FDP Senter - Hordaland fylkeskommune

hordaland.no

FDP Senter - Hordaland fylkeskommune

Fylkesdelplan for

senterstruktur og lokalisering

av service og handel

2 0 0 2

HORDALAND

FYLKESKOMMUNE


Bergen, februar 2002

Fylkesdelplan for senterstruktur og

lokalisering av service og handel

Fylkesdelplan for senterstruktur

og lokalisering av service og handel

vart vedteken av Fylkestinget 12. desember 2002

Hordaland fylkeskommune, Avdeling for regional utvikling

har vore sekretariat for planarbeidet.

ISBN 82-91679-49-5

Trykk: John Grieg Grafisk AS


FORORD

Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel vart vedteken av

Fylkestinget 12. desember 2002. Planutkastet har vore ute på høyring i perioden 26.

juni til 1. oktober.

Fylkesdelplanen inneheld retningsliner som skal erstatte rikspolitiske føresegner frå

januar 1999 om midlertidig etableringsstopp for kjøpesentre utenfor sentrale deler

av byer og tettsteder. Etableringsstoppen inneber at utan samtykke frå fylkesmannen

er det forbod mot å setje i verk utbygging av nye kjøpesentra med eit bruksareal på

meir enn 3000 kvm eller utvide eksisterande kjøpesentra som fører til at samla areal

overstig denne arealgrensa. Reglane gjeld i inntil 5 år eller til dei vert avløyst av mål og

retningsliner i godkjente fylkes- eller fylkesdelplanar. Fylkesdelplanen erstatter denne

rikspolitiske føresegna.

Dei fylkespolitiske retningslinene har to funksjonar. For det første skal dei vere

retningsgivande for kommunal planlegging. Det er i første rekkje kommunane som

må følgje opp planen gjennom planlegging og handsaming av einskildsaker, slik Plan

og bygningslova føreset. Retningslinene vil såleis bli ein reiskap for kommunane ved

rullering av kommuneplanar. Det er også gitt framlegg til råd til kommunane for deira

interne handsaming av senterstruktur og etablering av store handelstiltak.

For det andre skal retningslinene leggjest til grunn for regionale instansar dvs. fylkesmann

og fylkeskommune i si handsaming av saker etter Plan- og bygningslova. Fylkeskommunen

skal gje råd til kommunane i kommunale plansaker, og har også heimel til å

fremje motsegn mot planar som er i strid med dei fylkespolitiske retningslinene.

Planen er blitt til gjennom omfattande medverknad, særleg frå kommunane, handelsnæringa

og regionale statsetatar.

Vi vil nytte høvet til å takke alle som har teke del i prosessen med engasjement og konstruktive

innspel, og som dermed har medverka til eit godt resultat.

Gisle Handeland

Fylkesordførar


INNHALD

Fylkesdelplan for

senterstruktur og lokalisering

av service og handel

2 0 0 2

HORDALAND

FYLKESKOMMUNE


FOREORD 3

INNHALD 5

DEL 1: SENTERPOLITIKK FOR HORDALAND

1 Bakgrunn 8

1.1 Kvifor ein fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av

service og handel? 8

1.2 Definisjon 8

1.3 Vedtak om oppstart planarbeid 9

1.4 Organisering av arbeidet 9

2 Overordna føringar 10

2.1 Rikspolitisk bestemmelse (RPB) om midlertidig etableringsstopp for

kjøpesentre utenfor sentrale deler av byer og tettsteder. 10

2.2 Fylkesplan for Hordaland 2001-2004 10

3 Utfordringar for senterstrukturen i Hordaland 12

3.1 Tradisjonelle senter tapar terreng 12

3.2 Auka bilbruk 12

3.3 Nye senter – Nye fysiske omgjevingar 13

3.4 Nye handlevanar - tidsklemme 13

3.5 Netthandel, vil den overta for den tradisjonelle handelsverksemda? 13

3.6 Større krav til vareutval og service, auka konkurranse,

nærbutikken forsvinn 14

3.7 Behov for areal til handel i åra frametter 14

3.8 Robuste senter – Godt for distrikta og for byen? Livskvalitet og velferd 15

3.9 Mellom marknad og politikk –

Samspel mellom langsiktig styring og fri konkurranse 15

4 Mål for senterutvikling i Hordaland 16

5 Vegval for ei god senterutvikling i Hordaland 17

5.1 God arbeidsdeling mellom sentra 17

5.1.1 Tenleg senterstruktur 17

5.1.2 Kor handlar hordalendingane? 18

5.1.3 ”Omland” for regionsentra 18

5.1.4 Senterstruktur i dei ulike delar av Hordaland 19

5.2 Satsing på utvikling av eit avgrensa konsentrert senterområde 22

5.2.1 Ei berekraftig utvikling av sentrumsområda 22

5.2.2 Storleik på sentrumsområdet 23

5.3 Tilrettelegging for tenleg transport 24

5.3.1 Handelen si verknad for reisemønster 24

5.3.2 Optimal lokalisering av service og handel – A, B, C - prinsippet 24

5.3.3 Gang og sykkelvegnett 26

5.3.4 Parkering 26

5.4 Kvalitet, stadstilpassing og byggeskikk 27

5.5 Nærare om retningslinene 28


5.5.1 Hovudomsyn 28

5.5.2 Særskilt om Bergen kommune sine retningsliner for handel 29

5.5.3 Arealgrenser for regional uttale 29

5.5.4 Rullering av retningslinene 30

DEL 2:

RETNINGSLINER OG RÅD TIL KOMMUNANE

6 Forslag til fylkespolitiske retningsliner for senterstruktur

og lokalisering av service og handel 32

7 Råd til kommunane 35

DEL 3

VEDLEGG

Vedlegg 1 Fylkesplan for Hordaland 2001-2004 – Mål for senterutvikling 38

Vedlegg 2 Rikspolitisk bestemmelse (RPB) om midlertidig etableringsstopp

for kjøpesentre utenfor sentrale deler av byer og tettsteder. 40

Vedlegg 3 Definisjonar 42

Vedlegg 4 Bakgrunnsmateriell om senterstruktur i Hordaland 44

Vedlegg 5 Reisevaneundersøkinga i Bergen 49

Vedlegg 6 Handelsomland og handelsanalyse 50

Vedlegg 7 Sentrumsområde i fylkessenter, bydelssenter og regionsentra 56


DEL 1


1 BAKGRUNN

1.1 Kvifor ein fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering

av service og handel?

Handel er ein sentral faktor for utvikling av senterstruktur og overordna arealutnytting

i fylket. Generelt sett kan ein seie at handelsnæringa er den viktigaste faktor for

dimensjonering av sentra. Lokalisering av handel har også innverknad for reisemønsteret

og på utforming av sentra. For ein regional utviklingsaktør vil det vere sentralt å utforme

ein politikk for samordna areal- og transportplanlegging, samt for utvikling av gode og

berekraftige sentra som også gjeld handelsverksemda.

I følgje bylov av 1276 skulle all

detaljhandel i Bergen lokaliserast

til Øvregaten. Det vart gjort

unnatak for plasskrevjande varer

som kvernsteinar, ved og båtar.

Slike varer kunne bli omsett på

strandsida.

(Billedsamlinga,

Universitetsbiblioteket)

Det er samstundes grunn til å presisere at

føremålet er ikkje å regulere marknadskreftene

eller kor folk skal handle. Føremålet er heller

å utforme ei samordna areal- og transportplanlegging

der handelsverksemda inngår.

Planen munnar ut i fylkespolitiske retningsliner

(FPR) som skal erstatta dei rikspolitiske

reglane (RPB) om ”midlertidig

etableringsstopp for kjøpesentra”. Dei vil vere

retningsgivande for kommunal planlegging og

skal leggjest til grunn for relevante statlege

og fylkeskommunale verksemder. Dette

inneber at det i første rekkje er kommunane

som må følgje opp fylkesdelplanen sine mål

og retningsliner gjennom si planlegging og forvaltning, slik Plan og bygningslova

føreset. Retningslinene vil såleis bli ein reiskap for kommunane ved rullering av

kommuneplanar. Det er også gitt framlegg til råd til kommunane for deira interne

handsaming av senterstruktur og etablering av store handelstiltak.

Fylkeskommunen har heimel til å fremja motsegn mot planar som er i strid med dei

fylkespolitiske retningslinene (PBL §15). Retningslinene vil bli brukt av regionale

styresmakter for handsaming av saker om utbygging av større handelstilbod.

1.2 Definisjon

Planen vil så fremt ikkje samanhengen tilseier noko anna bruke omgrepet store

detaljhandelstilbod i staden for kjøpesenter. Med dette forstår ein detaljhandel i

bygningsmessige einingar og bygningskompleks som vert etablert, vert drive eller står

fram som ei eining, samt utsal som krev kunde- og medlemskort for å få tilgang. Store

detaljhandelstilbod er eit meir nøytralt omgrep enn kjøpesenter, og retningslinene gjeld

også for etablering av store einskildverksemder som ikkje i dagleg tale blir oppfatta som

”kjøpesenter”.

8

Med detaljhandel i dei fylkespolitiske retningslinene meinast handel med ubrukte

varer frå fast utsalsstad. Sal av brukte varer og omsetjing utanom fast utsalsstad som

postordrehandel og torghandel blir ikkje omfatta av retningslinene. Det same gjeld


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

omsetjing av bensin eller motorolje. sal av nye og brukte varer, vesentleg til personlig

bruk, frå fast utsalsstad, frå torgplass eller ved postordre.

Med daglegvarehandel meinast butikkhandel med breitt vareutval med hovudvekt på

nærings- og nytingsmidlar.

1.3 Vedtak om oppstart planarbeid

Fylkesdelplanen er forankra i Fylkesplan for Hordaland 2001-2004, vedteken i oktober

2000.

Fylkesutvalet vedtok oppstart planarbeid for fylkespolitiske retningsliner for etablering

av kjøpesentra i møte 07.12.2000. Fylkestinget oppnemnde Bjarte Tolaas (KRF) som

saksordførar for planarbeidet i møte 12.12.2000.

Komité for miljø og samferdsel slutta seg til prosjektplanen i møte 14. februar 2001.

Komiteen la denne målsetjinga til grunn for planarbeidet:

1. ei sterkare regional samordning av politikken for etablering

og utviding av større kjøpesentra.

2. styrking av kvaliteten ved eksisterande byar og tettstader i Hordaland som vitale

handelsstader og gode, trygge og vakre møtestader for kulturelt og sosialt samvær

samt ein arena for god service.

3. at byar og tettstader ikkje spreier seg over for stort areal, unngå at ein vert meir

avhengig av bil og unngå dårlegare tilbod for dei som ikkje disponerer bil.

4. at eit godt kollektivtilbod vert eit vesentleg kriterium for lokalisering

av detaljhandelen.

5. at ein på lang sikt å oppnår ei meir berekraftig og robust by- og tettstadsutvikling.

6. at ein skapar eit meir forutseieleg plangrunnlag for investeringar

og næringsutvikling.

1.4 Organisering av arbeidet

Prosjektet har vore organisert med direktør for Regional utvikling som prosjektansvarleg,

og ei prosjektgruppe med saksordførar, representantar for fylkesmann, Statens

vegvesen Hordaland, Senterforeninga samt for Avdeling for regional utvikling. Det

har også vore ei referansegruppe med brei deltaking frå kommunane, handelsnæringa

og brukargrupper. Det er heldt regionsvise møter med kommunane. Det vart haldt ein

kjøpesenterkonferanse på Bergen kongressenter 16. februar 2000 med brei deltaking.

Planen er sendt på høyring til 55 høyringsinstansar. Det er kome 18 høyringsfråsegn.

Det var planlagt eit høyringsseminar for planen, men grunna lita påmelding vart

seminaret avlyst.

Planen er endra på bakgrunn av innspel frå høyringsinstansane.

Ølen kommune har gått over til Rogaland fylkeskommune frå 01.01.2002. Kommunen

har deltatt i planprosessen og er difor med i bakgrunnsmaterialet i denne rapporten.

9


2 OVERORDNA FØRINGAR

2.1 Rikspolitisk bestemmelse (RPB)

Frå 1600-talet gjekk all handel i

Hordaland føre seg i Bergen, og

bøndene måtte reisa til byen for å

selja produkta sine og kjøpe det dei

trong.

I Bergen byprivilegium av 1702 fekk

kjøpmennene i byane løyve på å

opprette ”Kremmerleier paa landet”.

Eigaren måtte ha borgarskap i

Bergen. Byane hadde på denne

måten økonomisk kontroll med dei

som budde i distrikta, og ikkje minst

med oppkjøp og sal av fisk.

Biletet er frå Glesvær i Sund, ein

av dei eldste handelsstadane på

Vestlandskysten.

Foto: Sund kommune

OM MIDLERTIDIG ETABLERINGSSTOPP FOR KJØPESENTRE UTENFOR

SENTRALE DELER AV BYER OG TETTSTEDER.

Fylkesdelplanen er ei oppfølging av dei rikspolitiske reglane om mellombels

etableringsstopp for kjøpesentra utanfor sentrale delar av byar og tettstader, fastsett i

kongeleg resolusjon 08.01.1999 trådd i kraft 01.02.1999. Etableringsstoppen inneber

at utan samtykke frå fylkesmannen er det forbod mot å setje i verk utbygging av

nye kjøpesentra med eit bruksareal på meir enn 3000 kvm eller utvide eksisterande

kjøpesentra som fører til at samla areal overstig denne arealgrensa. Reglane gjeld i

inntil 5 år eller til dei vert avløyst av mål og retningsliner i godkjente fylkes- eller

fylkesdelplanar, sjå vedlegg 2.

Føremålet med dei rikspolitiske reglane er å leggje til rette for ei sterkare regional

samordning av politikken for etablering og utviding av større kjøpesentra. Målet er å

styrkje eksisterande by- og tettstadssentra, unngå byspreiing og hindre at ein vert meir

avhengig av bil og at dei som ikkje disponerer bil får dårlegare tilgjenge. Det langsiktige

målet er å oppnå ei meir berekraftig og robust

by- og tettstadsutvikling.

Bygging av kjøpesentra på meir enn 15 000

kvm skal alltid konsekvensutgreiast i medhald

av Plan- og bygningslova. Kjøpesentra på meir

enn 7500 kvm er eit såkalla vedlegg II –tiltak,

der konsekvensutgreiing skal vurderast i høve

til forskrift. Vert det søkt om dispensasjon frå

RPB for sentra for §2, gjeld KU forskriftene

sitt vedlegg II også for kjøpesentra mellom

3000 og 7500 kvm og skal vurderast etter

kriteria i §4. Dette gjeld berre dersom kravet

er i strid med fylkes (del)planen.

2.2 Fylkesplan for Hordaland 2001-2004

Fylkesplan for Hordaland har senterutvikling som eitt av 6 programområde.

Programområdet har m.a. sett som mål:

10

1. Hordaland skal ha eit nett av livskraftige sentra som skal medverke til å

oppretthaldestore trekk i busetjingsmønsteret og styrkje lokal kultur og

tilhøyrsl Senterutvikling i tilknyting til trafikknutepunkt skal styrkjest.

Sentera skal tilby

• brukarvenlege offentlege og private tenester

• attraktive område for lokalisering av arbeidsplassar

• gode bustadområde med effektiv arealutnytting


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

• gode fysiske og trafikksikre utemiljø og høg estetisk kvalitet på utforming av

bygningar, by- og landskapsrom som byggjer på stadeigne kvalitetar

• godt kollektivt transporttilbod

2. Senterstrukturen i Hordaland skal styrkjest med utgangspunkt i

• storbyen Bergen som fylkes- og landsdelsenter

• by/ regionsenter med sentral tettstad på minst 5.000 innbyggjarar og eit omland på

minst 10.000 innbyggjarar. (Stord, Odda, Voss.)

• eitt kommunesenter i kvar kommune, eitt bydelssenter i kvar bydel

• andre lokale senter.

