, programmamakers <strong>en</strong> deelnemers, gepeild. Hun indrukk<strong>en</strong> zijn<br />

e<strong>en</strong> indicatie voor effect<strong>en</strong>, in ieder geval voor hun beleving van de activiteit<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die is nogal<br />

positief. Er word<strong>en</strong> wel degelijk nieuwe doelgroep<strong>en</strong> bereikt, <strong>en</strong> die belev<strong>en</strong> meer plezier aan kunst,<br />

g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van kunst, krijg<strong>en</strong> meer plezier in school, krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zinvolle tijdsbesteding, ontwikkel<strong>en</strong><br />

meer zelfvertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwerv<strong>en</strong> grotere sociale vaardighed<strong>en</strong>. Het ontmoet<strong>en</strong> van groep<strong>en</strong> met<br />

e<strong>en</strong> andere culturele achtergrond of uit e<strong>en</strong> andere leeftijdsgroep levert nieuwe inzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

contact<strong>en</strong> <strong>op</strong>. De activiteit<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> positieve uitstraling aan de oude wijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de nu meer<br />

zichtbare kunstuiting<strong>en</strong> van andere cultur<strong>en</strong> 14 .<br />

Conclusie<br />

Met <strong>en</strong>ig voorbehoud lijkt <strong>cultuureducatie</strong> goede mogelijkhed<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> bijdrage te lever<strong>en</strong><br />

aan sociale <strong>cohesie</strong>, maar verder onderzoek is nodig om dat te onderbouw<strong>en</strong>. Het is veelzegg<strong>en</strong>d dat<br />

de Onderwijsraad <strong>en</strong> het Sociaal Cultureel Planbureau <strong>cultuureducatie</strong> over het hoofd zi<strong>en</strong> wanneer<br />

het gaat om de bijdrage van dit vakgebied aan sociale <strong>cohesie</strong>. Het nut van <strong>cultuureducatie</strong> die zich<br />

richt <strong>op</strong> nieuwe publieksgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> welzijnsdoelstelling<strong>en</strong> wordt in sommige kring<strong>en</strong> in de kunst- <strong>en</strong><br />

cultuurwereld betwijfeld. De overheid (OCW <strong>en</strong> de projectgroep Cultuur <strong>en</strong> School) daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />

legitimeert de prioriteit voor <strong>cultuureducatie</strong> mede vanuit de verwachting dat zij behalve de<br />

bevordering van cultuurdeelname ook e<strong>en</strong> positieve werking heeft <strong>op</strong> sociale binding <strong>en</strong> <strong>op</strong> de<br />

leeromgeving 15 .<br />

14<br />

Van der Kamp & Ottevanger, 2003; p. 117.<br />

15<br />

Haanstra, F. E<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>cluster voor het mbo. Amsterdam: Max Goote Instituut.<br />

12 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


Des te noodzakelijker is het om beter gegev<strong>en</strong>s te verzamel<strong>en</strong> over de uitvoeringspraktijk van <strong>op</strong><br />

sociale <strong>cohesie</strong> gerichte <strong>cultuureducatie</strong>, onderzoek te do<strong>en</strong> naar de effectiviteit daarvan, te onderzoek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> te debatter<strong>en</strong> over waar het werkelijk om gaat, de uitgangspunt<strong>en</strong> te verhelder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

concretere <strong>en</strong> haalbare doelstelling<strong>en</strong> te formuler<strong>en</strong>.<br />

Het sprookje uit<br />

Het is mij niet bek<strong>en</strong>d wat er van het YaYa-project is geword<strong>en</strong>. Het was to<strong>en</strong>, tijd<strong>en</strong>s de <strong>op</strong>komst<br />

van graffiti art <strong>en</strong> dergelijke, e<strong>en</strong> groot succes. De product<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> zich gewoon staande houd<strong>en</strong> in<br />

de harde Amerikaanse markt. Ze hadd<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de kwaliteit om k<strong>op</strong>ers te trekk<strong>en</strong>, slot<strong>en</strong> aan bij <strong>en</strong><br />

liep<strong>en</strong> zelfs voor<strong>op</strong> in e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d.<br />

Er is ook e<strong>en</strong> poging gedaan om de project<strong>op</strong>zet van YaYa in Nederland uit te prober<strong>en</strong>, met<br />

achterstandsjonger<strong>en</strong> in Hoorn. Er werd echter onvoldo<strong>en</strong>de geïnvesteerd in de begeleiding <strong>en</strong> het<br />

Amerikaans fanatisme ontbrak: de product<strong>en</strong> zelf <strong>en</strong> de marketing war<strong>en</strong> niet goed g<strong>en</strong>oeg.<br />

Dat zoiets in Nederland wel degelijk kan werk<strong>en</strong>, blijkt uit het succesverhaal van e<strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t <strong>op</strong><br />

zwart zaad die met zelf beschilderde paraplu’s ging leur<strong>en</strong>. Dat werd e<strong>en</strong> rage <strong>en</strong> er ontstond e<strong>en</strong><br />

miljo<strong>en</strong><strong>en</strong>bedrijf. Het product moet in ieder geval gewoon goed zijn. Zoals het geval is bij e<strong>en</strong> achterstandsgroep<br />

die <strong>op</strong> artistiek gebied zeer succesvol meedraait in Nederland: geestelijk gehandicapt<strong>en</strong>.<br />

Op beeld<strong>en</strong>d gebied bereik<strong>en</strong> veel gehandicapt<strong>en</strong> (vaak met professionele begeleiding) e<strong>en</strong> hoog<br />

artistiek niveau. Zij mak<strong>en</strong> product<strong>en</strong> waar grote vraag naar is <strong>en</strong> niet vanwege verme<strong>en</strong>de zieligheid<br />

van de makers. En is het resultaat kwalitatief magertjes, maar wel aando<strong>en</strong>lijk, dan wordt dat<br />

effectief ingezet als marketinginstrum<strong>en</strong>t of misschi<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> kwaliteitsaspect: het Josti-effect. Ook<br />

daarvan zou de combinatie <strong>cultuureducatie</strong> <strong>en</strong> sociale <strong>cohesie</strong> nog wat kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong>stek<strong>en</strong>.<br />

De auteur is werkzaam bij Cultuurnetwerk Nederland.<br />

13 ZICHT OP... SOCIALE COHESIE EN CULTUUREDUCATIE


Link naar literatuur <strong>en</strong> websites <strong>Zicht</strong> <strong>op</strong> sociale <strong>cohesie</strong>

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!