Liv og virke på Tviberg også i framtida?

11-
or:1
AitTn?frfre
Tund Helle
sfdli
Sogn og Fjordane Distriktshegskule
Avdeling for landskapsøkologi

Hymne
Eg vil heimatt
til øya mi ved havet
Heirn til grastem,
til konglefure og lyng.
Heirn til turrgras,
til eine, tang og tare,
til sauebrek og hese måseskrik.
Eg vil klatre i berg og hamrar.
Sjå tema stupe i bylgja etter mort.
Stryke gamlefæringen med vare hender,
slik mange hender
før mine - har gjort.
Plukka steinar og skjell
i fjøre,
og dra inn lukta
av garn som heng til turk.
Eg vil heimatt
til folket mitt der ute.
Heim til steinrøysa,
til gjerdesmett og skjor.
Til nordavind, tit skumtoppar
og solblenk,
til kvardagssja og stille
helgefred.
Eg vil rusle på velkjende stiar,
og sparke småstein og sauelort.
Møte folket mitt
- og stanse litt på vegen,
prate pale, lyr og torskefangst,
våronn - ver og settepoteter,
barselgraut
- og barstrødd syrgjetun.
Eg vil heimatt!
Helga Kleiva Pedersen

Referat
Helle, T. 1992. Liv og virke på Tviberg - også i framtida ?
Avdekng for landskapsøkologi. Sogn og Fjordane distriktshøgskule.
Rapporten "Liv og virke på Tviberg - også i framtida?" omhandlar øya Tviberg
i Askvoll kommune. Rapporten er laga med tanke på å kunne nyttast i
samband med eit tæreland, og den har difor fått ei tredelt oppbygging. Del A
gjev ein presentasjon av Tviberg &ik tilstanden på øya er i dag, og ei
oppsummering av tidlegare dokumenterte naturtilhøve i området. Del B
skisserer I enkle drag kulturhistoria til del to gardsbruka, og gjev eit innblikk i
korleis naturressurane på øya er blitt nytta. Del C omhandlar ein skjøtselsplan
for kulturlandskapet, både for kulturmarfts-typar (vegetasjon) og bygningsmiljø.
Vidare vert ulike forvaltningsmodellar diskutert og forslag til bruk og drift av
Tviberg lagt fram. I tillegg til rapporten er det utarbeidd ein informasjonsserie
om Tviberg på tre plansjar.
Målsetjinga med arbeidet er å ta vare på størst mogleg mangfald øya (tiora
og fauna) på ein slik måte at ein ikkje endrar kulturlandskapet i vesentleg
grad. Med det meinast også at øya vert verna for store tekniske inngrep, og at
dyre- og plantelivet skal sikrast gode livstilhøve. Tanken er også å la Tviberg
vere eit område for dokumentasjon på korleis kystfolket nytta
næringsressursane på kysten, - kombinasjonen mellom fiske og jordbruk. Del
er i den samanheng viktig at dei spor denne aktiviteten medførte ikkje
forsvinn, men enno kan tydast, både bygningsmiljø og i landskapet. For å
oppretthalde desse strukturane er det naudsynt med skjøtsel.
Då ingen er fastbuande på øya i dag vi det å skjøtte eit kulturlandskap vere
avhengig av innsats utanfrå. Ei vikfig utlordring ved eit æreland vil vere å
knyte ulike interesse/brukar-grupper til arbeidet med å ta vare på kvalitetane
på Tviberg. Store delar av opplylgjinga av dette arbeidet kviler nettopp på
interesserte og aktive brukargrupper.
Turid Helle
Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Postboks 39, 5801 Sogndal.

Foreord
Rapporten "Liv og virke på Tviberg - også i frarntida?" er laga på oppdrag frå
Askvoll kommune. Etter at arbeidet med registrering av "Kulturlandskap og
kulturmarkstypar i Askvoll kommune" (1-1eIte 1990) var ferdig, vart Sogn og
Fjordane distriktshøgskule oppmoda om å engasjere seg vidare i eit prosjekt
på Tviberg.
Askvoll kommune har alt sidan 1970-talet synt interesse for å nytte Tviberg til
frilufts- og kuiturføremål. Den eine garden på øya vart då seld, og Askvoll
kommune vart tilrådd å kjøpe eigedomen. Det vart til at Staten kjøpte garden.
Grunneigaren på det andre bruket, Alf Tviberg, har j seinare tid ivra for at
kommunen skal kunne nytte øya, og idøen om eiti;)ærelanditpå Tviberg tok så
form. Tankane med ett læreland er å nytte ressursanepå øya i samband med
undervising, til kulturføremål, småbåtturisme og i samband med friluttsliv.
11990 søkte Askvoll kommune om LUF-midlar til eit kulturlandskapsprosjekt
på Tviberg, og vart tttdelt 35000 kr. 11991 vart det søkt Direktoratet for
Naturforvaltning om midlar til naturforvaltnings-prosjekt. Direktoratet gav eit
tilskot på 25000 kr. Dette tilskotet dekkar delar av rapporten og i tillegg ein
informasjonsserie på 3 ptansjar. tillegg har Sogn og Fjordane
distriktshøgskule bidrege med 15000 kr. til arbeidet.
Sogn og Fjordane distriktshøgskule ved vit.ass. Turid Helle står som fagleg
ansvarleg og har utført arbeidet. Kart, skisser og foto er lagaitekne av
underskrivne der ikkje anna er nemnt. Eg vil rette ein stor takk til Alf Tviberg
for hans velvilje og iver overfor arbeidet. Ein takk også til tyrsteamanuensis
Ingvild Austad, SFdh, professor Arnfinn Skogen, Universitetet i Bergen,
fyrsteamanuensis Per Sandal, SFdh og Nætingskontoret i Askvoll for god
vegleiing og hjelp undervegs.
Fargebiletet på framsida syner dei to gardane på Tviberg, med Senholmen
bakgrunnen. På det vesle biletet syner Alf Tviberg fram noko av fangsten frå
laksetiske kring 1940.
Sogndal, mai 1992
Turid Helle

Innhald
Samandrag
1. INNLEIING
1.1 Askvoll læreland
1.2 Lyngheiane langs kysten
1.3 Læreland - ei utfordring
1.4 Skriftleg materiale frå Tviberg
DEL A - TILSTAND
2. THUEBERRIG - TVEEBURG - TVIBERG
2.1 Ei Øy i Askvoll kommune
2.2 medto gardsbruk
2.3 Men ingen fastbuande
2.4 Eit kulturlandskap utan store inngrep
3. EIT STYKKE KYSTNATUR
3.1 Eit distrikt med variert berggrunn
3.2 Stein og litt myrjord
3.3 Eit mildt kIima
3.4 Flent kystplanter - nokre innlandsplanter
3.4.1 Oseaniske artar
3.4.2 Sør-, aust- og nordlege artar
3.4.3 Antropokore artar
3.5 Lyngheiane - eit kulturskapt landskap
3.6 Fauna - mest sjøfugl
DEL B - HISTORIE
4. DET KOM TIDLEG FOLK TIL TVIBERG
4.1 Dei fyrste spora
4.2 Leiglendingsbruk under Svanø Birk
4.3 Eitt fellestun fram til 1860-åra
4.4 Fleire husmannsplassar
4.4.1 GjerdefKalvegterde
4.4.2 Tobbeneset
4.4.3 Staurvika
7
8
8
8
8
9
11
11
11
11
14
16
16
17
18
19
19
21
22
24
25
29
29
29
30
32
32
35
36

5. DEI VAR "FISKARBØNDER" 38
5.1 Aret på ein kystgard kfing 1900
5.2 Sjøen var ferdselsåre, spiskammers og inntektskjelde
5.2.1 Storfiske om vinteren
52.2 Små- og heimefiske om sommaren
52.3 Lakseverpe gav ekstra inntekt
52.4 Sjøfugl gav egg og dun til hushaldet
52.5 Hje/pefôr og gjødsel frå sjøen
5.3 Jordbruket var ryggrada om fisket svikta
5.3.1 Korn og poteter vart dyrka
5.3.2 Slåtten tok lii i julf
5.3.3 Lyngheiane tente som heilårsbeite
5.3.4 Skogen vart nytta til ulike reiskap
5.3.5 Torv utgjorde den viktigaste brensla
DEL C - FRAMTID
6. SKJØTSELSPLAN FOR KULTURMARKA 53
6.1 Bjørkehage
6.1.1 Bruk 1; Bjørkehola
6.1.2 Bruk 2; Skogen og Tua
6.2 Eik- og hasselkratt/Ospe- og rogneskog
6.2.1 Bruk 1; "Ospehaugen"
Bruk 1; ved Olaba
6.2.2 Bruk 2; "Ovomgardane"/Eikeskora
Bruk 2; frå Krekja til Råkja
6.3 Plantefelt av gran
6.3.1 Bruk 1; Løhaugen
6.4 Kfisttorn- og einerhage
6.4.1 Bruk 2; Lynghaugen
Bruk 2; Trevollen
6.5 Slåtteeng
6.5.1 Bruk 2; Litjerestdalen, Storåkeren, Bakkane
6.6 Gamalt åkerland - no "tuemark"
6.6.1 Bruk 1; Nore Bakkane, Storåkeren, Gjerde
6.6.2 Bruk 2; Sjø haugen
6.7 Gamal slåtternark - no beite
6.7.1 Bruk 1; Storehaugen, Tobbedalen, Mje/thaugane
Bruk 1; Lia, Staurshaugen, Botnen
6.7.2 Bruk 2; Storerestdalen
6.8 Open beiternark rn/blåstjerne
6.8.1 Bruk 1; ved Indre Liavegen
Bruk 1; ved Nore Bakkane
6.8.2 Bruk 2; Store Resehaugen
6.9 Lynghei
6.9.1 Bruk 1; Mehaugen, Stauren, Tree
6.9.2 Bruk 2; Sauefjellet
6.10 Torvmyr
610.1 Bruk 1; Breimyra
Bruk 1; Svemyra
6.10.2 Bruk 2; Svartekattmyra
38
38
39
40
41
42
42
43
45
46
48
49
49
55
55
55
58
58
59
59
60
62
62
63
63
63
64
64
65
65
67
67
67
ss
se
69
69
69
70
71
71
71
72
72
73
73

BYGGVERK I KULTURLANDSKAPET 75
7.1 Tekniske anlegg
7.1.1 Bøgarden
75
7.1.2 Vegar og stiar
7.1.3 Bakkemurar 77
7.1.4 Grefter
78
7.1.5 Kaier
78
7.1.6 T&elon- og elektrietetshnter
78
7.2 Bygningar
7.2.1 Gardstuna
7.2.2 Husmannsplassane
7.2.3 Naust- og sjobumilja
7.2.4 Gardfjøsar
7.2.5 Torvhus
7.2.6 Kvernhus
8. STATUS OG FORVALTNING AV TVIBERG
8.1 Privat forvaltning og skjøtsel
8.2 Landskapsvernområde
8.3 Kulturhistorisk referanseområde/rnuseum
8.4 Kommunalt friområde - læreland
8.5 Sluttord
Litteratur
VEDLEGG
8.4.1 OrgarUsering av et læreland - stiffing
8.4.2 økonomi og pfioritettng
8.4.3 Organiseringavskffitsel
8.4.4 Tilrettelegging
1: Samla artsfste over Tviberg
2: Utdrag frå rapporten om "Kystlynghei på Vestlandet og ITrøndelag"
3 Utdrag frå rapporten om "Verneverdige forekomster av barlind og kristtom..«
4: Utdrag frå "Verneplanenfor sjøfugl"
5: Skisser av ulike fiskereiskapar
75
77
80
81
84
84
B5
86
86
87
87
87
88
89
89
90
91
91
92
93
98
103
104
106
107

Samandrag
Øya Tviberg er eit stykke kystnatur skåna for moderne tekniske inngrep som
vegbygging, hyttebygging, nydyrking o.l. Øya ligg i eit område med varierte
berggrunnstilhøve som igjen gjev utslag i ein variert vegetasjon. Tviberg er
både frodig og karrig. Variasjonen spenner frå relativt rike eik/hasselkratt og
lyngheier til bjørkeskog og fattige myr- og torvheiar. Naturtilhøva er godt
dokumenterte og gjer såleis Tviberg godt eigna som eit "læreland" og som ein
ekskursjonsstad. Frå Tviberg kan ein også lett nå andre interessante ekskursjonsmål
som Alden, Bulandet, Atløy m.m.
To gardsbruk ligg på den mest grøderike delen av øya og er inngjerda av ein
solid steingard. Steingarden dannar ei ramme kiing innmarka samstundes som
den tydeleg markerer skiljet mot lyngheiane/utmarka. På desse gardane har
det vore busetnad sidan 1500-talet, truleg også tidlegare. Tviberg var ei tid
leiglendingsbruk under Svanø Birk, men grunna auksjon vart Tviberg alt
sjølveigande på slutten av 1700-talet. Kring 1860 vart det gamle fellestunet
splitta opp og to gardsbruk vart danna, og den solide bøgarden vart bygd.
Folket her har i generasjonar nytta dei naturgjevne tilhøva gjennom tradisjonell
kombinasjonsdrift med fiske og jordbruk. Mannfolka har vore opptekne med
tradisjonelt fiske; vinter- og vårsildfiske og seinare heimefiske. I seinare tid har
laksefiske vore ei viktig inntekt på gardane. Kvinnfolka sine ansvarsområde
var knytta til hus, barn og husdyrdrift. Knapt med vinterfor til buskapen kunne
gje kvinnfolka ein stri tøm med sanking av hjelpeftir om vårane. På denne
måten har kystfolket livnært seg like fram til 1970-talet då folket flytta frå
Tviberg til eit større lokalsarnfunn. Den eine garden vart seld, medan den
andre vart driven på sommarstid, Sauer har beita på øya like fram til i dag og
noko tradisjonell skjøtsel med avsvfing av lyngheiar har vore oppretthalde.
Å verne om kultudandskapet på Tviberg tyder at øya må nyttast. Beite er
avgjerande for å oppratthalde dei tradisjonsrike lyngheiane på kysten. Men
også skjøtselstiltak utført av menneske er turvande for å halde variasjonen i
eit kulturiandskap ved like. Vert dei gamle engene berre beita vil ein tape
mykje av det artsmangfaldet som er knytta til dei tradisjonelle slåtteengene.
Likeeins utgjer dei små åkrane ein viktig del av eit heilskapleg klassisk
kulturlandskap.
Det ligg store utfordringar i å ta vare på kulturlandskapet på Tviberg. Då ingen
bur fast på øya i dag, er drifta og vedlikehaldet avhengig av ressursar utanfrå.
I tråd med tankane om eit "læreland" er det nærliggande å tenke seg at skule,
lag og organisasjonar kan delta med skjøtsel og vedlikehald kombinert med
opplæring. Forvaltningsansvaret kan leggast til ei eventuell stifting. Stiftinga vil
då stå som ansvarleg for drift og framdrift og vere koordinator for aktivitet og
bruk av øya.
7

1. INNLEING
1.1 Askyoll læreland
Alt i 1974 vart det synt interesse for å nytte Tviberg i samband med undervisning
og friluftsIN. Då vart Askvoll kommune tilbydd å kjøpe halve Tviberg. I
Firda (1974) kunne ein lese; rDet yar stohinntykk i Askvoll kommuneslyre fredag, slik at
storsalen i samfunnshuset laut takast bruk. 70 eleyar og lamarar frå ungdomsskulen hadde møtt
fram då møtet tok til, og det store trekl5olasteret var Tvibergsakaw.Askvoll kommune sa frå
seg kjøp av eigedomen og det vart til at Staten kjøpte bruket til offentleg
friluftsområde.
I 1989-90 tok Askvoll kommune igjen oppatt tanken om å nytte Tviberg - som
eit læreland. 1 tillegg til naturverdiane på øya var også Alf Tviberg sin iver for å
verne om kulturhistorie og kulturlandskap pådrivar for arbeidet. Etter at
rapporten frå SFdh om kulturlandskap og kulturmarkstypar i Askvoll kommune
var ferdig (Helle 1990) vart det så søkt rnidlar til å utarbeide ein skjøtselsplan
for Tviberg.
1.2 Lyngheiane langs kysten - eit landskap i endring
Tviberg er del av ein truga landskapstype; lyngheiane langs kysten. Endelause
lyngheier har fram til vår tid vore eit kjenneteikn for kysten, fike frå Portugal i
sor til Loloten i nord, - eft landskap som kan sporast 5-6000 år attende i tida
(Kaland 1974 og 1986). Atlanterhavskysten i Europa vart då gradvis forma til
lyngheier av kystfolket som let buskapen beite den vintergrøne røsslyngen
heile året. Skogane vart avsvidde og røsslyngheiane breidde seg etterkvart
som skogen vart pressa attende. Dette var ei praktisk ordning for kystfolket
som gjorde det mogleg å kombinere landbruk med fiske. Dei tapte tømmer og
ved men fekk betre tid til fiske og anna fangst.
Etter siste århundreskiftet kom endringane i landbruket, først i Europa så til
Norden. I Norge var Nngheiane i bruk fram til 1940-talet. Etter det vart utmarka
mindre nytta, og framvekst av skog og i tillegg skogplanting skaut fart Dei
karakteristiske røsslyngheiane taper gradvis terreng så lenge tradisjonell bruk
med beite og jamnleg brenning ikkje vert praktisert lengre. Itillegg til gjengroing
er også nydyrking og luftureining eit trugsmål for heiane. Nydyrkingsareal
splittar opp lyngheilandskapet og luftureining kan i verste fall føre tU at
røsslyngen døyr og erstattast av blåtopp på råmerik mark eller srnyle på turr
mark (Fremstad m.fl. 1991). I dag ligg dei største lyngheiområda i Skottland,
på Vesterhavsøyane og i Norge. Vi har såleis eit internasjonatt ansvar når det
gjeld å verne om delar av heilandskapet vårt.
8

1.3 Læreland - ei utfordring
Tilhøva ligg godt til rette for natur- og kufturbasert læring på Tviberg. Det ligg
store utfordringar i å organisere forvalMinga av Tviberg på ein shk måte at
lokalmiljøet (kommunen) kjenner ansvar for å oppretthalde og verne om
verdiane på øya. Liknande prosjekt med restaurering av bygningar og kulturmark
er sett i gang nokre få andre stader i landet og med gode resultat.
Storfjordens Venner med sine prosjekt langs Geirangerfjorden (Hatløy &
Bruaas 1991), Havråtunet på Osterøy (Austad & Skogen 1988), Sinjarheim i
Aurland (Bjørkhaug 1991), Galdane i Lærdal (Austad & Hauge 1987) og
Avdalen i .Ardal er gode eksempel på filtakslyst og engasjement frå lag og
einskildpersonar. Lyngheisenteret i Lindås kommune (Hordaland) er på mange
måtar ein parallell til Tviberg. Planane her går ut på å opprette eit referanseområde
for norsk lynghei ved å rekonstruere drittsmåtane i utmark og innmark
på ert bruk attende til 1945. Dette omfattar også gjeninnføring av tradisjonelle
husdyrslag. Her er også planar om rekonstruksjon av gardshusa på ein
middelaldergard og bygging av eit informasjonssenter for kultur- og rniljøvern
(Prosjekt Vestkyst 1991).
1.4 Skriftleg materiale frå Tviberg
Mange registreringar er utførte på Tviberg, både innan berggrunnsgeologi,
kvartærgeologi, flora og fauna (sjøfugh. Kartlegging av geologiske- og botaniske
tilhøve tok til alt på slutten av 1800-talet. Den vekslande berggrunnen i
distriktet vart tidleg synt stor merksemd. I Skjerlie (1984) er det laga eit
oversyn over det berggrunnsgeologiske arbeidet som er utført. Likeeins er dei
kvartærgeologiske tilhøva og bakgrunnen for dette arbeidet godt dokumentert i
Aa (1985). Når det gjeld ffora og vegetasjon føreligg dei første skriftlege
kjeldene i 1896; gjennom Ove Dahl si skildring av kystvegetasjonen frå
Sunnfjord til Romsdal. I 1951 føretok Jakob Naustdal ei gransking av vegetasjonen,
og notatane etter denne er arkivert ved Botanisk Insfitutt, Universitetet
i Bergen. I 1978 var Harald Korsmo på Tviberg i samband med verneplanarbeid
for edellauvskog, og i 1991 føretok Arnfinn Skogen ei synfahng på øya
i samband med verneplanarbeid for kristtorn og barlind.
Gunnar Godø og 0.Johansen & A.Ervik utførte khng 1980 flefre observasjonar
av sjøfugllivet ved Tviberg, samanfatta i Verneplan for sjøfugl (1991).
Thorleif Sjøvold og Per Fett (1956 og 1957) har registrert fornrninne på øya.
Dette er oppsummert i rapporten til Historisk Museum (1983).
Theodor Tviberg og Alf Tviberg har begge skrive mykje om slekts- og driftshistoria
på Tviberg, og det føreligg to private (upubl.) bøker; "Folket på
TviberT (maskinskrive) og "Mi barne- og ungdomstid på Tviberg" (hanciskrive).
I 1985/1986 vart det sarnla inn og registrert gamle stadnamn i Askvoll kommune.
På Tviberg er det registrert 350-400 lokale namn. Dette materialet er i dag
på Fylkesarkivet, men skal attende til kommunen når karta er trykte.
9

DEL A - TILSTAND
variert natur -
eit kulturlandskap utan store inngrep
10

2. THUEBERRIG - TVEEBURG - TVIBERG
Tviberg er skrive Thueberrig 1563, Tueberrig 1567, 1603, 1608, 1667 - og
Tveberg med Hindøen 1723. Namnet Tviberg tyder dobbeltberget. Rygh
(1919) skriv; "Er en Ø, som har Navn etter to stakkformade Høider".
2.1 ..ei sy i Askvoll kommune
Øya Tviberg ligg mellom Atløy og Alden, og er godt synleg grunna dei to
"berga" (fig. 1). Kraft (1830) skildrar øya på fylgjande vis; "Øen, en smal øe,
befiggende lige i Vest at Afiøen, der har sit Navn at dens meget kjendelige Form, da Øen ligner to
Høstakker, hvoral den vestligste er størst og noget langaktig, den østlige rund og nanten lige saa
Dei markante ftelltoppane Stauren og Storenipa reiser seg 155 og 192 m
o.h, frå flatlandet rundt. Øya er om lag 3500 da og er berre tilgjengeleg med
båt.
Tvibergsundet mellom Tviberg og Atløy var tidlegare den vanlegaste kystleia.
Seinare, når båtane vart større, vart hovudleia flytta vest for Tviberg.
2.2 med to gardsbruk
Dei to bruka iigg ved sida av kvarandre i Vågen på søraustsida av øya, like
ved skaret mellom dei to fielltoppane (ftg. 2). Hovudbruket, nr. 58/1, eig
Staten, medan Alf Tviberg er grunneigar av bruk nr. 58/2. Senholmane sør for
Tviberg høyrer til bruk 2.
Hovudbruket vart fråflytta i 1974 og selt til Staten 1975 Samstundes vart
tunet (våningshus og to uthus) på hovudbruket fråskilt til Lelf Stølen, Atløy.
Det andre bruket var busett og drive fram til 1976.
Spor etter tradisjonell jordbruksdritt pregar enno kulturlandskapet, og gardsbruka
ligg som ein grøn oase mellom lyng og fiell godt innringa av ein solid
steingard (fig. 3, side 15 og fig. 44, side 56). I utmarka er det lynghei og
torvmyrar som pregar landskapet, medan hagemark, beitemark, slåtteeng og
attlagd åker skil innrnarka frå lyngheiane.
2.3.. men ingen fastbuande
Etter at øya vart avfolka har det skjedd ei gradvis attgroing av dei opne areala.
Skogen sprer seg, og på delar av heiane er røsslyngen grov og vedaktig og
einer skyt opp. Manglande stelI av innmarka gjev gradvis overgang frå eng og
beite tillyng- og einermark.
Ein viss kulturpåverknad er her likevel. Mellom200 og 300 sau beiter på øya,
11

.
1 7".., Sm.frabr
eP ,1t .
1..
f
tbudil —
. ‘C' N gi; 71,,l'''rd' .'"ills.T.:Urdc: ibiiturd £14/ r.° (11 .ff
r..." ; . Jl)SS25'" . ‘)/— f' ; we
1 . ni. N.,......A .f, , 7, mif ) i Palk 56 t
Ire. , H.,-,...."---(-1'-'?6,,, ,—....---. i, , .,..., : n.,..
T.— ::: cliLyi:r: z ...,z0):Kly 011. 5 Cv.MstEfiDuA
TUHI
år.4 c 71. r . , it'
: eib ',..-. : KVOLL Vi8 "L
Alden ... : Kal£ '11.'±7.
Mt de * ' I SON*, ILLE
_ 645 5/NI*11.11 4.., t'-:'.0
"" ( VII 5
I.I3E1.1013DEN 3Fast
11;k4,1”. ' !
7,M14Ilje "7" L
gissu,rj, foLKES Slarl0170 34-p‘
.1
fl
" LES T"Nr'i
sl 3s.\.3,
‘33(3--
L 7".
-01\ _
lr3Sr 1 1-- —
11";11"1, Tj,1112CY,
1.-EF.IDE 11 N . oonor.ilt HESIA ‘,3
Fig. 1: Lokalisering av Tviberg i Askvoll kommune (Vegkart for Sogn M 1:250000, serie M
516), Sogn og Fjordane lylke.
$3.1
12

TOlåt4tirr
s--
uu-non
w.gueab
vvvv

og i 1991 vart store delar av utmarka avsvidd. Lyngbrannen korn ut or kontroll,
og medførte at fleire mindre skogkrullar med kristtorn på austsiad av øya
brann opp. Delar av innmarka på eine gardsbruket vert også slått, for å unngå
tuemark.
Bygningane på dei to bruka er i bra stand. På br. nr. 1 står våningshus, to
uthus, hønsehus, restar etter to naust og ei sjøbu. Isa vart brendd då dei
førre eigarane flytta, hønsehuset står rnedan våningshus er restaurert og to
uthus er i bra stand, Av sjøhusa er det berre sjøbua som står. Naustet i
Staurvika bles på sjøen nyårsdag 1992 og berre reisverket står etter naustet i
Vågen. På br. nr. 2 stårvåningshus, Iøe, uthus, naust og sjøbu. Av desse
bygningane er det uthuset som er i dårlegast stand, dei andre er haldne godt
vedlike. Naust og sjøbu fekk mindre skadar på dører og veggar under orkanen
i januar 1992. I Gjerde, Staurvika og på Tobbeneset er det spor etter dei
tidlegare husmannsplassane på øya.
2.4 Eit kulturlandskap utan store inngrep
Tviberg høyrer til kystkulturlandskapet. Kjenneteiknet på kystkulturlandskapet
er i fylgje Austad og Hauge (1989); "Dette er lynghenandskapet med strandenger og
beiteøyer, et trebart landskap med særegen vegetasjon og tilhørende byggeskikk. Et ænciskap
som ikke bare avspeiler jordbruk, men også fiske og handel. Forskjelfige naturfOrhold fra sør til
nord, bl.a. i berggrunn og æsmasser gir seg utslag bade i ulik byggeskikk og i forskjellige
kulturmarkstyper... Langs kysten finner v trachsjonelle fiskevær, fyr og kombinasjonsbruk".
Tviberg har så langt vore skjerma for moderne nybygg, her er ingen hytter, og
dei bygningane som finst på øya er oppførte i tradisjonell stil. Så lenge det har
budd folk her, har dei livnært seg av jordbruk og fiske basert på gamal
tradisjon, og kulturlandskapet på øya ber enno preg av kystbonden sine
jordbrukstradisjonar. Sjølv om øya i hovudsak verkar karrig, er den variert med
fleire skogkrullar, hagernarker, open beitemark og eng, rik lynghei og næringsfattige
rnyrar og vatn (fig. 4). Øya må seiast å vere eit godt døme og gje god
dokumentasjon både i eit natur- og kulturhistorisk perspektiv.
I Fylkesdelplanen for friluftsliv (1989) er Tviberg rekna som eit viktig friluftsområde
i regionen for batutfart, bading, jakt og fiske. Øya har mange vikar og
vågar, men berre nokre få av dei eignar seg til bading. Kalvågen, Tobbenesvågen
og Grø nevika vest på øya og Grunnevågen i nord har langgrunne
sandstrender og vert stundom vitja av badegjestar. Storevatnel er også eigna
til bading. Her er gode høve for fiske i farvatna kring øya og i Storevatnet
(sjøaure). Av faunaen er sjøfuglar godt representerte, særleg på Senholmen.
Elles har rn.a. havørn tidlegare hekka på øya. I seinare lid er det observert
fleire hjortedyr.
14