Fylkesplanen definerer kjenneteiknet på by/regionsenter som at dei er senterkommune i

ein pendlingsregion. Fylkestinget vedtok følgjande by/regionsenter i fylket:

• Bergen

• Stord

• Odda

• Voss

• Norheimsund

• Knarvik

• Haugesund. Sjølv om Haugesund ligg i Rogaland, er byen viktig for

hordalandskommunane Etne og Sveio, og den funksjonelle byregionen strekkjer seg på

tvers av fylkesgrensa mellom Hordaland og Rogaland.

I vedlegg 1 er det gjort nærare greie for innhaldet i programområdet.

11


3 UTFORDRINGAR FOR SENTERSTRUKTUREN

I HORDALAND

3.1 Tradisjonelle senter tapar terreng

I tidlegare tider var sjøen den viktigaste ferdavegen i Hordaland. Dei fleste sentra var

difor lagt ved sjøen ved gode hamnar. Etter kvart som vegen har overtatt som viktigaste

kommunikasjonssystem har ei rekkje sentra blitt flytta slik at dei hadde lett tilgang til

vegane. Konsekvensen har av og til vore at sentra har mista kontakten med sjøen.

Med dette har mykje av handelen i dei gamle sentra tapt store delar av marknaden. I

nokre område er tidlegare handelslokale omgjort til bustad, kontor eller andre typar av

næringsverksemd. Andre stader har busette

i dei gamle etablerte sentrumsområda flytta

ut frå senteret, det same gjeld offentleg

administrasjon og forretningar. Resultatet er

i verste fall ”daude” sentrumsområde, med

tildekka utstillingsvindaugo, forslumming og

utrygge sentrumsområde.

Etablering av nye handelssentra har også

nokre plassar ført til at det blir etablert separate

sentra for handel, for offentleg tenesteyting og

for andre servicefunksjonar, eventuelt at eit

senter blir spreidd ut over eit større område.

I tidlegare tider var sjøen viktigaste

ferdselsåre, og dei eldre sentra blei

som regel lagt i nærleiken av sjøen.

Gjennom Tettstadsprosjektet til

Statens vegvesen, Tysnes kommune

og Hordaland fylkeskommune vender

Våge på Tysnes igjen ansiktet mot

sjøen.

I Hordaland er det relativt godt samsvar

mellom bystruktur og lokalisering av handel.

Fleire kjøpesentra er lokaliserte til planlagde sentra, som t.d. Nesttun, Oasen, Vestkanten

Åsane senter, Knarvik senter og Sartor. Rett nok vart kjøpesenteret Lagunen etablert i

eit tidlegare industrilokale i eit område som ikkje var planlagt som sentrumsområde. I

tillegg er det eit par mindre kjøpesentra som Flåtensenteret utanfor Os og Heiane utanfor

Leirvik på Stord plassert utanom det tradisjonelle sentrumsområdet. Eksisterande senter

i Norheimsund merkar konkurransen frå to nye bilbaserte kjøpesentra utanfor kvar side

av senteret.

3.2 Auka bilbruk

Fleire nye handelssentra er reint bilbaserte. Dette kan føre til auka transportmengde og

dårleg tilgjenge for dei som ikkje disponerer bil. Generelt sett vil behovet for å bruke bil

auke med avstand til bustader og avstand til andre senterfunksjonar.

12

Det er ikkje utan vidare slik at etablering av nye store detaljhandelstilbod vil føre

til auka bilbruk. Dette vil vere avhengig av korleis handlemønstra blir endra. Vidare

om etablering av handelstilbod fører til spreiing av senterfunksjonane for handel, for

offentleg tenesteyting og for andre typar av tenester.


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

Mange knutepunkt og tettstader har ei kulturhistorisk sentrumskjerne med ein identitet

som er sårbar for vekst og auka biltrafikk.

3.3 Nye senter – Nye fysiske omgjevingar

Med etablering av eigne handelssentra vart også dei fysiske omgjevingane i stor grad

endra. Ei rekkje sentra har reine handelsfunksjonar og er innoverretta, dvs at butikkane

vender mot eit indre overdekka torg eller gate.

Kjøpesentra er i større grad blitt privatiserte

rom, det folk kan visast bort i større grad enn

i dei tradisjonelle tettstadene. Einskilde nye

kjøpesentra ber preg av å vere sett opp på

ein rask og billeg måte, og har dermed ikkje

dei same estetiske kvalitetane som ein del

tradisjonelle sentra.

3.4 Nye handlevanar - tidsklemme

Ved fleire bydelssentra som Åsane, Vestkanten

og Lagunen prøver ein å utvikle sentret i ei meir

urban retning, med eit mangfald av funksjonar og

gode offentlege uterom og møteplassar. Odda er

eit godt døme på korleis ein tettstad kan utvikle

seg med god tilpassing av nye kjøpesentra innafor

eit konsentrert sentrumsområde.

Dei nye kjøpesentra er tilpassa nye livsmønster der lange opningstider passa godt

for barnefamiliar i tidsklemme. Her får ein kjøpt fleire typar av varer innan kort

gangavstand. Gode overdekka møteplassar appellerer også til kundegrupper med meir

fritid (unge og eldre) og som oppsøkjer opplevingar og liv.

3.5 Netthandel, vil den overta for den tradisjonelle

handelsverksemda?

Førebels er innverknaden av netthandel avgrensa, men kan komme til å erstatte mykje

av den tradisjonelle handelen. På sikt kan dette redusere rolla til sentra som handelsstad.

Tilsvarande kan meir nettbasert offentleg forvaltning føre til at det ikkje lenger vil vere

det same behovet for tilgjenge til ein del offentlege servicefunksjonar.

Ved at informasjon om produkt ligg på internett, minskar behovet for store butikkutsal

med vising av produkt. Dette kan (og har delvis allereie ført til) at forhandlarar av m.a.

plasskrevjande varer etablerer katalogbutikkar utan at produkta er vist fram. Dette

kan føre til at forhandlarar av plasskrevjande varer kan igjen etablere seg i sentrumsområda.

13

Det er usikkert kva for effekt netthandel vil få frametter. M.a. har dei fleste bransjar

ikkje utvikla eit distribusjonsnett for netthandel. Butikkar har også ei viktig rolle som

sosiale møteplassar og plassar for å få informasjon om produkta, noko som gjer at

effekten frametter av netthandel kan vere avgrensa.


3.6 Større krav til vareutval og service,

auka konkurranse, nærbutikken forsvinn

Handelsnæringa går igjennom ei stor omstrukturering. Stor konkurranse har ført til at

spesielt daglegvarehandelen er dominert av nokre få store kjeder med store butikkar.

Desse kan tilby eit større vareutal og lågare prisar. Konsekvensen har vore nedlegging

av ei rekkje nærbutikkar.

Konkurransen med nye kjøpesentra i utkanten av byar har ein del stader ført til at det er

blitt etablert sterke senterlag som samarbeider om utvida opningstider, standardheving

av gater og torg og marknadsføring.

Marknaden er dominert av eit fåtal landsomfattande store kjeder. Dette har nok ført til

at nye produsentar har problem med å etablere seg på marknaden, noko som har ført til

at Noreg i europeisk samanheng har eit avgrensa vareutval.

Utviklinga dei seinare åra kan tyde på at spesialbutikkane er i ferd med å kome attende,

etter at mange spesialbutikkar har tapt konkurransen mot dei store kjedene. Men

dersom dei store kjedebutikkane aukar sitt vareutval, kan konsekvensen vere at dei vil

konkurrere ut spesialbutikkane.

3.7 Behov for areal til handel i åra frametter

Det er fleire forhold som vil bestemme kor mykje areal det vil vere behov for i åra

frametter. Dette blir bestemt hovudsakleg av to forhold:

• Auke i omsetjinga i varehandelen. Frå 1995 til inneverande år har volumet i

handelen auka med over 20 prosent (sesongjustert volumindeks for detaljhandel

frå årssnitt 1995 til september 2002). Denne auken har både samanheng med auke i

befolkninga og med ein generell inntektsauke.

• Areal i høve til omsetjing. Utan at vi har sikre tal på dette, er det ingen tvil om at

handelsarealet har auka som følgje av større krav til areal pr. omsett krone, m.a.

som følgje av eit større varespekter.

Prognoser for folketalsutviklinga tilseier ein auke på 50.000 i Hordaland fram mot år

2020, det meste i Bergensområdet. Vi har ingen gode prognoser for inntektsutviklinga i

åra frametter, men det er grunn til å tru at inntektsnivået framleis kjem til å auke.

Også når det gjeld areal i høve til omsetjing, kan det vere grunn til å tru at det vil kunne

auke i åra frametter grunna større krav til breiare varespekter. Dersom den nettbaserte

handelen aukar, vil dette isolert sett kunne føre til redusert behov for areal.

Det er på dette grunnlag grunn til å tru at det vil vere eit monaleg behov for nytt areal til

handelsverksemd i åra frametter, i alle fall i Bergensområdet.

14


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

3.8 Robuste senter – Godt for distrikta og for byen?

Livskvalitet og velferd

Utfordringane er ulike mellom dei store sentra og distrikta. Store detaljhandelstilbod

inni sentrumskjernen i byar og tettstader kan bidra til å styrkje sentrumshandelen, men

kan også føre til at butikkar på gateplan blir utkonkurrert. Ei slik utvikling gir andre

utfordringar som god tilpassing av bygningar, sikring av utstillingsvindaugo mot gatene

og tiltak mot for stor biltrafikk inn i sentrum.

For delar av distrikta har utfordringane i større grad vore å oppretthalde eit

tilstrekkeleg handelstilbod lokalt. Utfordringa ligg i korleis ein kan utvikle den regionale

senterstrukturen slik at flest mogeleg får eit servicetilbod innafor akseptable reiseavstandar

- og eit tilbod som held ein standard som innbyggjarane aksepterer. Dette vil vere ein viktig

faktor for å unngå ei avfolking i lokalsamfunn.

Samstundes vil ikkje alle senter kunne tilby alle slags varer. I så måte vil det vere naturleg

at einskilde sentra har eit breiare vareutval enn andre, og at det difor må påreknast ei

handelslekkasje til dei meir sentrale strøk. Det viktigaste er at innbyggjarane kan nå sentrale

handels- og servicetilbod innan ei rimeleg reisetid. I så måte vil lokalsentra og regionale

sentra utfylle kvarandre og vere ein føresetnad for busetnad og velferd i distrikta.

3.9 Mellom marknad og politikk –

Samspel mellom langsiktig styring og fri konkurranse

Handel er truleg den viktigaste faktoren for dimensjonering og lokalisering av sentra.

Handelen har også stor innverknad på reisemønster og utforming av sentra. Det offentlege

si rolle er i denne samanheng å utforme gode og berekraftige sentra som er attraktive.

Her er det sentralt å uforme ein politikk for samordna areal- og transportplanlegging.

Føremålet med retningslinene i denne planen er difor knytt til utvikling av

senterstrukturen, og ikkje til regulering av handel eller kor folk skal handle. I

handelsnæringa skal marknadskreftene få rå. Dette vil gje låge prisar og eit handelstilbod

som er tilpassa marknaden.

Samstundes er det grunn til å peike på at regulering av kor handel skal finne sted, vil kunne

få konkurransemessige verknader. Dette er ikkje intensjonen. Her må styresmaktene på

den eine side vurdere dei konkurransemessige sidene ved dette, på den anna side må ein

vurdere kva for konsekvensar dette kan ha for arealbruk, byutvikling og transport.

Eit anna sentralt moment for kjøpesenterstoppen er å unngå unødige dobbeltinvesteringar.

Etablering av nye kjøpesentra kan føre til at eksisterande butikklokale blir lite verdt,

eller at andre investeringar blir feilslåtte. Eit forutseieleg plangrunnlag kan hindre

sløsing med samfunnsmessige investeringar.

15


4 MÅL FOR SENTERUTVIKLING I HORDALAND

Føremålet med retningslinene er å oppnå ei meir berekraftig og robust by- og

tettstadsutvikling med ei langsiktig senterstruktur. Med dette meinar ein:

• Utvikle kvaliteten ved eksisterande byar og tettstader som handelssentra og arena

for god service samt gode, trygge og vakre møtestader for kulturelt og sosialt

samvær.

• Byar, tettstader og senterområde skal ikkje spreie seg over for stort areal, men

utbyggjast slik at transportbehovet kan avgrensast. Biltrafikken skal særleg

avgrensast i sentrumsområda.

• Større service- og handelsstader skal ha eit godt kollektivtilbod, og vere

tilgjengelege for alle brukargrupper. Dette gjeld t.d. folk som ikkje har tilgjenge til

bil, dei som er røyslehemma osb.

• Publikum skal ha eit godt handels- og tenestetilbod innan rimeleg avstand gjennom

ei geografisk fordeling av tilboda.

16


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

5 VEGVAL FOR EI GOD SENTERUTVIKLING I HORDALAND

5.1 God arbeidsdeling mellom sentra

5.1.1 TENLEG SENTERSTRUKTUR

Senterstrukturen i Hordaland er nettverket av dei mange små og store sentra og byar vi

har i fylket. Dei har nokre felles kjenneteikn, dei har fleire publikumsretta funksjonar,

og dei er ofte trafikknutepunkt. Sentrum er tradisjonelt samlingspunkt for service

og handel. Det kan vere stor skilnad på tettstadene si rolle som forvaltningssenter,

handelssenter, trafikknutepunkt eller senter for busetnad og arbeidsplassar. Sterke

forvaltningssentra kan ha liten handel og omvendt.

Sentra fyller ulike roller. By og land, tettstadar og omland har ulike funksjonar i

den nasjonale og regionale arbeidsdelinga og er innbyrdes avhengig av kvarandre.

Utfordringa vil vere å utvikle samanhengande bu-, arbeidsmarknads og serviceregionar

som til saman dekkjer eit variert behov for service og tenester, både offentlege og

private.

Senterstrukturen er i hovudsak gitt ut i frå historiske føresetnader. Den vidare utvikling

av strukturen må ta utgangspunkt i situasjonen slik den er i dag. Måla for utvikling må

sjåast både i forhold til sentra som stad for offentleg tenesteyting, som stader for handel

og privat tenesteyting og som sosiale møteplassar.

Ved utvikling av det enkelte senter må

ein ta omsyn til den rolle det bør spele i høve til

offentleg tenesteyting og som handelssentrum.

Det er særleg rolla som handelssentrum som er

dimensjonerande for sentra.

Utanom Bergen har Hordaland har eit spreidd

utbyggingsmønster. Mange senter er små,

noko som set grenser for kor stort vare- og

servicetilbod det er mogeleg å få til i distrikta.

Det bør vere eit mål at flest mogeleg kan nå

eit kommunesenter eller regionsenter innafor

rimeleg reisetid. Som eit utgangspunkt er det

difor ønskjeleg med eitt eintydig senter i kvar

kommune/bydel.

Voss kommune har utarbeidd

kommuneplan med framlegg til

senterstruktur, der kommunen

fastsett vidareutvikling av

kommune- og regionsenteret

Vossevangen (biletet) og definerer

lokalsentra og nærsentra i

kommunen.

Kjelde: Voss kommune

17

Kommunane bør greie ut senterstrukturen internt i sine kommuneplanar. For mange av

kommunane vil det vere naturleg å definere ulike typar av senter i tillegg til

kommunesenter. Lokalsenter bør primært dekkje lokalområdet sitt servicebehov og har

normalt ikkje eit influensomland ut over dette. Et slikt senter har eit dagligvaretilbod

og ofte eit mindre utval av spesialvarer. Eit grendesenter/ bygdesenter har som regel i

tillegg til dagligvaretilbod med post, grendehus, barnehage og skule.

Det bør vere eit mål for handel at dei fleste kan nå daglegvarehandel innan rimeleg

avstand, helst innan gangavstand. Nye større bustadområde bør bli planlagt med

detaljhandelstilbod innan rimeleg gangavstand.


Samstundes må talet på sentra innan ein kommune bli avveidd mot funksjonane til

sentra. Dess fleire sentra, dess dårlegare servicetilbod og dess mindre berekraftig kan det

einskilde senteret bli. Det er også ei kritisk minimumsstorleik før det vil vere økonomisk

lønsamt å oppretthalde eit handelstilbod over tid. Som ein tommelfingerregel reknar ein

med at det ikkje er realistisk å etablere ei ny daglegvareforretning med eit befolkningsunderlag

på under 1000 innbyggjarar, såframt staden ikkje ligg relativt isolert til eller

andre forhold tilseier dette (t.d. turisme).

Utfordringa ligg dermed i korleis ein kan utvikle den regionale senterstrukturen slik

at flest mogeleg får eit servicetilbod innafor akseptable reiseavstandar - og eit tilbod

som held ein standard som innbyggjarane aksepterer. Det blir dermed viktig å ha ei god

oversikt over senter- og serviceutviklinga i kommunar og regionar. Fleire kommunar i

Hordaland har gjort eit godt stykke arbeide i å definere lokal senterstruktur.

Daglegvarehandel på alle senternivå bør dimensjonerast for den lokale marknaden

og ikkje for større regionar med mindre det gjeld spesielle utvalsvarer som krev eit

regionalt oppland. Med regionalt oppland meinast det senteret det vil vere naturleg for

folk i området å søkje til for å kjøpe sjeldanvarer eller for å få eit breiare vareutval.

5.1.2 KOR HANDLAR HORDALENDINGANE?

Ein innfallsvinkel for å få eit bilete av senterstrukturen i Hordaland, er å sjå kor folk

handlar. Dekningsgrad er eit sentralt omgrep i denne samanheng. Denne seier om

kommunen har handelslekkasje og kor stor den eventuelt er. Ein dekningsgrad på 100

inneber at detaljhandelen si omsetjinga i området svarar til befolkninga i området sitt

kjøp av varer frå detaljhandelen. Dersom den er større enn hundre, har

kommunen handelsoverskot, dvs. den trekkjer til seg kjøpekraft frå

andre kommunar. Vedlegg 6 gjer meir detaljert greie for metoden.

Det er ikkje noko mål å ha ein dekningsgrad på 100 innafor dei

administrative grensene til ein kommune. Som nemnt ovanfor vil dei

mindre kommunane ha ein viss handelslekkasje fordi fleire varer krev

eit større befolkningsgrunnlag. Spesielt må det vere rom for ein viss

handelslekkasje til fylkessenteret.

Figuren viser at i 1997 hadde 6 av 34 kommunar i Hordaland ein

dekningsgrad på over 100. Det vil seie at desse kommunane har eit

handelsoverskot og at dei har eit senter som trekkjer til seg kundar

frå nabokommunane. Dei høgaste dekningstala finn vi i Bergen, Voss,

Stord, Lindås, Os og Odda. 19 av kommunane hadde ein dekningsgrad

på under 70. Forklaringa på at ein del av kommunane taper terreng når

det gjeld handel i sin region er at dei har små sentra utan grunnlag for

større handelsverksemd i nærmarknaden. Størst handelslekkasje har

Masfjorden, Fedje, Meland, Øygarden, Sund, Vaksdal og Samnanger.

18

5.1.3 ”OMLAND” FOR REGIONSENTRA

Som nemnt krev ein del spesialvarer eit regionalt oppland, og krev noko meir

sentralisering. Erfaringstal tilseier t.d. at ein faghandel vil knapt kunne fungere i

nokon bransje på stader der innbyggartalet er mindre enn 2 500 personar. Store

motekjedebutikkar vil normalt ikkje etablere seg med mindre marknadsunderlaget er 30

000 innbyggarar eller meir. Andre motekjeder, som typisk har butikkar med arealstorleik


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

75 - 400 m2, vil kunne vurdere etablering på stader ned til 5 - 10 000 innbyggarar, men

vil ikkje heilt og fullt kunne dekke behovet til kundane. Generelt sett vil større sentra ha

eit større vareutval, og vil difor trekkje til seg fleire folk.

Tilsvarande vil ei rekkje private og offentlege tenester krevje eit visst befolkningsunderlag.

Det vil vere naturleg at regionsentra har eit noko breiare tilbod av servicefunksjonar enn

kommunesentra generelt.

Voss, Odda, Leirvik, Knarvik og Norheimsund er regionsentra fordi dei har ei rekke

interkommunale offentlege tenester, handelssenteret har eit stort og regionalt kundegrunnlag

og dei er viktige knutepunkt.

Som vist i vedlegg, har Straume i Fjell og Os tilsvarande service og handelstilbod. Det

er vidare grunn til å demme opp for handelslekkasje og transport til Bergen. Ut i frå

dette vil det vere naturleg at også Straume og Os blir regionsentra i Hordaland. Dersom

ein ønskjer å styrkje desse sentra si regionale rolle, er det viktig å leggje til rette for

næringsutvikling. Interkommunale offentlege tenester bør primært lokaliserast i desse

sentra. I sentra som har regional status bør ein leggje til rette for handel som er tilpassa

handelsområdet sitt kundegrunnlag.

For å få fram område som er meir i samsvar med kvar kundane til eit senter verkeleg

kjem ifrå, har ein valt å leggje grensa der det er om lag like lang reisetid til to ulike

regionsentra. Ein reknar med at folk stort sett vel det senteret som ligg

nærast. For Straume og Knarvik er linene likevel justerte etter kulturelle

grenser og kjennskap til handlevanar i områda. Det kan sjå ut til at kundar

som bur i Bergen kommune reiser heller til det lokale bydelssenteret i

Bergen enn til senteret i grannekommunen sjølv om reiseavstanden kan

vere kortare dit.

Dei føreslegne handelsomlanda er eit forenkla verktøy for å rekna ut

kundegrunnlaget i handelsanalysar ved vurdering av planlagt handel.

Det vil alltid vere mange kundar som kryssar grensene for sitt naturlege

”handelsomland”.

Figuren viser resultatet av ein slik analyse. Det er grunn til å presisere at eit

slikt kart berre er eit hjelpemiddel for å analysera befolkningsunderlaget

for etablering av nye handels- eller servicetilbod som krev eit regionalt

omland. Vidare er dette berre ei teknisk analyse basert på avstandar, og

det vil alltid vere slik at lokale handelsmønstre kan avvike frå dette.

19

5.1.4 SENTERSTRUKTUR I DEI ULIKE DELAR AV HORDALAND

Bergensområdet skil seg tydeleg ut når det gjeld handelsomsetjing, og det er også her

dei største kjøpesentra og andre handelstilbod er lokaliserte. Bergen er storbyen for

eit område som strekkjer seg ut over fylkesgrensa og skil seg ut med størst folketal og

flest arbeidsplassar. Byen er motoren for næringsutvikling, handel, utdanning og kultur

for store delar av Vestlandet og er eit eintydig fylkessenter både for privat og offentleg

verksemd. Ei rekkje regionale og nasjonale offentlege tenester som fylkeskommunen

sin hovudadministrasjon, fylkesmannen, Statens vegvesen, Haukeland sjukehus og

Universitet og høgskular er lokalisert her. Bergen har eit stort pendlingsomland. Bergen

er det største og viktigaste trafikknutepunktet for bil, buss, båt, jernbane og fly.


Bergen bør i samsvar med kommuneplanen for Bergen 2000-2011, styrkast som

landsdelssenter for Vestlandet og kommunalt sentrum for offentlig administrasjon,

kultur, service, næringsliv, bank, forsikring og handel.

Bergen kommune er befolkningsmessig den dominerande kommunen i fylket.

Kommunen har valt ein anna administrativ struktur enn dei andre kommunane i fylket

gjennom ei konsekvent bydelsvis organisering av tenester og forvaltningsoppgåver.

Dels er også fylkesovergripande offentlege tenester som sjukehus og ein del offentlege

etatar lagt ut i bydelane.

Oppgåvene til kommunen er i stor mon desentralisert til åtte bydelar, først og

fremst når det gjelder førstelinetenester og publikumskontakt. Med dette har også

”kommunesenteret” som omgrep endra innhald, den er splitta opp og vil nå meir

bli knytt til bydelsadministrasjonar lokalisert i dei einskilde bydelar. Den sentrale

kommuneadministrasjon og ein del fellesfunksjonar ligg fortsett i sentrum, men omfanget

av den er vesentleg redusert. På dette grunnlag vil det vere rimeleg å vurdere dei

lokale bydelsadministrasjonar på line med kommunesentra i dei andre kommunane i

Hordaland.

Bergen kommune har under

utarbeiding ein kommuneplan

for de sentrale delane av Åsane.

I planforslaget er det et mål at

Åsane senterområde skal utviklast

til eit fullverdig bydelssenter for

hele befolkninga i Åsane bydel.

20

Også når det gjeld detaljhandelen er biletet i

Bergen noko meir komplekst enn i dei andre

kommunane i fylket. Dette kjem m.a. til uttrykk

ved den rolledeling og det samspel som er

utvikla mellom handelen i Bergen sentrum og

bydelssentra i dei einskilde by-delar. Dette er

eit resultat av ein medviten byutviklingspolitikk

kor det er lagt vinn på å forsyne dei ulike

befolkningsmessig tunge bydelane med eigne

sentralt lokaliserte detaljhandelssentra og

serviceknutepunkt. Det er med dette ei arbeidsdeling

mellom sentrum og bydelssentra. Av

handelsanalysar går det fram at Bergen sentrum

har ein høg del handel med klede og sko, medan

bydelane har høgast del når det gjeld møblar samt kvite- og brunevarer.

Nye store bydelssentra veks fram i Åsane, Fyllingsdalen, Loddefjord og Fana. Etter

kvart er bydelane blitt nær på sjølvforsynte med daglegvarer og mange spesialvarer.

Dei avlastar Bergen sentrum som handelssenter, og det kan vere grunn til å tru at det på

denne måten skapar mindre transportarbeid til handel. Bydelssentra har god lokalisering

langs hovudvegnettet, god tilgang på gratis parkeringsplassar og godt vareutval, og

trekkjer derfor til seg kundar frå regionen utanfor kommunen. Bergen sentrum har stor

konsentrasjon av arbeidsplassar, god kollektivdekning frå alle deler av fylket, men har

restriksjonar på parkering. Ein del bydelssentra har funksjonar som er fylkesdekkjande

innan visse handelssegment som møbler og kvite/brunevarer, spesielt gjeld dette Åsane.

For mange i distrikta er det Bergen sentrum som er ”byen”, men mange vitjar likevel

bydelssenteret når dei først er i byen. Det er stor innpendling til Bergen, og dette bidreg

også til ein god del handelslekkasje.

Mange bydelssentra har god tilkomst frå det regionale hovudvegnettet og bydelane

er blitt lokaliseringsstad for ulike idrettsanlegg, kulturtilbod og handel som trekkjer


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

til seg eit regionalt publikum og kundar. Dette gjeld t.d. regionale idrettsanlegg som

Vestlandshallen i Åsane og Badeland på Vestkanten. Innafor handel gjeld det ulike

møbelforretningar som IKEA i Åsane, bil-, elektro-, dataforretningar og til ein viss grad

vinmonopol. Fleire av funksjonane har ikkje nok kundegrunnlag til å kunne lokaliserast

i alle bydelar eller regionsentra i grannekommunane. Det kan difor seiast å vere ei

rolledeling mellom bydelar når det gjeld ein del regionale funksjonar.

Dei viktigaste sentra i grannekommunane til Bergen er Straume i Fjell kommune,

Knarvik i Lindås, Askøy og Os. Fjell har hatt størst vekst i folketalet dei siste ti åra.

Sentra i grannekommunane har framleis eit mindre og meir spreidd kundegrunnlag enn

bydelssentra i Bergen. Sentra i grannekommunane vil ha eit for lågt kundegrunnlag

til ein del spesialvarer og sjeldanvarer, og har difor ei viss handelslekkasje til Bergen

sentrum og bydelssentra.

I Bergensområdet konkurrerer både Bergen sentrum, bydelssentra og sentra i

grannekommunane om dei regionale kundane. Området har det største kundegrunnlaget

og har difor også eit vareutval som trekkjer til seg kundar frå heile regionen. Sentra

i grannekommunane til Bergen som Knarvik, Straume og Os har ein viktig regional

funksjon for tilgrensande distriktskommunar. Dei er identitetsskapande samlingspunkt

for regionane sine, har mange arbeidsplassar, kulturtilbod, ei rekke interkommunale

tenester og handelssenter med godt vareutval som demmer opp for handelslekkasje

til Bergen. Med stadig betre vegsamband og etter kvart bortfall av bompengar, vil

bydelssentra i Bergen i sterkare grad kunne konkurrere om dei regionale kundane (sjå

kap. 5.1.3). Dette vil i seg sjølve kunne føre til auka transportarbeid.

Kleppestø på Askøy har eit befolkningsgrunnlag om lag på line med regionsentra rundt

Bergen, og kan difor ha eit variert handelstilbod på line med desse. Staden har likevel

ikkje interkommunale funksjonar, og det vil difor ikkje vere naturleg at den er eit

regionsentra.

Sentra i grannekommunane har ein viktig regional og distriktspolitisk funksjon då dei

demmer opp for handelslekkasje til Bergen. Dette styrker lokalsamfunna, reduserer

transportarbeidet, samt sikrar og utviklar regional busetnad og regionale arbeidsplassar.

Dette er i samsvar med overordna mål om samordna areal- og transportplanlegging.

Det er venta ei befolkningsauke i Bergensområdet i åra frametter. Også høgare

inntektsnivå og eit større varespekter vil truleg føre til at det kan vere behov for monaleg

med nytt areal til handelsverksemd i åra frametter.

Regionen rundt Voss og Odda har høg gjennomsnittsalder, noko vekst i næringslivet,

men har hatt ei nedgang i folketalet dei siste 10 åra på bort imot 4%. Voss har hatt ein

svak vekst i folketalet dei siste åra etter nyetableringar innan språkteknologi. Odda

er eit einsidig industrisamfunn og har hatt ei nedtrapping av tungindustrien. Sidan

1970 er folketalet i tettstaden redusert med 45 % og kommunen totalt med 17,4 %.

Folgefonntunnelen har truleg styrkja Odda som senter for handel, offentleg forvaltning

og eventuell ny næringsutvikling, men det er førebels usikkert kva for effekt tunnelen

kjem til å ha.

21

Kvam er ein stor kommune i areal, men har hatt ein mindre nedgang i folketalet dei siste

10 åra. Norheimsund er handelssenter primært for kommunane Kvam og Jondal.


Leirvik har høgt folketal og ein låg gjennomsnittsalder. Stord har eit stort høgskule- og

utdanningsmiljø. Det er venta ei viss befolkningsauke i området i åra frametter. Opninga

av trekantsambandet har truleg ført til auka handelslekkasje til Haugesund, men Leirvik

vil og ha føresetnader for å kunna demme opp for handelslekkasje og trekkje til seg

kundar frå andre kommunar som Bømlo og Sveio.

Dei busette i Kvinnherad har lang reiseavstand til større regionsentra. For ein del

av kommunen har opning av Folgefonntunnelen gitt kortare reise mellom Odda og

Kvinnherad. Rosendal er kommunesenter, men har lågt innbyggjartal. Husnes/ Sunde

er det største handelssenter i kommunen, og har mange arbeidsplassar og busette.

Handelsomlandet tilseier at staden bør ha eit variert handelstilbod på line med dei

mindre regionsentra.

Ølen fungerer som eit senter for tilgrensande kommunar over fylkesgrensa, m.a. frå

Etne, og demmer opp for ein del handel som truleg elles ville gått til Haugesund. Ølen

kommune er frå 01.01.2002 blitt overført til Rogaland fylkeskommune.

5.2 Satsing på utvikling av eit avgrensa konsentrert

senterområde

5.2.1 EI BEREKRAFTIG UTVIKLING AV SENTRUMSOMRÅDA

Sentrumskjernen fell ofte saman med den historiske byen, og blir kjenneteikna med

bymessig utbygging, høg arealutnytting, høg tettleik av sentrumsfunksjonar og eit høgt

aktivitetsnivå. Sentrum er kjernen i ein miljøvennlig senterstruktur og det er den som

gir staden identitet. Konsentrerte sentrumsområde vil ha god tilgjenge for publikum, og

kunne tilby ein mangfald av funksjonar og aktivitetar. Ei klår avgrensing av sentrum vil

bidra til ryddigare og meir eintydig sakshandsaming ved søknader om utbygging eller

utviding av handelsverksemd.