Fig. 3. Gardstuna ligg ved sida av kvarandre, like ved Vagen. Hovudbruket skimtast såvidt i
høgre kant av biletet. Øya og fjellet Alden i bakgrunnen.
Fig. 4: Pa den nordlege delen av øya er landskapet prega av ein mosaikk av bergknausar,
myrar, heiar og mindre tjern. Nøkkerrose prydar mange av desse tjerna. Lomrnetjerna
framgrunnen, fjellet Stauren i bakgrunnen.
15

3, EIT STYKKE KYSTNATUR
Landskapet kring oss kan på mange måtar definerast som ei lærebok. Samansetjinga
i berggrunnen og av lausmassane kan fortelje oss om korleis landet
har blitt bygt opp gjennom millionar av år med vulkansk aktivitet, jordskorperørsler
med avleiring og overskyvningar, istider og landhevingar. Pollenanalyser
fortel om vegetasjon og klirnaendringar og korleis menneska har
påverka og forma landskapet opp gjennom tidene. Samanhengane i landskapet
er tydelege. Det beste og eldste jordbrukslandet ligg på lettløyseleg
berggrunn og der det er gunstige avsetningar, td. tidlegare havbotn eller
morene. Inneheld berggrunnen lettløyselege og næringsrike rnineral, gjenspeglast
desse tilhøva i ein rikare flora. Likeeins har det milde og fuktige
klimaet innverknad på kva artar som veks og trivst her.
Nordisk Ministerråd (1984) har laga eit oversyn Over naturgeografiske regionar
i Norden. Den vestnorske lyngheiregionen (38b) som orttlattar Tviberg, er
karakterisert av eit sterkt lyngvakse heilandskap og atlantiske myrkornpleks,
med innslag av småvaksen skog. Det er til dels store topografiske kontrastar
nord, og høgt innslag av oseaniske planter. Regionen er prega av nedbør frå
sørvest.
3.1 Eit distrikt med variert berggrunn
Vulkanutbrot for 470 til 430 milhonar år sidan bygde opp øyane langs kysten
(Kvale 1980). Smeltemassar som ikkje nådde opp til jordoverflata størkna då
til gabbroar og granittiske bergartar. Dei vulkanske bergartane som vart
danna, særleg grønstein og grønskifer, pregar i dag dei kambrosilurske
bergartane på kysten. Grønsteinen er hovudsakleg orndanna til grønskifer,
men her er likevel spor etter garrhe lavabenker og askelag. På øyane frå
Stavenes til Værlandet ligg eit samanhengande felt av grønstein og grønskifer.
Skerhe (1984) definerer berggrunnen på Tviberg som ein del av Stavfjorddekket,
dvs. overskjøvne bergartar av karnbro-silursk alder (fig. 5). Den største
delen av Tviberg er dekt av grønstein (kalla Grimefiforrnasjonen). Dette
omfattar både massiv grønstein (rnetabasalt) og metabasalt med putestruktur.
Mellom putene kan det opptre grøn jaspis, gråleg kvarts, lysegrøn epidot eller
meta-hyaloklasitt. Den søraustlege delen av Tviberg har ein lettvitrande
berggrunn sarnansett av metagravakke, kalkspat og konglomerat. Metabasalt
førekjem i undre del av metagråvakkene området Tviberg - Mjåset. På
Tviberg førekjem ein 300 m lang og 5 m mektig sone av
serpentinittkonglomerat. Kalkspat og dolomittmarmor førekjem i ei sone som er
om lag 300 m lang og 30 m mektig. Det finst også granodioritt - tonalitt
(gangbergart av silursk og devonsk alder) og serpentinitt (djupbergart). På
Tviberg opptrer enkelte gangar som fører både albitt og kaliteltspat. Serpentinittane
inneheld serpentin, talk, karbonat og erts i varierande mengder.
6

3.2 Stein og litt myrjord
)1‘
Granedarat tmlahn (gangar av adurn aided
E jSerpentinia
långravaidat kaliS
0111
1~pa1- og dolomenmarmor
Konganwat mad bollar av ukna bargariar
Masan caranalmn (matabasat
Wabast med pnesauldur
Tit blext akysone
- - erganagrenSa. tdddw
-0-Akaaplantran lot anizfona
Fig. 5: Berggrunnsgeologisk kart over Tviberg i M 1:50000 (etter Skjerlie 1984).
Berggrunnsressursane vart fleire stadar tidleg utnytta. I dokument frå 1901
(pantebok) går det fram at dei to brukarane på Tviberg avstår sfuldstayndig
Brugsræt (til 0. H. Backe) til at uddrive Kleber eller andre Stenarter, som maatte laarelindes 1
vaare til gaardene Tvibelg hørende Udmark.'. Det vart aldri gjort noko uttak på Tviberg.
Mange istider har vore med på å forma landskapet. For 18000 år sidan dekte
breen heile landet, og gjekk truleg like til Shetland og England (Aarseth 1980).
Den siste istida, kalla Yngre Dryas, tok slutt for om lag 10000 år sidan. Ved å
fylgje breranda til denne innlandsisen har ein kome fram til at store delar av
Askvoll (inkludert Tviberg) har lege isfritt gjennom siste del av siste istid (Aa
1985) (fig. 6). Studiar av Ra-morena tyder på at denne har stoppa ved Fureneset,
trass i at Undås (1963) meiner at den storblokkførande morena på
austre Tviberg representerer den distale morena frå Ratid. Denne tilsvarar
strandvollar i 23-25 m høgde på same stad. Isrørsla før Yngre Dryas har kome
om lag rett frå aust. Skuhngsstriper er kartlagt på heile aust - søraust sida av
Tviberg.
17

3.3 Eit mildt klima
ffi.
dagen
Torv- og myrdanning
MorenematenaS (tyrtt orekke)
HumuSdakke/Tynt tondekke
Toni og myrdanning
Favitlingsmatariale
fl Ur
Strandavsainingar
Humusdekke/Tynt toniclekl(e
Skunngsste. rersie mot
obervasjonspunkt
Kryssane isskunng, aukancle antal
hakar meol aukande relativ alcier
Fig. 6: Kvartaargeologisk kart over Tviterg i M 1:50000 (eiler Aa 1985) og kart ever isbreen si
utbrMing under hovudstadiet for om lag 10500 år sidan (Aarseth 1980).
I fylgje Aa (1985) og Klakegg m.fl. (1989) er Tviberg i hovudsak bygd opp av
nakent fjell med mindre lausmasseavsetningar (fig. 6). Øya har noko morenemateriale
(tynt dekke), og i hovudsak er det dette arealet som i dag utgjer
innmarksarealet. Dei vesfiege og nordlege delane av øya er dekte av torv og
myr med veksling av forvitringsrnateriale og tynt torvdekke over berggrunnen.
Vest for Storenipa, sør for Utjefjellet og Stauren, er det innslag av skredmateriale.
På Tobbeneset ligg marine strandavsetningar og sør for Storevatnet
er det høgt innhald av blokker på overflata.
Karakteristisk for kystklimaet er stor nedbør, små temperaturskilnadar mellom
sommar og vinter og stor vindstyrke. Dei ytste øyane har høgare vintertemperatur,
mindre nedbør og større vindstyrke enn fastlandet. Februar er den
kaldaste månaden med 1°C, rnedan juli og august er dei varmaste månadane
med temperaturar på om lag 14°C (Pedersen 1980). Nedbørsrnalingar på Fure
(1760 mm pr. år) og i Stongfjorden (2780 mm pr. år) avdekkar store variasjonar
innan eh avgrensa geografisk område (Generalplan for Askvoll 1977).
Målinga på Fure er sannsynlegvis nokså dekkande for årsnedbøren på
Tviberg, då dei to stadane ligg om lag like langt vest. Vindretninga er jamnt
over frå søraust, sørvest og nord, og særleg er "sørvesten" vanleg. Dei
vanskelege harnnetilheva i Tvibergvågen skuldast nettopp rnanglande vern for
18

dei sørvestlege vindane.
Orkanar opptrer også ein gang i blant. Arentz (1785) skildrar ein "virkelig"
orkan .."somden 14* Februar 1770 tog sit Strøg lige hen over Søndfjord, hvor den overfor i
sin fulde Slyrke, og ret udviste sin VoldsomheI, i at nedslaae Huse, omkaste Brygger, Sfaboder og
Nøste, som knusede de der indsatte Baade Henved to Timer vedvarede den ganske Orkan,
hvorefter det biev stille og behageligt Vejrligt; men ikkun 314 Time, nøjagtig at regne, var den i sin
Iukle ødefreggende Rasenhed; og den ganske Fonniddag igjennem havde vi, førend den kom,
klart Vejr med en frisk, dog maadelig jevn Kuling af Nyårsdag 1992 feia ein
liknande orkan langs kysten, og reiv m.a med seg eitt naust på Tviberg.
3.4 Flest kystplanter - nokre innlandsplanter
Innslaget av kystplanter er naturleg nok stort så langt vest på kysten. Grunna
rik berggrunn og gunstig lokalklima er her også innslag av andre floraelement.
Mndelinga av floraelement fylgjer Skogen og Aarrestad (1986). Plantelivet på
Tviberg er relativt godt registrert (vedlegg 1).
3.4.1 Oseaniske artar
Dette er artar som er noko frostvare, men som ikkje stiller særleg store krav til
sommartemperaturen. Alle opptrer rreir eller mindre vanleg i smale eller brele
belter parallelt med kysten. Avhengig av kor langt inn i landet dei går, dvs,
hovudsak kor frostvare dei er, vert dei rekna til ulike underelement.
Dei hypemseaniske artane stiller størst krav til milde vintrar, og heile tre artar
er representert på Tviberg;purpurlyng Erica cinerea blåstjerne Scilla verna (fig. 7) og
vestlandsvikke Vicia orobus. Alle desse tre er "Vesterhavsplanter med utbreiing heilt ytst på
kysten. Purpurlyng og vestlandsvikke var regbtrert som alminneleg av 0. Dah/ i 1896. I motsetning
til i dag førekom vestlandsvikke då i mengder på øyane L Askvoll.
Fig. 7: Utbreiingskart for blåstjerne (etter Fmgri 1960, Hu/tøn 1971, Nordhagen
1970).
19

Blåstjerne har avgrensa utbreling på kysten med sin største førekomst i
Askvoll, og Tviberg ligg i eit område der arten er "vanleg". Førekomsten av
blåstjerne er i dag liten på Tviberg. I fylgje Fægri (1960) er denne arten truleg
ført til Norge av menneske.
Dei euoseaniske artane utgjer den største gruppa kystartar og har mange
utbrelingsformer (Gjærevoll 1973). Mange av desse artane går inn på fastlandet
og litt inn i fjordane. dette elementet inngår kristtorn Ilex aquitokurn kusyrnre Primula
vuldaris, heistarr Carex binervis, heifrytle Luzula conqesta, dvergsmyle Aira praecox kystrnaigull
Ch sos Mnium o ositifolium, jordnøtt Conopodiurn rnajus fagerperikum H ricum ulchrum,
svartknoppurt Centaurea niqra lyngaugnetrøst Eu hrasia micrantha, heiblåfjør Polycjala serpyllifoba.
blankburkne As Mniurn adianthurn-ni rum, kystbergknapp Sedum anolicum, kysttjønnaks
Potamo eton ol onifolius, klokkelyng Erika tetrakx knappsiv Juncus con Mmeratus Iyssiv
Juncus effusus, knegras Si lin ia decumbens, pors Myfica qale og Mppestarr Carex pulicaris.
Stortrytle Luzula sylvatica og revebjelle DiqitalM purpurea dannar overgang til neste element.
Nokre få artar høyrer til Middelhavsfloraen, t.d. kristtorn (fig. 8). I tillegg til
milde vintrar treng denne også god somrnarvarme. Dette er det einaste eviggrønne
æuvtreet i den norske floraen, med glinsande grøne, lærharde og
skarptagga blad og med raude frukter som sit lenge på (Gjærevoll 1973,
Skogen 1991b).
Fig. 8: Utbreiings rt for knsttorn (etter Fægri 1960, Hulten 1971, Lid 1984).
Dei suboseaniske artane omfattar litt frostvare artar med så.srnå krav til
sornrnartemperatur at del kan vekse på relativt høgt nivå. Artar som inngår her er
bjønnkam Blechnum soicant, smørtelg Thel teris limbosoerrna, pors Myrica qale dikesoldogg
Drosera interrnedia, heisiv Juncus squarrosus, rome Narthedum ossifra um, grønnstarr Carex
tumidicarca, kystmyrk;egg Pedicuiaris s lvabca, kystmaure Galiurn saxatile, vivendel lonicera
periclymenum, smalkjempe FMnta o Mneeclata, blåkriapp Succisa pratensis, engstarr Carex
hostiand Mppestarr Carex pulicaris, knegras Si lin ia decumbens engiodnegras Holcus Mnatus
krattlodnegras Holcus molfls, krypsiv Juncus bulbosus, knappsiv Juncus con Mrneratus, lyssiv
Juncus effusus og heisiv Juncus squarrosus. Den norske kaprifolen, vivendel, er særs
utbreldd på Tviberg, og legg ein eim av sterk blomsterlukt over øya (fig. 9,
side 23). Eigentleg er vivendel ei skogplante, men er typisk på heiane langs
kysten rnellom blokk og stein (Fægri 1960).
20

'ffir\
Fig. 10: Det har vore skikk å plante
rosenrot på torvtak over inngangsdøra.
Dette vart offe gjort som vern
mot lyn og brann, på same måte
som med taklauk (Høeg 1985
Nordhagen 1979).
Fig. 11: Veden på hagtorn er hard
og har m.a. vore nytta til hvehndar
(Høeg 1985, Nordhagen 1979).
Dei oseaniske fjellartane går langt vest og like
ned tH havnivå. Typiske representantar er fjefimarikåpe
Alchemilla alpina, rosenrot Sedum rosea (fig. 10), bergfrue
Saxifraqa ootyledon og geitsvingel Festuqa vivipara. Rypebasr
Ar os h los al ina er mest vanleg i fjellet.
3.4.2 Sør-, aust- og nordlege artar
Dei sør-sørvestlege artane er litt frostvare og
stiller såpass krav tH sommartemperatur og
lengde av vekstsesongen at del ikkje veks så
høgt, og heller ikkje trivst i del kjølege somrane
ytst på kysten. Ein del artar er likevel representert
på Tviberg, i hovudsak lokalisert til dei lune
skråningane SSØ for Nipefiella. Dette er artar som
hassel Corylus avellana, vanleg hagtorn Crataequs monogria,
sommareik (:)uerous robur, rognasal Sorbus hybrida,
skogkarse Cardamine flexuosa, geittelg Dryopteris dilatata,
einstape Pterldium aquilinum, skogbjørnebher Rubus
nessensis, kystgriseøyre H ochoeris radicata, storblåtjor
Polygala vulgaris, grøftesolee Ranunculus flammula,
hestehavre Arrhenatherum elatius, lundgrønaks Brachymodium
sylvaticum markfrytle Luzula campestris øyrevier
Salix aurita og krypvier Salix repens. I fylgje Dahl (1896)
var også myske Cahum odoratum svarterteknapp Lathyrus
niger og sanikel Saniculea europea tidlegare representert
øya. Desse er ikkje registrert i seinare tid. I fylgje Korsmo
(1978) er utbreiinga av sommareik på Tviberg
geografisk interessant, og det er den vestlegaste
registrerte førekomsten av eik i sambanci
med landsplanen for edellauvskog. Eik
veks saman med hassel og kristtorn i dei kfirnatisk
gunstige sørskråningane på øya som i det
heHe inneheld den mest varmekrevjande floraen.
Om hagtorn skriv Alf Tviberg; Wring huset vårt
på Tviberg stod 4 store viltveksande hagtom som blomstra
siste halvdel av juni, og saman med rogn anga dei av
godlukt.." (fig. 11).
Dei sør-seraustlege artane omfattar frosttolande
artar med store krav til sommartemperaturen.
På kysten førekjem dei berre på
spesielt lune, sørvendte veksestadar. Berre
nokre få artar er representert på Tviberg: krossved
Viburnum opulus. trollhegg Rhamnus franqula vårskrinneblom
Arabido sis thallana og kattehale Lythrum
salicaria. Kattehale er utbreidd langs kysten opp
til Sunnfjord otte i samband med elveøyrar og strender (Hulten 1971),
Førekomsten på Tviberg er liten, og utgjer ein nordleg utpost (fig. 12).
21

Fig. 12: Utbreiingskart for kattehale (etter Hulten 1971, Ucl 1984).
Del austlege, nordaustlege og nordlege artane har ingen spesielle krav til
sommartemperatur og er ikkje vare for frost. Hovudutbreiing ligg aust for
Langfjella. Berre to artar (austlege) er registrert på Tviberg;stolpestarr Carex
funcella (ikkje seerieg sjeldan på kysten) og gul frøstjerne Thalictrum flavum. Gul frøstjerne er
ein kontinental plante som berre finst som fragment langs kysten (fig. 13, side
23).1 fylgje Skogen (pers. med.) kan det vere ein relikt frå tidlegare svartorsumpskog/innerste
del av tangskor. Planta er også registrert i Stryn og
Geiranger, men er elles mest ukjent på Vesflandef (Skogen 1984).
Fig. 14: Dei kvite blomsterskjermane på svarthyll
vore mykje brukt (særleg i kyststrok) til "hyllete,
som ein vanleg drikk, men mest som middel mot
forkjøling cl. (Høeg 1985, Lid 1984).
3.4.3 Antropokore artar
Dei antropokore artane er artar
som er innførte av menneske. På
Tviberg er dei Ileste av desse
knytte til hagane kring våningshusa;
platanlønn Acer seudo latanus,
bøk Facus sylvatica og svarthyll Sambucus
niora som prydtre (fig. 14) og elles
akeieie Actuilegia vuloaris stikkelsbær
Ribes uva-crisoa og rips Ribes rubrum
(pryd, nytte). Det er tydeleg at svarthyll
har vore ei attraktiv hageplante,
då den finst I begge gardstuna
og ved to av plassane.
Dei andre registrerte artane fylgjer
har menneske- og husdyraktivitet og
reknast gjerne som leie ugras;
skvallerkål A coodium oda raha, groblad
Plantago major meidestokk Cheno-
podium album, hønsegras Polyoonum
gyuralonaprei karussphiøsyommolveeRrtupmextiacrfiosrputsg
joegadvyhøyrnminogle Rumex obtusifoljitsirt.
DiceathnaYavstetisintenisiCagirseituemr
22

Fig. 9: Vivendel er ei vanleg kystplante, og særs utbreidd pa Tviberg. Her prydar den m.a.
fleire av steingardane kring tuna.
Fig. 13: Gul frøstjerne er sjeldan langs kysten og veks berre ein stad pa Tviberg.
23

3.5 Lyngheiane - eit kulturskapt landskap
Tenker vi på kysten, så ser vi føre oss eit lyngkledd landskap. Mil etter mil
med raudbrun røsslyngfargar øyar og fien. Mendet har ikkje alltid vore slik. I
myrane på Tviberg finn ein store fururøter som vitnar om at her har vakse stor
skog ein gong. Pollenanalyse syner at dei fyrste lyngheiane tok form for om
kring 5000 år sidangrunna skogrydding, beite, slått og avsviing (Kaland 1974,
1386). Det milde klimaet saman med røsslyngen sine eigenskapar som
vinterfør var særs gunstig for heilårsbeite. Når det gjeld utbreiinga til lyngheiarte
skriv Skogen (1989); tyngheiene er begrertset til de deler av kysten der vintrene er
så milde at det ikke blir varig snedekke, slik at dyr kan gå påbeite storparten av året. Dette
begrenser kystheiene til områder med vintertemperatur over eller rtindt 0°C. En sUk mild vinter gir
også lang vekstsesong for planter med lavt kompensasjonspunkt, dvs, at de bygger opp organisk
stoff også ved lav temperatur. Dette gir en tilnærmet konstant blgang på friskt plantematenale for
husdyr..". Vinterklimaet avgjer også overgangen mot kulturlandskapa 1 fjordane.
Langs norskekysten er lyngheibeltet i gjennomsnitt 20-30 km breitt (fig. 15).
Lengre austover sig vintertemperaturen gradvis samstundes som nedbørmengda
stig. Her dekker snøen beitemarkene store delar av vinteren og gjer
lyngbeite umogleg.
I r
Fig. 15: Utbreiinga av kystlynghei i Europa (frå Skogen 1974). Røsslyng er den dominerande
lyngarten i helane. Også klokkelyng og purpurlyng (på rik berggrunn) er vanlege i heiane på
Tviberg (frå Lid 1984).
Men kystlandskapet er også meir enn lyngheier. I det opne og trelause
heilandskapet ligg mange srnå fiskarheimar omgjevne av friske enger, beitemarker
og hagemarker med lauvskog (HelIe m.fl. 1991). På Tviberg har
bjørkehagane vore del av innmarka i fleire generasjonar, noko som har vore
heller sjeldsynt i det elles så skoglause kystlandskapet.
24

Vegetasjonssamfunna afr. Fremstad & Elven 1987) på Tviberg er alle prega
av kulturpåverknad og nærleiken til havet (sja fig. 3, side 15). Hovudsakleg har
øya kystlyngheivegetasjon. I lyngheiane finn ein mange av dei typiske kystplantene
og særleg er innslaget stort kring Sauefiellet der berggrunnen
inneheld mykje glimmerskifer. Her dominerer turr kystlynghei med røsslyng
Calluna vul aris og purpurlyng Erica cinerea samt parti med kalkkrevjande
artar (Skogen 1991a, vedlegg 2). På skredmateriale opp mot fiellskråningane
(Storenipa, Litjenipa, Stauren og Arefjell) finst relativt rike kantkratt av typen
einer Juni erus communis, nyperose Rosa spp og kristtorn llex au ustifolium
(Skogen 1991b, vedlegg 3) ilag med kratt av eik Quercus robur og hassel
Corylus avellana. Den nordlege delen av øya er dominert av fuktige kystlyngheier
med røsslyng, klokkelyng Erica tetraliz, blåtopp Molinia caerulea
og bjønnskjegg Scir us ces itosus.
Denne delen av øya har også mange
innslag av middelsrik rnyr. I tilknyting til
vatn og tjern finn ein artsfattige Sumpar
med elvesnelle E Uiseturn fluviatile
og/eller høgvakse leltsjikt av starr
Carex sp. eller takrøyr Pharaqmites
australis. Mange av tjerna er såkalla "Lobeliasjøaf,
som har namnet sitt etter planta botnegras
Lobelia dortmanna. Denne botnfaste planta er
karakteristisk i næringsfattige og klåre vatn,
gjerne saman med tjønngras Littorella uniflora og
stert brasmegras Iscetes lacustris (Rønning
1984). Nøkkerose Nymphaea sp. er også vanleg
f
Fig. 16: Nøkkerose (Nordhagen 970).4 i del fleste tjerna (fig. 16 og 4, side 15).
Elles er her innslag av strandkfippevegetasjon
og strandeng med dominans av fjørekoll Arrneria inaritima og
strandkjempe Planta o maritirna og bergsamfunn dominert av kystbergknapp
Sedum an licurn. I kontakt med innrnark ligg mindre område (hagemark) med
bjørke- og ospeskog, og beite- og slåtteareal med innslag av den hyperoseaniske
arten blåstjeme Scilla verna (sjå kap. 6). Dei kulturpåverka engene
på innmark representerer både kalkfattig og rik fukteng.
3.6 Fauna - i hovudsak sjorfugl
verneplan for sjøttigl (1991) er Senholmen sør for Tviberg føreslått freda som
naturreservat. Senholmen er ein viktig hekkestad for fleire artar av sjøfugl,
men har også ein viktig funksjon som trekk- og beitelokalitet for gjæser og
som kvilestad for skarv (fig. 17). Her hekkar m.a. ærfugl Somateria mollissima,
tjeld Haemato us ostrale us, steinvendar Arenana inte res, gråmåse Larus
argentatus svartbak Larus rnarinus, teist Ceppus qrvile og fiskemase Larus
canus (vedlegg 4).
25

Toppskar-v (Phalacrocorafr aristotelis)
Ag. 17: I Sogn og Fjordane er dei største toppskarvkoloniane Solund, men
toppskarven hekkar også i Askvoll og mellom Bremanger og Stad (Verneplan for
sjefugl 1991).
Mange dyrenamn går att i gamle stadnamn på øya. Indre- og Ytre Arefjell,
Ørnehaugen og Ørnereia kan tyde på at ørn har vore eit vanleg innslag.
Tidlegare hekka det havørn Haliaeetus albicilla på Tviberg, og det er grunn tH
å tru at ørna enno nyttar Tviberg som tilhaldsstad (fig. 18).
kretsflukt
glideflukt
IB
.?cr
Fig. 18: Havørna er den største rovfuglen vi har og no hekkar frå Hordaland til Sør-
Varanger. Dei siste åra har det vore ein auke i havømbestanden (Densbøl 1986).
Andre fuglenarnn som går att i stadnamn er Ramnskorane. Orrfugl Tetrao
tetrix var her også enkelte år, og stundom hekka dei på øya.
26

Også stadnamn knytta til fiskeartar går att, t.d. Àlevika, Steinbitgytten og
Sælevika (sel). I alle vassdraga på øya går det opp ål An uilla an uilla, men
berre i Storevatnet finn ein sjøaure Salmo trutta. Det har vore sett ut fisk i dei
andre vatna, men fisken vil ikkje gyte. I desse vatna er det rikeleg med
trepigga stingsild Gasterosteus aculeatus (kalla trollfisk). Andre eksempel på
stadnamn frå dyr er Kalvågen og Kalneset (kval), Dyrdalen (hjort) og Svartekattmyra
(oter) og Otreberget. Alf Tviberg kan fortelje at det var mykje oter
lutra lutra på øya tidlegare. Eit vanleg "otretrekk" gjekk frå Kvernhusvågenvia
Kvernhuselva til Storevatnet og utatt i sjøen over Otreberget. I dei seinare år
er det observert streifdyr både av rev Vulpes vulpes, hare Lepus timidus og
hjort Cervus elaphus.
27

DEL B - HISTORIE
eit livleg kystsamfunn
der karane fiska og kvinnfolka dreiv jorda
28

4. DET KOM TIDLEG FOLK TIL TVIBERG
4.1 Dei fyrste spora
På Tviberg er det gjort tre forhistoriske funn; ein knusestein, ein flintodd og eit
kleberbrot (sjå fig. 2, side 13). Knusesteinen er danna av ein flattrykt rullestein
av grå kvartsitt, funne like nord for bruk nr. 2. Ein kort og ttukk spydspiss av
klar mørkegrå fhnt er funne i utmarka vest på Tviberg (Fett 1956). Kleberbrotet
i hellaren under Trevollhamrnaren har hakk og "skålgroper" og merke etter
gryteuttak (Fett 1957, Historisk Museum 1983). Truleg er her berre gjort prøve,
og steinen har vist seg å vere for laus. Ingen fast bustad frå førhistorisk tid er
registrert på øya.
I høgmellomalderen har det eksistert 63 namnegardar i Askvoll (Knutsen
1981). I løpet av seinmellomalderen vart 33 av desse lagde øyde. Berre 30 av
høgmellomaldergardane var i hevd omkring 1520, dvs. at Askvoll hadde ein
øydegardsprosent på 52,4 %. Blant desse øydegardane finn vi Tviberg.
Loftheim (1972) refererer til kjelder frå 1563, då er ein "Ernanch i Thueberrig
og Mogens, løskar" nemnd. Ein stor del av gardane i Askvoll har like sidan
1300-talet vore kongegods innan "Del Sunnfjordske len". Frå dansketida vart
det Sunnttordske len kalla Bru krongods (Landøy 1984).
4.2 Leiglendingsbruk under Syane Sirk
Garden og øya Bru (Svanøy) med alt krongods vart i 1662 selt av kong
Fredrik III til biskop Svane i København (Schou 1912). Etter skøyta av 9. mars
1662 høyrer 339 gardar med om lag 759 leiglendingar til biskop Svane sitt
gods i Sunnfjord. Av desse gardane er Tviberg oppført med eitt bruk (Matrikkelen
frå 1667). Litt seinare fekk Svane også skøyte på kongen sin part av all
tiende Over Sunnfjord, korn, fisk, sild, ost osv. for 330 riksdaler årleg. "Selvejergods
er Askevolds Skibrede al alle mindst rigt paa, da det ganske Skibrede bestaaer næsten al
blot Bygselgods; og Svanegodset er overalt befiggende indstrøet enellem Lehnets ,,,, Bulandet,
med de indenfor beliggende Havøer udenfor den store AtIøe, er alt tesammen Svanegods, den
sydlig i Fjorden beliggende Øe Aralden alene undtagerr (Arentz 1785).
På byrjinga av 1700-talet vart Svanøgodset sine gardar selde ved offentleg
auksjon; "En Mengde al Svanøbirkets Bønder fik ved Auctionen seet Leilighed til at tilkiøbe sig
selv deres Jorder tor en meget taalelig Pris, og saaledes kunde, i de gode Tider, lægges en god
Grundvold til Familiernes Velstand" (Arentz 1785), 11727 føreligg den fyrste sjølvstendige
skøyte for garden Tviberg med Hindøen (Tviberg 1961). I fylgje matrikkelen
ttå 1723 er "Tveberg med Hindøen lettvunden og temmelig vist til korrr, og vidare; Vriver paa
intet andet brug end gaardens avl og nogen Næring ved Fiskeri at Søen hvorved deres Rettigheder
fortiener, figger elles 9 mil fraa byen og har sa ingen videre leilighed til nogen innkomme".
Garden vart igjen kjøpt som jordgods til Svanø, og i 1789 vart den seld til den
fyrste sjølveigande bonden på Tviberg.Då var Hindøen fråskilt.
29