Mange knutepunkt og tettstader har ein eldre sentrumskjerne som ikkje er planlagt for

dagens bilbruk. Trafikkmengder og krav til parkeringsplassar kjem gjerne i konflikt med

kulturhistoriske, miljømessige og estetiske verdiar.

Samspelet mellom ei sentrumskjerne og bydelane omkring er viktig for utvikling av eit

sentrum. Ein miljøvennleg bypolitikk krev at byane ikkje veks ved å spreie seg meir ut

over. Som alternativ til stort arealforbruk, lange avstandar og behov for bruk av bil, er

det ei målsetting å arbeide for meir konsentrerte byar med kortare avstandar, mindre

transportbehov og gode vilkår for kollektivtransporten. Trafikknutepunkt med vekst

både innan handel, offentleg forvaltning og privat næringsliv vil gi synergieffektar og

eit auka kundegrunnlag som gir grunnlag for eit godt kollektivtilbod. Konsekvensen er

tettare byar og eit større press på areala innafor byområdet, spesielt sentrumsområda.

Gjennom å leggje til rette for fortetting og vekst i viktige trafikknutepunkt og spesielt

der fleire kollektivtilbod møtast, vil transportnettet kunne utnyttast betre og gi betre

grunnlag for effektiv offentleg transport.

22

Ei berekraftig utvikling av utbyggingsmønsteret inneber at ein legg til rette for eit

betre kollektivtransporttilbod og gode overgangsordningar mellom ulike transportmiddel.

Park & ride er eit effektivt verkemiddel for å avlasta sentrum for biltrafikk


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

og på den måten ivareta staden sin identitet.

Kollektivterminalar og busstrasear bør difor

lokaliserast innafor det sentrale handelsområdet.

Samstundes kan ein redusera presset

på utviding av sentrumsretta vegnett og parkeringsanlegg

inni sentra. Satsing på vekst i

kollektivknutepunkta føreset ei oppfølging

med konkurransedyktige prisar på kollektiv

transport, komfort og regularitet.

Straume er no sett opp som eit

regionsenter. Sartor senter på

Straume planlegg å byggje ut,

og målet er m.a. å få ei sterkare

grad av urbanisering, ein klårare

sentrumsstruktur samt ei betre

fysisk og estetisk utforming av

senteret.

Lokalisering av handel nær kollektivterminalar

kan i større grad fange opp handel som går føre

seg i samband med arbeidsreiser. Eit potensiale

for redusert bilbruk ligg i fortetting med

bustader nær sentra. Innafor ein avstand på 2 km frå sentrum er sjansen stor for at mange

fleire går og syklar til sentrum.

5.2.2 STORLEIK PÅ SENTRUMSOMRÅDET

Samlokalisering av varer og tenester gjer ein mindre avhengig av transport for komme

frå det eine målet til det andre. Miljøverndepartementet har følgjande tilrådingar når det

gjeld avstandar for sentrumsområdet i byar:

• Større byar: Maksimum 1000 meter gangavstand frå ytterkant til ytterkant

• Mellomstore byar og tettstader:

Maksimum 600 – 800 meter frå ytterkant til ytterkant

• Mindre byar og tettstader: Maksimum 400-600 meter frå ytterkant til ytterkant

For Hordaland kan ein grovt sett seie at dei definerte regionale sentra svarar til

mellomstore byar og tettstader.

Denne type normer må sjåast i samanheng med historiske tilhøve og miljømessige

omsyn, og ikkje bli praktisert heilt statisk. Vidare vil både befolkningsauke, auke i

inntektsnivået og utviding av varespekteret tilseier at det kan vere behov for ei monaleg

auke i handelsarealet i sentrumskjerna ved fleire byar og tettstader i åra frametter, Det

er likevel viktig med ei høg utnytting av arealet i sentrumskjerne, og kommunane bør

difor sjå nærare på høvet for fortetting før sentrumskjerna vert utvida. Likevel vil slike

normer kunne vere ei hjelp i samband med utvikling av kommeplanen sin arealdel.

Sentrumskjerna vil ofte bli endra over tid. Ved eventuelle utvidingar bør det leggjast vekt

på å oppnå god funksjonell tilknyting til eksisterande sentrumskjerne og til eksisterande

og planlagde kollektivknutepunkt.

Omsynet til vernesverdige bygningsmiljø eller andre miljøomsyn kan tilseie at det

ikkje er mogleg å leggje ut tilstrekkeleg areal til handelsverksemd i sentrum. Då kan

det vere behov for å utvide sentrumskjerna eller å etablere avlastingssentra utanfor

sentrumskjerna.

23

Ved kommunane si rullering av kommuneplanen, bør avgrensinga av sentrumsområdet

blir teke opp til vurdering. Ein bør i dette arbeidet utgreia korleis byar og tettstader

kan utvikle seg over tid utan at dette går ut over tettstaden sin kvalitet. Det kan vere

naudsynt å skissere rekkefylgje for etappevis utbygging over tid eller alternativt at


ekspansjon vert knytt opp mot auke i folketal eller kundegrunnlag.

I dei mindre tettstadene i distrikta er problemstillingane i større grad knytt til

nyetableringar av mindre kjøpesentra/ nye matvarekjeder utanfor eksisterande tettstad.

I mange tilfelle medfører dette nedleggingar av forretningar og forfall i eksisterande

sentrum, då staden ofte er for liten til å ha begge deler og avstandane blir for store.

5.3 Tilrettelegging for tenleg transport

5.3.1 HANDELEN SI VERKNAD FOR REISEMØNSTER

Utbyggingsmønsteret i fylket er eit resultat av lokalisering av arbeidsplassar, bustader,

service, topografi og transport. Fylket har mange fjordar, fjell, ein spreidd busetnad og

har derfor mange heller små sentra med eit geografisk stort oppland. Samling av mange

funksjonar på ein stad skapar færre reiser enn om dei ligg spreidd. Lokalisering av

arbeidsplassar, handel og service i høve til transportnettet kan såleis ha stor innverknad

på transportarbeidet totalt.

På landsbasis utgjer handlereisene 22% (1998) av alle reiser, i Bergen er prosentdelen

lågare, 17 % (2000). Det viser seg at andel av handelsreiser er redusert med 20 % frå

1992. Samtidig har tal reiser auka, slik at totalt sett har det truleg vore ein viss auke i

tal handelsreiser med bil. I Bergen skjer 76 % av handelsreisene innan eigen bydel, ein

prosentdel som har auka sidan 1992. Dette kan tyde på at bydelane i Bergen i store trekk

har eit variert og likeverdig tilbod.

Dei fleste reiser skjer mellom heim og arbeid, og mange handlar i samband med arbeidsreiser.

Dermed har truleg lokalisering av bustad og arbeidsplassar større innverknad på

transportbehovet enn lokalisering av handels- og servicetilbod. Likevel har handelsreiser

ei viss innverknad på det totale transportbehovet.

5.3.2 OPTIMAL LOKALISERING AV SERVICE OG HANDEL – A, B, C - PRINSIPPET

For å utnytte kapasiteten på vegnettet best mogeleg og redusera transportbehovet, bør

verksemder lokaliserast mest mogeleg optimalt i høve til transportbehov og vegnett.

Rett lokalisering av verksemdene i høve til transportsystemet reduserer også transportutgiftene

for verksemdene.

I Nederland er det utvikle eit prinsipp for rett lokalisering av verksemder i høve til

transportsystemet ofte kalla ABC- prinsippet.

Areala i eit område vert klassifisert i A-, B- og C- område etter kor god tilgjenge er med

bil og kollektive transportmiddel (tilgjengeprofilar). På same måten vert nærings- og

serviceverksemder klassifisert som A, B og C- verksemder etter kor mykje transport dei

genererer (mobilitetsprofilar) eller har behov for.

24


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

ABC-Prinsippet

Etter modellen vil det historiske sentrum og det sentrale handelsomlandet med god

KOLLEKTIVTILGJENGE

HØG

LÅG

LÅG

A

B

C

HØG

BILTILGJENGE

kollektivdekning tilsvare eit A-område.

Arbeidsplassar, service og bustader

som ligg i sentrum av byar og

tettstader er lett å nå med kollektive

transportmiddel eller ein kan koma dit

til fots og med sykkel. Det er mange

tilsette og/eller besøkande i høve

til grunnareal, ein er lite eller ikkje

avhengig av bil og lite avhengig av

godstransport. Døme er kontorverksemd, forretnings- og serviceverkstader, restaurantar,

hotell, vidaregående skular, høgare utdanningsinstitusjonar og helseklinikkar.

For at eit område skal kunna klassifiserast som eit B-område bør det liggja ved lokale

knutepunkt i kollektivsystemet eller langs sentrale korridorar med godt kollektiv-tilbod.

Her er det middels tal på tilsette og/eller besøkande i høve til grunnareal og middels

avhengig av bil til verksemda sitt transportbehov. Døme her er bilavhengig kontorverksemd

knytt til oppsyn, kontroll og sal, bilavhengig forretningsverksemd (tyngre

varer), utleigefirma, verkstader, lettare industri, idrettsverksemd og institusjonar.

C-område er område med gode tilkomsthøve for bil og låg kollektivdekning. Det ligg

nær hovudvegar, helst nær vegkryss og har god tilkomst med personbil og lastebil.

Det er ingen spesielle krav til kollektivtilbod. Her er det etter måten få tilsette og få

besøkande etter grunnarealet, verksemder som i stor grad er avhengig av bil for person

eller godstransport. Døme her er vareproduserande verksemder og næringar med mykje

tungtransport, bygningsvarer, engro, lager, transportverksemder osb.

Etter ABC – prinsippet bør publikumsretta offentleg og privat service og butikkhandel

lokaliserast i sentrumsområde i byar og tettstader der det er godt offentleg transporttilbod.

Modellen er utvikla i land med høgare tettleik og større transportproblem enn i

Hordaland. Det er neppe noen område som svarer til eit A-område etter modellen i

Hordaland, heller ikkje Bergen sentrum. Det kan vere ønskjeleg at sentrumsområdet vil

vere tilgjengeleg for bil med gode parkeringsområde i utkanten (slik tilfellet dels er for

Bergen sentrum), men der trafikken av miljøårsaker blir avgrensa.

Samlokalisering av varer og tenester gjer ein mindre avhengig av transport for å kome

frå det eine målet til det andre. Varer som blir kjøpt sjeldan og som krev mykje plass,

bør som hovudregel plasserast i B-område.

Daglegvarehandel og tenester som vert nytta dagleg, må lokaliserast nær der folk bur

eller arbeider om ein skal oppnå redusert transport.

25

Plasskrevjande varer. Dette gjeld plasskrevjande varer som bilar og motorkøyretøy,

trelast og andre større byggevarer, større møbel, kvitevare/brunevareforretningar

med lagerutsal og sal frå planteskular og hagesenter. Denne type store butikkar bør

lokaliserast utanfor sentrumsområde, gjerne i industriområde, omregulert til forretning,

men området bør ha god tilknyting til hovudvegnettet. Mindre forretningar og

utstillingsbutikkar for desse varegruppene kan gjerne lokaliserast i sentrumsområde

dersom lageret ligg utanfor sentrum. Plasskrevjande varer, møblar, kvite- og brunevarer


har ofte eit regionalt oppland. For mange er denne type innkjøp ei større investering

og mange reiser rundt og samanliknar produkta i ulike forretningar før dei gjer eit val.

Samlokalisering kunne vore ønskjeleg for å redusere transportarbeidet. På den andre

sida kan utvikling av den type store, sterke sentra virke utarmande på den type tilbod i

bydelar og regionar og må vurderast i høve til ønskje om lokale tilbod.

Mindre butikkar for sal av eigne produkt kan vere naturleg å plassere i tilknyting til

produksjonslokale slik som planteskular/hagesentra, gardsbutikkar, bakeri, fabrikkutsal,

og liknande. Kommuneplanar og reguleringsplanar bør ta høgde for denne type

verksemder i LNF område og industriområde.

Turisme Det er naturleg med butikkar på campingplassar, sportssentra, ferjekaiar og

liknande som skal betene tilreisande og turistar.

Bensinstasjonar medfører mykje uønskt biltrafikk om dei ligg inni eit sentrumsområde.

Det er derfor naturleg å lokalisere bensinstasjonar utanfor sentrum, men i nær tilknyting

til hovudvegnettet.

Netthandelen Førebels utgjer netthandel neppe over 2 % av total detaljhandel. Internett

blir likevel mykje brukt i samband med å skaffe informasjon om eksisterande tilbod.

Fleire bransjar som kvite/brunvarer og møbelbransjen arbeider med nye konsept med

mindre butikkar utan utstilling av varer i lokalet samstundes som informasjon om

produkta litt på internett. Slike butikkar kan utan problem bli plassert i sentrum av byar

og tettstader.

5.3.3 GANG OG SYKKELVEGNETT

Godt utbygd gang og sykkelvegnett rundt byar

og tettstader gjer det mogeleg for dei som bur i

og nær sentrum i større grad å gå eller sykle til

senteret. Dette kan medverka til å redusera bilbruk

til senteret. Ved utbygging av nye bustadområde,

bør kommunane ta omsyn til korleis ein

skal gjere det mogleg for folk å gå og sykle til

næraste sentra. Det er særleg viktig at dei som

ikkje har tilgjenge til bil, også lett kan kome til

eit senterområde,

Ut i frå røynsle og framlegg til normer andre

stader, kan ein truleg seie at innafor ei radius på

maksimum 1,5 km vil mange velje å gå, og ein

akseptabel sykkelveg vil kunne vere inntil 5 km.

Desse normene vil vere avhengig av topografiske

forhold. Nye bustadsområde bør bli planlagd ut i frå dette, og kommunane bør leggje

opp til ein tett arealutnytting av bustadsområde i gang- og sykkelavstand frå sentra.

26

5.3.4 PARKERING

Bilbruk heng saman med tilgang på parkeringsplassar. Verksemder med store parkeringsplassar

utan avgift trekkjer til seg fleire bilistar enn verksemder i område med

avgiftspålagde parkeringsplassar og der parkeringsplassane er vanskeleg å finna.


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

Parkeringspolitikken kan såleis vere eit virkemiddel

ein kan nytta for å få fleire til å nytta

kollektivtransport, gå eller sykle. Samstundes

vil strenge parkeringsnormer kunne føre til at

kundar kjørar til senter lenger bort med betre

parkeringstilhøve.

Parkeringstilbodet bør dimensjonerast i høve

til kollektivtransporttilbodet. I distrikta er

kollektivtilbodet ofte bra mellom dei større

sentra, men dårleg til utkantane. Det vil difor

vere naturleg med fleire p-plassar i distrikta i

høve til handelsarealet enn i større sentra med

godt kollektivtilbod.

Miljøverndepartementet opererer i si rettleiar med følgjande normer for parkeringsdekning:

1 parkeringsplass pr. 50 m 2 bruttoareal for eit mindre tettstad og kjøpesenter

1 parkeringsplass pr. 200 m 2 bruttoareal i sentrum av ein større by og for eit stort

kjøpesenter

Slike normer bør som eit utgangspunkt leggjast til grunn ved utbygging av nye større

handelsareal. I område med dårleg kollektivdekking er truleg desse normene noe

knappe. Samstundes må slike normer handterast varsamt. M.a. vil det vere avhengig

av om ein bruker areala til andre funksjonar, t.d. offentlege tenester. Andre omsyn kan

også tilseie andre parkeringsnormar, t.d. har Bergen kommune andre arealnormer for

parkering i sentrum.

5.4 Kvalitet, stadstilpassing og byggeskikk

Byar og tettstader er under stadig endring. Samstundes er byar og tettstader er

symbolske samlingspunkt for ein region og gir området ein identitet. Det er viktig å ta

vare på kvalitetane og eigenarten ved staden. Det bør vere ein balansegang mellom vern

og utvikling der ein tek vare på kvaliteten og eigenarten på staden, samstundes som det

blir gitt rom for gode samtidsuttrykk.

Ofte viser det seg vanskeleg å styre utviklinga av private prosjekt med stor avgjerd for

fellesskapet, kanskje særleg på mindre stader. Investeringsnivået kan vere så lite at alle

initiativ blir teke imot med glede. Kommunane må her ha ein langsiktig planstrategi og

ein beredskap i vedtekne planar og retningsliner slik at ein kan kome utbyggjarar i møte

og styre utbyggingar i positiv retning.

27

I kommuneplanar og reguleringsplanar for byar og tettstader bør kommunane gi

retningsliner/ føresegner for god estetisk utforming. Ein bør arbeida for at nybygg er

tidstypiske og av høg arkitektonisk kvalitet. Nye bygg bør tilføre staden nye estetiske

kvalitetar, men samstundes inngå i ein heilskap som styrkjer staden sin karakter og

målestokk. Det er derfor behov for at kommunane utarbeider retningsliner for byggehøgder

og volum for nybygg samt retningsliner for skilting og reklame.


Fylkeskommunen har gjennom programmet for byggeskikk og tettstadsutvikling

stimulert til opprusting av ei rekke tettstadssentra, noko som også styrkjer desse sentra

i konkurransen mot nyetableringar utanfor senteret.

5.5 Nærare om retningslinene

5.5.1 HOVUDOMSYN

Retningslinene tar sikte på å gi likearta og forutseielege rammer for korleis etableringar

av store detaljhandelstilbod vil bli handsama. Vidare bør dei vere enkle å praktisere for

kommunar og for næringsliv, og gi grunnlag for ei enklast mogleg sakshandsaming.

Planen legg ikkje opp til ei detaljstyring ved etablering eller utviding av store handelstilbod.

Som regionalpolitisk aktør vil Hordaland fylkeskommune prioritere saker som

vedkjem regionale omsyn og interesser. Auke i handelstilbod i sentra som er definert

i kommuneplan bør som hovudregel vere uproblematiske. Offentlege styresmakter

skal vere varsame med å inngrep som kan påverke marknadskreftene når dette ikkje er

intensjonen. Fylkeskommunen er tradisjonelt også varsam med å gripe til verkemiddel

som å gå til motsegn. Planen bør i hovudsak bli brukt som grunnlag for rettleiing det

gjeld handelstilbod, og vil vere eit grunnlag for ein dialog mellom utbyggjar, kommune

og regionale styresmakter slik at ein når dei måla planen legg opp til utan at dette påverkar

konkurransesituasjonen i vesentleg grad.

Generelt sett er det vanskeleg, for å ikkje seie umogleg å fastsetje ei arealgrense eller

ei omsetjingsgrense for storleiken på nye detaljhandelstilbod som kan aksepterast. Det

er heller ikkje ønskjeleg at retningsliner fastsetter geografisk kor nye handelstilbod skal

etablerast. Til dømes vil kva som er det naturlege sentrumsområde endre seg som følgje

av ei rekkje forhold som endra kommunikasjonstilhøve, nye bustadområde osb.

Det blir difor lagt opp til at retningslinene i stor mon må bli skjønnsbaserte, der det

blir lagt vekt på om ei utbygging er i strid med eller vil byggje oppunder føremåla med

retningslinene.

Retningslinene skal både vere ei hjelp for private utbyggjarar, kommunar og regionale

etatar for handtering av saker om utbygging av detaljhandelstiltak.

For private utbyggjarar skal dei gi ei mest mogleg forutseieleg rammeverk for korleis

saker skal handterast og kva det bør leggast vekt på i samband med utbyggingar.

For kommunane skal retningslinene vere rettleiande for kommunane i samband med

utarbeiding av arealdelen for kommunedelplanar og for saker om etablering av kjøpesenter.

Det blir her også gitt råd til kommunane.

For regionale etatar (fylkeskommunen og fylkesmannen) vil retningslinene først og

fremst vere eit grunnlag i si rådgjeving ovanfor kommunane i plansaker. Det kan også

bli fremma motsegn til utbyggingar om kjøpesenter.

28

Fylkeskommunen vil i si vurdering særleg leggje vekt på følgjande:

• Om utbygginga er i tråd med fylkeskommunale og kommunale

planar for senterstruktur


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

• At ein på lang sikt oppnår ei meir berekraftig og robust by- og tettstadsutvikling

der ein unngår unødig byspreiing.

• Om utbygginga vil føre til unødig auke i transportbehovet, og at handelstilbod

er tilgjengeleg også for dei som ikkje disponerer bli.

• Konsekvensane for nærliggjande sentra.

Slike forhold må bli vurdert i samband med utgreiing ved søknad. Det må i tillegg i

ei utgreiing bli lagt vekt på korleis ein skal leggje til rette for kollektivtransport og

moglegheit for tilgang til fots og med sykkel. Vidare dei estetiske kvalitetane ved sentra

og korleis skape gode og trygge sentra.

Ei utgreiing må i tillegg innehelde ei handelsanalyse for å vurdere om tiltaket er tilpassa

staden sin funksjon, storleik og handelsomland. Kommunane bør på bakgrunn av

handelsanalysar setje rammer for utbygging av handel i eit senter og leggje til rette for

ein ekspansjon som er tilpassa staden sin storleik.

For å få mest mogeleg lik og rettferdig handsaming av einskildsaker, bør kriteria for

avgrensing av handelsanalyse samordnast. Det blir rådd til å bruke metodikken som er

skissert i vedlegg til planen.

Senter for detaljhandel med bruksareal å meir enn 15000 kvm som byggjast over ein

periode på 5 år eller kortare, skal konsekvensutgreiast, jf. Plan- og bygningslova § 33,

vedlegg I. For senter for detaljhandel med bruksareal på meir enn 7500 kvm. som byggjast

over ein periode på 5 år eller kortare, skal konsekvensutgreiing vurderast ut i frå

forskrift, jf. Plan- og bygningsloven § 33 , vedlegg II.

5.5.2 SÆRSKILT OM BERGEN KOMMUNE SINE RETNINGSLINER FOR HANDEL

Arealdelen til Kommuneplanen for Bergen inneheld ein del føringar i kommunen

når det gjeld detaljhandelen. Det er ikkje motstrid mellom desse retningslinene og

retningslinene i denne fylkesdelplanen. Viktige punkt er:

• Eksisterande kjøpesentra bør kunne utføre utvikling og modernisering utan at det

på førehand blir sett øvre grenser for handelsareal. Nye kjøpesentre skal ikkje

etablerast i kommunen, men kapasitetsutvidingar kan skje innanfor eksisterande

lokalsentra, bydelssentra eller i Sentrum. Det er her eitt unnatak, det er i Myrsæter i

Åsane som følgje av store utbyggingsområde i nærleiken.

• For lokalsentra og bydelssentra skal det i kommunedelplan eller reguleringsplan bli

gjort ei fysisk avgrensing av området der etableringar på over 3000 kvm kan

tillatast.

Dette gjeld også utvidingar av eksisterande kjøpesentra som fører til at bruksarealet

ved eksisterande kjøpesentra overskrider 3000 kvm.

• Nærbutikkar på inntil 1500 kvm skal kunne etablerast fritt innafor byområdet.

Etter ei konkret vurdering kan nærbutikkar utvidast til større og meir allsidige

lokalsentra på inntil 3000 kvm.

• Anlegg for kjøp av varer som er arealkrevjande og som blir kjøpt sjeldan,

bør primært lokaliserast i næringsområde med god tilknyting til transportsystemet

der det i kommunedelplan eller reguleringsplan blir opna for ei slik utnytting.

29

5.5.3 AREALGRENSER FOR REGIONAL UTTALE

Det bør bli sett arealgrenser for saker der det skal innhentast regional uttale. Ei slik

arealgrense kan på den eine sida bli sett lågt for på den måten å sikre at alle potensielt


uheldige etableringar kan bli vurdert. Dersom grensa blir sett lågt, vil det bli mange

saker til handsaming og med dette bli brukt mykje unødig ressursar hos utbyggjarar,

kommunar og i regionale instansar. Hordaland har likevel mange mindre sentra med

store avstandar, noko som tilseier at ein bør setje arealgrensene relativt lågt. I mindre

kommunar vil ei middels stor daglegvareetablering kunne få store konsekvensar lokalt.

I utgangspunktet vil etableringar innafor sentrumskjerna i etablerte sentra vere mindre

problematisk enn etableringar utafor sentrumskjerna, og bør bli handsama deretter.

For å gjere reglane enkle, vert det kravd regional uttale dersom nytt areal overstig

1500 kvm, eller samla areal etter utviding overstig 3000 kvm. Dersom totalareal etter

utviding er under 3000 kvm, vil det ikkje bli kravd regional uttale.

5.5.4 RULLERING AV RETNINGSLINENE

Det vil vere naturleg at senterutvikling blir sett i nærare samanheng med utvikling av

handelsnæringa generelt ved rullering av fylkesplanen. Dei fleste kommunane har då

truleg rullert sine kommuneplanar, m.a. med utgangspunkt i denne delplanen. Dette

vil vere eit viktig grunnlag for vidare arbeide med utvikling av senterstrukturen i

Hordaland.

KJELDER:

NIBR Oktober 2000 Vidar Vanberg: Detaljhandels- og senteranalyse for Hordaland

NIBR Prosjektrapport 2000:13 Vidar Vanberg. Etableringsbetingelser og markedskunnskap

NIBR Prosjektrapport 2000:19 Aud Tennøy og Inger Lise Saglie. Stedsanalyser i Planlegging

Fylkesstatistikk for Hordaland 2000 og 2001

Akershus Fylkeskommune Fylkesdelplan for handelsvirksomhet, service og senterstruktur. Del 1 og 2

Østfold Fylkeskommune 1996 Areal og transportplan Nedre Glomma Fylkesdelplan

Rogaland Fylkeskommune 2000 Fylkesdelplan for langsiktig byutvikling på Jæren

Sogn og Fjordane. Fylkesdelplan for arealbruk

Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel. Brev frå Ansgar J. Pedersen datert 8, juli 2002.

Kari Øvsthus Notat mai 2001

Miljøverndepartementet Veileder T 1317 Planer og bestemmelser for kjøpesentre

Miljøverndepartementet. Kongelig resolusjon 1/99. Rikspolitisk bestemmelse etter § 17-1 annet ledd i plan og bygningsloven om

midlertidig etableringsstopp for kjøpesentre utenfor sentrale deler av byer og tettsteder.

Miljøverndepartementet. Utkast til veileder datert 07-02-2001 Planlegging og senterstruktur. Fylkesplaner og fylkesdelplaner

TØI notat 1162/2000. Jan Usterud Hansen, Per Polden

TØI rapport 394/1998 Kjøpesentre – lokalisering og bruk. Jan Usterud Hansen. Olav Fosli

EGG 1

30


DEL 2


6 FORSLAG TIL FYLKESPOLITISKE RETNINGSLINER

FOR SENTERSTRUKTUR OG LOKALISERING AV

SERVICE OG HANDEL

Dei fylkespolitiske retningslinene skal leggjast til grunn for kommunane si planlegging

og forvalting når det gjeld lokalisering av service og handel.

1. Føremålet med retningslinene

Føremålet med retningslinene er å oppnå ei meir berekraftig og robust by- og tettstadsutvikling

med ei langsiktig senterstruktur. Med dette meinar ein:

• Utvikle kvaliteten ved eksisterande byar og tettstader som handelssentra og arena

for god service samt gode, trygge og vakre møtestader for kulturelt og

sosialt samvær.

• Byar, tettstader og senterområdar skal ikkje spreie seg over for stort areal,

men utbyggjast slik at transportbehovet kan avgrensast.

Biltrafikken skal særleg avgrensast i sentrumsområda.

• Større service- og handelsstader skal ha eit godt kollektivtilbod, og vere tilgjengelege

for alle brukargrupper. Dette gjeld t.d. folk som ikkje har tilgang til bil,

dei som er rørslehemma osb.

• Publikum skal ha eit godt handels- og tenestetilbod innan rimeleg avstand gjennom

ei geografisk deling av tilboda.

2. Senterstruktur

Nivåa i senterstrukturen i fylket skal vere :

1. Fylkessenter: Bergen

2. Regionsentra: Vossevangen, Odda sentrum, Leirvik, Straume i Fjell kommune,

Knarvik, Norheimsund Osøyro samt Haugesund (for Etne og Sveio).

3. Kommunesentra: Eitt senter i kvar kommune

4. Bydelssenter eller lokalsenter i kommunen dersom det er relevant

5. Nærsenter dersom det er relevant

Handelsverksemd, offentleg regional service og andre publikumsretta og trafikkskapande

tiltak skal som hovudregel lokaliserast i senter som tilsvarar nivåa i senterstrukturen,

dersom ikkje særskilte forhold tilseier noko anna. Senterstrukturen på kommunalt nivå

skal fastsetjast i kommuneplanen.

3. Handelsomland

For dei ulike sentra skal det takast omsyn til følgjande omland ved berekning av kundegrunnlag

ved etablering av nye større handelstilbod:

Fylkessenteret Bergen: Heile fylket og delar av Vestlandet.

Regionsentra: Det regionale opplandet, sjå kart.

Kommunesenter: Heile kommunen, eventuelt annan avgrensing i dei tilfelle der

dette er naturleg.

Andre senter: Skal fastsetjast i kommuneplanen.

32

4. Sakshandsaming

Det vert kravd regional uttale dersom nytt areal overstig 1500 kvm, eller samla areal


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

etter utviding overstig 3000 kvm. Dersom totalareal etter utviding er under 3000 kvm,

vil det ikkje bli kravd regional uttale.

For dei nemnte tiltak kan kommunen og regionale styresmakter stille krav til utgreiing

og handelsanalysar som viser om tiltaket/planforslaget er tilpassa staden sin storleik

og handelsomland. Ein rår til å bruke metodikken som er skildra i vedlegg 6 i denne

planen.

Senter for detaljhandel med bruksareal å meir enn 1500 kvm som byggjast over ein

periode på 5 år eller kortare, skal konsekvensutgreiast, jf. Plan- og bygningslova §

33, vedlegg I. For senter for detaljhandel med bruksareal på meir enn 7500 kvm. som

byggjast over ein periode på 5 år eller kortare, skal konsekvensutgreiing vurderast ut i

frå forskrift, jf. Plan- og bygningsloven § 33 , vedlegg II.

5. Lokalisering av service og handel

I kommuneplanar og reguleringsplanar for sentra skal ein leggje til rette for ein detaljhandel

som er tilpassa kundegrunnlaget innafor handelsomlandet. Daglegvarehandel

skal primært dimensjonerast for lokalområdet.

Med store detaljhandelstilbod forstår ein detaljhandel i bygningsmessige einingar og

bygningskompleks som vert etablert, vert drive eller står fram som ei eining, samt utsal

som krev kunde- og medlemskort for å få tilgang.

Med detaljhandel i dei fylkespolitiske retningslinene meinast handel med ubrukte

varer frå fast utsalsstad. Sal av brukte varer og omsetjing utanom fast utsalsstad som

postordrehandel og torghandel blir ikkje omfatta ava retningslinene. Det same gjeld

omsetjing av bensin eller motorolje.

Med daglegvarehandel meinast butikkhandel med breitt vareutval med hovudvekt på

nærings- og nytingsmidlar.

Kommuneplanen skal avgrense det sentrale handelsområdet i kommunesenteret og bydelssenter

og andre senter etter behov (jamfør råd til kommunane).

Publikums- og arbeidsplassintensiv service og handel bør som hovudregel lokaliserast

innafor det sentrale handelsområdet i senter definert i kommuneplanen, med mindre

særskilte forhold tilseier noko anna.

33

Dette gjeld ikkje for:

• Plasskrevjande varer, og butikkhandel med møblar, kvitevarer og brunevarer med

utsal på meir enn 3000 kvm, dersom kommunen har utarbeidd retningsliner for

1) lokalisering av butikkhandel med plasskrevjande varer og 2) større butikkhandel

med lagerutsal for møbel, kvite og brunevarer som ikkje kan innpassast i det

sentrale handelsområdet i ein by eller tettstad.