4.3 Eitt fellestun fram til 1860-åra
Fram til omkring 1860 var det eitt tun på Tviberg (Tviberg 1961). Men her har
vore to brukarar alt sidan 1567. I ei jordebok frå denne tida er Lauritzbrukar
med 8 kyr og 9 smaler og Lars; brukar med 6 kyr og 4 smaler nemnde. Restar
etter ein gamal bøgard tyder på at garden på Tviberg tidleg var avgrensa.
Theodor Tviberg skriv den tid gjerdesystemet var anlagt, dannet Tviberg kun et
gjrdsbruk, kanskje med bruk av säkalt "teigblanding".:. I det gamle fellestunet var det
samla mange små hus (fig. 19). 11860 åra vart "Wellumstua" med tilbygt
eldhus og stabburet "Nyebua" flytta ut av fellestunet til staden der bruk 2 ligg
(fig. 20). Utmarka var felles inntil 1949. "Herredsbeskrivelsen av 1863" gjev eit
godt bilete av ressursane dei to bruka på Tviberg hadde til rådvelde (fig. 21).
Her var m.a. "bekvem adgang til fiskeri, kreaturhold med hest, kjør, ungfe og
faar og her vart dyrka havre og potet.
TVIBERG
Jens Jensen. Matrikkelnr. 58. Lebenr. 145. Mathlas Jensen. Matrikkelnr. 58. Lebenr. 146.
Gammel Skyld; 1 Daler 3 Ott 23 ShillIng. Gammel Skyld; 1 Daler 4 Ort 18 ShIllIng.
Agerlantl: 3.5 Maal.
England: 32,5 Maal.
Utlsæd: 3 Tdr. klavre, 1 Tdr. Polet.
Avling: Havre 12 Tdr., Poleter 6 Tdr.
Heaviing: 204 Voger.
Kreaturhold: / Hest, 8 Kjør, 6 Ungle, 20 Utlegang&aar.
Havnegangen: Lige ved Gaartlen, er god og tilstrzekkelig.
Tørv til Brændsel: 3 Sptl.
Fodersurrogater: Tarre 2 Spd.
Befiggenhetl: Lige ved søen.
For bekvem atlgang til Fiskeri: 2 Spd.
Forslag til Skyldiægning: 1 Daler 2 Ort 20 Shill.
Anmærkning: Altrukket for Havtaage og Tungbnikthetl.
Forsvarlig fecles: 2 Kier, 1 Unglas og 4 Faar.
Kjelde: Herretlsbeskrivelser elter lov av 6/6-1863.
3,5 Maal.
30,5 Maal.
3 Ttlr. Havre og 1 Tdr. Poteter.
Havre 12 Tdr., Poteter 8 Ttlr.
249 Voger.
1 Hest, 8 Kjør, 6 Ungfe, 20 Utlegangertaar.
Lige ved Gaarden. er gotl og tilstrækkefig.
3 Spd.
Tarre 2 Spd.
Lige ved søen.
2 Spd.
1 Daler 3 01 21
Aftrukket tor Havtaage og lor Tungbrugthed.
2 Kjør, 1 Unglas og 7 Faar.
Fig. 21: Dei to gardane er nokså like både når det gjeld storleik, avling og kreaturhald. "Herredsbeskrivelsen"
syner også at svellefdring av dyr også var praktisert her, då berre eit fåtal av
kreatura kan "forsvarlig fødes1.
I fylgje folketeljingar (1801, 1965, 1875 og 1900) har dei to bruka hatt mellom
8-11 husstandmedlemar kvar. I tillegg til "husfader, gårdbruker og selveier,
kone og barn har husstandane jamnt over hatt 2 tenestefolk kvar, føderådsfolk
(kårfolk) og fattiglern. Kvinnene er sysselsett med husgjerningsarbeide og
kreaturstell, medan mennene steller med fiske og noko gardsdrift.
Når yngre generasjonar tok over garden vart det gjerne skrive kårbrev som
sikra alderdomen til kårfolka. På Tviberg hadde kårfolket (på 1850-talet) rett til;
-6-10 voger havrernjøl, 1-2 tønner poteter, 1/2 tønne spekesild samt fôr til 2 kyr og 4-6 sau. I
tillegg korn fritt hus, lys og brensel, og kjærleg tilsyn og pleie alderdommen". Kårbrev frå
1887 og 1920 har mykje av det same innhaldet, men spesifikasjonen av
rnengd matvarer, brensel og omsorg varierer noko.
30

"MaERCI
11+.3. n 14
taana.
pe. 115*
-
Fig. 19: Det gamle tunet på Tvberg låg om lag der hovudbruket ligg i dag. Då tunet vart
delt kring 1860 vart fleire av bygningane flytta. Tunet er måla av Erik Hole etter oppteikning
av Theodor Tviberg.
Fig. 20: 'Wellumstua" og *Nlyebua" vart flytta ut frå hovudtunet til bruk 2. Etter denne
skissa å dømehar det alt på 1860-talet vore storvaksen skog på Tviberg.
31

4,4 Fleire husmannsplassar
I matriklar og folketeljingar går det fram at det har budd både husrnenn med
og utan jord (strandsittarar) og inderstar på Tviberg. Dei fyrste husmennene
som er nemnde i gamle kjelder er Truls (husmann med 1 kyr) og Endre
(husmann med 1 kyr) (Loftheim 1972). Trulshaugen, Trulsstøa og Trulstaren
er truleg namn som sit at etter husmannen Truls. Trulshaugen ligg mellom
bruk 2 og Vågen, og merkjer etter grunnmur kan tyde på at det er her han har
budd (Alf Tviberg, pers. med.). l-lusmann utan jord eller strandsittar var her og.
Desse fekk seg eit hus på bygsla grunn og livnærte seg av fiske. Ein familie
budde i 1830-40 åra i ei lita stove i det gamle Tvibergtunet (Tviberg 1961). Då
folka flytta vart stova nytta som sauefjøs. Likeeins budde ein Jens i Bakkane i
ei stove mi bakkane" på vestsida av Staurvatnet. Han flytta kring 1870. I
folketeljingane frå 1800-talet er det også oppført inderstar på Tviberg. Inderstane
hadde eige hushald, men budde hos andre folk utan eige yrke.
Husmennene langs kysten var på ulikt vis avhengige av fisket og hadde jamnt
over relativt gode levekår, særleg husmenn med jord. "Husmannen uten jord var en
mer vanskelig posisjon. Mye av jordvidda ble unyttet når fisket var godt. Jorda var derfor en
reserve som fil en viss grad kunne erstatte fisket når det slo feil...De gode og sikre sildeårene på
1800-tallet førte til økning I husmannsstanden...Var fisket godt, kunne en husstand greie seg med
rett til å sette opp hus i strandkanten og drive sitt/sine yrker derfra. De store fiskeriene ga nok til å
kjøpe seg poteter, mel osv., heimelisket ga det dag/ige bred og daglønnet arbeid på jorda
nabolaget, på sa/tebuer, føringsbåter, i tønneproduksjon osv, ga muligheter til å livnære seg året
gjennom. Selv husmenn uten jord kunne ha et-to husdyr og fikk lov til å sanke f6r i utrnark eller på
en eller annen fiten holme som ingen annen brukte' (Jansen 1981). Den sosiale skilnaden
mellom fastbuande var også liten. "1-lusmenn med og utan jord kom frå alle lag 1
samfunnet. Det var i det hele ganske karakteristisk for husmannsvesenet i ytre strok at
strandsittarplassane var staristad for unge ektepar, og desse var søner og detrer av alt frå
sjølveigande bønder tiJ strandsittarar.
I dei gode fiskeåra frå 1800-1870 valde fleire å livnære seg av fiske. I denne
tida slo folk frå Indre Sogn seg ned på øyane (Jansen 1981). På Tviberg har
fleire av husmannfamiliane røter frå Lærdal og Solvorn (Folketelfingane frå
1865 og 1875).
4.4.1 Gjerde eller Kalvegjerde
Gjerde er det eldste bygselplassen på Tviberg, og under bergskårane mot
Tree syner spor etter stove, Iøe og eit naust i vikja (fig. 22 og 23). Den fyrste
festesetlen er skriven i 1859. I folketeljinga 1865 er det oppført to husmenn
mfjord på plassen Gjerde. Dei hadde til saman 3 storfe Og 14 sauer, og eine
plassmannen hadde til og med hest. I folketeljinga 1875 er det komen ein ny
husmann som "nærer sig ved fiskeri",og den eine husmannen frå folketeljinga
1865 er no oppført som inderst og driver fiskeri.
Tre festesetlar for Gjerde er tinglesne; 1859, 1873 og 1920. Alle desse
festesetlane har omlag same innhald, men den siste festesetlen frå 18.juni
1900 er meir utfyllande. Denne gjev husmannen fylgjande rettar; m...overneevnte
32

Plads bruge og bebo og skal de i vor fælles udmark have fri Havnegang for det storkvæg
Vinterfødes al Pladsen, samt for 20-1yve Faar ligesom de og så i samme udmark skal have
adgang at tage Eine og Lyng til brendsel indtil 20 tyve Bører pr. år Tory til Brændsel skal de
derimod kun have trihed til at tage på det stykke som kaldes Træet, skulde der ikke på Træet
blive tilstrækketig Tory at finde, skal de have frined tit at tage Torv oen nordrige ende i den
saakaldte Svemyren, og det skal paalegge dem, at ordne Groften saaledes at den er uskadelig for
Kreaturene. For den omforenede Bygslesum som efter gjensidig overenskomst er fastsat til Kr.
300-trehundrede Kroner, skal de have filladelse til af udmarken at lægge æd til Pladsen det stykke
til Treahaugen, dog toffieholder vi os fn Kreaturvei over Pladsen, Kjør og Faar må i den tid de
ansees at gjøre skade på Ager og Eng, kun tedes efter veien. Tare skal de have frihed til at tage
tiffealdes med os kun på den strækningen fra Gjerde nordover og med indste Fugleneset, samt
med Skjærene. For de desse her filstaaende relligheder har de at udrede til os en årlig algift af
Kr. 10-ti Kroner eller om nogen af os forlanger det, 10-ti arbeidsdage, og tøvrigt at forholde sig
saaledes som Loven for Husmænd bestemmer...".
1 denne festesetlen er det gjeve klare rammer for dei ressursane husmannen
hartil rådvelde, og kva plikter dette medfører overfor grunneigaren.
Fig. 22: Jordskiftekart frå 1931 over p/assen Gjerde. Tre . -
bygningar har stAtt her; stove, fjesiloe og naust.
J, 1
‘7
4I
Ctit9 Zflatt7
33

Fig. 23: Pa husmannspiasser Gjerde (. oakgrunnen) syner ingen av bygningare lengre. I
framgrJnner igg piassen Staurvka. Berre bet vesle gnsenuset Står i dag. Grunnmuren etter
stova igg inn pergvegger
Fig. 24: Husrnannst>assen på Tobbenese: lengst vest på Tviberg lag verhardt tpl og var berre
busett generasion Farniien tok mea Seg husa då oei f'ytta og i dag er clet berre grunnrnurane.
nokre minore parti av steingatr og ein oppmurt gangst, som syner etter busetnaden
her. Alben i bakgrunnen
34

4.4.2 Tobbeneset
Berre ein generasjon har vore busett på det verharde neset lengst vest på
Tviberg (fig. 24). Kona på plassen var syster av brukarane på Tviberg. Her
stod 5 "plasshus". stove, Iøe, fiøs, sjøbu og naust/båtbyggarverkstad (fig. 25).
Etter at folket flytta slo bruk 2 innmarka ei tid og førte graset i båt heim til
Tviberg.
7- osaE E
a
Fig. 25: Jordskftekart over Tobbeneset frå 1931. Bygningane er påtørte kartet etter opplysingar
frå Alf Tviberg.
fl
Festesetelen for Tobbeneset er datert 21. september 1880 og gjev husrnannen
rett til .. i vor fælles Udmark have tri Havnegang for det Storfas, han kan vinterfodre af
Pladsen, og af Faar ikke mere end 20-iyve Stkr. I Udmarken tillades det kun at tage Lyng og Eine,
saarneget som han behøver til Brændved, kun at han ikke overgaar de fastsatte Grændser
næmlig fra Kalvaagen og yste Fuglenæsset. Af Braandtory tager han franasmnte Strækning dog
ikke mere aarlig end I-en mand formaar at spacie i 2-to Dage. Om der skulde blive stængt Sild
Kalvaagen, saa tilhører Halvdelen af Landslodden S.K.(husmannen) og den anden Halvdel øens
Grundeiere. For Brugeren af disse Rettigheder faar han at svare en aarlig Aigift af 8-Me Kroner til
hver al os regnet fra 3-tre Aar efterat Stykket er tagitt i Brug. Foruden dette har han at svare ra
hver af os aarlig 2-to Arbeidsdage. Samtlige Udgifter skal aarlig være indbetalt inden
November. løvrigt har han at forholde sig som han imod Lonn faar.
35

Denne festekontrakta skil seg frå dei andre ved at den seier noko om retten til
evt. sildefangst i Kalvågen like innafor Tobbeneset. Kalvågen var truleg rekna
som ein bra kastevåg for sild (kastenot vart nytta), og ein slik landslott gav
gode ekstrainnkome.
4.4.3 Staurvika
I Staurvika budde folk fram til 1930-åra. Stovehuset stod inn til fjellet og hadde
fjøs og eldhus i kjellaren (fig. 26 og 23 side 34). Her stod to kyr og ei kvige
eller ein okse. I eldhuset vart ved og torv lagra. FOret vart lagra i påbygg til
stovehuset. I tillegg hadde dei eit lite grisehus (står enno) og eit naust. Den
siste tida vart stovehuset på Gjerde nytta som fjøs. Dei hadde gardfitas på
Tree og torvhus på Svernyra, og slo opp under fjellet på ei slette kalla Sviinga.
TREE ;
I
l
EjER.SE
STAUR.-
VIKA
ti(:)
VV N
ISt11/ 1 k
qk
ViL
l [14 I
Fig. 26: Kart over husmannsplassen i Staurvika, der det stod tre bygningar; stovenae, grisehus
og naust. I tillegg hadde plassen gardfiøs på Tree, Stovehuset er teikna på grunnlag av opplysingar
trå At Tviberg.
36

Berre ein bygselsetel, cfatert 19. mai 1902, er tinglesen på Staurvika Plassen
vart fråskilt innmarka til bruk 1; '...Merket mellom Pladsen og min øvrige eiendom skal
løpe fra den sydligste kant i det hvide gjerde i Beggaren oppe paa Lien og omtrent Liniert
Strende(?)dalen efter den paapegede ævne i berget, eller fre den paapegede revne i berget og til
et fastsat Pungt under Lien og skal de i gaardens udmark have fri Havnegang tor de Kjør eller
Faar som kan vintedødes af Pladsen. Likeledes skal E.J.T. (husmann) og Hustru for mit vedkommende
tage frit BrEendtont og 5-fem byrder Lyng. Dog ikke uden min Naboes Tilladelse, og paa
det af os paapegede sted og til eget brug. Gjødselen skal han faa udkjøre med Gaardens Heste
og fillige benytte fri adgang til vei paa Lien. Jeg, J.J.T forbeholder mig fremdeles ret fil Kjørevei
over Pladsen, og i Tillsolde Schus og Nesttomt i Staurviken, og paa Næset samt at tørre nøter og
garn dek Tare kan han tage paa Grundevaagskjærene, dog ikke uden min Naboes Tilladelse.
Bygslesummen er effer gjensdig overenskomst fastsat til Kr. 300-trehundrede kroner og den
aarlige Landskyld Kr. 10-ti kroner og skal betales aarlig til 14. April. Gjerdet mellom denne Plads
og den øvrige Gaard skal bekostes af og gaardens eier. Vil E.J,T. drive Hønsehald eller
Kaninavl da skal han strax være forpligtet at sætte op Hønsefrit Gjaarde hele merketimellom
Gaarden og Pladset for egen Regning og forøvrigt at holde sig saaledes som loven lor flusmeend
bestemmer...1.
Særeigent for denne festekontrakta er kommentarane om hønsehald og
kaninavl. Truleg har hønsehald og kaninavl vore vanleg i distriktet på den tid
og kanskje også valda visse problem..
37

5. DEI VAR "FISKARBØNDER"
5.1 Året på ein kystgard kring 1900
For kystfolket var livnæringa fyrst og fremst eit vellukka samspel mellom
jordbruk og fiske (Johansen1982, Førsund 1986). På mange kombinasjonsbruk
var det kvinnene som hadde hovudansvaret for gardsdritta. Det var
sjølvsagt at kvinnene dreiv jorda medan mennene dreiv fiske. Arbeidet med
jorda fylgde årsrytmenog starta om våren(fig. 27).
DÉSLMSER
Juu
AR
FQ. 27: Arsrytmen til ein fiskarbonde
i Sogn og Ftordene 1850-
1900 (frå Johansen 1982)
Sjøen var ferdselsare, spiskammers og inntektskjelde
For folket langs kysten var ro- og seglbåten det viktigaste framkomst- og
arbeidsreiskapen. På Tviberg hadde dei fleire båtar; både nordfjordfæring,
seksæring og ei tid ein åttring (fig. 28). Nordfjordbåtane var kjende for å vere
lettrodde og snøggseglde og vart ofte nytta til havfiske (Færøyvik 1987).
Seksæringen var ein frarnifrå fiskebåt på havet, høveleg stor for 3 vaksne
karar. Dei kunne søkje langt ut, i det minste så langt fiskegrunnane rakk. I bra
ve'r kunne dei føre heim 2-2,5 tønne fisk. I eldre tid hadde Tvibergfolka felles
storbåt, ein åttring, som del nytta på storfiske. I fylgje Færøyvik (1987) var
åttringen heilårsbåt ior havtiske og vart elles mykje nytta til frakt, t.d. av
fiskevarer tiI Bergen. Det var også vanleg å nytte åtthngen som kyrkjebåt. Den
fyrste motorbåten kom til Tviberg kring 1925.
38

.I.fut
Beeee. eee
2 Hmbore ehennbere.
3 1huretoes len)
4 Int rni
5. Seag (n)
Sid(181
7 116
8 Rånekke
9 Dreg
10 RoAke ren
I I liSoand (8(
12 Se_3(e1and (r)
13 haReek Ine
11 Seveyra (bal) (1)
35 Skaw (n)
NedreleR (n)
,
U '
Fåring frå Norlfjord
5.71d i GSPen med Uji fr6 Solund ea, 1900
Fig. 28: Nordf(ordfærng (frå Færøyvik 1987).
5.2.1 Storfiske om vinteren
2.
\\.
Sq,lkne
1 WISeenueond
Baknoseren8
49 Prameomeedee W
50 Mulremeedde0)
5)..136116(nuebe 1,0
52. Baknauennerlidde 60
53. flekplen r pn,
54. ISnp (rni
55 Sene (i
56 S(evesep (reresp) (m)
17. tabbe (m) 33. Bakeemern (m) 57. Ronfrffeve
18 .Sqlepuir 60 34 Framhal, len) 58. Stwe(eam (3) med esved8,
19. Seveesa cleemene) GO 33 Sernetwe (0 59, Seserelaue (1)
X. Frandet re) 96. BakhoLs (n) 60..Stereem (m)
21. Ledly. GO 37. Fremewtdresiss Ine 61.3enesen (I) med band
22. Bw leee 38. Bakaderdal (8,1 62. Seyertunge07
23. ØreelFk (n) 39. f rameenslag (n) 63. Syrreal (m)
24. FreenherG (m) 40 Bakermlog (n I 64. Dragnagle On)
28 Bevelesie Ime 41 Ft4M- tairee (g) g
26 Leredd I ) 47 Frameefic 071 66 Framnsetorond (f)
27. Soorklarnpuserfr, maelaft en)13 Sepeope;n 67. Framew (n)
28 .14eandere 81. 4p64!6s imetinsseesesta .60 68, Wesekee (n,
29 K Nel I enJ 45 Bakisfee W 69, 8. fulremeeand
30 framded (n) 16. fring 07 70.BeCtIll
31. BeeSs Ine 47 8. rampfin (m) 71. Beinaw8reng
32. franuesens (m) 48. FesemeenmengsnOe
(..0 72 Bat,"
Midt på 1800-talet var det gode vinter- og vårsildefiske (fig. 29) (Færeyvik
1939, Johansen 1982, Førsund 1986). Dei viktigaste fangstområda i Sogn og
Fjordane var frå Bulandet og nord til Batalden og frå Frøya nordover til
Vågsøy og Selje. I dei fleste sesongane var Kinn hovudsenteret. Vintersildfisket
føregjekk i januar-februar - stundom ut i mars, ei til to veker. I denne tida
strøymde fiskarar frå fjordane ut til øyane; til fiskeværa i Vågsøy, Kinn og
Bulandet. Det var hovudsaklegfolk frå Dalsfjorden som deltok i fiskena i
(.)
39

Bulandet. Fiskereiskapen var garn (vedlegg 5).
Utetter i 1850-åra vart det bygd mange salteri
på øyane. Det var kjøpmenn frå Bergen
og Stavanger som hadde dei største salteria,
men også bønder og husmenn gjekk saman
om å setje opp saltebuer. I tylgje Landøy
(1990) har Moldvær tidlegare høyrt til Tvi-
Sild berg og Hindøy. Fleire saltebuer har stått
her, men ingen av desse har tilhøyrt Tviberg.
Flg. 29: Kjønnsmoden sild Clupea
harenous kallast storsild, etter at den
har gytt, kallast den yårsild (Christian- også gjort landsteng, og landeigarane fekk landslut.
sen 1976).
Silda trekte enkelte vin.t.rar like Inn til Herlandslandet, og
det var eit yrande liv rundt øya av folk og båtar.
Spaninga var stor om det kunne gjerast eit godt varp, for det var ikkje allfor mykje kontantar hos
nokon. Alle karane på Tviberg var på fiske, og detvar overlate, til kvinnfolk, ungar og gamle kallar
å slyre Med det som heime var. Vi hadde den gong berre srnåbåtar som kunne dragast på land
når det var uver, og vi reiste fil handelsmannen berre når veret var godt. I Storsildefisket var
kvinnfolk og ungar oppe på haugar og utsiktsplassar så otte ein kunne, for å fylgie med i det som
gjekk for seg. Om kveldane var det eit lyshav ute i Aldefjorden av lysa frå alle båtane. Vi såg fram
til storsildfida med sitt liv og røre på alle kantar. Det var to sortar turka kubbesild: fiekt etter
ryggbeinet, eller hengd opp rund. Ein hengde opp to og to silder, med eit hovud trekt gjennom den
andre sitt hovud og så turka under eit uthustak. Den andre sorten var flekt etter ryggbeinet, låg ein
dag i lettsatta vatn effer sjø, vart så hengt opp fl staur og turka under Iøetakett
5.2.2 Sma- og heimefiske om sommaren
Om storsildfisket skriv Alf Tviberg; "Det vart
Sommarfisket for tolket på Tviberg føregjekk ved Ryggsteinen nordvest for
Tviberg. Grunna såpass lang utror måtte fiskarane overnatte i rorbuer på
Ryggsteinen. Her stod i gamal tid to rorbuer; Tvibergstua og Høyvikstua.
Desse fisketurane varte vanlegvis 6 dagar. Ven ettenraktede fisk var Brosme, Lange,
Hyse, Torsk og Redfisk (fig. 30), som ble saltet i tønner, og som i eldste tid far 1900 ble omsatt i
byttehandel med jordbruksvarer. Fiskerne hadde da en fellestur, med en større båt til høstmarknaden
i Laardal og Vik i Sogn... I mellom de forskjellige ukelange fisketurer tif Ryggsteinen,
drev fiskerne rittsåkalla hjemmefiske, det var flyndrefiske (fig. 31), hvor det ble fisket med
avvekslende flyndregarn og flyndrelodd. Flyndrelodd var
et blylodd torsynt med to kraftige utrettet fiskeangler,
som ble en siags harpun, og torsynt med en snor, slik
at fiskeren ved hjelp av vannkikked oppdaget flyndre på
sandbunnen, så ble den harpunet ved hjelp av fiyndreloddet..
I de eldre tider var det forsøkt å drive fiske etter
Hummer med Hummerteine, men resultatet var heller
magert , da det var lite hummer i sjøen... Palefiske om
sommeren med stang og dorg har i alle fider vaart (off
kets fiske til husbruk, kun fite til salg... (Tvlberg 1981).
Fig. 31: Det finst mange artar Ifynarefisk,
her rødspette Pleuronectes
platessa (Chrisfiansen 1976).
40

Brosme
Hyse
Fig. 30: Brosme Brosme brosme, lange Molva molva, hyse Metano rammus a lefinus og torsk
Gadus morhua er torskefiskar, medan uer (rødfisk) Sebastes marinus er ulkefisk (Chrisfiansen
1976).
5.2.3 Lakseverpe gav ekstra inntekt
Lange
Fisket etter laks var kun "forbeholdt landeiere". nå Tviberg finnes et lite ness, som
kalles Laxegamsnesset, så det må være en gammel plass for laxeliske med garn (sittenot). Men i
årene 1870 var noen stenarbeidere fra Nord Hordaland i arbeide på Tviberg, og disse lærte
Tvibergtolket bruken av Kilenot, og da dette redskao for fiske etter Lax ble alment kjent i distriktet,
forsvant sittenot og laxegarrr (Tviberg 1981).
Fig. 32: Laks Salmo salar er naturleg uttoreidd i
nordleg del av Atlanterhavet, og vender kvart år
attende fil vassdraget den vandra ut i havet frå
(Borgstrøm & Hansen 1987).
Ber
Den siste generasjonen som budde
på Tviberg hadde om lag halve
inntekta frå laksefisket. Sør- og
nord for Tviberg vart det fiska laks
(laksenot), og desse gjekk på
omkast mellom del to bruka (sjå
framside og fig. 32). Alf Tviberg
skildrar dette laksefisket; "Det var
Lambeneset som var best på sørsida, men
det året ein fiska på sørsida, kom ikkje
utbyttet opp mot det på nordsida... Når
veret betra seg om våren, gjekk ein i gang
med å "fatle" ilar. Steinar i aara vart fatM
og gjorde klar til fortøyninger for laksenøtene; laksenotilar. Dei vart tekne ombord i ein steinbåt
som var mest berre til cet bruk. Strengen vart rodd ut. Det var ert strevsarnt afbeid å sette ut
laksenotråmer. Ein skulle helst ha desse ut i slutten av april eller førstninga av mai. Prisen var
god på den første laksen. På nordsida skulle ein helst ha fiska 800 kg i mai og 2000 kg seinare.
Laksefisket auka utover i mai og nådde toppen vedfonsok Utover 1juli dabba tisket av.
Knivsvikja hadde vi blåsteinkar(tønner) til å blåsteine (stoff tifå impregnere hamp) hampenøtene
i. Nøtene vart turka fyrst, og impregnerte like før dei vart sette i sjøen. Nøtene vart også reparerte
og omseddeher i sesongen. Båten vart også gjerne fortøygd der, Så ein slapp ro heim I slyggever.
Då drivgarnsfiske etter laks vart tillete, minka laksefisket i dei fastståande reiskapane sterkr
41