Med plasskrevjande varer meiner ein forretningar med sal av bilar

og motorkjøretøy, lystbåtar , trelast og andre byggevarer inkludert jernvarer og

fargevarer og sal frå planteskular/hagesentra.

• Utsal av eigne produkt i tilknyting til produksjonslokale. Dette gjeld planteskular/

hagesentra i tilknyting til jordbruk, bakeri, fabrikkutsal, gardsbutikkar og liknande.


• For bensinstasjonar dersom kommunen har utarbeidd retningsliner for lokalisering

av bensinstasjonar

• Butikkar ved campingplassar, sportssentra, ferjekaiar og liknande som skal betene

tilreisande og turistar.

• Avlastingssentra i utkanten av det sentrale handelsområdet, dersom omsyn til

verneverdige sentrumsmiljø eller andre miljømessige forhold tilseier dette.

• Daglegvarebutikkar i bustadområde

6. Kvalitet og funksjon i sentera.

Kommunen skal utarbeida retningsliner for parkering og lokalisering av kollektivterminalar.

Nye tiltak skal tilføra staden nye estetiske kvalitetar og samstundes styrkje staden sin

karakter. Det bør leggjest til rette for mest mogeleg funksjonsblanding.

34


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

7 RÅD TIL KOMMUNANE

Lokalisering av daglegvarehandel

Det bør leggjast til rette for at alle større bustadområde har eit senter med daglegvarehandel

innafor rimeleg gang- og sykkelavstand

Lokalisering av bensinstasjonar

Bensinstasjonar bør primært lokaliserast utanfor det sentrale handelsområdet og med

god tilknyting til hovudvegnettet.

Plasskrevjande varer

Forretningsområde for plasskrevjande varer bør lokaliserast utanfor sentrumskjerna

med god tilknyting til hovudveg.

Område for plasskrevjande varer bør ha rimelig god kollektivdekning med haldeplass

for buss like ved innkøyringa til handelsområdet. Det kan leggjest til rette for maksimalt

1 parkeringsplass per 100 kvm handelsareal.

Forretningar for plasskrevjande varer kan ha eit regionalt handelsomland.

Møblar, kvitevarer og brunevarer

Utstillingsforretningar for møblar, kvite- og brunevarer kan lokaliserast i det sentrale

handelsområdet.

Forretningar på meir enn 3000 kvm for møblar, kvitevarer og brunevarer bør lokaliserast

i industriområde med god tilknyting til hovudvegnettet.

Denne type forretningar kan ha eit regionalt handelsomland. Lokaliseringa krev

omregulering til forretningsføremål. I området bør det ikkje vere forretningar for

daglegvarer.

Lagerbygg for internetthandel og postordre: Lagerbygg for internetthandel og postordre

bør lokaliserast i industriområde med god tilknyting til hovudvegnettet. Annan type

detaljhandel skal ikkje lokaliserast i tilknyting til slike utsal.

Parkering

Parkeringsplassar bør lokaliserast i utkanten av det sentrale handelsområdet med god

tilknyting til hovudvegnettet.

Kommunane bør utarbeida eigne parkeringsnormer for byar og tettstadar.

Døme på parkeringsnorm:

1 plass pr 100 kvm handelsareal i regionsentra og bydelsentra med relativ god kollekti

vtransportdekning .

1 plass pr 50 kvm handelsareal i regionsentra/kommunesentra med dårlig kollektivtran

sportdekning.

35


Det må takast omsyn til behov for parkeringsareal til offentlege og private servicetenester

i senterområda.

Gang og sykkelavstandar

Tilrådde avstandsnormer for lokalisering av m.a. daglegvarehandel, skular, barnehagar,

kulturinstitusjonar og idrettsanlegg i høve til større bustadområde.

Topografi Gangavstand Sykkelavstand

Flatt 1500 m 5000 m

Litt kupert 1000 m 3000 m

Bratt 500 m 1000 m

Kollektivterminalar

Kollektivterminalar bør lokaliserast sentralt i nærleiken av sentrumskjernen.

Sentrumskjernen

Det bør leggjest til grunn følgjande normer ved avgrensing av sentrumskjernen

Bergen sentrum – Ikkje utviding i høve til dagens sentrumskjerne

Regionsentra, større bydelssentra og større lokalsentra – maks 600-800 m gangavstand

frå ytterkant til ytterkant.

Kommunesentra, lokalsentra og nærsentra/bygdesentra/grendesentra – maks 400-600 m

gangavstand frå ytterkant til ytterkant.

Avgrensinga skal tilpassast lokale tilhøve. Det bør gå fram av kommuneplanen rekkefølgje

for etappevis utviding av sentrum samt føresetnader for utviding i tid og ved auka

kundegrunnlag. Fortetting bør bli vurdert før sentrumskjerna aukast.

By/tettstadsform

Innafor det sentrale handelsområdet i kommunesentra, bydelssentra og lokalsentra bør

ein utarbeida retningsliner for byggehøgder og volum for nybygg samt retningsliner for

skilting og reklame. Nybygg skal vere tidstypiske og av høg arkitektonisk kvalitet, men

samstundes inngå i ein heilskap som styrkjer staden sin identitet.

Funksjonar

Berre publikumsretta funksjonar bør lokaliserast på gateplan. Kjøpesentra innafor det

sentrale handelsområdet bør ha dører ut mot offentlege gater. Utstillingsvindaugo bør

vere publikumsvenlege og ikkje tildekka.

36


DEL 3


VEDLEGG 1

FYLKESPLAN FOR HORDALAND 2001-2004

– MÅL FOR SENTERUTVIKLING

Fylkesplan for Hordaland vart vedteke 12.12.2000. For programområdet for

senterutvikling har fylkesplanen desse overordna måla:

2. Hordaland skal ha eit nett av livskraftige sentra som skal medverke til

å oppretthalde store trekk i busetjingsmønsteret og styrkje lokal kultur og

tilhøyrsle. Senterutvikling i tilknyting til trafikknutepunkt skal styrkjest.

Sentera skal tilby:

• brukarvenlege offentlege og private tenester

• attraktive område for lokalisering av arbeidsplassar

• gode bustadområde med effektiv arealutnytting

• gode fysiske og trafikksikre utemiljø og høg estetisk kvalitet på utforming av

bygningar , by- og landskapsrom som byggjer på stadeigne kvalitetar

• godt kollektivt transporttilbod

2. Senterstrukturen i Hordaland skal styrkjest med utgangspunkt i

• storbyen Bergen som fylkes- og landsdelsenter

• by/ regionsenter med sentral tettstad på minst 5.000 innbyggjarar og eit omland på

minst 10.000 innbyggjarar. (Stord, Odda, Voss.)

• eitt kommunesenter i kvar kommune, eitt bydelssenter i kvar bydel

• andre lokale senter.

Fylkesplanen inneheld følgjande fylkespolitiske retningsliner

for senterutvikling

2.1. Lokale senter.

Lokaliseringsstad for arbeidsplassar, lokal handel og desentraliserte kommunale

tenester, skal i størst mogleg grad dekka lokalmiljøet sine behov for dagleg service,

helst i gangavstand frå bustadområda.

2.2. Kommunesenter/ bydelssenter.

Lokaliseringsstad for arbeidsplassar, kommunal administrasjon, kommunedekkjande

offentlege og private tenester og kulturtilbod. Lokalt transportknutepunkt, kollektivdekning.

2.3. Regionsenter.

Lokaliseringsstad for regionale offentlege og private og tenester, spesialiserte funksjonar

retta mot innbyggjarane i heile regionen. Regionalt transportknutepunkt og

høg kollektivdekning. Utbygging skal vere bymessig av høg miljømessig og estetisk

kvalitet, samordna areal- og transportbruk skal vere eit overordna planprinsipp.

38

2.4. Fylkes- og landsdelsenteret Bergen.

Lokaliseringsstad for nasjonale funksjonar og landsdelsfunksjonar, offentlege og

private tenester retta mot heile fylket. Nasjonalt transportknutepunkt med høg, effektiv

og miljøvenleg kollektivdekning. Utbygging i storbyregionen skal vere energi- og arealøkonomisk

langs dei sentrale transportkorridorane og knutepunkta.


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

2.5

I dei høve ein må omdisponere dyrka jord for å gi rom for senterutvikling, bør kommunane

legge til rette for å dyrke opp tilsvarande areal ein annan stad i kommunen.

Fylkesplanen definerer kjenneteiknet på by/regionssenter som at dei er

senterkommune i ein pendlingsregion. Fylkestinget vedtok følgjande by/

regionssenter i fylket:

• Bergen

• Stord

• Odda

• Voss

• Norheimsund

• Knarvik

• Haugesund.

Sjølv om Haugesund ligg i Rogaland, er byen viktig for Hordalandskommunane Etne

og Sveio, og den funksjonelle byregionen strekkjer seg på tvers av fylkesgrensa mellom

Hordaland og Rogaland.

Fylkesdelplanen seier elles om kommunesenter/bydelssenter:

Felles kjenneteikn: Senter for offentleg administrasjon og tenesteyting. Ikkje alle kommunane

har eintydige kommunesenter. Heller ikkje i Bergen har alle dei nye bydelane

eintydige senter. Desse bydelssentra er relativt klårt definerte: Bergen sentrum, Åsane

sentrum, Indre Arna, Nesttun, Fyllingsdalen/Oasen, Loddefjord senter.

I fylkesplanen sitt handlingsprogram er desse måla formulert:

2.1 Betre senter og tettstader i Hordaland

Føremål: Utvikle ein god senterstruktur og meir miljøvenlege, funksjonelle og vakre

tettstader og senter med godt tilgjenge for alle.

2.2 Retningsliner for kjøpesenterutbygging i Hordaland

Føremål: Leggje til rette for ei kjøpesenterutvikling som styrkjer sentra i fylket og

reduserer transportbehovet med bil.

Fylkespolitiske retningsliner for lokalisering av offentleg og privat næringsverksemd:

3.4 Særleg publikumsretta verksemder

skal lokaliserast tett opp til transportknutepunkt med god kollektivdekning og

samlokalisert med eksisterande tilbod i regionale og lokale sentre

5.5 Tenesteyting som er retta mot heile Bergensregionen eller større område,

skal om mogeleg lokaliserast sentralt i Bergen by.

39


VEDLEGG 2

RIKSPOLITISK BESTEMMELSE (RPB) OM MIDLERTIDIG

ETABLERINGSSTOPP FOR KJØPESENTRE UTENFOR

SENTRALE DELER AV BYER OG TETTSTEDER.

Fastsatt av kongelig resolusjon 8.januar 1999 med hjelmmel i plan og

bygningsloven av 14. juni 1985 nr 77 § 17-1 annet ledd. fremmet av

miljøverndepartementet.

§ 1 Formål

Formålet med denne rikspolitiske bestemmelsen er å legge til rette for en sterkere

regional samordning av politikken for etablering og utvidelse av større kjøpesentre.

Hensikten er å styrke eksisterende by- og tettstedssentre, unngå en utvikling som fører

til byspredning og hindre økt bilavhengighet og dårligere tilgjengelighet for dem som

ikke disponerer bil. Det langsiktige målet er å oppnå en mer bærekraftig og robust byog

tettstedsutvikling.

§ 2 Midlertidig etableringsstopp for kjøpesentre

Uten fylkesmannens samtykke er det forbudt å sette i verk utbygging av nye kjøpesentre

med et bruksareal på mer enn 3.000 m2 eller utvidelse av eksisterende kjøpesentre

som medfører at samlet bruksareal overskrider denne arealgrensen. Med kjøpesenter

forstås detaljhandel i bygningsmessige enheter bygningskomplekser som etableres,

drives framstår som en enhet samt utsalg som krever kunde- eller medlemskort for å få

adgang.

§ 3 Virkeområde

Virkeområdet er i samsvar med plan- og bygningslovens § 1, dog med unntakene i § 4.

§ 4 Unntak

Forbudet gjelder ikke for :

I. etableringer eller utvidelser i sentrum av og tettsteder med sentralitet på nivå 3 og 2

i Statistisk sentralbyrås standard kommuneklassifisering 1994.

II. etableringer eller utvidelser i sentrum av øvrige byer og tettsteder og i bydelslokalsentre,

dersom etableringens størrelse er tilpasset stedets størrelse, funksjon og

handelsomland.

III.forretninger som forhandler varegrupper som er plasskrevende. Dette gjelder

forretninger salg av biler og motorkjøretøyland, bruksmaskiner, trelast og andre

større byggevarer og salg fra planteskoler/hagesentre.

IV.etableringer eller utvidelser som er avklart i reguleringsplan som er i samsvar

retningslinjer for lokalisering av varehandel og andre servicefunksjoner i

fylkesplaner som er godkjent etter ikrafttredelsen av bestemmelsen.

§ 5 Utredningsplikt

For å komme inn under unntakene i § 4 er det et vilkår at tiltakshaver i forbindelse

med søknad om tillatelse etter plan- og bygningslovens § 93 ff legger fram nødvendig

dokumentasjon grunnlag for behandlingen.

40


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

§ 6 Ikrafttredelse, varighet og virkning

Denne rikspolitiske bestemmelse trer i kraft 1. februar 1999 og har en varighet på inntil

5 år. Bestemmelsen gjelder foran eldre planer, jf plan- og bygningslovens § 20-6 siste

ledd. skal legges til grunn for nye planer og vil ved motstrid gi grunnlag for innsigelser.

Nye byggetillatelser eller rammetillatelser etter plan- og bygningsloven kan ikke gis i

strid med bestemmelsen.

Forbudet gjelder ikke i tilfeller der lovlig byggetillatelse eller rammetillatelse etter planog

bygningsloven er gitt ved ikrafttredelsestidspunktet.

§ 7 Myndighet og saksbehandling

Denne rikspolitiske bestemmelse forvaltes av Miljøverndepartementet. I medhold av §

13 i plan- og bygningsloven gis fylkesmannen myndighet til å avgjøre om samtykke etter

§ 2 i denne bestemmelse skal gis. Fylkeskommunen skal alltid høres før avgjørelse tas.

Søknader om etablering eller utvidelse av et kjøpesenter som er avhengig av samtykke

etter §2 i den rikspolitiske bestemmelsen skal sendes kommunen. Kommunen skal

foreta en vurdering av søknaden forhold til den rikspolitiske bestemmelsen og sammen

med sin uttalelse oversende saken til fylkesmannen for avgjørelse.

41


VEDLEGG 3

DEFINISJONAR

Senterstruktur: Ulike sentra si rolle seg imellom i høve til offentleg forvaltning,

handel, service- og tenestetilbod, som trafikknutepunkt og i høve til busetnad og

arbeidsplassar.

Med handelsomland meiner vi eit geografisk definert område rundt ein by eller

tettstad. Dei busette innafor dette området utgjer kundegrunnlaget som skal leggjast til

grunn ved vurdering av om eit handelstiltak er tilpassa staden sin storleik, funksjon og

handelsomland. (Handelsomlanda skal nyttast ved vurdering av nye tiltak og er ikkje

meint som ein regulering av kor folk skal handla).

Handelsomlandet kan fastleggast på fleire måtar; ut frå administrative grenser,

avstandssoner eller ”kulturelt ” definerte handelsomland. Det ”kulturelle” omlandet må

bli definert ut frå lokalkunnskap eller kartlegging av kor folk handlar.

Med store detaljhandelstilbod forstår ein detaljhandel i bygningsmessige einingar og

bygningskompleks som vert etablert, vert drive eller står fram som ei eining, samt utsal

som krev kunde- og medlemskort for å få tilgang.

Bruksareal omfattar fellesareal og leigetakar sitt bruksareal som er areal for sal ,

lagerlokale, lunsj- rom/ kantine, kontor og andre fellesareal. Areal til tenester som

bank, post, vinmonopol, apotek og liknande skal reknast med i bruksarealet. Areal til

parkering i parkeringshus er ikkje tatt med, jfr. rundskriv om konsekvensutgreiingar.

Areal elles som vert nytta til andre føremål enn detaljhandel (t.d kontor som ikkje

er ein del av detaljhandelen, bustadar, offentlege kultur- og fritidsføremål, lækjar og

tannlækjarverksemd) skal ikkje reknast med i bruksarealet.

Byer og tettstader: Statistisk sentralbyrå definerer byar og tettstader som alle større

og mindre byar, kommunesentra, og mindre tettstedar med meir enn 200 innbyggjarar

og der avstanden mellom bygningane er mindre enn 50 m. I denne planen er omgrepet

brukt om stader som i tillegg til dette har ei sentrumskjerne med detaljhandel.

Sentrumskjernen (det sentrale handelsområdet) i ein by eller tettstad meiner

ein sjølve bykjernen eller senteret i tettstaden. Dette er den mest sentrale delen av

byen eller tettstaden og er kjenneteikna ved stort mangfald og konsentrasjon av

publikumsretta funksjonar som detaljhandel, hotell- og restaurantverkssemd, bank og

anna forretningsmessig tenesteyting, offentlig og privat administrasjon, kulturtilbod,

rekreasjon og underhaldning. Sentrum er også kjenneteikna ved at det er lett å koma dit

og er eit transportknutepunkt, spesielt for kollektivtransport. (Jfr Kongeleg resolusjon

1/99)

Sentrum: Sentral del av eit tettsadsområde rundt sentrumskjernen/det sentrale handelsområdet.

42

Bydelssenter. Omfattar sentrumsområdet i ein bydel. Bydelssenteret dekkjer primært

bydelen sitt servicebehov og har normalt ikkje eit influensomland ut over dette,

med unntak av enkelte regionale funksjonar som ikkje er ynskjeleg å lokalisera

i hovudsenteret i byen. Dette kan t.d. vera arealkrevjande og trafikkskapande


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

bransjehandel innan møbel og elektro , kultur- og idrettsanlegg . Bydelssenteret har

primært eit dagligvaretilbod og spesialvarer tilpassa kundegrunnlaget i bydelen. På

same måten vil bydelsadministrasjonen og ulike typar offentleg service og private

tenester og service utanom detaljhandelen(lege, tannlege, fysioterapi mm.) finnast her.

Lokalsenter. Senteret dekkjer primært lokalområdet sitt servicebehov og har normalt

ikkje eit influensomland ut over dette. Et slikt senter har eit dagligvaretilbod og ofte eit

mindre utval av spesialvarer.

Nærsenter/ grendesenter/ bygdesenter. Et slikt senter har som regel i tillegg til dagligvaretilbod

også post, grendehus, barnehage og skule.

43


VEDLEGG 4

BAKGRUNNSMATERIELL OM SENTERSTRUKTUR

I HORDALAND

I dette vedlegget vert eit uval av dei viktigaste byane og tettstadene i fylket vurdert i

høve til ulike kriteria. Desse er:

1. Forvaltning

2. Senteret si rolle som trafikknutepunkt

3. Handel

4. Folketal og næringsliv

5. Andre forhold

Forvaltning

I 1999 vart det i samband med fylkesplanarbeidet gjennomført ei kartlegging av

lokalisering av offentlege kontor og tenester i kommunane. Type kontor og tenester er:

Regionale statsetatar:

Fylkesmannen, fylkeslegen, Statskartverka, Fylkesjordskiftekontor,

Statens utdanningskontor, Forbrukarrådet i Hordaland, Universitetet

i Bergen, NTH, Høgskular, Fylkesskattekontor, Fylkestrygdekontor,

Fylkesarbeidskontor, Skattefuten, Statens vegvesen, Kriminalomsorg

i fridom, Statens dyrehelsetilsyn, Arbeidstilsynet, Politi og lensmann

samt Rettsvesenet.

Regionale tenester innan spesialisthelsetenesta er nyleg overført frå

fylkeskommunen til statlege føretak. Dette gjeld m.a. somatiske og

psykiatriske sjukehus, distriktspsykiatriske sentra, barne- og ungdomspsykiatriske

poliklinikkar og – institusjonar og rehabiliterings/habiliter

ingsinstitusjonar.

Tala er frå 1999

Fylkeskommunale tenester:

Tannhelse, Familievernkontor, Barne- og familievernsinstitusjonar,

Rusverninstitusjonar, vidaregåande skular, PPT/oppfølgingsteneste.

Kartet ovanfor viser talet på offentlege kontor og tenester i dei største

tettstadene som har interkommunale tenester. Fleire statlege etatar m.a.

skatteetaten og politietaten, har vore omorganisert og ei rekke tenester

i kommunane er i ferd med å bli slått saman som interkommunale

kontor. Bergen kjem svært høg opp når det gjeld offentlege tenester. Oversikta omfattar

vidaregåande skular, universitet og høgskular og offentlege kontor og spesialisttenester

innafor helsevesenet knytt til m.a Haukeland sjukehus. Odda, Voss og Leirvik har

fylkessjukehus som er ein viktig regional funksjon. Elles skil Voss og Leirvik seg ut

med flest offentlege tenester. Dei har fleire skular og fleire spesialisttenester innafor

helsevesenet.

44


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

Kollektivknutepunkt

I figuren nedanfor er det gjort eit forsøk på å systematisere kva for sentra som er viktige

og svært viktige knutepunkt for kollektivtransport i Hordaland. Dei viktigaste knutepunkta

er Bergen, Voss og Leirvik.

Handelssentra

Handelsmønsteret har utvikle seg som eit marknadsretta tilbod på varer og tenester. Det

er i første rekkje bestemt av befolkningsgrunnlag og marknadsforhold.

Omsetjing i mill kr. i kommunane innafor detaljhandel,

ekslusiv bil, i 2000 (Førebelse tal)

Bergen Stord Lindås Os Voss Fjell

Kvinn

herad

Odda Kvam (Ølen)

2000 13.041 755 753 705 686 798 504 395 335 127

45


Dei største kjøpesentra i fylket rangert etter brutto omsetjing i 1999:

Bruttoomsetning, mill. kr Endr.i % Areal, m2 Oms. pr

1996 1999 2000 1996 - 99 Bruksareal Salsareal m2, kr

Lagunen 1 003 1 150 1 200 14,7 29 000 19 100 60 209

Vestkanten 640 791 828 23,6 34 500 16 500 47 939

Bergen Storsenter 300 769 912 156,3 20 000 15 500 49 613

Åsane 612 760 791 24,2 27 000 16 700 45 509

Sartor 410 710 746 73,2 35 000 27 000 26 296

Galleriet 563 681 686 21,0 19 000 12 000 56 750

Oasen 500 576 602 15,2 20 000 12 100 47 603

Arken 340 406 414 19,4 12 500 9 200 44 130

Kleppestø 168 370 413 120,2 22 000 19 000 19 474

Nesttun 148 311 340 110,1 7 000 6 500 47 846

Gullgruven 350 300 300 -14,3 12 800 12 000 25 000

Knarvik 285 295 310 3,5 20 000 15 500 19 032

Øyrane Torg 185 289 310 56,2 8 000 6 500 44 462

Kilden 208 215 3,4 7 900 6 000 35 833

Strusshamn 154 194 210 26,0 8 500 7 000 27 714

Amfi Stord 140 179 176 27,9 6 900 6 500 27 538

Askøy Senter 161 160 -0,6 7 200 6 000 26 667

Amfi Flåten-Os 118 149 153 26,3 13 900 10 700 13 925

Dei tre største

(1999)

Andre senter i

Bergen

Senter utanom

Bergen

1 943 2 710 2 940 39,5 83 500 51 100 53 033

2 906 3 538 21,7 114 200 81 000 43 679

1 436 2 057 43,2 113 500 91 700 22 432

Alle 6 285 8 305 32,1 311 200 223 800 37 109

Kjelde : Kvarud Analyse

Tabellen illustrerer storleiken på dei store, eksisterande kjøpesentera i fylket. Tala i

tabellen gjeld ”kjøpesenter” som består av fleire butikkar under eitt tak og som har

fellesfunksjonar for administrasjon, marknadsføring m.v. Nokre av kjøpesentera i

tabellen omfattar mesteparten av detaljhandelen på staden, medan ”kjøpesenteret”

andre stader berre står for ein del av handelen på staden. Omsetningstala inkluderer

serveringsstader og annan tenesteyting i senteret og er ikkje direkte samanliknelege

med dei omsetningstala som er nytta for varehandelen på kommunenivå. IKEA er ikkje

er med i denne oversikta, då IKEA her vert rekna som ei enkeltverksemd og ikkje som

eit kjøpesenter.

Lokalisering av vinmonopol

har innverknad på omsetjinga i ein tettstad då det trekkjer til seg kundar frå eit større

område. Vinmonopola sin storleik varierer mykje. Ved lokalisering legg ein vekt på

at distrikta skal få betre tilgjenge til vinmonopol, at køproblema i storbyane skal

reduserast. Kundegrunnlag og handelsomland vert tillagt vekt.

46

Erfaringstal tilseier at ein faghandel vil knapt kunne fungere i nokon bransje på stader

der innbyggartalet er mindre enn 2 500 personar. Store motekjedebutikkar vil normalt


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

ikkje etablere seg med mindre marknadsunderlaget er 30 000 innbyggarar eller meir.

Andre motekjeder, som typisk har butikkar med arealstorleik 75 - 400 m2, vil kunne

vurdere etablering på stader ned til 5 - 10 000 innbyggarar, men vil ikkje heilt og fullt

kunne dekke behovet til kundane.

Folketal

Senterstrukturen kan rangerast etter folketal i tettstaden eller folketalet i kommunen.

Med tettstad meiner ein område med meir enn 200 busette og der avstanden mellom

husa er mindre enn 50 m (SSB). I 1999 har SSB i alt registrert 95 tettstader i Hordaland.

13 tettstader hadde over 2000 innbyggjarar, og 11 hadde over 3000 innbyggjarar. Ser vi på

største tettsteden i kvar av de 34 kommunane i fylket, viser det seg at i mange kommunar

har største tettstad under 3000 innbyggjarar, noko som tilseier at det vanskeleg kan vere

grunnlag for eit vidt tilbod av varer og tenester.

Tabellen nedanfor viser befolkningsunderlaget for nokre av dei største tettstadene i

Hordaland.

Bergen Leirvik Straume Os Voss Odda Knarvik Norh.-sund Ølen Rosendal

Tettstad 1999 206.112 10.674 7.921 5.491 5.177 4.041 3.613 1.987 762 764

Komm. 1999 246.741 16.071 17.803 13.758 13.685 7.734 12.511 8.565 3.302 13.206

Analyse av avstandssoner

Statistisk sentralbyrå, (SSB) definerte tettstader slik i 1994 (Utgangspunkt storleiken på tettstaden og funksjonsinnhald):

Nivå By/tettstad i Hordaland Arbeidseiseavstand i tid Storleik

Nivå 3 Bergen 75 min (2,5 time dagpendling) Over 50.000

Nivå 2 (Haugesund) 60 min 15.000- 50.000

Nivå 1 Leirvik, Odda, Voss, Os, Askøy 45 min 5000-15.000

Sentralstad

Nivå 0 1 Svortland (Bremnes), Rubbestadnes(Bømlo)

Husnes, Sunde, Norheimsund, Øystese

30 min 2.000-5000

47

Figuren viser avstandssoner for regionsentra i fylket.

Senterstrukturen som vist, gir rimeleg reiseavstand for dei

fleste innbyggjarane i fylket til eit større regionalt senter.

Figuren viser avstandssoner til bydelssentra/lokalsentra i Bergen

med 5 min køyreavstand med bil. Ein ser her at områda er til dels

overlappande.


Tabellen nedanfor viser befolkninga innan avstandssonene, rekna ut frå punktfesta

befolkningsdata for 2000.

Bergen Leirvik Norh.s Voss Odda Straume Knarvik Os Rosend. Ølen

Område innafor

75 min

Område innafor

45 min

Område innafor

30 min

341.091

321. 352 38.182 25.139 19731 12.802

290.137 30.864 9.728 14.098 8.578 24.034 21.650 17.942 9.712 6.630

Det er føresatt at ein køyrer vil i skilta fartsgrense. Alle befolkningsdata gjeld berre busette innafor Hordaland fylke. Folgefonntunnel og Trekantsamband

er lagt inn i utrekningane.

Tabellen nedanfor viser tilsvarande folketal til lokalsentra i Bergen des –99 med avstandssonar

på 5 minuttar.

Arna Bergenhus Årstad Fana Ytrebygda Fyllingsdalen Laksevåg Åsane

Område innafor

5 min

9631 50 750

Nesttun 34 883

Lagunen 41 273

37 350

Loddefjord

39005

38 429

Senterutviklinga

Bergen skil seg klart ut som fylkessenter i høve til offentlege tenester, handelssenter og

trafikknutepunkt.

Voss, Odda, Leirvik, Knarvik og Norheimsund er regionsentra og har ei rekkje interkommunale

offentlege tenester. Vidare har dei eit stort handelssenter med eit regionalt

kundegrunnlag, og dei er viktige knutepunkt. Oversikten ovanfor tyder på at Straume i

Fjell og Os har tilsvarande service og handelstilbod.

48


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

VEDLEGG 5

REISEVANEUNDERSØKINGA I BERGEN

Fakta om handel og transport

”Reisevaneundersøkelsen i Bergensområdet (2000)” viser at kvar sjette reise er

ei handlereise. Handleturane er redusert med 20 % sidan 1992 og ein har hatt 16 %

nedgang i turar pr person. Talet på arbeidsreiser har auka. Omsetninga har gått opp,

derfor handlar vi truleg i gjennomsnitt meir pr. tur, eller så handlar vi i større grad i

samband med arbeidsreise eller til/ frå andre reisemål.

Handlereiser er kortare enn arbeids- og fritidsreiser.

63% av dei handlande brukar mindre enn 10 min på

reisa når dei handlar. 77% har ei gangtid på mindre enn

10 min. I Bergensområdet skjer dei fleste handlereiser i

lokalmiljøet, det er få som reiser til andre bydelar for å

handla. I gjennomsnitt har 70% reisemål i same bydel

som dei bur. I grannekommunane handlar mellom 80

og 95% i eigen kommune.

Til tross for at talet på handlereiser er gått ned, har

bilbruken totalt auka. 63 % av dei handlande brukar bil

og vi går sjeldnare når vi handlar. Bilhaldet har auka

med 25 % sidan 1992 og bruk av bil til handlereiser har

auka med 20 % i same periode. Fotturane har gått ned

med 26 %. Kollektivdelen er høgast inn mot sentrum. Dei som bur i Bergen sentrum

har lågare bilhald enn dei som bur i bydelane, færre har førarkort, der er fleire studentar

og færre yrkesaktive. 59% parkerer gratis i Bergen sentrum mot 90 % i kjøpesentra.

Samanliknar ein handlevanane i Bergen sentrum med Åsane Senter og Lagunen, ser

ein at færre startar reisa frå eigen heim i sentrum. I sentrum er det færre yrkesaktive

og fleire studentar som handlar. Færre som handlar i sentrum har førarkort og/eller bil.

Om lag halvparten av dei handlande som kjem til sentrum går, i Åsane og Lagunen er

fotgjengardelen nede i 4%.

I gjennomsnitt reiser folk i Bergensregionen til saman ein time pr dag. Av dei som

køyrer bil, brukar 63 % mindre enn 10 min i reisetid når dei handlar, 77 % av dei som

går, har ei gangtid på mindre enn 10 min.

Lokalisering av handel har innverknad på reisevanane. SIFO (Statens institutt for

forbruksforsking) har gjort ei gransking som viser at 93-95 % av kundane brukar bil

ved innkjøp ved eksterne kjøpesentra. 44-60 % av kundane brukar bil til innkjøp i bysentra.

49


VEDLEGG 6

HANDELSOMLAND OG HANDELSANALYSE

I dette kapitlet vil ein drøfte og tilrå ein metodikk for å vurdere nye store handelstilbod.

Handelsanalyse er eit verkty som bør brukast ved vurdering av nye store handelstilbod.