5.2.4 Sjefuglane gav egg og dun til hushaldet
Både sjøfuglegg og dun av ærfugl vart sanka om våren og sommaren. Det
vart aldri teke meir enn eitt egg frå kvart reir, og i mai vart det sanka dun frå
ærfuglreira. Duna vart reinska om vinteren og nytta som fyll i puter.
Senholmen hadde sjøfuglane reir, og det var ein tur vi sig fram til, når vi eit par gongar for
våren - sommaren drog dit på eggsanking. Egg av rnåke, teist, terne, aerfugl og ein sjeldan gong
and og grågås, var godt. For å få tak i teistegg, som oftast låg i ei fiefiglurve eller under ein stein,
feste vi ei skei på båtshaken, og torsiktig manøvrerte vi del ut i det r (Alf Tviberg). Det vart
sjeidan jakta på fugl.
5.2.5 Hjelpefor og gjødsel frå sjøen
Tang og tare var viktig både som får og gjodsel, og om våren (april) hadde
kystfolket ei eiga tareonn. Gode tarestadar var ved Senholmen, Lambeneset,
Grønevika og Slettevika (sja fig. 36). Taren vart hausta frå båt, Og vart skoren
med ein stuttory. Wyratare (butare) var mykje brukt. og den skar vi på båt kring strendene.
Der det var stor sjø rskjørbur, vaks den godt, men det var også vartskeleg å kome til å skjere
der. Vi henta båtlast etter båtlast som blei lagd i dungar, slik at den gjeera og blei blaut (rotna).
Ofte kunne ein sjå båtar inne frå fjordane komme ut til holmar og skjær og ta tare. Kymemjølka
godt av tarerr. "Rutang" (grisetang) vart hausta (rive) i stille vågar og nytta til
grisemat. Ein laga løype med tang og varmt vatn og blanda med litt kraftf6r
(fig. 33).
Laustang som rak opp i fjøra vart gjerne samla i dungar og nytta som gjødsel
åkrane. I blandt brende ein også taren. Ein turka den på berga og brende den
(ulma). Tareoska vart samia og seId til jodproduksjon.
Fig. 33: Grisetang Asco h hum nodosum, sagtang Fucus serratus, sukkertare Laminaria
saccharina og butare Alaria esculenta var mykje nytta i det gamle kysbordbruk;r979).
Helland (1901) skriv om tang og tare når han skildrar jordbruksdrifta på
kysten; Tang og tare benyttes som foder ude ved kysten, men ikke alle sorter er fige tjenlige.
Den art, som fomemmefig benyttes til kvægfoder, er butaren, der giver god og melkedrivende
toring. Den må skjæres, ogbenyttes sammen med torskehoveder som et fodersurrogat, naar det
42

egynder at blive knapt Med høet. Aategraas forkeres baade af kjør og sauer, saavel i grøn, fersk
tilstand, som naar det er vissent. Sukkedare, ogsaa kaldet skjertang, spises ikke af kjer og sauer,
ialtald ikke raa. Den kastes op paa stranden sammen med havtaren, som er den, der mest
benyltes til gjødsel og ogsaa til jodfabrikationefr.
5.3 Jordbruket var tyggrada om fisket svikta
På kystbruka var arbeidet med jorda, med husdyra, med hus og barn kvinna
sitt ansvar.tet var tørst opp og sist i seng hver dag, hele uka, hele året i gjennom. Hun var
helt nødvendig arbeidskratt i kombinasjonsdhtta" (Schrumpt 1981). Ansvaret for å få foret til
å rekke tnkunne vere ei tung oppgåve. Medan karane g)erne ville føre flest
mogleg dyr gjennom vinteren, så var det kvinnene og ungane som måtte
sanke alt hjelpeforet gjennom vinteren og våren. "April møy vil ha eit lass høy,
får ho ikkje det, vil ho ha ei såte, og får ho ikkje det, får ho alle kjerringar til å
grate" (Alf Tviberg).
Lyngheiane var avgjerande for dhtta på kystgarden. Heiane tente som
heilårsbeite, - her henta bonden hjelpefOr og via dyra vart næringsstoff
overlørt til innmark frå utmarka (fig. 34, 35 og 36) (Kaland 1991, Moen 1989).
Fig. 34: laustrasjonen syner korleis nattringsstoff sirkuterte på kystgardane. Utmarka og sjøen har
vore svært vikhge ressursar i den garnte jordbruksdrifta (Katand 1991).
43

eammu
.r"
-41Gurx -
(fl
("\
imew.krm
\\ )\\
GGESIGGI
Iti~1;4r/ r"
\
OLGLIA
\
US
SIGG.G.Mtk01
0
..
STORtUGGIGIN
svenåeA
111
u ItEG
Fig. 35: Arealbruken på innmarka kring 1920. Kartet er utarbeidd etter opptysingar frå Alf
Tviberg.
Tehtnforidering
(19) Hagemark/skog
( 1 Potetåker
Komåker
Eng og beite
on0° Steingard/bakkemur
Hus
fl
Ruin
Veg
sti
44

0
0
=4
5.3.1 Korn og poteter vart dyrka
j
a-_#—
0
0
0
'
Traknforklaring
0 Gardsbnik
0 Husmannsplass
Plass utan jord
Kvemhusstad
Torvtak
L ÅÅLTornak som gav inntekt
000 Taresanking
Turkeplass for laksegam
Fig. 36: Alle ressursane på øya vart utnytta. I tillegg tiL å vere heilårsbeite var utmarka også
nytta til torvuttak. Her var så rikeleg med torv at bøndene på Herland tekk spa torv her,
I eldre tid dyrka også kystgardane sitt eige korn (sjå fig. 35). Kornslaget som
vart nytta på kysten var havre (fig. 37). Då den gamle havresorten forsvann
vart det vanskeleg å få god avling av kornet lengre. Korndyrkinga tok slutt
45

kring 1920, og den siste tida mol dei kornet på Herland. To staclar på øya har
fått namnet Kvernhusvågen, og det er mogleg at det har lege kvernhus begge
stadar (sjå fig. 36).
Fig. 37: TicIspunktet for aksskyting
hos havre Avena sativa har
vore eit velkjent slåttemerke.
Slåtten skulle byrje "når ein såg
tredje kornet i havreakset" (Høeg
1378, Nordhagen 1970).
Etter at poteta kom til landet vart denne dyrka i
stort monn på Tviberg. Fisk og potet var dagleg
kost, og det galdt å ha mykje potet. Potetåkrane
var små og mange. Stort sett alle turre jordflater,
også oppå bakkane, vart nytta til åkrar. Åkrane
var faste år etter år. I "korntida" var det vanleg
med eitt år potet og eitt år korn. Skulle ein åker
attsåast vart det nytta frø (oppsop) frå ba. Alf
Tviberg minnast;"Når mars månad kom, og det blei
turryår, byrja spading av åkrane. Av dei hadde vi mange, og
dei blei spadd lor hand med greip. Dette var kvinnfolk og
ungane sitt arbeid. Karane var då opptekne med å få laksematene
i stand til sesongen, og elles anna fiskerj Seinare blei
det selt poteter i åkrane, og litt korn og grønsaker (gulrot, lauk
og kålrabi) hadde vi også. Husdyrgjedsel som var att på
bøane om våren blei raka av marka og gjerne brukt som
gjødsel i potetåkrane1.Gjødsel frå gardfjøsane vart
bore heim og nytta i åker og på eng. Også rotna
tang vart nytta i åkrane. Potetene vart tekne opp i
september/oktober,...medgreip. Ein vaksen, kar eller
kvinne, spadde opp stilken med grelp, og ungane plukka
potetene. Det var eit kaldt og lite ettertrakta wbeid, og alle var
glade den dagen siste potetene var i hus. Under opptakinga
ville ein helst turke potetene i sola, og som underlag i potetbingen
nytte ein eine, den heldt det reint, luftig og turt
5.3.2 Slåtten tok til i juli
Om slåtten skhv Alf Tviberg; 114usdyrgjødsla blei
spreidd over markene om våren (apriliman, og den skulle helst
vere ute til påske, og hos oss blei den "kneka- med at hesten
drog bjørkeris eller mosehary over marka og seinare i mai blei
det "truska1. Det som var att blei rakt av marka og gjerne brukt
som gjødsel i potetåkrane. Då vart også sauene jaga i utmarka....Engene
var av berre vinveksande blomar og strå, kunsteng
av timotei kom 5mst dei seinare år. 1 juli byna førebuingane
til slåtten, men det blei sjeldan byrja å slå før 10-12. ju fi.
Då var graset nawast utvakse. Når "Artjorterli (mjødurt) blomstra
var graset ulvakse sa ein (fig. 36). Di var graset lettast å
turke, og tidlegare var bakketurking vanlegast. Heyet var då av
smayaksen natureng, men tett sto graset etter den intense
beitinga av sauene om våren. Etter krigen med meir intens
Fig. 38: Over heile landet var dg
drift og sterk bruk av kunstgjødsel, blei det tidlegare slått. Då
blornstranole mjødurt FiNsendula
brukte ein mest hesjing for å turke høyet Dette også fordi det
ulmaria teikn på at slåtten kunne
saftige kunstgjødselgraset var ikkje så lett å få turt på bakken
ta tfl (Hseg 1985, Nordhagen
1979).
(fig. 39). Det klumpa seg også lett i hesene. Vi fekk den tørste
slåmaskina i 1952, og den letta arbeidet rnykje. Før den lid var
det berre ljåslått Langorv til del beste myrane, og stuttorv til dei meir kronglete stadane. På
Tvaserg sks ein med Ylotr.Dotten laga ein av stAre grasstri som ein bandt tråd rundt
46

Fig. 39: Sommaren var er travel ticf med høytørking, men ogsa sosialt med mange folk som
samlast knng grautfatet. Bileta er teke på 1920-talet og er utlante av Alf Tviberg.
47

Under slåtten heldt ein den i venstre hand og rjåen i høgre, og så skar ein
graset rundt steinar og gjerde. Ein somrnardag med solskin i slåtten var det
ficileg opp å breye råhøy (nyslege) tii ca. 10. Då tok ein til med såtene (høy
som var Iitt turka frå dagen føreåt). Då rekna ein at dogga var gått av graset.
Så blei høyet liggande på bakken å turke til skuggen kom om kvelden. Nokon
snudde høyet ved middagstider, men vi breidde høyet tunt ut over. Om
kvelden vart høyet såta. Høyet vart køyrt hus med hesten (fig. 39). Slåtten
var ferdig ca. 15.-20.august. Då var Iøa full av godt angande turrhøy, og
høystålet blei pynta ved å nuppe ut høydottar, sfik at høystålet blei beint og
fint".
"Samstundes med potettakinga (septiokt,) slo ein hå og turka om veret var godt. Håa var ikkje
god å få turr, og den måtte alle fall turkast i tre dagar. Far byrja tidleg å eksperirnentere med
surhå. Den vart lagt i tønner og store olivenoljefat. Som titseging vart det nytta salt. Seinare vart
det stakk og til slutt silo, Den siste sitoen var B m høg og 3 m i diameter og tok halve fArmengda
på garden....Utetter i oktober slutta ein med håslåtten, det som då var att skulle kyrne ha. I slutten
av september byrja kyrne meir og meir å kome til beigarden, dei ville heim. I etterkrigstida vart
håslåtten e vinne på liks med heyslåtten. Ein overgjødsla då med kunstgjødsel etter første slått,
og fekk ein god etterslått som for det meste vart lagd i sito" (Alf Tviberg).
I høve til tal vinterfiåra dyr på gardane var det aldri rikeleg får. Så i tillegg til
slåtten på innmark vart det også slått lyng som tilleggsfôr.lyngslåtten i
utmarka føregjekk der det var fin lyng. I eldre tid var det vanIeg å skjere
lyngen med sigd. Etter at det vart vanleg å brenne heiane byrja dei å slå
lyngen med Ijå. Lyngen vart stappa i striesekkar (100 kg-sekkar) og boren 1
hus slik at det var får for 14 dagar. I dårlege høyår vart det henta opp mot 120
sekkar. "Seinare brende vi lyngen, og når den kom attetter 5-6 k, slo vi den med langoiy,
stappa i sekken og brukte den som hjelpefôr (Alt Tviberg).Dyra fekk lyngen heil. Dyr som
var att heirne om sommaren vart stundom fåra med "blom" (bregne). Denne
vart skoren kring Stauren i Blomhola og ørnereiet. Også torvtaka på naust og
fjøs vart slått for å skaffe får til kalvane.
Fig. 40: Når torvull Eriophorum
vaqinatum var godt synleg i
jordskorpa var det teikn på at
kyrne kunne finne befie ute
(Høeg 1985, Nordhagen 1970).
5.3.3 Lynghelane tente som heilårsbeite
Alf Tviberg skriv; "Her som andre stader på denne fida,
vart det fora mange dyr vinteren over. Det galdt å haide liv
dei gjennom vinteren, så Mita del seg opp på beite om
sommaren, og Tviberg var rekna for å ha nok av gode beite.
Kunne Mn finne "grakolle" (torvull) (fig. 40) før 12. mars, var
det om at kyme kunne korne fidleg ut på beite og også finne
mat. Nar april manad kom og kanskje det var ein soldag, så
var det "å løyse kyrne'som ein sa og prøve å få dei ut i
utmarka, så ein kunne spare rniddagsmålet til dei. utmarka
måtte kyme gjetast for elles kom dei heimatt med ein gong.
Då fekk vi lov å gjere opp eld og brenne lyng og eine. Når
kyrne byna å drage myr (finne myrulll roa dei seg betre. Så
gaidt det for oss å finne lune plassar der myrulla kom tidleg.
Slike plassar var Sveene nord for Stauren, Breimyra og
Hylgjemyra. Men når det lei fenger på våren og graset grønkast,
blei kyrne seinare og seinare heim, og til slutt ein kveld
kom dei ikkje i det heile. Dei la seg ute, som ein sa, og då var
det tid å finne fram mjølkehalken og "gå i markja". 1 slutten av
48

september byrja kyrne å kome oftare til begarden, dei ville herm. Så ein dag fekk kyrne sleppe
gjennom grinda og jatsa i seg hå som lyktes å smake godt no, mot det trena graset i utmarka dei
var vane med. Etter nokre timars beite, vart dei jaga ut om garden aft,så dei ikkje skulle torete
seg".
I mai vart sauene jaga i utmarka. Sauene vart for det meste gaande i utmarka
til det var tid å sanke ca. 15. oktober. Også Senholmen, sør for Tviberg, vart
nytta som beite, 5-6 vérar beita her om sommaren. "Sauene var ute kvar dag
vinterhalvaret, og når det vårast byrja dei få lamb. Det var oss gutungane som hadde jobben med
å tå dei I hus om natta, og å gje dei mat kveld og morgon. Ei tid før siste krig var det
"utegartgarar" på Tviberg. Det var kastrerte varar som gjekk ute herte dret, og blei berre kltote ved
jonsok (fig. 41). Desse sauene gjekk seg ofte faste i fjellet. Når det vårast , grønkast det fortast i
vendt mot sør. Her klatra då sauenen etter dei nye grasstråa, til dei ornsider sto
skårleste. Heile Stauren van utegjerd fOr å sleppe å løyse skårteste sauer. Sauene gjekk ute til
midten av november, då var det parringstid, og dei måtte hus. Men på Tviberg kunne sauene
godt klare seg utan fortilsehing til juletider. Spelsauen og svartfjes var flinke til å tinne seg mat
jamvel i shei. Dei tok seg tram til ein haug der det var lite snø, og så grov dei holer med toten i
snøen ned tjl lyngen og berta på den. Dei betta Også på tang og tare i fjasra" (Alf Tviberg).
5.3.4 Skogen vart nytta til ulike reiskap
Det vesle som var av skog på øya vart vel verna om, og svært lite vart nytta
som ved. Likevel vart dei fleste treslaga som vaks på øya nytta. Bjørka vart
priorited til tresko, men rotvelta tre vart gjerne nytta som ved. Av selje laga dei
mjølkeaskar. Rogn vart nytta som ekstrakjøl under båten (drag), medan eik
vart nytta til keipar, reparasjon på båtar og til ljåskaft. Ospa heldt seg godt i
sjøvatn og vart nytta som lunnar. Hassel nytta ein til rivetindar /rivehovud, og
gode "natår" vart netene hausta og nytta heime Garnnåler eller notanåler vart
laga av hagtorn eller kristtorn, og i tillegg vart kristtorn nytta som pyntegrønt.
Svarthyllensom pryda hagane van også nytta. Ein turka blomsten og nytta
den til te. Eineren hadde mange oppgåver; den vart riven til brensle, det vart
kokt einerlog til vasking og oppkutta einer pynta tun og golv i høgtider og ved
seremoniar (bryllaup, gravferd m.m.).
Også rakved utgjorde eit viktig virke for øyfolket. "Utover hausten og vinteren var det
rakleiting. Rak var alt som dreiv i land i vikane, og som kunne nyttast til ein eller annan ting.
Vestavind og nordvest var dei beste rakvindane på Tviberg. Mykje av det trevyrke ein trong til
reparasjonar og nybygging fann ein i hkera. Store båtar med trelast frå Russland passerte mest
dagleg i Ardefjorden på veg sørover, og det hencle dei miste dekkslastene. Bociskapen om det det
var rak (Påstranda) gjekk som eki i turt gras, og alle pløvde å fa tak i mest rnogleg. I sjohusa og
uthusa Tviberg er det brukt mykje raktømmer. Som gutunge nytta vi alle høve til rakleiting. Det
var stor spaning med kva ein, ein dag kunne vereheldig med å finne. Men som oftast vart det
berre rekeved som og vart nytta til brensel. Dei beste rakvikane på Tviberg var Kvernhusvågen på
nordsida, og Lambenesgaren vestan på lander (Alf Tviberg).
5.3.5 Torv utgjorde den viktigaste brensla
Torv, einer og noko rakved utgjorde i hovudsak vedtilfanget på øya. Alf
Tviberg skriv; "Alle her omkring brukte torv som brensel, både til koking og oppvarming. Det
rrbirre sPadast tidleg, så det kunne bli tun og "krakka* slåtten, og helst også sett i stakk. På
Tviberg spadde alle trå Herland, Hindøy og nokon trå Kjørvik, torv (på nordvestsida mellom Ytre
Fugleneset og Kvemhusvågen). For 12-15 kr til kvar grunneigar kunne dei spa så mykje dei trong
49

til ein husstand. Men det var eit tungt og slitsamt arbeid. Her omkring brukte folk langsparø. Det
var ein spade som skar torva p to sider,og spadane var laga av smedane her ikring. Så hadde
vi hjulabårer laga av tremateriale (både hjulet og sjølve båra), til å hjule torvet utover berg og turre
rabbar, for turking. Bårene var laga heime i ledige stunder, og det var bra å ha mange lette og
sterke bårer. Arbeidet gjekk føre seg slik Karane spaade forvet på båra, og ein gutonge hjula
båra bl høkeplassen der eil kvinnfolk lossa av bårene med hendene, eller med greip. Når ein
hadde lita hjelp målle ein åleine gjerne gjere heile arbeidet. Heime spadde vi gjerne torv i 3-4
dagar, og kvinnfolka ville gjerne ha mykje torv, dei tenkte på vinteren. Etter slåtten, og i enkelte
tilfelle før, det så å frakte torvel heim III naustet eller sjøbua, og legge det opp i la" den
Nokon sette det opp i store tonfstakkar i utmarka og trakta heim etter som dei trong (fig. 42). Vi
bar det ned til båten i strysekkar og frakta det heim i båt I det heile var torvvinna noko av det
hIngste og vanskelegaste arbeidel ein hadde. Otte var det kamp med vår og vind, som ville auke
på, før ein var ferdig. Og med søkklasta trebåt var det ikkje alltid greit i slyggeveret På Tviberg
var det ikkje like god tory alle stadar. På nordsida, der "utlendinganes spadde, var best. Sør og
austsida hadde dårlegast torv«.Den beste torva vart gjerne kalla steintory (svart på
farge). Torvflaka var ca. 50x20x5 cm. Fyrst tok ein av øvre lag med spade slik
at lyngrøtene vart overskorne. Spadde så to lag torv, elles vart det for høgt å
løtte. Einer vart helst brukt som brensel når ein hadde fite torv. Då reiv (dvs.
den vart hoggen med øks) ein einer med baret på.
50

Fig. 41: Vårklypping av utegangarsauene pa Tviberg. Biletet er utlånt av
Alf Tviberg.
Fig. 42: Om lag slik såg også torystakkane på Tviberg ut. Dette bilete er frå Nordland.-
Foto: Ingvild Austad 1974.
51

DEL C - FRAMTID
naturtilhøve og kulturhistorie -
basis for eit læreland
52

6. SKJØTSELSPLAN FOR KULTURMARKA
Vern av eit tradisjonelt kulturlandskap inneber ei viss drift. Då dei to bruka
ikkje er i drift i dag, må ein utføre skjøtsel basertpå tradjsjonelle dhftsmetodar,
konsentrert til kortare arbeidspenodar. Skjøtselstiltaka er skisserte utfrå
målsetjinga om å oppretthalde eit tydeleg skilje mellom inn- og utmark, og så
langt som råd halde eit stort mangfald av kulturmarkstypar. Her har eg valt å
gjenskape kulturlandskapet om lag slik det var kring 1930-1950. Men med
tanke på læring og biologisk mangfald vert det opna for eit større oppslag av
skog/hagemark enn det var i den tida.
Dei viktigaste skjotselstiltaka på Tviberg vil vere beite, slått og brenning.
Belte er avgjerande både for å oppretthalde lynghei, beitemark, nagemark og sIMeeng. Ved
sterkt belle favoriserast beitetolerante artar som gras, starr og siv. Fleire faktorar er avgjerande for
kva planter som trivast her; artar som har ein stor del av bladmassen nær bakken tåler beite betre
enn høgvaksne planter. Det er også viktig for artane at dei har god regenereringsevne. Enkelte
planter tåler godt trakk og utviklast på trakkutsette stadar. Dyra tøretrekk også ufike planteslag
etter smak. I enkelte høve kan konkurransesterke artar ta overhand (giftige, stive, stikkande o.l.)
og beitekvaliteten vert dårlegare. Eksempel på dette er beitemark dominert av sølvbunke, finnskjegg,
myrtistel mil. (Wielgolaski 1978). I det tradisjonelle jordbruket på Tviberg var det vanleg
med allsqig beite med sau, storte og hest. I firlgje Fremstad mil. (1991) .."klypper" hesten vegetasjonen
tett over bakken, storte fiv meir i plantene og røskar dei meir eller mindre opp av jorda,
medan sau er selektiv i val av planter. Hesten er minst "kresen", og vart ofte sett på beita til slutt.
Slått er det mest arbeidskrevjande skjertselstiftaket. Ved slått kuttast ane artane samstundes i Illt
høgd over bakken. Tidspunktet for slåtten har stor innverknad på sarnansetjinga i vegetasjonen,
og særleg artar som må sefie frukt for å forynge seg vert skadefidande yeg fidleg slått. Artar som
klarer seg på slåtteengene har såleis ein eller fleire av fylgjande eigenskapar (Ekstam mft. 1988):
mykje av bladmassen er under snfithøgda ved slåtten, - planta må kunne skyte i høgda, blomstre
og setje frukt etter slåtten eller setje frø før slåtten. For enkelte artar er det avgjerande at dei kan
etablere seg på delar av slåttemarka som sjeldan vert slått, men som likevel er open - t d langs
kantar, på og nær små berg. Slåtteengene er jamnt over meir urterike enn del grasdominerte
bettemarttene. Tradisjoneft orrfatta engskjetseten på Tviberg Peite tidleg orn varen, rydding av
kvist, stein o.l, og til sist vart gjødselen frå dei beitande dyra "knust" eller raka saman og nytta i
åkrane. Var det rikeleg gjødsel vart også engene gjødsla, men fyrste rekkje var det åkrane som
var prioriterte. Slåtten vart utført i jull efter at del fleste artane hadde blomstra.
Brenning er saman med beite avgjerande for å ta vare på lyngheiane. Fremstad m.fl. (1991) skriv
fylgjande om skjøtselsmetoden; Brenning endrar artssamansetfinga frå lyng- Og buskdominerte
samfunn til gras- og urterike typar, som gjev best beite om våren, sommaren og hausten. I neste
omgang fører brenning tifframvekst av ung lyng med hegare verdi som vinterbeite. Brenning vart
utfort med 5-10 års intervall. Brenning for otte eller brenning med for sterk varme kan redusere
artschversiteten for planter og dyr. Lyngheiane på Tvilfterg har vore nytta som heilårsbeite, og i
tillegg vart det slått lyng til hjelpefOr. Lyngen vart slått på stadar som var brent 5-6 år tidlegare.
Avgrensing av skjertselsområdet
Skjetselsornrådet på Tviberg omfattar innmarka og del næraste utrnarksornråda
(fig. 43). Den inngjerde innmarka dekker om lag 200 da, og av dette
har kvar av dei to bruka om lag 45 da dyrka mark. Skjøtselsplanen skildrar dei
ulike kulturmarkstypane i området og grupperer desse under dei to bruka
(58/1=1 og 58/2=2) slik eigedomsgrensene er i dag.
53

C7
STOREVADIET
Ar.
0
o
610e,'"
2' 24
9t.
. Ib
9.
94 8
5.
./
7b
3. .9/
Fig. 43: Skjetselsområdet med dei ulike skjetselsfelta. Felta omfattar
slåtteeng (med ulik grad av attgroing), hagemark og lynghei. I tillegg
kjem Senhoknen under bruk 58/2 som vert nytta som beite. Det er ynskjeleg
at holmen vert nytta som beite også i framtida, så sant det ikkje kjern i
konflikt med eit naturreservat for sjøfugl.
2'
9.
6
Telknforldering
7.
0
ch,
1. Etiarkehage
2. Eik- og hasselkratt
Ospe- og rognesk02
3. Planterea av gran
4. griattOrn- og einerbage
5. Slåtteeng
6. Gamal åker - no taemath
7. Gamal siattemark - no beite
9. Open beitemark rrilblåsbeme
9. Lynghei
10. TolVfllyr
54

6.1 Bjørkehage
6.1.1 Felt la; Bjørkehola
Da ens tiistand:
Bjørkehagen dekker eit lite areal like aust for Storehaugen på bruk 1, og ligg i
le mellom søkk og mindre bergknausar (fig. 44). Storleiken og høgda på trea
varierer etter jord- og vindtilhøva. Dei høgaste trea er om lag 10 m høge.
Boreprøve i eitt av dei største bjørketrea (stammediameter 34 cm) syner ein
alder på om lag 60 år. I tillegg til bjørk er her innslag av rogn, osp og eik og
hassel mot sjøen langs Murteberget. Feltsjiktet (bakken) er svakt utvikla
grunna dårleg lystilgang, og er i hovudsak dominert av gras (vedlegg 1.1).
Mål:
Bjørkehagar er relativt sjeldan så langt vest på kysten. På Tviberg er det to
markerte bjørkehagar på innmarka. Målsetjinga vert difor å ta vare på bjørkehagane
og nytte dei som beite slik dei tradisjonelt har blitt nytta,
Tiltak:
For å halde på ein lysopen hage må kratt og einer ryddast bort, og trea
tynnast ut der dei står for tett. Bjørketrea bør prioriterast då dei utgjer hovudtyngda
i skogen, men også dei varmekrevjande treslaga hassel og eik kan få
utvikle seg. Osp og rogn kan inngå der dei ikkje skuggar for bjørk, elles er
desse treslaga godt representert andre stadar på øya. Beiting er naudsynt for
å halde i hevd det grasdominerte feltsjiktet. For å sikre bjørkehagen vil det på
sikt vere turvande med forynging av tresjiktet ved å gradvis erstatte dei gamle
bjørkelrea med nye.
Årleo skjøtsel:
Skogen bør beitast i kortare periodar for å halde grasmarka i hevd. Området
kan gjerdast inn saman med felt 5a slik at ein betre kan styre beitetrykket.
6.1.2 Felt 1b; Skogen og Tua.
Da ens tilstand:
Bjørkehagen dekker haugane like sør lor gardstunet på bruk 2. Skogen er i
hovudsak dominert av bjørk, men her er også innslag av osp, eik, selje, rogn
og rognasal (fig 45) Skogen veks stadvis på skrint jordsrnonn, med ein stor
del av røtene oppå bakken og over mindre berg. Trea står nokså tett, men her
er enkelte lysopne areal og ei mindre slåtteeng, Tua i skogen. Alderen på trea
varierer. Skogpartiet nærast tunet har dei største trea med stammediameter
opp mot 50 cm og høgde opp mot 10-15 m. Boreprøve frå dei største bjørkene
(47 cm i diameter) syner ein alder på om lag 100 år. Bakken i bjørkehagen
vert beita, men har eit glissent feltsjikt og er dominert av grasartar; særleg
smyle og engkvein. På dei opne flatene gror det opp einer. Mot sjøen veks det
opp ung bjørk på gamal eng/beite (sjå felt 5c og fig. 46). Nokre tre bles ned i
orkanen like over nyår i 1992.
55

Z,'"W-
Fig. 44, Storehaugen med bjørkehagen "Gjørkehola" i bakgrunnen. Det er murt opp ein smal
gardsveg til den gamle slåtteteigen midt oppå Storehaugen.
Fig. 45: "Skogerter den største bjørkehagen på øya. Hagen er tett og har eit skrint jordsmonn.
Fjellet Stauren r bakgrunnen.
56

ivabig
ItraboU
lanvoGrn
Mrpun
Fryndnele
Stron0~0.
Unalve
GY.suu
Gawnrun
Kyubronapp
Sa~lis
Tare
Ourneni
Pryek~
Knens
Farry9109
Hu~en
Suend~no
Sbanci~
Gulry
Rosurvot
Glanupp
Eirry"
PryryryGI
—as
GeUSnaul
131G
bleaåkai.(g"
Gutt
Gnulsinegras
EnG00
Enplumn
Fig. 46: Sonering frå stranclIthppene ved Vågen til bjørkehagen "Skogen".
OGlu ng Nuatehug
Engle1waa OnsumgI
Enakurn Unpinen
K utiwyer Eruilly%
Hnitar Smyls
£noraPD Gulala
Sulawnly Knegras
S mil. Vin"^"..
GuLtiu EnulcoGxgre
PlaVII98i
pry...u.A
Stawalau Jednect
Srmaterr Hill WII
Fablom luplAmi
Enairs Kysiba9~0
fluPsffif
Klypsoixo
EnG~I
Vanbo arve
7ryorre
Enokarsu
Ever
Mål:
Denne bjørkehagen er den største og eldste av hagane på Tviberg og har
vore nytta som beite. Mindre slåtteteigar i skogen har blitt slått. Trea er blitt
godt verna mot inngrep og berre noko trevh-ke er blitt nytta til særskilde
føremål. Skogen bør difor haldast om lag slik den er i dag, med tre i ulik alder
kombinert med beite. Slitasjen på feltsjiktet er noko stor og bør regulerast.
Skogen kan godt utvikle seg i området mot sjøen slik at unge tre får høve til å
etablere og utvikle seg. Slik får ein sikra ung skog når gamle tre går ut
Tiltak:
Bjørkehagen må gjerdast inn saman med skjøtselsområde 5c, slik at ein betre
kan styre beitetrykket. Grunna stor slitasje på ieltsjiktet i bjørkehagen, bør
denne sparast for janinleg beite, i alle fall nokre år. Den gamle slåtteteigen
Tua bør ryddast for einer. Den kan i tillegg slåast dersom det er mogleg.
Rotvelta tre tjernast og trevirke takast ut der trea står for tett.
57

Årleo skiøtsel:
Beite er turvande for å halde hagen open, men for å unngå sterk slitasje på
feltsjiktet bør beitet konsentrerast i kortare penodar. Ved eventuell slått av Tua
bør denne føregå i midten av juli slik at artane får høve til frøseriing. Slårie-
enga bør etterbeitast. Dette tilfører enga noko gjødsel samt at opptrakking av
overflata gjev gunstige spire- og etableringstilhøve for frøa.
6.2 Bk- og hasselkratt - ospe- og rogneskog
6.2.1 Felt 2a; "Ospehaugen".
Da ens tilstand:
Skogen veks i berghamrane under Staurshaugen og i nedre del av fjellet
Stauren på bruk 1. Skogen veks både på innmark og utanfor bøgarden (fig.
47, side 61). På innmarka veks i hovudsak storvaksen osp (ca. 20-30 cm
stammediameter) med innslag av eik, rogn og bjørk. I fjellskråninga mot
Stauren er det større innslag av eikekratt og ein del hassel. I tillegg er her
noko rognasal, kristtorn, vivendel og einer. Kristtornen vart tidlegare nytta;
Naustdal (1951) skriv i sitt notat at kristtornen ved foten av Stauren var sterkt
klypt og bar frukt. Lengst aust i området står nokre store graner. I ospeskogen
er feltsjiktet grasdominert med stadvis tette oppsiag av einstape (vedlegg 1.2).
Lyng og einer er i ferd med å utvikle seg. Skogen utanfor bøgarden veks tett.
Mål:
Ospeskogen veks på gamal beitemark, og truleg er store delar av denne
skogen vaksen fram grunna mindre intensiv gardsdrift. Den høgvaksne skogen
kan illustrere ei hagernark med osp, bjørk og eik. Utanfor bøgarden kan
skogen utvikle seg naturleg då den verken kjem i konflikt med beite eller
ferdsel. Dette vil gje innblikk i korleis shke skogholt naturleg utviklar seg når
drifta endrast. Bøgarden er eit viktig kulturrninne og bør fristillast og sikrast
mot at tre etablerer seg for tett inn til garden. Veks røtene inn i eller under
garden kan dei lett øydelegge stabiliteten i garden.
Hagemarka innanfor bøgarden bør ryddast for einer og skogen tynnast slik at
trea får gode veksttilhøve. Beite er avgjerande for å halde marka grasdominert.
Tre som veks for neer bøgarden bør fjsrnast. Likeeins bør granene
fjernast avdi dei ikkje har nokon tradisjon i dette kystlandskapet (planta på
1960-talet).
ÅrleQ skietsel:
Årleg beite er turvande for å halde hagemarka open. Einer og busker ryddast
janntteg, dersom derie ikkje vert regulert av beite.
58

Felt 2b; ved
Da ens tilstand:
Langs bergskarane mettom Storakeren og Lia (34 bruk 1, veks shog av eik,
osp og bjørk. Oppå "kanten" veks mindre eksemplar av rogn og rognasal. Her
er også innslag av kristtorn, og einer skyt opp. Vivendel og kusymre veks i
bakkeskråninga. Elles er her beitemark (jfr. 8a) og mindre åkerareal (m.a.
Olalia), bakkemurar og ein gardsveg.
Mål:
Området utgjer ei randsone som ikkje vert nytta i dag Skogen kan difor utvikle
seg i denne sona langs berghamrnaren, og vil såleis gje større variasjon i
landskapet samstundes som randsona vert sterkare markert. Mindre tre/busker
og einer kan få utvikle seg oppå bergknausane (Lia) som glissen hagernark,
men det er viktig at strukturane på innmarka (opne flater/slåttemark) ikkje vert
dekka med skog.
Tiltak:
Tynne ut einer og småskog.
Arleo skjøtsel:
Ved jamnt beite vil ein kunne regulere tre- og eineroppskot. Meci jamne
mellomrom kan det verte turvande med rydding av einer og noko uttak av
tremasse (vedlikehald).
6.2.2 Felt 2c; Ovomgardane/Eikeskora.
Da ens tilstand:
Nokre storvaksne eiker veks ovanfor bøgarden i skråninga mot Eikeskåra, i
lag med eikekratt og kristtorn, vivendel og tette "tepper' med einer (fig. 48).
Boreprøve frå eitt av eiketrea (22 cm i diameter) syner ein alder på om lag 50
år. Langs bøgarden (på innmark) står fleire rognetre, og på oversida av
garden er delar av skråninga open rasmark, medan andre delar er heilt
tilvakse med einer. Mindre parti er grasdominert beitemark.
Mål.
Ein garnal "råseveg" (der dei jaga dyra) har fylgt bøgarden, og lengst vest i
området er det eit le i garden; Storegrinda. I dag er det vanskeleg å ta seg
fram langs denne stien. All Tviberg fortel at hasselskog skal ha vakse i dette
området i førre århundret. På gamle bilete er området mest fritt for einer, og
nordaust i området har det lege ein åker kalla Fjellåkeren. For å auke mangfaldet
i kulturlandskapet kan ein la eikekratt/skog utvikle seg i rnosaikk med
kristtorn og einer, men sfik at den gamle råsa (stien) kjem til sin rett att. Nokre
av dei krypande einerane er så og seie terrengdekkande over mindre parti, og
utgjer slik sett eit særeigent innslag. Dei få rognetrea langs bøgarden har ein
visuell effekt i landskapet og markerer garden sterkare, og kan stå så lenge
dei ikkje øydelegg han.
59

Satonunke
Harettarr
Rannown
Enobonegren
Englnonn
GU481å
619syr
//-
/ity/
kiLt RoingaR . roon
InehmoR ormInng 000 %) tonons oRne 011 oamen110 %)
0.114.
Ronkol
Einif
namorn
/
SonnY
G. -
MR/Doew.tos
GUInfra
ninnsien
Enginffin
Engrapp
Englope
Ernpnro
Conulusyn
FROmanldn
PPROn
ERAlokhg
EROR
Felt 2d; frå Krekja til Råkja.
trio- (50%) og rammen00%
nollorgionsPO
Degurryla
Knegru
Guinin
Inainne
RRInnee
14onoRn
Inonacoi
Ilyavon~YR
Singspn
Einne
GNORD
Fig, 48: Sonenng frå innmarka (Bakkane) til Eikeskora.
Elnat 180,41
Rnet
K nalbrn
Rogn
Flornal
Vinneei
Rnosion9
81)~1WT
smr.
EnonvoR
honnnn
K ra»..n
ne~m.
Tiltak:
Stien må ryddast heilt for einer og anna kratt slik at den vert lettare tilgjengeleg.
Elles er det turvande med tynning av einer, Men dei terrengdekkande og
dei høgreiste eksemplara kan stå der dei ikkje kjem i konflikt med råsa
Kristtorntrea bø r fristfilast slik at dei kan få utvikle seg betre.
Ärleo skjetsel:
Området bør beitast, men beite åleine er truleg ikkje nok til å halde området
opent. Difor trengs jamlege uttak av einer i tillegg.
flk mrs
Rogn Emer
Knanconi
Vrvendel
liatelynO
Da ens tilstand:
Langs bergskårane mellom jordene; Storåkeren og Krekja/Bakkane på bruk 2,
står storvaksne tre av osp, eik, bjørk og rogn. Over tunet, i Buabakken og opp
mot Merkjeshaugen, har det utvikla seg hagemark med rogn (2-3 m høge) og
bjørk (jfr. felt 8-/vedlegg 1.3) (fig. 49). neire jordbruksvegar, m.a. Nilsvegen og
60

Fig. 47: Osp har utvikla seg ved foten av Stauren både innan- og utanfor bogarden. Her er
også innslag av rogn, eik, bjørk og gran.
Fig. 49: I skråningane ovanfor tunet på bruk 2 har det utvikla seg ein lysopen "rognehage".
Rogn og enkelte bjørketre veks opp på beitemarka mellom dei mange steinblokkene.
61

Enstadbakken, går på skrå oppgjennom skogen og det ligg både rydningsrøyser
og einskilde steinar spreidde på bakken. I hamrane veks vivendel.
Kring tunet er det planta nokre grantre og ein platanlønn som no er storvaksen.
Granene vart felte seinsommaren 1991.
Mål:
Området utgjer ei randsone/skifiesone på innmarka, og det er naturleg å
markere denne med skog på same vis som tett 2b. Den unge rognehagen har
ingen historisk forankring, men ein slik open hagemarksskog vil auke varlasjonen
av kulturmarkstypar og biologisk mangfald. På innmarka er det naturleg
med eit grasdominert feltsjikt der terrenget tillet det.
Tiltak:
Jamnleg beite og litt uttynning av tresjiktet er naudsynte tiltak. Grantrea og
platanlønnen inntil tunet er blitt så store og dominerande at dei skugger for
anna vegetasjon kring tunet. Ingen av treslaga er naturleg knytte til kystlandskapet
og felling bør vurderast, Særleg er platanlønn konkurransesterk, spreier
seg raskt og skuggar for annan vegetasjon.
Årleo skiøtsel:
Beite og noko uttak av tremasse til ved (vedlikehald).
6.3 Plantefelt av gran
6.3.1 Felt 3a; Løhaugen.
Da ens tilstand:
Et lite område på sørsida av Løhaugen på bruk 1 er planta til med gran
(planta 1960-åra). Skogen er no storvoksen og tett, og det veks så og seie
ingenting på bakken under trea.
Bilete frå 1950-60 talet syner at Løhaugen tidlegare har vore beite- og slåttemark
(sja fig. 59, side 82). Gran veks ikkje naturleg på Vestlandet og utgjer
såleis eit framandelement i samband med tradisjonelt kystkulturlandskap.
Tiltak:
Granfeltet bør fellast, og området bør på sikt leggast om til beitemark sfik det
tradisjonelt har vore. Ein kan evt. vurdere etablering av lauvskog langs
skråninga bak tunet med tanke på leskog eller randsone. Rotstubbane etter
granfeltet vil etterkvart rotne.
Âneo skietsel:
Beite etter at eit nytt feltsjikt har etablert seg.
62

6.4 Kristtorn- og einerhage
6.4.1 Felt 4a; Lynghaugen.
Da ens tilstand:
I skråninga langs Litjefjellet veks frodig krattskog med eik, hassel, rogn,
rognasal, krossved, nyperose, einer og kristtorn. Mindre parti er dominert av
kristtorn, og nokre av desse er 4-5 m høge (fig. 50, side 66). Nokre av
kristtorntrea er beita, og har ei tett, rund form. Inntil det største feltet med
kristtorn, ved Lynghaugen, veks det tett med både krypande og høgreiste
einerar. Mot sør kgg rik lynghei m.a. med innslag av purpurlyng (vedlegg 1.4).
Enkelte parti i rasmarka har terrengdekkande teppe av mjølbær og einer på
den steinete overflata. Ein sti går gjennom området. Området var registrert i
den fyrste utgåva av verneplan for edellauvskog (Korsmo 1978), men vart
seinare teke ut, og er no komen med i verneplan for kristtorn (Skogen 1991b,
vedlegg 2) og i rapporten om kystlynghei (Skogen 1991a - vedlegg 3).
Mål.
Dette området har tidlegare berre vore sporadisk beita. Tradisjonell avsviing
av lyngheia kan i tillegg ha halde einer og ungskog nede. I området kring den
største kristtornbestanden bør ein vurdere å utvikle hagemark med kristtorn og
einer. Då vil ein styrke sjølve kristtornbestanden, samstundes som ein stimulerer
eit større biologisk mangfald og fleire landskapselement på øya.
Tiltak:
Einer som veks inntil og hemmar veksten til kristtorntrea bør fjernast. Fleire av
einerane er høgreiste, og der det er nok plass kan ein la desse få utvikle seg
ilag med kristtorn og nyperose. Omkring kfisttornhagen kan vegetasjonen
utvikle seg fritt med oppslag av eikekratt, hassel og krossved. Ein bør vere
varsam med avsviing av lyng i området av omsyn til kristtornen. Misser ein
kontrollen med Nngbrann kan kristtombestanden gå tapt silk brannen i 1991
reduserte kristtornbestanden på den nordlege delen av øya.
Årleo skjetsel:
Jamnleg beite og vedlikehald av hagen (uttak av lauvkratt og einer m.m.) etter
at området er rydda.
Felt 4b; Trevollen.
Da ens tilstand:
I ei slak skråning frå hammaren med kleberuttak (fornminne) og ned til
Storevatnet (bruk 2) hgg beitemark med oppslag av einer, kristtorn og nyperose.
Området er tydeleg prega av attgroing, då lyng og einer spreier seg i den
grasdominerte beitemarka. Ein sti mot Tobbeneset går gjennom området.
Kristtornbuskene er unge - og berre opptil 1 m høge, medan enkelte av
einerane har ei høgreist, eksotisk form med ei hovudstamme og vid kruneform.
Området vert noko beita.
63

Mål:
Trevollen har vore nytta som sauesankstad, og inngjerdinga under hammaren
kan ha vore ein stad dei rua (klippe) sauene (Alf Tviberg, pers. med.). Grunna
funksjonen som samlingsstad har området vore godt beita. Namn som Slåttefjellet
og Ytrebøen, kan tyde på at her har vore slått tidlegare. Sidan området
ikkje vert nytta som tidlegare, gror det att, og vil på sikt bli dominert av lyng.
Ein open beita voll vil sikre variasjonen i landskapet, framheve fornminnet og
sarnstundes vere ein godt eigna rasteplass i samband med turgåing, fisking og
evt. bading i Storevatnet. Stien til Tobbeneset passerer Trevollen, men er
stadvis lite synleg. Oppslag av einskilde einer, kristtorn og nyperose gjev
området svakt hagepreg, og er ein kontrast til lyngheiane ikring.
Tiltak:
Uttynning av einer og nyperose er turvande for å halde vollen open. Dei
største eksemplara kan stå att saman med kristtorn. Området burde vore
hardare beita for å halde den grasdominerte bakken i hevd. Dette kan kanskje
stimulerast ved å legge ut saltstein el.l. slik at sauene trekkjer hit for å beite.
Årleo sleetsel:
Jamleg beite og uttynning/fristilling av einer, kristtorn og nyperose.
6.5 Slåtteeng
6.5.1 Felt 5a; Litjerestdalen, Storåkeren, Bakkane.
Da ens tilstand:
Området ornfattar dei flate engene sør for tunet og bakkane ovanfor tunet på
bruk 2 (sjå fig. 60, side 83). Store delar av engene er jamne og slette, men
har eit heller artsfattig feltsjikt med dominans av grasartar. Storåkeren og
Litjerestdaien vart grefta kring 1960-åra, isådd timotei og seinare gjødsla med
kunstgjødsel I dag har enkelte parti fått dominans av sølvbunke (Bakkane) og
marka er noko tuete. I skråningane m.a. ved rognehagen (jfr 2c) er feltsjiktet
meir artsrikt med innslag av fleire urter. Engene vert gjødsla med kunstgjødsel
og beita. Seint på sommaren vert graset som ikkje er beita slått ved hjelp av
tohjulstraktor. Dette vert gjort for å unngå for sterk tuedanning.
Mål:
Sidan 1930-talet har det vore nytta kunstgjødsel i tillegg til naturgjødsel på
engene og dei har vore slått to gongar årleg (fram tU 1970-talet). Delar av
arealet har vore åker tidlegare. Det vil vere ynskjeleg med eit størst mogleg
artsmangfald i engene. For sterk gjødsling favoriserer få artar. Gjødsfing med
fullgjødsel reduserer artsmangfaldet, og gjer jorda surare på sikt om det ikkje
vert kompensert med kalk (Losvik 1981 og 1988). Tradisjonelle slåtteenger
vart slått i juli og beita vår og haust. Sfik fekk artane høve tU frømodning før
slåtten og trakk frå beitande dyr gav gode tilhøve for frøsetjing. Det ville m.a.
og vere mest gunstig for naturengene at dei vert gjødsla med naturgjødsel,
64

men dette er noko problematisk på Tviberg då inneforing av dyr ikkje vert
praktisert lengre. Ein kan kanskje få samla husdyrgjødsel ved å bygge opp att
gardfjøsane og la desse stå opne for dyra. Det kan likevel vere naudsynt å
nytte noko kunstgjødsel for å halcie oppe produksjonen 1 enga. Ein tilrår i såfall
max. 10-20 kg pr. da annakvart år eller sjeldnare.
Tiltak:
Tuene må fjernast for å oppnå ei slett eng (sjå 6.6.1). Sauene må stengast ute
frå engene frå juni månad til etter slåtten i midten av juli. Ein bør vurdere å
berre nytte naturgjødsel eit par år.
Årleo skiertsel:
Vårbeite, gjødsling (evt. kvart andre år), sein slått og etterbeite utgjer den
årlege skjøtselen. Dersom det er interesse for å nytte høyet, kan det turkast
på bakken eller hesjast og førast frå øya i båt. Ein kan også gje høyet
sauene på seinsommaren eller det kan komposterast og nyttast som gjødsel
seinare år.
6.6 Gamalt åkerland - tuemark
6.6.1 Felt 6a; Nore Bakkane, Storåkeren, Gjerde.
Da ens tilstand:
Området omfattar gamal eng og åker nord til Staurvatnet og aust til og med
Gjerde på bruk 1. Store delar av desse areala er i dag heirt dominert av
sølvbunke, og har ei tuete struktur (fig. 51). Enkelte part rn.a. kring dei store
steinane i Storåkeren, er godt beita og dominert av grasartar (vedlegg 1.5).
Solvbunke vert ikkje beita og er på seinsommaren stadvis 50-60 cm høg.
Mål:
Tradisjonelt har området vore nytta som åker- og slåttemark. Å gjenskape
desse kulturmarkstypane vil medføre eit omfattande arbeid med rydding av
einer og tre, og fjerning av alJe tuene som i dag dominerer desse areala.
Tiltak.
Dersom engene skal ha verdi både som beite og eng/åker må tuene fjernast.
Våren1991 var Nore Bakkane godt avsvidde utan at dette hadde innverknad
på tuene. Dei må altså fjernast på anna vis. Manuell skjering medfører eit
svært omfattande arbeid og ved eit slikt tiltak er det naudsynt å vurdere nøye
innsatsen i høve til det ein vU oppnå. Ein start er å ta mindre parti kvart år. Ein
kan t.d, rydde det næraste arealet kring tunet og la nokre parti berre ligg som
eksempel på korleis enger utviklar seg når dei berre vert beita. Alternativt kan
ein playe dei areala der dette er mogleg, og så i med natureng (oppsop frå
løe t.d. frå Atløy). Eit anna verkemiddel er å la hestar beite på engene. Hesten
er det husdyret som er minst selektiv på beite, Og det er otte vanleg å la
hesten beite markene til slutt då han et det dei andre lar stå att. Ved ei slik
65

Fig. 5G: Eit mindre parb på Lynghaugen har relativt store krisaorntre. Det same arealet er
prega av attgroing av einer og nyperose.
Fig. 51: I dalføret mellom tunet på bruk 1 og Staurvika ligg Storåkeren. Her var det tidlegare
åker. I dag er 1åkeren" dominert av sølvbunke. Indre Liavegen skimtast til venstre på biletet.
66

løysing er ein avhengig av at nokon er villig til å la hesten sin beite på Tviberg.
Ein kan også nytte kjemiske middel for å fjerne sølvbunke, men dette er lite
ynskjeleg då det er eit mål å basere skjølselstiltaka på økologiske prinsipp.
Årleo skiøtsel:
Eit mindre parti med gamal eng/åker ryddast kvart år for tuer, og skjøtsel med
beite, slått og opparbeiding av åkerareal fylgjer etterkvart som nye areal vert
rydda.
6.6.2 Felt 6b; Sjøhaugen.
Da ens tilstand:
Det gamle åkerarealet mellom dei to bruka er i dag dominert av sølvbunke og
har tuemark som felt 6a. Mange store Steinar gjer området nokså særprega.
Mål:
Sjøhaugen hadde tidlegare mange små, faste åkrar. Dei store steinane var
truleg nyttige i åkrane då stein magasinerer mykje varme. Å opparbeide
potetåkrar slik det var tidlegare, vil illustrere ein viktig del av det tradisjonelle
jordbruket. Samstundes vil ein kunne illustrere potetdyrking med bruk av
husdyrgjodsel (frå gardfjosar) og tang som jordbetrande middel.
Tiltak:
Tuene må lyrst fjernast, og så kan jorda spadast opp (evt. pløyastfiresast) til
mindre potetåkrar.
Årleo skietsel:
Spaclevende åkrane, gjødsle (rn.a. med tang), sette og hauste poteter. Tangdungar
må leggast opp i tide før potetsetjing slik at tanga får gjære/rotne før
den vert blanda i åkerjorda.
6.7 Gamal slåttemark - no beite
6.7.1 Felt 7a; Storehaugen, Tobbedalen, Mjelthaugane.
Da ens tilstand:
Området omfattar knausane mot sjøen kring bjørkehagen (felt la) på bruk 1.
Lengst sør i området er det murt opp køyreveg til ei gamal slåtteeng på
toppen av Storehaugen. Den gamle enga er tydeleg prega av attgroing med
etablering av lyng og oppslag av einer, rogn, rognasal og osp Området er
brent i 1991, og nokre av einerane er svidde.
Mål:
I det kuperte terrenget har det tidlegare vore ein mosaikk av mindre enger og
potetåkrar. Å gjenskape denne mosaikken er arbeidskrevjande, og i fyrste
omgang er det viktigast å halde området opent og grasdominen ved hjelp av
67

eite. Noko rydding av einer og tre/kratt er turvande.
Tiltak:
Rydding av lauvskog og einer vil vere turvande med jamne mellornrom. Ved å
gjerde inn området saman med bjørkehagen (felt la) kan ein regulere beitet
noko betre.
Arlee skiøtsel:
Området må beitast kraftig i kortare periodar, elles sporadisk gjennom heile
sommaren.
Felt 7b; Lia, Staurshaugen, Botnen.
Da ens tilstand:
Området omfattar Lia, Staurshaugen og Botnen på bruk 1, og er kupert med
veksling av mindre berg, steinar og attgroande enger/beitemark. Her er også
mindre bakkemurar enkelte stadar i området og restar etter eit kalvefjøs (jfr.
7.2.4). Området, særleg Lia og Staurshaugen er prega av attgroing med
oppslag av einer. Rogn og lyng har også stadvis etablert seg (vedlegg 1.6).
Botnen er best beita. Delar av området vart brent i 1991 for å betre beitet.
Fleire gardsvegar ligg innan området (jfr. 7.1.2).
Mål:
Tradisjonelt har Lia Staurshaugen og Botnen vore samansett av mindre åkrar,
enger og beitemark. I fyrste omgang kan ein halde området ope ved beiting.
Eng- og åkerareal kan evt. opparbeidast på sikt for å auke det biologiske
mangfaldet. Det er elles viktig å fristille dei tekniske anlegga (bakkemurar og
vegar) i området slik at dei vert godt synlege.
Tiltak:
Rydde einer og anna treoppslag. Det kan vere ei hjelp å svi av feltsjjktet for å
tjerne lyng og einer, samstundes som dette vil fremje grasvekst. Området kan
evt. gjerdast inn og beitast kraftig i periodar.
Årlecj skiøtsel:
Jamnt beitetrykk og avsviing av beitemarka inntil ein får opparbeidd jamn
beitemark.
6.7.2 Felt 7c; Storerestdalen.
Da ens tilstand:
Området ligg på berga mot sjøen og langs bøgarden sør for Vågen , og
grensar til bjørkehagen, felt lb. Området er delt opp av berghamrar, mindre
beita flater og gamal eng- og åkermark. Delar av området er prega av attgroing
med einer og oppslag av lyng. Ein del av eineren står i skrinne bergskårar
og utgjer ein kontrast mot dei grå bergflatene (sjå fig. 46, side 57 og
vedlegg 1.9). Ung bjørk i tilknyting til bjørkehagen utviklar seg i området.
68