Definisjon av handelsomland er eit viktig omgrep for å definere geografisk kundegrunnlaget

for handelstilbodet.

Handelsomland til regionsentra

Med handelsomland meiner vi er her eit geografisk definert område rundt ein by eller

tettstad. Dei busette innafor dette området utgjer kundegrunnlaget som skal leggjest

til grunn ved vurdering av om eit handelstiltak er tilpassa staden sin storleik, funksjon

og handelsomland ved etablering av nye større handelstilbod. Det er likevel grunn til å

presisere at handelsomlanda skal nyttast ved vurdering av nye tiltak, og at ein sjølvsagt

verken kan eller skal regulera kvar folk skal handla.

Handelsomlandet kan fastleggast på fleire måtar; ut frå administrative grenser, avstandssoner

eller ”kulturelt ” definerte handelsomland. Det ”kulturelle” omlandet må

ein definera ut frå lokalkunnskap eller kartlegging av kvar folk handlar. Det endrar seg

også over tid som følgje av ma. opning av nye vegsamband, endra busetjings- og sysselsetjingsmønster

og endra reisevanar.

Mest vanleg er det å definera handelsomlandet etter kommunegrensa. Det er då enkelt

å følgje utviklinga over tid og å skaffa eksakte data. Dei verkelege handelsomlandet

følgjer likevel ikkje alltid dei administrative grensene.

Bergen er eit stort og leiande service- og handelssenter for heile Hordaland og store

deler av Vestlandet. Ein reknar derfor heile fylket som handelsomland for Bergen.

For å få fram handelsområde som er meir i samsvar med kvar kundane til eit senter

verkeleg kjem ifrå, har ein valt å leggje grensa der det er om lag like lang reisetid til

to ulike regionsentra. Ein reknar med at folk stort sett vel det senteret som ligg nærast.

For Straume og Knarvik er linjene likevel justerte etter kulturelle grenser og kjennskap

til handlevanar i områda. Det kan sjå ut til at kundar som bur i Bergen kommune reiser

heller til det lokale bydelssenteret i Bergen enn til senteret i grannekommunen sjølv om

reiseavstanden kan vere kortare dit.

Dei foreslegne handelsomlanda er eit forenkla verktøy for å rekna ut kundegrunnlaget i

handelsanalysar ved vurdering av planlagt handel. Det vil alltid vere mange kundar som

kryssar grensene for sitt naturlege ”handelsomland”. Fleire av handelsomlanda slik de

her er definert, vil overlappe kvarandre. Utrekning av kundegrunnlag i overlappande

soner vil vere for komplisert i denne samanhengen og vil ikkje gi vesentleg betre vedtaksgrunnlag.

50

For fastlegging av handelsomland, folketalet/kundegrunnlaget i dei definerte områda

er det brukt eit GIS – dataverktøy (Geografisk informasjonsverktøy og punktfesta

befolkningsdata for år 2000. Alle befolkningsdata gjeld berre innafor Hordaland fylke.

Folgefonntunnel og Trekantsamband er lagt inn i utrekningane.


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

Tabellen nedanfor viser handelsomlanda til dei største sentra i Hordaland, jf.kapittel 3:

Bergen Leirvik Knarvik Straume Voss Os Odda Norh.s

Definert handelsomland 413. 274 43.776 26.336 23. 952 19.283 16.965 16.750 11.536

Det er gjort ei tilsvarande analyse for bydelane i Bergen.

Arna Bergenhus Fana Fyllingsdalen Laksevåg Åsane

Definert handelsomland 11 739 60 986 (inkl. Årstad) Nesttun 22 475

Lagunen 28 687

29 459 Loddefjord 26 460 43 472

Auka handelsandel i bydelane heng saman med at det er her ein har hatt den største

utbygginga av bustader, og bydelane er etter kvart blitt sjølvforsynte med varer og

tenester. Åsane har t. d berre 20 % handelslekkasje til andre bydelar. Dei bydelane med

best varetilbod har minst handelslekkasje, men trekkjer også til seg ein del kundar frå

grannekommunane. I dag er det ei rolledeling mellom Bergen sentrum og bydelane.

Bergen sentrum hadde i 1997 høgast andel når det gjeld sko (50%) og klær (56%) men

berre 22% for kvitevarer og brunevarer (elektriske hushaldningsartiklar, fjernsyn og

radio) og 4 % for møblar.

Handelsanalysar

Dette avsnittet er basert på eit notat av Ansgar J. Pedersen datert 8. juli 2002.

51

Handelsanalysar er eit omgrep som dekkjer ein rekkje ulike analysar. Det blir her vist

til fire analysar som alle kan kome på tale ved vurdering av ei utbygging av handelstilbodet.


Analysen startar alltid med å definere handelsomlandet, dvs. kva for geografisk område

analysen skal omfatte, sjå ovanfor.

Innan dette området kan det vere aktuelt å definere følgjande storleiker:

A: Fastsetje dekningsgrad

B: Fastsetje omsetjingsdelar i ein region eller kommune

C: Fastsetje sesongvariasjonar i omsetjinga

D: Fastsetje verknaden av eit nytt handelstiltak

Dei første tre analysane har som mål å kartleggje forholda i handelstilbodet i ein region,

kommune eller by. Den siste har som mål å finne fram til korleis eit nytt handelstilbod

vil påverke det eksisterande handelstilbodet.

Alle desse storleikane kan reknast ut ved offentleg statistikk. Det er gitt ein kort

orientering om varehandelsstatistikken lenger bak i dette vedlegget.

A Fastsetje dekingsgrad

Dekningsgrad er definert som:

FAKTISK OMSETJING I DETALJHANDELEN

VAREKJØP TIL FORBRUKAREN

* 100

Det er vanleg å rekne dekningsgraden ut for eitt år. Det er viktig at både nemnar og teljar

i brøken refererer til det same geografiske området.

Faktisk omsetjing i detaljhandelen finn vi i Varehandelsstatistikken frå SSB, eventuelt

Terminstatistikk for varehandel.

Varekjøpet til forbrukaren må reknast ut. Eit uttrykk for varekjøp per person kan

finnast ved å dividere ”detaljomsetjing i fylket” med tal innbyggjarar i fylket. Dette gir

gjennomsnittskjøp per person. Ved å multiplisere dette med tal bebuarar i området, finn

vi varekjøpet til forbrukaren.

Ei dekningsgrad på 100 % inneber at det er eig god balanse mellom forbruk og detaljomsetjing

i området. Dei fleste kommunar vil ha ein dekningsgrad på under 100 %.

Formelen kan nyttast både for total detaljhandelsomsetjing som for utvalde varegrupper.

Det er særleg daglegvarer som det er aktuelt å rekne ut dekningsgraden for.

Formelen vil vere nøyaktig nok for dei fleste kommunar og regionar. Men det kan i

einskilde tilfelle vere ønskjeleg i ein del tilfelle å gjere korreksjonar i formelen. Under

er det gjort greie for dette, og nemnar og teljar er teke kvar for seg.

Korreksjon av nemnaren:

For mange landkommunar kan det vere riktig å bytte ut omsetjinga i heile Hordaland

med omsetjinga i fylket minus omsetjinga i Bergen kommune. Dette vil gje eit noe

lågare gjennomsnittsforbruk, og dermed ein høgare dekningsgrad.

52

Stor inntektsulikskap har føringar for forbruket. Det kan korrigerast for dette ved å

multiplisere det utrekna gjennomsnittsforbruket i fylket med den relative storleiken på

inntektsnivået i området i høve til fylket som heilskap. Inntektsstatistikken frå SSB blir


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

offentleggjort på kommunenivå i Styrings- og informasjonshjulet for helse og sosialtenestene

i kommunane. Er inntekta i kommunen eller regionen lågare enn for fylket

vil korreksjonen gje ein høgare dekningsgrad. Er inntekta høgare, vil dekningsgraden

bli mindre.

Sesongvariasjonar. Det er fleire årsaker til dette. Til dømes har områder med vidaregåande

skular med elevar frå andre distrikt ei lågare omsetjing om sommaren enn elles

i året. Sesongarbeidsplassar skaper tilsvarande svingingar i omsetjinga. Blir det ikkje

teke omsyn til slike svingingar, vil dekningsgraden bli for høg. Ein kan i prinsippet

justere nemnaren i formelen med eit ledd som representerer høgsesongen:

(Gjennomsnittsforbruk * tal busette) + (gjennomsnittsforbruk mellombels busette * tal

mellombels busette)

Korreksjon av teljaren

Varehandelsstatistikken omfattar fire hovudgrupper av detaljhandel:

52.1, 52.2, 52,3 og 52,4 Butikkhandel med nye varer

52,5 Butikkhandel med brukte varer

52,6 Detaljhandel utanom butikk. Postordre, torghandel

52,7 Reperasjon av hushaldingsvarer og varer til personleg bruk

Det er naturleg å trekkje dei tre siste gruppene ut av detaljomsetjinga, både ved utrekning

av detaljomsetjinga og gjennomsnittsforbruket.

Dagpendlarar. Kommunar med store arbeidsplassar kan forventast å trekkje til seg dagpendlarar

frå andre distrikt. Desse vi ofte handle i tilknyting til arbeidsreiser. Dette vil

føre til at dekingsgraden er for høg. Eventuelle korreksjonar må gjerast skjønnsmessig

eller ved marknadsundersøkingar.

B Fastsetje omsetjingsdelar

Det vil ofte vere aktuelt å følgje med i korleis omsetjingsdelane til ulike delar av ein

region eller kommune utviklar seg. Omsetjingsdelar kan reknast ut slik:

OMSETJINGSDEL =

DETALJOMSETJING I EIN BY/TETTSTAD *100

TOTAL DETALJOMSETJING I KOMMUNE ELLER REGION

C. Fastsetje sesongvariasjonar

Sesongvariasjonar kan lesast ut i frå Terminstatistikk for varehandelen. Denne statistikken

gir omsetjinga i detaljhandelen terminvis, dvs. for 6 periodar i året. Slike

variasjonar har m.a. samanheng med turisme, julehandel etc. Det kan vere grunn til å

vurdere nærare områder med spesielt store sesongvariasjonar.

53

D Fastsetje verknaden av eit nytt handelstiltak

Ved vurderingar av nye handelstiltak bør det liggje føre ein plan for storleiken på utbygginga,

under dette storleiken på butikklokalet. Ein må starte med å vurdere kor stor

omsetjing det nye handelstiltaket vil oppnå. Det er då to forhold som må vurderast:

Kor stor omsetjing kan utbyggjar rekne med ut i frå storleik? Her kan oversyn frå

Handelen og Servicenæringens Hovedorganisasjon over omsetjing pr. kvadratmeter for

ein del kjøpesentra gi eit haldepunkt.


Ein tommelfingerregel er at omsetjinga bør svare til 1,5 til 2 gonger dei samla

utbyggingskostnadene inkludert tomt og tilrettelegging av parkeringsplass. Høgast

for daglegvarebutikkar. Ein omsetjing av denne storleiken er vanlegvis naudsynt for at

utbygginga skal vere lønsam.

Omsetjinga av det nye handelstiltaket kan kome frå to kjelder. Frå auka befolkningsgrunnlag/kjøpekraft

eller ved å ta omsetjing frå andre. Kor omsetjinga blir henta frå kan

berre bli fastsett ved skjønn. Utbyggjar bør alltid gi sitt bidrag til dette.

Ei utbygging kan bidra til etablering av butikkar tilhøyrande bransjar som ikkje tidlegare

er representert eller svakt representert i eit område. Dette bør sjåast på som ein føremon

for forbrukarane.

Statistikkjelder

Den føregåande gjennomgangen av handelsanalysar krev tilgang på følgjande statistikkar:

Befolkningsstatistikk. Dette offentleggjerast på kommunenivå. Fylkeskommunen har

tal for befolkninga på valkrinsnivå.

Inntektsstatistikk blir offentleggjort på kommunenivå i Styrings- og informasjonshjulet

for helse og sosialtjenestene i kommunene.

Varehandelsstatistikk. Denne ligg føre i to formar. For det første som varehandelsstatistikk

for det einskilde år. Denne blir publisert i august to år etter utløpet av året.

Ein kan få denne statistikken brote ned på fylke, kommune og poststad. I tillegg ligg

Terminstatistikk for varehandelen. Denne byggjer på innsendte momsoppgåver og

spesifiserer omsetjinga terminsvis.

Det er grunn til å vere merksam på at statistikken avviker noko frå inndelinga i daglegtalen.

Dei viktigaste avvika er:

Daglegvarehandel er plassert under ”52.11 Butikkhandel med bredt vareutvalg, med

hovedvekt på nærings- og nytelsesmidler. Sportsbutikkar er plasser i gruppa: ”52.483

Butikkhandel med fritidsutstyr, spill og leker” Denne gruppa omfattar også butikkar

som omsetter barnevogner og lystbåtar. Sportsbutikkar som sel mykje kleder, kan vere

plassert under ”52.42 Butikkhandel med klær” Alle butikkar blir gruppert under den

varegruppe som har den største delen av omsetjinga.

SSB oppgjer ikkje omsetjing for grupper med færre enn fire butikkar.

Dekningsgrad i detaljhandelen i Hordaland

Tala nedanfor byggjer i hovudsak på ”Detaljhandels- og senteranalyse for Hordaland

NIBR 2000, Vidar Vanberg. Denne er basert på metoden som NIBR har utvikle for ein

indikatoranalyse for vurdering av kjøpekraftutviklinga.

I rapporten er tala oppgitt på kommunenivå og regionar som er sett saman av kommunar.

Det vert også skilt mellom handel med motorkøyretøy/drivstoff og all anna handel. Då

det er ”anna handel” som er viktig for utvikling av sentra som handelsstader og spesielt

butikkhandelen, vert det lagt vekt på denne type handel i dette dokumentet.

54


Fylkesdelplan for senterstruktur og lokalisering av service og handel

2 0 0 2

Med detaljhandel meiner ein:

-daglegvarer

-butikk med vidt utval med hovudvekt på nærings og nytingsmiddel, og (52.2)

-butikkhandel med hovudvekt på nærings og nytingsmiddel i spesialforretningar

-spesialvarer - differansen mellom detaljhandel og daglegvarer” (NIBR 2000)

6 av 34 kommunar i Hordaland har hatt ein

dekningsgrad på 100 eller meir dei seinare

åra når ein held bil og drivstoff utanom.

Det vil seie at desse kommunane har eit

handelsoverskot og at dei har eit senter som

trekkjer til seg kundar frå nabokommunane.

Dei høgaste dekningstala for 1997 finn vi i

Bergen, Voss, Stord, Lindås, Os og Odda.

19 av kommunane hadde ein dekningsgrad

på under 70 i 1997. Forklaringa på at ein del

av kommunane taper terreng når det gjeld

handel i sin region er at dei har små sentra

utan grunnlag for større handelsverksemd

i nærmarknaden. Størst handelslekkasje

har Masfjorden, Fedje, Meland, Øygarden,

Sund, Vaksdal og Samnanger.

Figuren til venstre dekningsgard detaljhandel

eks. motorkøyretøy/drivstoff 1997:

Omsetjinga pr innbyggjar for detaljhandelen totalt syner ein sterk posisjon for

Bergen, Voss, Stord, Odda og Lindås, med høg omsetning pr. innbyggjar. Os kjem også

bra ut når vi ser på omsetjinga pr innbyggjar for detaljhandelen ekskl. motor- køyretøy

og drivstoff. For mange av dei mindre kommunane er tala mindre og stadfestar ein

vesentleg handelslekkasje.

55


VEDLEGG 7

SENTRUMSOMRÅDE I FYLKESSENTER, BYDELSSENTER

OG REGIONSENTRA

Karta i dette vedlegget viser planstatus med avstandssoner i dei føreslåtte regionsentra

samt i sentrale bydelsentra i Bergen

56


HORDALAND

FYLKESKOMMUNE

Billedinovatør: Stefan Christiansen

Agnes Mowinckels gt. 5,

Postboks 7900,

5020 Bergen

Telefon 55 23 90 00

FEBRUAR 2003

More magazines by this user
Similar magazines