Mål:
Bjørk må få vekse opp i delar av området slik at ein sikrar rekrutteringstre i
tilknyting til bjørkehagen. Sjølv om einerveksten på berga mot sjøen er teikn
på attgroing, er dei særleg framtredande mot dei glatte berga og gjev dermed
landskapet større mangtald. Einerane kan difor inngå på beitemarka ytterst på
svaberga. Ein kan evt. på sikt restaurere parti av engene og åkrane.
Tiltak:
Rydde og tynne einer, evt. svi av delar av området for å fjerne lyng. Ved å
gjerde inn området saman med bjørkehagen kan ein regulere beitet til kortare
periodar og evl. ta oppatt slått av gamalt engareal.
Arled skjøtsel:
Beite kvar haust, og evt. sein slått Guli).
6.8 Open beitemark m/blåstjerne
6.8.1 Felt 8a; ved Indre Liavegen
Da ens tilstand:
Området ligg i skråninga like ved gardsvegen opp til Lia, og er del av felt 2b.
Like ved ligg ein oppmurt terrasse (gamal potetåker). Lengre sør i same
skråninga hgg endå ein liten potetåker, Olalia (jfr. 7.1.3). Skråninga ved vegen
har grasdominert feltsjikt og er godt beita (vedlegg 1.3).
Mål.
Blåstjerne er ein sjeldan plante langs kysten, men har relativt stor ferekomst
ytterst i AskvoH kommune. På Tviberg er det såvidt innslag av arten, og det er
såleis eit viktig mål å ta vare på og gjerne utvide denne førekomsten. I tylgje
Fægh (1960) er blåstjerne (i Norge) knytta til enger som vert beita eller slått, -
eller begge deler. Utan kulturpåverknad vil engene raskt gå attende til hei eller
kratt, samfunn der det er uvisst om blåstjerne vil kunne overleve.
Tiltak:
Området bør ligge ope for beite Einer og annan vegetasjon som utkonkurrerer
blåstjerne må ryddast.
Arled skiøtsel:
Beite og evt. slått.
Felt 8b; ved Nore Bakkane.
Da erts tilstand:
Området ligg i ein slak bakkeskråning mellom dei to engflatene på Nore
Bakkane mot Staurvatnet. Bakken har skrint jordsmonn, feltsjiktet er grasdominert
med innslag av urter (fig. 52, vedlegg 1.3). Området vert beita,
69

likevel spreier einer seg i området. Delar av innmarka vart avsvidd i 1991.
WQ'
z.j
Mel tiltak o årle skttser:
Som 8a.
6.8.2 Felt 8c; Store Resehaugen.
Mål tiltak o årle skOtsel:
Som 8a og 8b.
-r-
4‘)
4.JJ1 ,{ 1 1J(1 —5044,2L
I '
Fig. 52: Sonenng på gamal slåtternark (BaSkane). - frå lukteng til turrare skråningar der
blåstjerne lørekjem.
Da ens tilstand:
Denne lokaketen ligg i vestskråninga på Store Resehaugen. Like ved står ein
daud hagtorn. Jordsrnonnet der blåstjerne veks er skrint og mykje likt dei
andre lokaIrtetane (vedlegg 1.3). Bakken er relativt artsrik og godt beita.
70

6.9 Lynghei
6.9.1 Felt 9a; Mehaugen, Stauren, Tree.
Dagens tilstand:
Lyngheia avgrensast til dei næraste områda utanfor bøgarden til bruk 1; kring
Staurvatnet og området kring gardtløsenpå Tree. Området er kupert med
veksling mellom berg, lynghei, grashei, myrar, tjern og mindre parti dominert
av bregne (mot Stauren) (vedlegg 1.7 og 1.8). Heile området med unntak av
Tree vart avsvidd under lyngbrannen i 1991. Det fyrste året etter ein brann
dominerer urter og gras, medan røsslyngen og andre vedvekster spelar liten
rolle, 1løpet av 20 år vil røsslyng heilt domMere i feltsjiktet dersom slått og
sviing ikkje vert gjennomført (Skogen 1989 og 1991a). Dei "unge heiane" er
såleis dei mest verdfulle beita. I skårane opp i fjellet ligg mindre murar og
gardar. Desse vart bygde for å unngå at dyr gjekk seg skårtaste.
Måt.
Lyngheiane er i dag ein kulturmad

storblåtjør. Det eine av desse berga er idag heilt overgrodd av einer.
Mål:
Som felt 9a.
Tiltak:
Brenne mindre parti av heia med jamne mellornrom, t.d. i tre omgangar;
Svihaugen med kalkbergafforvhaugane, Sauefjellet og Lynghaugen. Ein kan i
tillegg slå lyng på eit avgrensa område. Dette er interessant både som illustrasjon
på ein garnal drittsmetode, i undervisning og i samband med forskning.
Årleci skiøtsel:
Avsviing av mindre areal i lyngheia (februar/mars), og årleg slått (haust/vinter)
av ein liten bkalitet. Beite.
6.10 Tormyr
6.10.1 Felt 10a; Breimyra.
Da ens tilstand:
Området omfattar Breimyra og bergknausane der det gamle torvhuset lag (fig.
53, side 74). Myra har tjukke torvlag og enkelte opne torvkantar. Det er fleire
dreneringskanalar i rnyra. Halvgras dominerer feltsjiktet (vedlegg 1.7). Ein veg
leier frå gardsbruka, langs Staurvatnet Og fram til rnyra.
Må
Torv var det viktigaste brenslet langs kysten, og i dei årlege onnene vart det
spadd mykje torv. I lengda har dette påverka og forrna (også utarrna) landskapet
langs kysten. Fleire torymyrar er spadde så djupt at grunnvatnet har danna
mindre tjenner. Når dette skjedde, måtte ein finne seg ein ny torystad.Det var
ein eigen teknikk knytta til å spa torv, og ved dokumentasjon av kystkulturen
er del naturleg å illustrere denne bruken av torvmyrane.
Tiltak:
Det er ynskjeleg å opparbeide eit fell i tilknyting In torvhuset der ein kan
illustrere torvskjeringa. Torvreiskapen bør vere tilgjengeleg i torvhuset. Både
vedlikehald av vegen og restaurering av torvhuset er turvande for å gjenskape
eit heilskapleg miljø på Breimyra (jtr. 7.1.2 og 7.2.5).
Årleo skirrtsel:
Ingen, spading av torv berre som demonstrasjon.
72

Felt 10b; Svemyra.
Da ens tilstand:
Området omfattar Svemyra og muren etter torvhuset som aldri vart teke i bruk
(jfr. 7.2.5) (fig. 54). Myra er i stor grad lik felt 10a.. Myra vart avsvidd i samband
med lyngbrannen 1991. I skråninga bak torvhuset ligg Ellornlia (bregnelia)
med dominans av geittelg, skogburkne, raggtelg og bjønnkam. Denne varl
også brend, men var seinare same år frisk og fin utan einer.
Mål:
Oppbygging av torvhuset for å illustrere samanhengen mellom naturtype og
kultu rutnytting.
Tiltak:
Bygge opp torvhuset.
Arleo skjøtsel:
Ingen.
6.10.2 Pelt 10c; Svartekattmyra.
Da ens tilstand:
Området omfattar delar av arealet som bruk 2 nytta til toryskjenng. Dette
føregjekk sør for Storevatnet. Området er kupert med veksling av lyngkledde
kausar og rnyrareal. Området vert beita. Storevasstjerna er eit resultat av
torvskjeringa. Då all torva var teka ut, danna det seg eit tjern her. Bruk 2 skar
også torv på Lambeneset.
Mål:
Som 10a.
Tiltak:
Demonstrere torvstakk, då dette var vanleg måte å lagre torva for dei som
ikkje hadde torvhus (sja. fig. 42, side 51). Torva vart seinare frakta i båt heim
og lagra i naustet.
Årleo skietsel:
Ingen, anna enn torvspading, turking og opplegging av tory i stakk til demonstrasjon.
73

."
r iah ..?
Fig. 53: På Breimyra vart det tidlegare skore mykje torv. Torva vart lagra i torvhuset som
fidlegare stod her.
-
Fig. 54: På Svemyra spadde husmannen i Staurvika torva si. Han hadde eit torvhus her som
torva vart lagra i. Denne grunnmuren vart laga til eit nytt torvhus, men det vart aldn gjort ferdig.
74

7, BYGGVERK 1 KULTURLANDSKAPET
Byggverka syner korleis menneska har innretta seg i landskapet for å få
opplytt behova sine, anten det var å bygge ein var- og vindsikker bustad, sette
opp nødvendige sjø hus, opparbeide god tilgang til sjøen eller å bygge opp ein
liten åker i bratt lende. Det er mange shke spor etter menneskeleg aktivitet på
Tviberg (fig. 55).
7,1 Tekniske anlegg
Steingardar, vegar, bakkemurar, kaier, grølter og kraft- og telefonlinjer definerast
som tekniske anlegg.
7.1.1 Bøgarden
Den samanhengande bøgarden kring gardane stod ferdig i 1871. Garden er
stadvis mellom 1 og 2 m høg og frå 0,5 til 1 m brei. "Dei gjorde eit kjempearbeid
karane frå Flatøy, nord for Bergen, som bygde garden. Fire mann kom att fleire haustar og bygde
garden for 1 kr fartma. Steinen ligg jamn og glattmot utmarka, men er meir ujamn den sida
som vender mot bøane" (Firda 1990). Både rydningsstein og stein frå urane har blitt
nytta i bøgarden. Garden langs Storerestdalen til Storegrinda har betre
murestein enn resten av garden. Dette er skifrig stein som truleg er rydda på
innmarka.
Steingarden kring Tviberggardane fylgjer truleg gamle gardlinjer og lagar eit
særs tydeleg mønster i landskapet (fig. 56, side 79). Theodor Tviberg (1961)
skriv fylgjande om bøgarden; "De arbeidsfolk som oppførte stengjerdene var dog ikke så
helt nøiaktige med å felle de gamle eiendomsgrenser, men opptørte gjerdet der som terrenget var
mest lagelig... En inngjerding av den dyrkedemarksom avviker sterkt fra den nuværende, kan
enno sees ved Storegrinden, videre oppe på fjellet, for enden av den såkalla slyngskoren", figger
stener, som har vært brukt som sperring for kreaturer. I skaret mellom "Mehaugen" og tillenipa"
er en tydelig stenmur, som er fortsettelse av gjerde om innmarken. Pa nordsiden av "Mehaugen",
som er den naturlige fortsettelse av gjerdesystemet, er ikke å finne gjerdemerker, før i stranden og
ut i vannet av Staurvatnet, hvor det finnes sten igtenetter et tMligere gjerde. Stenen Ira et
stengjerde på nordsiden av Mehaugen er formentlig brukt under byggingen av den kjørevei som i
1870 årene ble bygget langs Staurvatnet. På nordsiden av Staurvatnet finnes igjen en stenmur
mellem vannet og brattljellet. Denne mur er avsluttningen av den gamle innegjerding for dyrket
marr. Ved Gjerdet lag skiljet mellom inn- og utmark mellom Kalvegjerdet og
Tree. I bøgarden er det til sarnan menge grindele, dei fleste med eigne namn
(sjå fig. 55). På Tobbeneset og i fiellet er det bygd opp mindre parti med
steingardar.I tjelet van desse bygde for å unngå at dyra gjekk seg skårfaste.
Da ens tilstand:
Store delar av bøgarden er i bra stand. Mindre parti har rasa ut, m.a. av di tre
veks opp like inntil muren. Dei andre gardane på øya er lite markerte i landskapet.
75

.......
--)))))))).//Z
btll
srs
1>y
ptst).‘siunen ))),
)
."--.)))))
Fig. 55: Oversyn over bygningar og tekniske anlegg på Tviberg.
SroL
J?!
".
Telknforklaring
Hus
A. Veningshus
8. Leelftes
C. Uthus
D.Hønsehus
E.Naust
F. Stobu
G. Gardflos
H. Torvhus
FIKa ui jn
rete- Veg
Steingard
$ ti
Krattlinje
76

Mål:
Ta vare på og fristille bøgarden sflk at grensa mellom inn- og utmark er godt
synleg. Hogge tre som veks like inntil garden slik at ikkje røtene veks inn i
garden og øydelegg stabiliteten i han.
Tiltak.
Bygge opp att delar av garden som er øydelagt, samt rydde tre og kratt som
veks heilt inntil garden, og sikre årleg vedlikehald.
7.1.2 Vegar og stiar
Det ligg mange små vegstubbar på innrnarka til dei to bruka. Dette er mindre
jordbruksvegar. Vegen frå Vågen til bruk 1 var bygd omkring 1860 då fellestunet
vart splitta, og vegen fram til Breimyra er frå 1870. "Stenen fra et sfengjerde
på nordsiden av "Mehaugen- er formenflig brukf under byggingen av kjørevei som i 1870 årene
blei byggef langs Staurvatner (Tviberg 1961).Elles fører fleire mindre vegar opp til
Bakkane (Nilsvegen og Enstadbakkenj og opp til Lia (Øvre og Indre Liavegen
- sjå fig. 51, side 66) og Staurshaugen. Det fører også veg opp på
Storehaugen (sje. fig. 44, side 56). Klipe er namnet på ein mindre vegtrase I
Skogen. To stiar leier frå bruka til andre stadar på øya; ein til Tobbeneset og
ein til Knivsvika/Grunnevågen.
Da ens tilstand:
Dei små jordbruksvegane er i relativt god stand. Grunna liten bruk er nokre av
dei i ferd med å gro att. Stien til Tobbeneset er relativt godt synleg, medan
stien til Knivsvika syner lite i terrenget.
Mål:
Sikre vegane for framtida, og synleggjere dei terrenget.
Tiltak:
Utføre jamnleg vedlikehald på vegane og fjerne tre og busker dersom det ser
ut til at røtene kan vere med på å grave ut under murane. Stiane må ryddast.
7.1.3 Bakkemurar
Da ens tilstand:
Det er særleg i samband med dei tidlegare åkrane ein finn bakkernurar.
Storparten av desse ligg på bruk 1; I bergskårane under samt nokre i Lia
og ved Gjerde; - mot Tree. Bakkemurane er små og ikkje særleg frarntredande
landskapselement. Den største ligg like ved den opprnurte vegen opp til Lia.
Mål.
Gjere bakkemurane synlege i landskapet. Murane og dei vesle åkerlappane
illustrerer korleis skrinne ressursar vart maksimalt utnytta.
Tiltak:
Halde murane ved like og verne dei mot gjengroing og utrasing. I enkelte av
77

desse åkrane kan ein ta opp att og illustrere potet- og havredyricing.
7.1.4 Gretter
Da ens tilstand:
Myrane på bruk 2 (telt 5a) er dyrka og grøfta på 1960-talet. Eit lite parti av
grefta er open, og har her oppmurte kantar av natursteinfør vatnet vert leia
inn i røyr og ført mot sjøbua i Vågen. Byrjande forfall syner seg på kanten av
grøfta. Steinen byrjar å sige ut og den dyrka marka inntil søkk ned.
Mål.
Ta vare på den steinsette grøtta.
Tiltak:
Utføre vedlikehald som sikrar at grøtta ikkje går tett. Legge opp att naturstein
som er i terd med å sige ut, og jamne til marka inntil steinkanten.
7.1.5 Kaier
Da ens tilstand:
Tviberg har to steinmurte kaier; ei i Vågen og ei i Staurvika. Begge er lagt opp
i stein og er i god stand. Både Vågen og Staurvika er likevel dartege hamner,
dessutan er Vågen nokså grunn så det er vanskeleg for større båtar å legge
inntil. Kaia i Vågen vart noko skada i orkanen i 1992.
Mål:
Betre hamnetilhøva slik at større båtar kan gå innom, samt at båtar kan ligge
tryggare. Søknad om å utgreie hamnetilhøve og evt. bygging av molo ut til
Skjeret i Vågen er sendt til hamnevesenet frå AskvoH kommune.
Tiltak:
Skadane etter orkanen må rettast opp og vidare utføre jamnleg vedlikehald av
begge kaiane. Ved evt. bygging av molo er det viktig med estetiske krav til
utforming. Naturstein (ikkje betong) bør nyttast, og kaia bør leggast opp i tråd
med gamle muringsteknikkar.
7.1.6 Teleton- og elektrisitetslinjer
Da ens tilstand:
Elektisitetslinja frå fastlandet til Bulandet går over Tviberg like overfor bruka;
frå Paresneset, langs Lia, Bakkane og vidare langs Storevatnet (fig. 57).
Telefonlinja fylgjer stranda sør for Eika, kryssar Gjerde og stoggar ved dei to
gardsbruka. Begge linjene er frå 1950-talet. Dei to linjene kryssar kvarandre
på innrnarka og gjev eit heller kaotisk inntrykk.
Mål:
Telefon- og elektrisitetslinjer er vanlegvis lite tilpassa terrenget, og verkar ofte
dorninerande i landskapet. ldeelt sett burde linjene difor fjernast. Ein føre
78

Fig. 56: Bogarden på Tviberg gjerdar inn så og seie heile innmarka. Den tramtreande
steingarden markerer tydeleg skiljet mellom bmane på innmarka og lynghejane j utmarka.
Fig. 57: Elektrisitetslinja er dominerande og sklir lite inn i terrenget der den kryssar innmarka
like over gardane på Tviberg
79

setnad er sjoIvsagt at bruka framleis har tilgang på teIefon og straurn Sjølv
om ikkje begge linjene kan fjernast vil det vere ynskjeleg å Ieggetelefonfinja i
jordkabel slik at ein kan fjerne alle stolpane etter dagens telefonlinje.
Fjerne stolpar etter gamle linjer.
7.2 Bygningar
I eldre tid var det to hovudkonstruksjonar som gjorde seg gjeldande i trehusa
på Vestfandet, faftevericet og stavverket. Gjærder (1980) skriv vidare; "Mykje
tyder på at stavverket har vore meir i bruk, og etterkvart vaks det fram eit rikt samspel mellom dei
to konstruksjonane. I t.d. stover, bu og loft utgjer lafteverket med sine varmeisolerande veggar
sjølve huskjerna. medan stavverket er nytta t utrom og svalgangar. I dei ytre vestlandsbygdene
er stavverket framleis den framherskande byggemåten når det gjeld uthus (fig. 58). Etter utskiftingslova
Irå 1857 då fleire huslydar måtte flytte ut frå det gamle fellestunet, vart bygningane større
og tunet fekk faarre bygningar. Frå århundreskiftet vart sveitsarstilen på eustadhusa gjennomgaandepå
dei vestnorske gardane", også på Tviberg. I fylgje Alf Tviberg var det
svært vanleg å nytte raktømmer i sjøhusa og uthusa på øya.
a1stavar"
b lyete"
c 'bråddebancr
d "grine
e 'underslag"
f 'sperrestokkar"
g "skotstavar
h "skotsviller
7.2.1 Gardstuna
,ffffi7 fia'7
Fig. 58: Skisse av le bygd i staykonstruksjon (Gjærder 1980). Oppmålt av Halvor Vreim i 1928.
Frå langt attende i tida har det vore to brukarar på øya, og fram til om lag
1860 budde dei i eitt tun. Då vart eine tunet flytta søraust for stortunet og
innmarka vart delt i to, medan utmark var felles fram til 1949.
80

Bruk 1
Da ens tilstand:
I tunet på bruk 1 står fem bygningar;
I) våningshus (bygd omkring 1910),
2) gamlestova/vedhus "gamIestuen med under same tak værende ildhus og
torvskot"(Pantebok 1920) er frå 1870,
3) utedo,
4) fjøs (det gamle sauehuset er truleg frå 1800-talet?) og
5) hønsehus (frå 1950).
I tunet er det også ruinar etter løa (brent tidleg på 1970-talet) og ein silo-
/kalvehus. Våningshuset er sett i stand, og også dei andre bygningane (med
unntak av hønsehuset) vert haldne vedlike (fIg. 59). Staten, som eig hønsehuset,
har tidlegare gått inn for å herne denne bygningen. Dette er ikkje gjort.
Mål:
Ta vare på bygningsmiljøet i gardstunet etter tradisjonelt mønster (fyrste
halvdel av 1900-talet). Ein bør vurdere å setje opp att bygningar som høyrer
naturIeg heirne i eit tun, dvs. løa som vart fjerna på 1970-talet.
Gardstunet er privat eigedom og vert jamnleg vedlikehalde. Hønsehuset bør
stå, og nyttast som reiskapshus el.l.
Bruk 2
Da ens tilstand:
I tunet på bruk 2 står tre bygningar;
1) våningshus (oppført 1908 m.a. av rnateriale frå det gamle stabburet som
vart kalla Nyebua),
2) lee som er oppført 1899 der dei to gamle difitsbygningane stod og seinare
påbygd og
3) uthus (truleg oppført kring 1900) (fig. 60). I tillegg har her stått eit hønsehus
som vart ført hit frå Hindøy i 1930.
Mål:
Halde ved like bygningane som utgjer tunet i dag og halde i hevd hagen kring
våningshuset.
Tiltak:
Jarnnleg vedlikehald. Uthuset er i dårlegast stand og treng opp-pussing.
Våningshuset ville fått ein meir tidstypisk utsjånad om vindauga vart skifta til
dei opprinnlege typane.
81

Fig. 59: Gardstunet på bruk 1 på 1950-talet og i 1991. I dag er tunet omgjeve av planta gran,
og er mest skjult. Dei same bygningane står i tunet i dag med unntak av den vesle fjøsen heilt
inn til berget.
82

Fig. 60: Gardstunet på bruk 2 på 1950-talet og i 1991. Bygningane er clei same clag berre eit
påbygg på haa er kome til og nokre av vinclauga i vaningshuset er sktta ut. Uthuset ligg bak
våningshuset.
83

7.2.2 Husmannsplassane
På Tviberg har det vore tre husmannsplassar; Gjerde, Tobbeneset og Staurvika,
Berre i Staurvika er det synlege restar etter bygningsmiljøet (sjå fig. 23,
side 34). Då begge våningshusa på dei to bruka er i privat eige, vil det vere
trong for ein stad å vere for dei som skal utføre skjøtsel på øya og evt. føre
tilsyn. Det vH også vere verdfullt å kunne illustrerebygningsmiljøet på ein av
hUSITIannsplassane.
Da ens tilstand:
På plassen i Staurvika har det stått tre bygningar;
1) stovehus/fjøs/Iøe,
2) grisehus og
3) eit naust.
I dag står berre delar av grisehuset. Dette vert nytta som skjul for sauene.
Mål.
For å illustrere ein husmannsplass er det viktig at bygningane står. Bygningen
som romma både stove, fjøs, eldhus og Iøe, er på mange måtar illustrerande
for levemåten og ressursbruken på plassen. Det fortel om kåra til husmennene
på kysten. Dersom miljøet vert restaurert kan bygnirtganedisponerast av ei
evt. stifting for Tviberg, og nyttast til utstillingar og litteratursamling.
Tiltak
Rekonstruksjon og oppsetjing av den gamle stova, bygge opp att naustet og
sikre grisehuset.
7.2.3 Naust- og sjøbumiljø
Nausta og sjøbuene er ein sentral del av kystkulturen. Her var båtane og alt
reidskap og utstyr til fisket sarnla. Her føregjekk førebuing til fisket og etterarbeid
etter at fisket var avslutta. Sjøhusa til dei to gardstuna er samla I Vågen
(fig. 61). Også husmannsplassane hadde eigne naust, og det siste av desse
plassnausta (i Staurvika) blas ned 1 januar 1992. I SlettevikalKnivsvika nord
på øya var det vanleg å turke laksenøtene. Av andre bygningar som har
knytta seg til fiskeri, er ei rorbu i Ryggsteinen (Tviberg 1981). Denne stod fram
til tidleg på 1900-talet.
Da ens tilstand:
I Vågen ligg to sjøbuer og eitt naust. Den eldste sjøbua (bruk 1) er mindre enn
den andre sjøbua (bruk 2) som fyrste gong vart bygd i 1943. Den blas ned i
storm 1949, men vart sett opp att like etterpå. Naustet til bruk 2 er i bra stand,
rnedanberre delar av reisverket står etter del andre naustet. Etter orkanen i
1992 vart det mindre skader både på naust og sjøbu.
Mål.
Restaurere miljøet kring Vågen.
84

Tiltak:
Rette opp att skadane etter orkanen. Kle og taktekke naustet til bruk 1, og
føre jamnleg vedlikehald på dei andre bygningane.
Fig, 61: Vågen er hamna til Tviberggardane. Hamna gjev dåleg ly for vindar frå sørvest, og det
har vore reist e:t ynskje om å bygge molo ut til Skjeret slik at hamna vert tryggare.
7.2.4 Gardfjøsar
Vanlegvis låg gardfiøsane i grensa mellom inn- og utmark eller like opp i
utrnarka. Gardfjøsane fungerte som mjølkestad for kyrne vår og haust, og vart
nytta som oppsamlingsstad for gjødsel. I seinare tid vart fjøsane berre nytta
som skjul for sauene. Det er spor etter to gardfjøsar i bøgarden (sjå fig. 56,
side 79). Den fyrste gardfjøsen låg opp mot Staurvatnet. Seinare vart han
flytta lengre ned. Fjøsen var bygd av raktørnmer og vart riven etter utskiftinga
1949. Ei gamal husmannsstove i gamletunet vart flytta på Merkjeshaugen, like
ved bøgarden, og nytta som sauefjøs. I Botnen har det også stått ein liten
fiøs, eit kalvehus. Dette vart murt like før 1940 og er no rarnla ned. På Tree
låg gardfjøsen til husmannen i Staurvika. Denne var i bruk fram til 1930.
Da ens tilstand:
Gardriøsen på Tree står delvis enno. Den er murt i stein, men taket er ramla
ned. Fjøsen vart bygd av husmannen i Staurvika. Berre grunrimurane (med
unntak av fjøsen på Merkjeshaugen) syner etter dei andre gardfjøsane.
Mål:
Bygge opp att/restaurere gardfjøsane, i fyrste rekkje gardfiøsen i Bakkane og
på Tree.
85

Tiltak:
Bygge opp att gardfjøsen i bøgarden (Bakkane) og på Tree. Dette inneber eit
nybygg (Bakkane), restaurering av steinveggane i fjøsen på Tree samt legging
av nytt torvtak.
7.2.5 Torvhus
Torvhusa var lager for brensla, og fleire torvhus har stått i utmarka på Tviberg.
Små torvhus bygde av tre stod både i Breimyra (bruk 1) og i Svernyra (husrnannsplassen
i Staurvika). Til Breirnyra vart det også bygd køyreveg. Noko
før 1940 vart det laga grunnmur til eit nytt torvhus på Svemyra (av bruk 2),
men det vart ikkje bygd ferdig, og det vart aldri teke i bruk. Vart det for liten
plass i torvhusa var det vanleg å setje torva i stakk. Så lenge det vart skore
torv på Svartekattmyra og på Lambeneset vart torva lagt i stakk, og seinare
ført heim i båt og lagra i naustet.
Da ens tilstand:
Torvhusa er i dag heilt borte, med unntak av påbyrja toryhuset på Svemyra.
Mål:
Illustrere torvskjeringa, og korleis del innretta seg,
Tiltak:
Bygge opp att torvhus av tre på Breimyra og Svemyra.
7.2.6 Kvernhus
Landøy (1990) skriv fylgjande om kvernhus på Tviberg; i Tviberger det to stader ei
Kvernhuselv og ein Kvemhusvåg (sjå fig. 36,side 45). Sidan det for det meste har vore berre to
brukarar på Tviberg, er det mest truleg at dei var i lag om å byggje ei kvern og demme opp eit
vatn. Det skulle ikkje vere behov for to kvernerpd desse bruka,sd forlearinga kan vere den al det
var folk utanfrå som hadde fått lov å setje opp den eine kverna. Anten det, eller at Tvibergfolket
flytte kverna i von om å få det meir leltvindt på den nye staden. I nordre Kvernhusvågen er det
funne nokre forarbeidde steinar som liknar steinslaget på sørsida av Tviberg. Ved å demme opp
den nordreelva, viee dei kunne seee nokre videmyrstrekningar under vatn. og såleis få større
tilgang på kvernvatn. Det ligg ditor nær â tru at brukarane i Tviberg først har bygf seg kvemhus i
søre vågen, og så seinare flytta det til nordre".
Da ens tilstand:
Opplysningane om kvernhus er så usikre at dette neppe bør fylgjast opp.
Måt oq tiltak:
Ingen pr. idag.
86

STATUS OG FORVALTNING AV TV1BERG
Kva status Tviberg skal ha framover, og korleis øya skal forvaltast er uvisst.
Fleire eigarar er involvert i øya; Alf Tviberg eig eine bruket, medan det andre
bruket er Staten sin eigedom. Bygningane i tunet på Staten sin eigedom er
fråskilt til Leil Stølen og er sette i stand med tanke på utleige. Alf Tviberg har
lagt ned mykje arbeid med å dokumentere og føre vidare forfedrene sitt
arbeid, og er interessert i at Tviberg vert nytta av ålmenta. Ved å halde
kulturtandskapet i hevd tek ein vare på mangtaidet og del kulturhistoriske
spora. Det vil gje innsyn i dei gamle drittsmetodane på kysten og korleis
denne dritta har påverka landskapet. Men ein har pr. i dag liten erfaring med
forvaltning av hellskaplege kulturlandskap. Det er fleire moglege forvaltningsmodellar
for Tviberg i framtida.
8.1 Privat forvaltning/skjelsel
Ingen av grunneigarane er i dag bufaste på øya, og grunneigar Alf Tviberg er
noko avventande med tanke på vidare bruk av eigedomen.
Når det gjeld bruk og vedlikehald av kulturlandskapet, så er landskapet
underlagt noko skjøtsel av beitande sau. På Staten sin eigedom er det
avtalefesta antal sau på beite på innmark, og på eigedomen til Alf Tviberg
befter mellom 200-300 sau. Berre beite er på sikt ikkje tilrådeleg med tanke på
å ta vare på eit tradisjonsbunde kystkulturlandskap.
Dersom grunneigarane er interesserte er det mogleg å la restaurering og
vedlikehald av området inngå som ein del av jordbruksdrifta. Dette inneber at
grunneigarane fylgjer skjøtselplanen sine tilrådingar som onftattar ei sterkare
utnytting av området med slått, krattrydding, brenning av lynghei i tillegg til den
beitinga som no føregår. Grunneigarar kan søke Landbrukskontoret om tilskot
til spesielle filtak i jorbrukets kulturlandskap som; ta vare på og bruke kulturminne,
fremje tilgjenge, fremje biologisk mangfald eller halde gamal kulturmark
i hevd.
Det er tungvint å drive skjetsel på Tviberg når gardane ikkje har fast busetjing
og er utan veg. Samstundes vil drifta dels basere seg på eldre og arbeidskrevjande
arbeidsmetodar (noko ljåslått og spadevending av åkrar). Dette i
tillegg til spesielle eigartilhøve på øya gjer det urimeleg å forvente at grunneigarane
skal ta på seg ansvaret for dette arbeidet.
8.2 Landskapsvernområde
Med Staten som grunneigar av om lag halve øya er det naturleg å reise
spørsmål om Tviberg bør vernast etter naturvernlova. Den mest eigna verneforma
vil då vere landskapsvernområde som kan nyttast lor å bevare eigenarta
87

eller vakkert natur- og kulturlandskap. I landskapsvernområde må det ikkje setjast i verk tiltak som
vesentleg kan endre landskapet sin art eker karakter.." (paragraf 5, loy om naturvern 1985).
Staten si målsetjing ved å kjøpe eigedomen har i hovudsak vore å ta vare P.
eit kystlandskawog_ve_me_orn biotopar. Kulturlancfskapet her har så—mange
element og kvalitetar i seg at eit evt. landskapsvern også bør omfatte vern av
det tradisjonelle landskapet, og saleis heile øya for å fange opp det heilskaplege
samspelet mellom innrnark og utmark.
Dersom området får status som landskapsvernområde, vil det kunne overter
rast midlar til skjøtsel av kulturlandskapet. Det vil også vere mogleg å få til
en tilsynsordning for området. Eit landskapsvernområde av denne kategori vil
på mange måtar bli "nybrotsarbeid" då naturvernstyresmaktene har liten
erfaring med vern av heilskaplege kulturlandskap av denne storleiken.
Ved oppretting av eit landskapsvernområde er det naturleg å legge opp til
samarbeid mellom fylgjande institusjonar:
Askvoll kommune v/Næringskontoret/Kulturkontoret
- Naturvernforbundet Sogn og Fjordane evt.
- Fylkesmannen i Sogn og Fjordane v/Miljøvernavdeloga.
- Sogn og Fjordane DH.
8.3 Kulturhistorisk reteranseotnråde/museum
Tviberg kan også tenkjast som økornuseum Her i landet indikerer økomusea
at ein fagleg søkjer å praktisere eit økologisk syn på kulturhistoria (humanøkologi).
Ein av tankane er å legge større vekt på samspelet mellom bygningar
og det omgjevande iandskapet. Økomusea bygger på ideen frå bygdemusea,
men er i større grad fokusert på eit mest mogleg korrekt (opprinnleg)
landskapsbilete (økosystem). Skal dette fylgjast fullt ut, vil det legge sterke
avgrensingar i korleis landskapet skal nyttast, då landskapet må forvaltast og
nyttast på den gamle måten der eldre driftsforrner praktiserast.
Eit liknande prosjekt er nyleg oppstarta på Lygra i Lindås kommune, Hordaland.
Dette er organisert som eit informasjonssenter for kulturvern og miljøvern.
Elles er det i Norge liten erfaring med denne type vern og skjøtsel. Vi
har heller ikkje organisasjonsapparat oppbygd eller økonomiske ressursar
tilgjengelege som vil vere ein føresetnad for full gjennomføring av denne type
drift og skjøtsel.
Likevel er det delar av denne tankegangen som er lagt til grunn gjennom
skjetselsplanen, og ein forenkla dhftsmodell bør kunne la seg gjennomføre.
Økomuseum kan ha stor lokal verdi. Ved godt organiserte opplegg er det
rnogleg at skuleklassar kan ta del i enkle skjøtselstiltak. Turistnæring og
reiselivslag vil også kunne ha nytte av økomusea. Ved eit slikt opplegg på
Tviberg kan det vere aktuelt med samarbeid mellom institusjonane:
88

- Askvoll kommune v/Næringskontoret/Kulturkontoret
- Askvoll Sogelag
- Kystmuseet
- Fylkeskonservator
- Fylkeslandbrukskontoret
Foreningen ti/ Norske Fortidsminnemerkers Bevaring, avd. Sogn og Fjordane
- Sogn og Fjordane DI-1
8.4 Kommunalt friområde - læreland
Askvoll kommune har over lengre tid synt interesse for Tviberg og dei kvalitetane
som finst på øya. Dei tenkjer seg øya nytta som eit "læreland" til bruk for
undervisning for skulane i kommunen, som eit kommunalt friornråde og i
samband med reiseliv.
Dersom kommunen løyser ut Aft Tviberg sin eigedom og omdisponerer området
i kommuneplanen frå natur-, jord- og skogbruk til friluttsområde, inneber
dette eit kommunalt ansvar for gjennomføringa av skjøtselsplanen med årlege
utgifter til vedlikehald. Det bør også vere ein føresetnad at garden vert halden
i hevd som eit tradisjonett kuttudandskap. Ved eit samarbeid med Staten
vedrørande den andre eigedomen vil gjennomføring av heilskapleg skjøtsel
kunne vere realistisk. Det er i dag opning for kulturiandskapstilskot frå landbruket
også til skjøtsel i verneområde.
8.4.1 Organisering av eit læreland - ei stifting
Då Askvoll kommune ynskjer å nytte Tviberg som eit læretand er det naturieg
at kommunen har ansvar for å forvalte øya slik at mangfaidet i natur- og
kutturlandskap vert teke vare på for etterbda. Dette inneber at kommunen får
til ein avtale med grunneigarane om disposisjonsrett og bruk av øya. Ved å
opprette ei stifting kan ein samle alle brukargrupper, sarnstundes som kommunen
kan ha det overordna ansvaret for arbeidet med Tviberg. Alt i 1974, då
eine bruket på Tviberg vart selt, var tankane om å kople inn lokale lag framme.
Friluftsnemnda rådde då til at kommunen kjøpte eigedomen og "at eft lag
kommunen tek på seg vedlikehald og dritt av eigedomen og helst også noko av utgittene til renter
og avdrag på kjøpesummen.:
Fyigjande institusjonar/brukargrupper er aktuelle samarbeidspartnarar ved
utvikling av eit "læreland" på Tviberg, og kan vere representert i ei sfifting:
Grunneigarar
- Askvoll Næringskontor/Kulturkontor
- Askvoll Sogelag
Lokale laglorganisasjonar
Barne- og ungdomsskule
Fylkesmannen v/Miljøvemaydelinga
- Fylkeslandbrukskontoret
Sogn og Fjordane DH.
- Kystmuseet
- Fylkeskonservator
89

Trong for prosjekt-/arbeidsleiar
For å bygge opp kunnskap om gamle driftsmåtar og skjøtsel av kulturlandskapet
er det ynskjeleg at skjøtselsplanen vert fylgd opp fagleg. Det vil vere
naudsynt med noko vegetasjonsøkologisk oppfylgjing for å sjå at utviklinga går
rett ei. Dette kan også nyttast til forskningsføremål. På denne nlåten kan ein
også måle om intensjonane ved arbeidet vert stetta. Det vil difor vere trong for
ein prosjekt- eller arbeidsleiar som har dette ansvaret (på deltid). Vedkomande
kan tillegg vere ansvarleg for framdrift, informasjon og å organisere og legge
til rette for aktiviteten på Tviberg. Denne oppgåva kan leggast til den nyoppretta
miljøvernstillinga, eller ved at ein hentar inn fagleg hjelp til å leie arbeidet
kvar sornmar.
8.4.2 Økonomi og prioritering
Vidare arbeid med kulturlandskapet på Tviberg vil vere avhengig av offentlege
midlar. Kva ein kan få utretta kvart år vil igjen kvile på storleiken av midlane/tilskota.
Det vil såleis vere naturleg å lage eit oversyn over kva tiltak/skjøtsel
som er viktigast å prioritere.
Bygningar
Økonomi:
Til restaurering av bygningar er ein avhengig av tilskot utanfrå, t.d. sysselsetjingsmidlar.
Tilskot avgjer såleis omfanget av bygningsrestattreringa.
Priontenng:
1. Då sjøbruk står sentralt i levemåten på Tviberg, er det naturleg å prioritere
miljøet i Vågen fyrst. Det er også dette miljøet ein møter fyrst når ein skal til
Tviberg.
2. Som andre prioritet er det naturleg å tenke på kva bygningar som illusterer
driftsmatane i jordbruket, og som ikkje er representert i dag; - nemleg gardfjøsar
og torvhus.
3. Eit restauren husrnannsmiljø (i Staurvika) vil fylle ut heilskapen og gje
større kulturhistorisk tyngde.
4. Minst viktig er lea på bruk 1, Den har likevel vore ein sentral del av det
totale bygningsmiljøet, og bør prionterast på lengre sikt.
Tekniske aniegg
Økonomi:
I hovudsak vil det her vere snakk om små midlar til vedlikehald, og delar av
dette kan dekkast over evt. skjøtselsmidlar frå Landbruket, såkalla spesielle
tiltak i jordbrukets kulturlandskap. Restaurering av t.d. steingarden vil vere
eingongskostnad. Opprusting av kaianlegg haldast utantor denne prioriteringa
og med det dreier seg om eit relativt stort inngrep og store kostnadar. Ein
vonar hamnevesenet kan bidra her.
90

Prioritering:
1. Bogarden utgjer det viktigaste tekniske kulturminnet pe Tviberg, og tener
både som innramming av gardane og som eit forsterkande skilje mot utmark.
2 Gardsvegar illustrerer framkomsten til bøar og teigar og er såleis ein viktig
del av strukturane på innrnarka.
3. Bakkemurar og grøft er relativt lite framtreande i kutturlandskapet på
Tviberg, men sjølvsagt viktige for å halde jorda "på plass" og drenere vatn
vekk frå bøane.
4. Endring/fjeming av kraftlinjene vurderast som lite aktuelt enno, men
ynskjeleg på sikt.
Kulturlandskap
Økonomi:
Det bør søkast om tilskot til spesielle tiltak i jorbrukets kulturlandskap både
som eingongstilskot og årlege tilskot. Ein kan søkje om tilskot til tylgjande
føremål; ta vare på og bruke kulturminne, fremje tilgjenge og opplevingskvalitet,
ta vare på og utvikle biologisk mangfald og halde gamal kulturmark i
hevd. Mange av del skisserte skjøtselstiltaka er eingongstiltak, m.a. trengs det
midlar til innkjøp av lett slåmaskin og anna reiskap.
Prioritering:
1 Halde innrnark open slik at ho står i "skarp" kontrast mot utmark - dvs. open
beitemark, hagemark og eng på innmark.
2. Brenne parti av lyngheiane kvart år.
3. Fjerne tuer og anlegge åker, illustrere torvskjering.
4. Rydding/forsøk med kristtornhage.
8.4.3 Organisering av skjertsel
Skjetselen kan organiserast ved at det vert oppretta avtalar mellom kommunen
og organisasjonar/lag/einskildpersonar (td. beiterettar) over t.d. ein 10
års-periode. Organisasjonane/laga kan då motta skjøtselsmidlar mot at dei
uttører delar av skjøtselen i samråd med prosjektleiar.
Årleg beitetrykk er svært viktig for å verne om eit kulturlandskap. Det er såleis
svært viktig at dei som i dag nyttar øya som sauebeite kan tenke seg å halde
fram med dette i samsvar med målsetjinga med denne planen. I samband
med eit læreland er det viktig at lag og organisasjonar samt skular i kommunen
vert kopla inn i "vernearbeidet", og evt. vert tildelt ansvarsområde for ulike
arbeidsfelt. Til dømes kan ein tenke seg at skuleklassar og lag (4H o.a.) har
dernonstrasjonsfelt vedrørande tradisjonell landbruksdritt på kysten (potetåkrar,
torvtak m.m.) og at andre lag (t.d. ungdomslag, idrettslag m.m.) hadde ansvar
for sommaronna mot noko vederlag. Det kan også leggast opp til ein årleg
dugnadsdag for interesserte, og avslutte med festarrangement. Det kan også
tenkast at turistar kunne ha glede av eit liknande opplegg. Interesserte
personar må til ei kvar tid vere velkornen til å deltaibidra og tilføre idear til
"lærelander.
91

8.4.4 Tilrettelegging
Tilkomst
For å sikre betre/trygge tilkomsten til øya er det ynskjeleg at hamna vert
utbetra. Då kan større skyssbåtar som Bulandsekspressen gå innom med
tilreisande. Harnna vil samstundes bli tryggare for småbåtar.
Overnatting
Dei to privateigde bustadhusa er eigna som overnattingsstad for skuleklassar
og mindre grupper. Dei vert haldne vedlike nettopp med tanke på utleige. For
dei som skal halde oppsyn med øya (stiftinga) vil det vere trong for å kunne
disponere eit hus for overnatting og lagre utstyr som naturleg tylgjer med
oppgåva. Ei mogleg løysing vil vere å restaurere husmannstova i Staurvika til
dette føremålet. Innsamla materiale av verdi kan då evt. også lagrast her.
Stiar og badeplassar
To stiar; ein til Tobbeneset og ein til Knivsvika/Grunnevågen, har vore nytta på
Tviberg. På begge desse stadane ligg eigna badestadar, og tilrettelegging i
form av stirydding tilrådast. Titrettelegging utover dette bør unngoast. Likeeins
bør informasjon samlast innadørs, og ikkje som info-løyper ute i terrenget.
Litteratur- og reiskapsamling (lokalmuseum)
Innsamling av garnalt reiskap litteratur og foto er av interesse i eit såkalla
lokalmuseum. Båtar og reiskap knytta til sjøbruk vil det vere naturleg å samle i
nausta og sjøbuene I Vågen, likeeins reiskap til torvskjering i restaurert
torvhus. Litteratur og foto kan utstillast i stiftinga sin evt. restaurerte husmannsplass
i Staurvika. For å stette nye bruksføremål bør huset tilpassast
dette innvendig, men ved å halde tilnærma fasade slik den var kan ein
samstundes dokumentere den særeigne bygningen. Grisehuset kan ombyggast
til sanitæranlegg. Brosjyrer og liknande kan også vere tilgjengeleg i
bustadhusa som leigast ut til gjestar. Det er allereie samla ein del gardsreiskap,
og dersom eigaren Leif Stølen er interessert, kan det vere høveleg å
samle dei gamle gjenstandane i det eldste huset på øya; den gamle stova på
bruk 1.
8.5 Sluttord
Ulike forvaItningsmodellar for vern av Tviberg er skisserte og det er opp til
kommunen, evt. ei stifting, å avgjere kva modefl som skal nyttast. Dei ulike
modellane kan gjerne kombinerast slik at ein på den måten oppnår den
forvaltningsstrukturen som høver best til å oppfylle målsetjinga med å verne
natur- og kulturlandskap på Tviberg.
92

Litteratur
Arena, H. 1785
Beskrivelse over Søndfiord, i det Nondre Bergenhusiske Amt. Trykt i Topografisk Joumal for Norge, 1808, hefte 28 -
34.
Austad, I. 8, Hauge, L 19137
Galdane i Lærdal kommune. Metodeopplegg for istandsetbng og sigetsel av kulturlandskapet. Økohorsk utredning
1987:4. its.
Austad, I. & Hauge, L. 1989
Kukudandskap og ku/turmarkstypar i Sogn og Fjordane. Forattorag klassaiseringsnøkkel. Kulturlandskap og
kulturmarkstyper i Sogn og Fjordane, bruk og vern, rapport 2. Sogn og Fjordane distriktshogskule Sktifter 1989:12.
Austad, I. & Skogen, A, 1988
Havråtunet i Osterøy kommune. En botanisk-økologisk analyse og en plan for istandsening og skjatset av
kulturlandskapet. Økolcvsk rapport 1988:13. iks.
Bjerkhaug, L. 1991
Sinjarheim - et dugnadsprosjekt, s. 35-37. Fortidsvem nr. 3:1991. Bygningshistorie i Sogn og Fjordane.
Borgstrem, R. & Hansen, LP, 1987
Fisk i ferskvatn. Økolcgi og ressurstorvaltning. Landbrukstorlaget Oslo,
Christansen, B. 1976
Norges fisker. Illustrert av Ingeborg Gjøen. J.W.Cappolens Forlag A/S. Osho.
Dahl, 0. 1896
Kyst/egetanonen i RomsdaL Nord- og Søndbord. Christanta Videnskabsselskabs forhandlinger 1596 no. 3. A.W.
Brøggers bogtrykkeri. Christrania.
Ekstam, U., Aronsson, M. og Forshed N 1988
Anger. Om naturliga slåttermarlwr i ochlingslandskapet. LTs tarlag. Stockhotre
Fett, P. 1956
Oldsactlingens Ifivekst 1956. Unkrersitetet I Bergen Arbok 1956. Historisk-antkvarisk rekke nr.5.
Fett, P. 1957
Førhistoriske minne i Fjordane, Askvoll prestegjeld. Historisk Museum. Universitetet i Bergen.
Fremsted, E, & Elven, R. Med.) 1987
Enheter for vegetasjonskartlegging i Norge. Økoforsk utredning 19871.
Fremstad, E., Aarrestad, P.A. & Skogen A. 1991
Kystlynghei på Vestlandet og Trøndelag. Naturtype og vegetasjon i fare. Norsk Institun hor Naturforskning Utredning
0291-172.
Fylkesdelplan for frilugslw 1989
Sogn og Fjordane Fylkeskommune.
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane (EDNA) 1989
Registrerte område av naturveminteresse i 1428 Aslwoll.
Fylkesniannen i Sogn og Fjordane (FRIDA) 1989
Registrerte område av triLuf1snteresse i 1428 Askvolt
Feegn, K„ Gjearevotl, 0., Lid, J. & Nordhagen. R. /960
Maps of distributon of Norwegtan p4an, I: Fægri, The Coast Plants Unwersitetet i Bergen Sloitter nr. 26.
Universitetsforlaget Oslo.
Færøyvik, B. (red ) 1939
Fiskarsoga lor Sogn og Fjordane Band I. Sogn cg Ftorclane Ftskartag Bergen.
Feere yvA, Ø. 1987
Vestlandsbåtar, Frå oselvar til sunnmersåttring. Norske båtar - Bind V. Grøndahl & Søn Forlag A.S, Oslo.
93

Førsund, F.B. 1986
Kystbygdene i Sogn og Fjordane. Frå 1700-talet til vår ad. KystlakremiddeIprosjektet hette 4. Sogn og Fjordane
distnkhegskule og Kystmusiket I Sogn og Fjordane.
Generalplan for Askvoll kommune 1977.
Gensbel, B. 1986
Rovluglene i Europa, Nord - Aftika og Midtesten. NKS-lodaget. Oslo.
Gjærder, P. 1980
Hus og byggeskikk. I: Schet N.(red). Bygd og by i Norge. Sogn og Fjordane. Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.
Gjæreyoli, 0. 7973
Plantegeografi. Unmersitetsforlaget.
Hatley, K.H. & Bruaas, T. 1991
Setselsplan for Yste Skotet. Kandidatoppgåve Ved Sogn og Fjordane distriktshøgskule. Upubf.
Helland, A. 1901
Tepografisk - sastrstisk beskriveriseOver N. Bergenhus Amt, Fersredel. Den almmdelige del. Forlaget ah H. Aschehoug
og Co. Knstiania.
Helle, T. 1990
Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Askvoll kommune. Kultudandskap Sogn og Fjordane Bruk og Vem, rapport nr.
14. Sogn og Fjordane distriktshøgskule.
HeIle, 7., Westbye, S., Hauge, L. & Austae, I. 7991
Kulturlandskap Sogn og Fjordane. Vegetasjon er eit viktig biologisk kulturminne 6. 4-7. Foradsvem 3:1991.
Bygningshistorie Sogn og Fjorclane.
Historisk Museum 1983
Fomminne i Sogn og Fjordane nr. 6. Askvoll kommune. Rapport om topografisk-arkeologisk registrering tor det
økonomiske kartverket. Universitetet i Bergen.
Hulten, E 1971
Allas bver vaxtemas utbredning i Norden. AB Kartografiska Instituttet Stockholm.
Høeg, O.A. 1976
Planter og tradisjon. Floraen i levende tale og tradisjon i Norge 1925-1973. Universitetforlaget Oslo.
Høeg, O.A. 1988
Ville vekster til gagn og glede. Universitetstoniaget.
Jansen. K. 1981
Husmenn og fisket, s. 96-116.1: Timberlid, J.A. 'For Pladsen skal han skcle Husmannsskipnaden Sogn og
Fjordane. Tiden Notsk Forlag.
Johansen. K E. 1962
Ftskarsoga tor Sogn og Fjordane 1860-1980 Umversitetsforiaget
Kaland, P.E. 1974
Ble lyngheiene skapt av hrnbulvinter eller ved menneskeverk ? Forskningsnytt 19:7-14.
Kaland, P.E. 1986
The origin ancl management of Norwegan coastal heath as reflected by pollen analysis. I: Behre,
Anthropogenic inclicators in pollen ckagrams, s. 19-36. Rotterdam.
Kaland,P.E 1991
Driltsforrner i kystlandbruket - en finstilt ressumbalanse. I: Prosjekt Vestkyst. Lyngheisenteret, Lygra, Lindas,
Hordaland. Hordaland Fylkeskomrnune og Universitetet i Bergen.
Wakegg, 0., Nordahl-Olsen, T., Sonstegaard, E. & Aa, AR. 1989
Sogn og Fjordane fylke. kvartaargeologisk kart - M 1:250000. Norges Geologiske Undersøkelse.
rect
94

Knutsen, ack 1981
Askvoll i Sunnfjord. Fiskets betydning for bosetningsmensteret i en vestiandsk havbygd ca. 1350-1700, s. 189-261.
f:Hansen, Li red.). SenmiddeIalr i norske bygder. UNalgte emner tra Det nondske edegardsprotiekt. Norshe
punktundersøkelser. Unwersdetst orl ag et.
Korsmo, H. 1978
Inventenng av edellauvekogen på Tviberg i samband med vernepIanarbeidet for edellauvskog i Sogn cg Fjordane.
Stensit Upubl.
Kraft, J. 1830
Topografisk-stabsttsk Beskrivelse over Kongeriket Norge and 4. Kristiania.
Kvala. A. 1980
FplIgrunnen. I: Sobei, N. red.). Bygd og by i Norge. Sogn og Flordane. Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.
Lancley, 5. 1984
Bru Krongode s. 30-32. I: Sogeskrift for Askvolf, hette 2. Askvolf Scgonemnd.
landøy, 5.1990
Bekkekvemar på nokre av eyane i Askvon, s. 17-18. Sogeskritt for Askvoll, hefte 3. Askvoll Sogenemnd.
Landøy, S. 1990.
Molvwc, s.38-42. Sogeskrift for Askvoll. Sakvoll Sogenemnd.
Ud, J. 1984
Norsk, svensk og finsk flora. Oet Norske Samlaget.
Lindmo, 5., Salvesen, P.H. & Skogen, A. g arbeid)
Verneverdge forekomster av barling og kristtom i Hordaland. Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal. Botaresk
Insfitutt. Universitetet i Bergen.
logheim, A. 1972
Askvall Bygdebok. Folket I. Ættareok frå det 16. århundre til 1969. Askvoll Sogenemnd. Førde.
Losvik, M.H. 1981
Skjetselsplan for Myravatn-Rambjøren Landskapsvemområde, Bergen. Botanisk Inslitutt. universPetet Bergen.
Rapport 11,
Losvik, M H. 1988
Phytosodology and ecology of old hay meadows in Hordaland, westem Norway in relation to rnanagement. Vegetatio
78:157-187.
Moen, A. 1989
Utmarksslatten - grunnlaget for det gamle fordbruket, s -42 I Spor - forbdsnytt fra mghnorge, nr. 1'1989 Bruk av
utmarka-
Naustdal. J. 1951
Notater fra botamsenngstur bf Tviberg. Upubitsert BorallIsk Instrtun UniversPetet I Bergen.
Nordhagen, R 1970
Norsk Flora. Illustrasjonsend, del 1. Tegninger av Miranda Bechker. H. Aschehoug & Co, Oslo.
Nordhagen, R. 1979
Norsk ffora, Illustrasjonsbmd, nercie hehe. Tegninger av hbranda Bødtker, H.Aschehoug & Co. Oslo.
Noneska khresterrådet 1984
Naturgeograftsk reggronndeling av Norden. Berlings, Arlev,
Pedersen, F. 1980
Et van og klima med store kontraster, N. (red.). Bygd cg by I Norge. Sogn og Fjordane. Gyldendal Norsk
Forlag. Oslo.
Prodekt Vestiost 1991
Lynghersenteret, Lygra, Ondas, Hordaland Infermasjonssenter tor kulturlandskap og miljøvem. ProsjektPlan Del 1
Hordaland Fylkaskommune og Unfversitetet i Bergen
95

Rygh. 0. 1919
Norske Gaardnavng OrAysninger samlede til Brug ved Matnkelens Revisjon. Wistrania.
Rønning, 0.1, 1984
Vegetasjonslære. Universaetsfortaget.
Schou, A. 1912
Svangen i Søndfprd. Billeder fra gamle dage. Forlaget av H. Aschehoug å Go. Kr1sania.
Schrumpf, E. 1981
Først opp og mst i seng. Kvinner langS kysten i rnellornkrigstida, s. 21-71. Arbeidernes Opplysingsforbund. "- utreed
havett Kystkveinners ky og virke 1920-1940. Tiden Norsk Forlag.
Skjerlie, F4 1974
The Lower Palaeozoic Sequence of the Stavfjord District, Sunnfjord Norges Geologiske Undersøkelse 302, 1-32.
Universdetsforlaget,
Skjedie, F.J. 1984
Melvær og Askvoll. Beskrivelse l de berggrunnsgeolowske kart 10171 og 1117 N - M 1.50000. Norges Geologiske
Undersøkelse Skrifter 55. 0nwersgeterorlaget.
Skogen, A. 1974
Den vest-norske lyngheren - et kultudandskap endring. Forskningsnytt 194:4-6.
Skogen, A. 1984
Hovudtrekk i vegetasjonen i Iavlandsområdene ved Strynevassdraget s. 17-20. I: Meyer, O.B. (red,), Breheimen -
Stryn. Konseponsavgjørende botaniske undersøkelser. Botangsk insutun Rappon 34. Universnetel Bergen.
Skogen A. Aarrestad, P.A. 1986
Botanske undesøkelser og vurdennger av FIekke-, Guddals-, Os-, Naustdals-, Gjengedals-. Gaular-, Jølstra-, Brerresog
Sværehordsvassdragene i Sogn og Fjordane. Botanisk Institurt, Rapport 43. Universitetet i Bergen,
Skogen, A. 1989
Virkning av brann på vegetasjon og jordsmonn i kystnære heier. I Rapport nr.2; lyngbrenning som PItstellanak for
hrype og orrtugl. Fylkesmannen Buskerud Miljevernavdeanga.
Skogen, A. 1991a
Tvibyrgje. Fremstad m.fl. 1991. Kystlynghei på Vestlandet og i Trøndelag. Naturtype og vegetapon 1 fare. NINA
Utrednjng 029:1-172.
Shogen, A 1991b
Askvoll, Tvibyrgje. L. Undmo m.fl. 1991. Vemeverdige torekomster av badind og kristtom i Hordaland. Sogn og
Fjordane og Møre og Romsdal. Botanrsk Insfitutt, Unwersitetet i Bergen.
Tviberg, A. 198?
Soga am tolket på Tviberg Mi bame og ungclomsticr Artikkelsamling. Upublisert.
Tviberg, T. 1961
Folket på Tviberg. Lokalhistonsk gransiong. Innbunden. Upublsert.
Tviberg,T. 1981
Sommarlisk i gamle dagar, s. 5942.1: Sogeskrilt for Askvoll kommune, helte 1. Askvoll Sogenemnd.
Undås, J. 1963
Ra-morenen i Vest-Norge. JW,Erde. Bergen.
Vemeplan tor splugl 1991
Delplan5 Sogn og Fjordene, MnievemdepanamenterFyIkesmannen i Sogn og Fjordang
Welgolasky F.E. 1978
Planter og omgivelser. En innfenng i deler av den terrestre botaniske autakologi. Universitetsforlaget. Oslo,
Asen, PA. 1979
glustrert algerlora, J.W.CappeIens Foriag A.S. Oslo.
96

Aa, AR. 1985
Askvoll. Beskrivelse til kvartærgeologisk kart 1117 IV - M 1:50000. Norges Geologiske Undersøkelse Skrither 62.
Uneerseetstorlaget.
Aarseth, I. 1980
Fiell 09 Bord - steer og jord. /: Schei, AHred.). Bygd og by Norge. Sogn og Fjordano Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.
Firda 1974
Skuleinnrykk i Askvoll kommunestyre. Artikkel 24. september 1974
Fecla /990
Tvibyroje - ukjentl kulturlandskapsøy. Artikkel 19. mai 1990.
Utrykle kjelder:
Manntal 1701
Folketeljingar 1801, 1865, 1875 og 1900
Herredsbesknve/se 1663
Matriklar 1665 og 1723
Panteregister (sktsyte, kårbrev, testeset r og bygselbrev)
97

VEDLEGG 1
Samla artsliste for Tviberg og artslister frå:
1. Brorkehola (bjerkehage)/innmark
2. Ospeskogiinnmark
3. Rognhage, open beitemark (turr beitemark)Annmark
4. lifiefielIet - Sauefiellet (rik Iynghei, krettontreikyumark
5. Gamalt akerareal - tuemarMnnmark
6. Garnal slåttemark - no heite/innmark
7. katag myr og torvmytrutmark
8. Vatn (Utevatnet, Staurvatnet)/utmaM
9. Klipperstrand (kring Vagen)
ARRistaer basen på krYssliste trå Jairob Naustdal som er supplert av Arnfinn Skogen og Turid
Karsporeplanter:
Athynum fibx-temina
Skogburkne
Asplenum adianthum-mgru m Blankburkne 0-eu
A. ruta-muraria
A. septenmonale
A. trichomanes
Bleohnum spicant
Cystopteris tragås
Dryopteris dittata
D. filix-mas
D. pseudemas
Equisetum fluviatile Elvesnelle Vatn
Gymnocarpium dryopteris
Huperzia selago
Isoetes lacustris
Lycpcclium davatum Mjuk krakidot
Polypodium vulgare
Pleridium aquilinum
Selaginella selaginoides
Thelypteris limtosperma
T. phegopteris
Woodsia ilvertsis
Naken- cg dekkfroingar
Tre busker oq lyner
Acer pseudoplatanus
Betula pubescens
Carylus avellana
Crataegus calycina
C. manogyna
Fagus sylvatca
Ilex aquirolium
Juniperus communis
Myrica gale
INceaspp
Pinus spp.
Populus tremula
Prunus padus
Ouercus robur
Rhamnus trangula
Ribes rubrum
R. um-crispa
Rosa sp.
R. durnalis
Rubus idaeus
R. nessensis
Salix sp.
5. aurita
S. caprea
Murburkne
Olevaskjegg
Svartburkne
Biennkam 0-sub
Skjerlok
GeRteig S/SV
Ormeteig
Raggtelg 0-eu
Fugletelg
Lusegras
Stivi brasmegras Vatn
Sisselrot
Enstape S/SV
Dvergetmne
Smertelg 0-sut
Hengeveng
Lodnebregne
Platanlønn Ant
Bgek
Hasset S/SV
Korallhagtorn S/SV
Vanieg hagtorn S/SV
Bak Ant
KrIsttom 0-eu
Ener
Pora 0-sub
Gran Ant
Furu
Osp
Hegg
Sommarelk S/SV
Tronhegg S/SØ
Rips Ant
Stikke,semr Ant
Nyperose
Kjettnype
BrIngebeer
Skogbiernebtar S/SV
Vler
øyrevier S/SV
Sede
1 2 3 4 5 6 7 8 9
X X
98

$ repens
Sambucus mgra
Sorbus aucupana
S hybrida
Virbumum opulus
Androrneda poNfolla
ArctostaphHos alpina
A. uva-ursi
Calluna vulgans
Empetrum mgrum
Enca onerea
E. tetralrx
Oxycoocus microcarpus
Vacianium myrtillus
V. ulignosum
V. vits-mtaea
Urter-
Achhea milletolium
AegopodIum podagraria
Ajuga pyrarnidatis
Alchemilla alpina
A. spp.
Angelma sylvestris
Antennaria choica
AnMnscus sylvestns
Anthyllis vulneraria
Aqutlegia vulgans
Arabiclopas thaPana
Armeria maritima
Aster tripolium
Athplex lantolia
A. patula
Cakile maritima
Callariche palustris
Caltha palustris
Krypvier SiSV
SvanhytI Ant
Rogn
RognasalS/SV
Krossved S/SCI
KvItlyng
Rypsluer F
Ifirelbehr
Resetyng
KreWing
Purpurlyng 0-hyp
Klokkelyng 0-sub
Smdtranebeir
IIIIIbter
Blokkebter
Tytebter
Ryllik
SkvsberktlI Ant
Jonsokkoll
FjelImarlklpe FV
Marlkåpe
Sloke
Kattefivt
Hundekjeks
Rundskolm
Akeleie Ant
Vårskrinneblom S/SØ
Flerekoll Havs
Strandsfierne Havs
Tangmekle Havs
Svinemelde
Strandreddlk
Snfilvasshår Vatn
Solelehov
2 3 a 5 6 7 8 9
X X X X X X
X X X
Campanula rotunclifolia Bliddokke xxxx
Capsella bursa-pastoris Gjetartaske
Cardamine tlexuosa Skogkarse SiSV
C. pratenss Engkarse
Centaurea nigra Svartknoppurt 0-eu
Gerastium tontanum Vanleg erve
Chamaenerion augustifolium Geltrams
Chenopodium alburn Meldestokk Ant
Chrysosplenium allernaohumt(ystmeigull 0-eu
Cirmum helemodes Kvitblachlstel
C. palustre MyrfisteI x x
C. vulgare
VegtiszeI Ant
Cochlearia othoinalis Skjørbuksurt Havs
Comarum palustre Myrhatt
Gonopodium majus Jordnett 0-eu
Comus suecica Skrubbor
Orepm paludosa Sumphaukeskjegg
DigaalAs purpurea RevapleUe 0-ev
Draba mcana Lodnerublom
Drosera anglica Srnalsoldogg
D. intennecha Dikesoldogg 0-sub
D. rotunditoha Rundsoldogg
Ethlobium collinum Bergmjelke
E. montanum
Krattmjelke
E. palustre
Myrnfielke
Euphrasla sp. Augnetrest
E. micrantha Lyngaugnetrøst 0-eu
Fitmendula ulmaria Mjedurt
Fragana vesca Markjordbær
99

Galeopss bifida
G. tetrahrt
Gatium aparine
G. palustre
G. saxatile
Geranium rObertianum
G. sykatiatrn
Geum rivale
Glaux marNma
Hieradum pitosella
1-1. umbellaturn
H. vulgaturn
Hypericurn maculatum
H. puichrurn
HypochoerN radicata
Lathyrus pratensis
Leontadon automnahc
Ligustcum scoticurn
Lhum catI rlicum
Latorella uniliora
Lobella dortmanna
Lonicera perielymenum
Lotus corniculatus
Lychnis flos-cucull
Lythrum saficaria
Matricana sp.
Melarnpyrurn pratense
Menyantries utroliata
Monta fontana
yrangdå
Kvassdå
Klengemaure
Myrmaure
Kystmaure 0-sub
Urakatt
Skogatorkenebb
Enghumleblom
Strandkryp Havs
Hårsveve
Skjermsveve
Beltesveve
FIrkantparlkum
Fegerperlkum aex
Kystgrlseøyre S/SV
Gulskolm
Farlblorn
Strandkjeks Havs
Vill-lin
Tjenngras Vatn
Botnegras Vam
Vivendel 0-sub
Tiriltunge
Hanelam
Kattehale SJS0 Vatn
Balderblom
Storrnarlmjelle
Bukkeblad
Kjeldeurt
Mynophyllum altemiflorum Tusenblad Vatn
Mysosatla arvensis Akerminneblom
Nymphaea alba Stor nykkerose Valn
N. candida Kantnykkerose Valn
Oxabs aCetoseka Gaukesyre
Pedicularis palusMs
P. sylvatca
Panoinella saxifraga
Pinguicula vulgaris
Plantago lanceMata
Vanleg myrklegg
Kystmyrklegg 0-sub
Gjeldkarve
Tettegras
Smalkjempe 0-sub
F. mafor Groblad Ant
P. marnma Strandkjempe Havs
Polygala Serpyllitolia Heiblffirar 0-eu
P vulgaris Storbligør S/SV
Polygonum amphlibium Vass-allrekne
P. aviculare
P. persicarla
P. ymparum
Potentilla ansenna
P. erecta
Primula vulgaris
Prunella vulgans
Ranunculus aais
R ficaria
R flammula
R. repens
Rhineothus minor
Rumex acetosa
R. acetosella
R. crispus
R. langrtolus
R. obbasifollus
Ruppia sp.
Tungras
Hønsegras Ant
Harerug
Gaseinure
Tepperot
Kusymre 0 -eu
Blikoll
Engsolele
Vorkål
Greftesolele S/SV
flrypsoleie
SmAerigkall
Engsyre
Smisyre
Krushøymole Ant
Høymole
Byhøymole Ant
Havgru
SagNa Procumbens Tunarve
S. subuNta Sylarve
Saxifraga cotyleclon Bergfrue FV
Scutellana galericulata Skjoldberar
1 2 3 4 5 6 7 6 9
X
x x x
100

Sedum anglicum
S. annuum
5. rosea
Silene chorca
S. maribma
S. rupestfis
Solidago virgaurea
Sonchus arvensis
Sparganium angustfoliu
Stachys sylvalfca
Stellana alsine
S. media
Succisa pratensis
Thalictrum flavum
Trientalis europaea
Trifolium pratense
T. repens
Unica chorca
Urticularia minor
Varenana sambucifoha
Veronica chamaedrys
V. othoinalis
Vrola caryna
V. palustre
V. rivimana
Vicia sepium
V. cmcca
V. orobus
Einfrobladingar
Gras oq halveras:
Agrostis canina
A. capiilaris
A. stolonilera
Aira praecox
Alopecurus geniculatus
A. pratensis
Anthoxanthum odoratum
Arrhenatherum elatius
Avenula pubescens
Brachypodium sylvaticum
Carex amervis
C. capillaris
C. digitata
C. doica
C echmata
C. hostiana
C. juncella
C. lasiocarpa
C. leponna
C. maritima
C. nigra
C. oedri
C. mrubae
C. paleacea
C. pallescens
C. panicea
C. pauciflora
C. pilulifera
C. puhcaris
C. rostrata
C. turniclicarpa
Dactylis glomerata
Deschampsia cespnosa
D. flexuosa
Eleocharis mulficaulis
Kystbergknapp 0-eu
Senébergknapp
Rosenrot FV
Jonaokblom
Strandamelle
Småstnelle
Gulkis
Akerdylle
Flotgras
Skogsvinerot
Bekkestjerneblom
Vassarve
Bleknapp 0-sub
Gul Intsberne Ø
Skogstjerne
Rauditlever
Kvitklever
Brenneale
Smatånererot
Vendelrot
Tveskjeggveronlka
Lrekteveronlke
Engfiol
Myrliol
Skogfiol
Gjerdevikke
Fuglevikke
Vestlandsvikke 0-hyp
Hundekveln
Engkvein
Krypkveln
Dvergsmyle 0-eu
Knereverurnpe
Engreverumpe
Gulaks
Hestehavre S/SV
Dunhavre
Lundgrønneks S/SV
Helstarr 0-eu
Hårstarr
Fingerstarr
Tvebustarr
Stiernestarr
Engstarr 0-sub
Stolpestarr Ø vatn
Trådstarr
Harestart
Bogestarr
Slåttestarr
Bellestarr
Knortestarr
Havatarr Havs
Blelkstarr
Kornatarr
Sveltstarr
Bratestarr
Loppestarr 0-sub
Flaskestarr
Grenstarr 0-sub
Hundegras
Sølvbunke
Smyle
Buntalvaks
2 3 4 5 6 7 8 9
x x
x X
X g X X
X
1(
x x x
xxxxxxx
xxx
101

102

5F 2.6 Tvibyrgje
VEDLEGG 2
Utdrag frå rapporten om "Kystlynghei på Vestlandet og i Trøndelag"
(Skogen 1991a).
Kartreferanse. 1117 IV Askvoll, KP 767-781 074-099.
Flora og artsdiversitet. Øya er artsrik i forhold til størreIsen,
men typeutvalget av hel er Ikke stort.
Heityper. Tørr røsslyngtype (Hl b) der purpurlyng (Erica cinerea)
inngår, urterik hel på kalkgrunn, fukthei med klokkelyng (Erica
tetralixt blåtgrap (Molinia caerulea) og bjønnskjeggj(Scirpus) på
overgang mot myr. På Sauefiell tørrhei med mjølbær (Arctostaphylos
uva-urs f) og grashei.
Struktur og tilstand. På sørsden, rundt Storavatnet er røsslyngen
gammel, omlag 0,5 m høy.Hele øya nord for Sauefjell
brant i 1991.
Andre vegetasjonstyper Innenfor arealforslaget. Intermediær
til rik topogen myr (M2), variert vannkant- og vannvegetasjon
(især 03, 05, P3), strandklipper, strandeng, bergsamfunn
(F), eikekratt, kristrornkratt, engfragrnenter, kulturpåvirket fukteng.
Omkringliggende naturtyper. Kratt av sornmereik (Quercus
robur) og kristtorn (Ilex aqui foliurn) nær gårdene, kulturmark
med bjørkehager, myr.
Avgrensning og størrelse. Området omfatter øya TvIbyrgje
Bruksforrner. Beite, brenning.
vest for en linje trukket fra Kvernhusvågen i nord over Sauefiell
tit vestenden av Storavatnet og østover til 500 m sør for gårde-
Kulturminner. TorvImer, rester av hustufter, oppmurte veger cg
ne. Dyrkede arealer holdes utenfor verneforslaget for hei.
karanlegg (Innenfor Tobbeneset).
Berggrunn, topografi og Jordsmonn. Tvibyrgje domineres av Inngrep. TrIsiktet brann som gikk løpsk våren 1991.
to bergarter. I nord og vest av masSvejgrønnsteiner, dog med
litt skifrig karakter i bergene lengst nordcfst. Sørsiden er dorni. Skjøtselbehov. Brenning/rydding i kalkhei rundt høyde 67 rn
nert av mer og mindre kalkholdig metagravakke med innslag av sør for Storavatnet, bl.a. mot invasjon av einer og krIsttorn.
ren kalkstein, jf. Skjerlie (1974). Især på sørsiden finnes et visst
lersmassedekke, dels skredmatenale, dels tynn morene og lokal. Interessekonflikter finnes neppe. Skjøtsel med brenning av hei
forvitret grus. Nord for fjellrekken finnes en god del torvdekt kan serte krisrtornbestander i fare. Se under bevaringsverdi.
mark, men også en del bart berg. I nord og vest har en et undulerende
strandflateparti med myrsøkk og rygger med hei. Grun-
Bevaringsverdl. Tvibyrgjes heiområder vurderes til middels
ne våger stykker 0Op strandIrnjen. Sauefjellet (192 m o.h.) har
bevaringsverdi på fylkes- og landsplan. Kristtombestandene er
bratte skråninger med mye rasmateriale.
foreslått vernet som naturreservat (Lindmo et al. i trykk), ornrådet
rundt gårdene som Iandskapsvemornråde. De nylig brente
herene har stor fagtig tnteresse qte-inom muEghetene f or å følge
opp suksesjoner etter brann. Sjer elen av hei og landskapsvernområde
må avstemmes med hverandre.
103

VEDLEGG 3
Utdrag tra rapporten om "Verneverdige forekomster av barlind og
kristtom i Hordaland, Sogrt og 9ordarte og Møre og Romsdal" fSkogen
Beliggenhet:
Oppsøkt:
Verneobjekt:
Prioritet:
Figur
Askvoll, Tvibyrgje
_
, „
- ,:.-:---- . -,„--,..‘-C----,; '-',...--
\ ")"\- #
,
- ,. >. ,,),; Z ...,:-.- ,-.S..,
-. ' i ,'); - , ). - '-
- - )9: /) - -- .,;'
Under SØ-skråninga av Sauefjellet Slåttefjellet, mellom Storevatnet og Tvibyrgjegårdene,
10-50 m.o.h. UTM: KP 79-7708, kartbl. 1117 IV.
16. juli 1991, AS
Krisrtornbestand
Meget verneverdig -
Topografi, eksposisjon
Forekomsten strekker seg fra nedkanten av den bratte bergveggen av Sauefjellet - Slårtefjellet,
fram gjennom strosteinet urover i slake skråninger ned mot Storvatnet og et smalt myrdrag derfra
østover mot gården. Eksposisjonen mot SSØ gir god innstråling. Det stupbratte, høye berget mot
nord lbak beStandet) gir både godbeskyttelse mot nordlige og vestlige vinder, og fungerer som et
effektivt varrnemegasin. Den siste effekten økes av de mange store blokkene innen seive bestandet.
Lokalklimaet er derfor svært gunstig for varrnekrevende og frostømfintlige arter.
Berggrann. jordsmorta
Tvibyrgje domineres av to bergarter: Norddelen, med de høye fjellene består av massive grønnsteiner
metabasalt) med intrusjoner av serpentinirter. Den sørlige delen av øya er bygd opp av
kalkholdig metagråkvakke med mindre felter av konglomerat og kalkstein (se Skjerlie 1974). I de
aller laveste delene er berget dekt av marine sedimenter og morene som tildels danner markerte
terrasser. Innerst ved berget er det dels noen svære blokkmarker, dels fint oppknust rasrnateriale
og lokalforvitret grus. De flatere partiene er dekt av tory eller tynn lyngtorv, men innen krisrtornbestandet
er det mellom blokkene urviktet en fin rnoldjord.
Vegetasjon. flora mm.
Kristtornbestandet inngår dels i en frodig krattskog der sommereik (Ouerous robur), rognasal
(Sorbus hybridal, rogn Sorbus aucupanal, hassel (Corylus avellanal, osp (Populus tremulal,
høyvokst, mangestammet einer (Jumberus communis) og kristtorn (Ilex aouifoilum) veksler om å
dominere. Mindre partier er dominert av kristtorn. Vivendel (Lonicera periclymenum) klatrer i
mengder både over træme og ablokkene, og det finnes et ujevnt lavere skikt av busker med nyper
(Rosa sppj, krossved (Viburnum opulus), trollhegg (Rhamnus frangula), koralhagtorn (Crataegus
calycina) 09 skogbjørnebær (Rubus nessensis).
104

Feltskiktet er svært vekslende, og består dels av middeis kravfulle høye urter og bregner dels
av typiske lavurter. I de rikesre partiene er det ez visst edellauvskogspreg med bI.a. lundgrønnaks
(SrachyPodium sylvaticurn), ramsløk (Allium Ursinurn), kusymre (Primula vulgank) og geitteig
(Dryopteris dilaratal. Disse parbene viser mange fellestrekk med kystens hasselkratt (sml. Fløsberg
& Øvstedal 1987).
I andre partier er det fortsart et tydelig engpreg, med bl.a. arter som gjeldkarve (Pimpinella
saxifragal, smalkjempe (Plantago lanceolata), kystgrisere (HyPochoeris rachata), småengkall
(Rhinanthus minorl , englodnegras (Holcus lanarus), engkvein (Agrostis capillaris), dunhavre
(Avenula pubescens), m. fl. I bergveggen over bestandet "henger lave eikekrau presset helt inn
til fiellveggen.
Mot sør eksPanderer knettorn ut i velutvikete lyngheier. I de tørreste opptrer den sammen
med bI.a, mye purpurlyng (Erica cinereal og heistarr (Carex binervis), i de fuktigere med bl.a.
klokkelyng (Enba terralix), knappsiv (Juncus conglomeratus) og lyssiv (Juncus effusus). Endel av
heiene ligger på kalkrikt berg, og er ner svært artsrike.
Floraen i og Inntil krisnornforekomsten har et sterkt oseanisk preg. Hyper- og euoseaniske
arter spiller en stor rolle. I tillegg til de som er nevnt over, inngår bl.a. vestlandsvikke (Vicia
orobusl, kystmaigull (Chrysosp)enium opposithrolium), heifrytle (Luzula congestal, storfrytle
Ituzula sylvatica), jordnøtt bashium majus), fagerperikum (Hypericum pulchrum), heiblåfjær
(Polygala blankburkne(Asplenium adianthum-rugrum) og kystbergknapp Isedum
anglicum). Derimot mangler varmekrevende, sørøstlige after fullstendig.
Bestandskarakteristikk av krisrtorn Ctimird.ttn,
krisrtornforekomsten består av mer enn hundre trær og storre busker, og et høyt tall småplanter,
De største trærne er vel 5m høye, med stamrneomkrers på ca. 80cm. De flerste er dog mindre.
jsær er det mange slanke planter med kraftig lengdevekst. Uten neaktig telling synes det å være
noenlunde jevn fordeling av hann- og hunnplanter. Fruksettingen er tildels meget god. Kristtorn
danner dels små tilnærmet "rene" bestander, trolig kloner, men opptrer normalt sammen med
andre trær som den med hell konkurrerer mot. Innerst ved bergroten, der bestandet har sin
"kjerneornråde" overtoppes tlen dog noen steder av eik.
Bestande er i klar spredning ut i lyngheia foran krartet, der flere trær nå er fertile og fører
degenerering av lyngheiene. Også mot SV mellorn bergroten og Storvatnet er det en viss nyetablering
utenfor de slunete krattene, Bestandet må derfor ansees som svært vital.
Beite, kulturpåvirkning mm.
Området har vært kraftig nyttet til jordbruksformål i hundrevis av år. I storparten av bestandet har
trolig beite vært viktigste utnyttelsen, men det er også tydelige spor etter små slåtteteiger.
Lyngheidefen har vært regelmessig brent, og der er trolig at slike branner har gått inn i det som nå
er krattskog. Einer har også vært hugget regelmessig til ved. Oet har imidlertid ikke vært hugget
eger brent i kranene de siste 30-40 år, og det virker som kranene er vokst OPP i løpet av denne
tida. Idag er det bare svakt sauebeite i området, men mange unge krisrtornPlanter er kraftig
beitet, dels deformen av hjort.
Andre forhold av betydning
De to vegezesjonstypene som krisnornbestandet støter opp mot, ekekrattene i bergene og
lyngheiene er begge av betydefig interesse som natur- og landskapstyper. Heiene blir derfor
sammen med hele norddelen av øya foreslått vernet som lyngheireservat (Fremstad, Aarrestad &
Skogen 7997/. Det planlegges også et kulturIandskapsområde rundt gårdene på Tvibyrgje. Dette
vil også støte opp mot krisrtornbestandet. Forekomsten vil derfor kunne inngå som del i et stort
naturtype- og kulturlandskapsverneområde.
Vurdering og konklusjon
Krisrtornforekomsten er av betydelig interesse både På grunn av sin størrelse, vitalitet og den
vegetasjonen den inngår i. Den figger svært langt ut mot havet, langt fra nærmeste større forekomst,
og må derfor ansees som en kjernelokalitet for ytre Sunnfjord og Sogn. Den ansees derfor
som meget verneverdig i regional sammenheng Ener som den støter opp mot planlagte
lynghei- og kulturIandskapsreservater må skjøtselen av kristtornbestandet hipasses skjetselen av
disse. Bl.a. må kristtorn hindres i å totalt innta de rike kalk- og purpurlyngheiene på S-sida.
105

VEDLEGG 4
---c_Hsmur!,,
aa2re a - - _
p jeibye
C,r„.-
4t-.1:;- r, : ,_ I_ 10,” -Y4 rr
(\S' ilfi t l ''-1 -8;r1114i; t
\
- -- C?
Utdrag frå "Verneplanen for sjøfugr (Fylkesmannen 1991).k :d--/,-(--t
Lokalitet nr:
LOKALITET:
34
SENHOLMEN SJØKART SIDE 128 :. 4memun
KOMMUNE:
ASKVOLL
Kartreferanse:
UTM 32 V KP 780.067
Høgd over havet: 0 - 8 meter
KOnholmen
Areal.
Ca. 20 da landareal
Eigedomar (gnr./bnr.): 58/2 Kulrent
Kenhormsk
-
Kort cmtale av området
Senholmen ligg i Aldefjorden, sør for Tviberg. Saman med
Senholmen er det fleire mindre skjer. Jordsmonnet er grunnlendt,
men vegetasjonen er rik, prega av fuglelivet og det
milde kystklimaet. Berggrunnen består av kambro-silurske
sedimentbergartar.
Kort ornitologisk omtale
Senholmen er ein viktig hekkeplass for sjøfugl og spesielt
fleire artar av måsefugl. Artar og hekkebestand (målt i par):
Art
iErfugl ca. 5 par
Tjeld 3 par
Steinvendar 2 par
Gråmåse ca.20 par
Svartbak 33 par
Fiskemåse ca.55par
Telst 2 par
Senholmen er ein viktig trekk- og beiteplass for grågås Ein
art som stundom også er funnen hekkande i området. Det er
fleire store kvileplassar for skarv.
Merknader til verneverdien
Kjende interessekonfliktar
18 184
3 par
3 par
ca.30 par
2 par
Senholmen er ein viktig hekkeplass for måsefugl i denneregionen,og
bør såleis fredast som naturreservat.
Holmen er brukt som beiteplass for husdyr. Grunneigaren
stiller seg positiv til vern av området, det skulle sålels
ikkje vere vesentlege interessekonfliktar i dette området.
Kjelder/referanse
Godø 1978, 1979, 1982a,1982b, 1983a, 1983c og 1984. Johansen
og Ervik 1977.
Sennonnuren
106
, „

VEDLEGG 5
Skisser av ulike fiskereiskapar (frå Johansen 1982).
1$
16
ra'd
fit 9
a).3t
22 v
21 s9
1 ' 1 '
_
Z3 24
T135rOhi /PO.rmaym /94/
»orpes ireyvey--
10
Norske fiskeredskaper.
tr/1-7
8
13
st 20
11
1.1
j, 25
295
I. Spydprinsipp 1-4: I. Pik Illyndre. kveiled 2. Ladd 1do I 3 adejens 1-saks. .galTel. 4. Klepp. hytt.
Lokkermarpp: A. Krabedskal, 15--14) 5-8. aindsnver. dypSagn 1-)juksa.1 15. Sorlander. 6, Vestlandet.
7. Nord-NOrge, 8, Mend la. blysakk. b. jernsieln, c. finneade. J. pffis). 9. Spruidrew IO. Makrelldorg lt. bedel.
SnIk CL kavIslaur). 12. Sildhekle ssv vornigula 13. Bomline lisk. I. inc. f. forsyn. d. dregg. k. kavS. b. bIase.
rb.flaga baye a Fläkveninglmc (k. kjemngl. 8. 8u. 1(5- t8). /5. adeieme. /6. Hummeneine 1k. kavI). I7.
Hummerghp 1d. dubbel.k. kork. a. agnl. 18.MOrIghP1b. bom.a. agn.). III. Ru.seprinziPp 119-211) 19. Torskenne 1k.
kork å. 20. KiIetssI. Isksenm 11. landgarn. ledeg.. I. lonne. 5, slreng. sr. mang) . 5unntam IP. S les. s. samienas
IV, Snarepnniipp: Carn 22-151k. korkteine, 1. sieguelne. i. ile I. 22. Trollgarn 1g. grovmaskeri. 23. Bornsen.
26. SnurpenO1 Isn. snurddhot. n. notbiler. I. leubk. sI. rn. maderskips 27. Landr101. VI. 50.-
0004pp (28-31); 28. Snunivad Ik. kavI eller kork). 29. Trål. trawl 0. mertord. cisns. skyggetau.
sk. stlIkulcr. r. ruller lbobbins). 30. lickeIrål (0.5. som 29. k. kavl. st. teglsekker). 31. Søkkenol,
12
107