2005-05_Helseivest_web - Helse Vest

Nr. 5 - 2005
Utvidar overvektstilbodet:
Kristin har gått
ned 45 kilo
side 8-11
Organdonasjon:
Harald blei
frisk med nytt
hjarte side 12-15
Forsking:
Avslører magens
mysterium side 18-21

Hørt og lest
Alle gruppene i prosjekt “Lokalsjukehusfunksjoner” stilte
seg bak rapporten som ble offentliggjort før helgen.
Denne uken fikk prosjektet applaus i Helse Fonna-styret.
Da prosjektleder Arvid Grimstvedt la rapporten på
bordet under styremøtet i Helse Fonna denne uken,
ble innstillingen enstemmig vedtatt.
Hardanger Folkeblad, 23. november 2005
Har du et sår som ikke vil gro skikkelig? Hva med å la
spyfl uelarver spise såret fritt for både dødt vev og bakterier?
På hudavdelingen ved Haukeland Universitetssykehus
behandler de sårskader med spyfl uelarver, som spiser seg
mette i pasientenes åpne sår. - Behandlingen har gjort
underverker for meg, sier Sigrid Bjørge (88).
TV2 Nettavisen, 23. november 2005
Det har tatt tid, men nå begynner offentlig sektor endelig
å handle inn over nett. Offentlige virksomheter har vært
trege med å ta i bruk det statlige ehandelssystemet. Hittil
har 35 registrert seg og nå kommer Helse Sør og Helse Vest
inn sammen med en del sykehus, noe som gjør at antallet
ender opp på rundt 50. Den potensielle brukermassen er
433 kommuner, 18 fylkeskommuner og rundt 300 statlige
etater.
www.ITavisen.biz, 23. november 2005
Tenn eit lys i mørket
Vakre Jæren speglar seg i den bleike vintersola. Den store himmelkvelven
sender mengdevis av energigivande lys til haustslitne vestlendingar. Men
snart er jula her, familiehøgtida som ber med seg fred og kvile, late dagar,
gode bøker, familiekos og velsmakande, tradisjonsrik mat.
2005 er året vi i Helse Vest verkeleg ser resultat av hardt arbeid. Omverda
er ikkje lenger like kritisk som den første tida – heldigvis. Undersøkingar
viser at tilliten er større enn før. I helseføretaka er det gjort ein formidabel
jobb. Kvar dag får pasientar behandling for sjukdommar som pregar
livet deira. Mange må forsone seg med at sjukdommen vil følgje dei
resten av livet – deira utfordring er å lære seg til å leve med tilstanden.
Andre får hjelp som gir dei eit nytt liv og ein enklare livssituasjon.
Å drive fram ny
Aldri har forskingsaktiviteten
kunnskap og
vore så høg på Vestlandet
metodar for å gi
pasientane eit enda
betre tilbod, er eit prioritert område i Helse Vest. Aldri har forskingsaktiviteten
vore så høg og aldri har det blitt fordelt så mykje pengar til
helseforsking på Vestlandet. Dette er inspirerande! Les om ei av
inspirasjonskjeldene – den årlege forskingskonferansen.
For dei 48 personane som i 2005 har vore med på pilotprosjektet for
ekstremt overvektige, er livet lettare på alle måtar. I gjennomsnitt har dei
så langt redusert vekta si med 31,5 kilo! Imponerande innsats som har
kravd sveitte, tårer og ein beinhard personleg justis. Det er også
vitskapleg slege fast at fedmeoperasjonar har langvarig effekt.
Vi gratulerer overlege Villy Våge i Helse Førde som i haust tok
doktorgraden på nettopp denne problemstillinga. I 2006 utvidar og dif-
ferensierer Helse Vest tilbodet til ekstremt overvektige: Det skal
gjennomførast fleire operasjonar og fleire får tilbod om livsstilsendring.
Helsetenestene på Vestlandet er hovudfokuset vårt, men samtidig er vi
opptekne av å hjelpe andre. Då tsunamien ramma knallhardt i romjula
i 2004, gjorde helsepersonell frå vår region ein glitrande jobb. I denne
utgåva møter vi Åge W. Bøyum frå Lærdal, som byggjer opp feltsjukehus
i dei jordskjelvramma områda i Pakistan. Han fortel om sterke inntrykk,
om lidingane og om den gode kjensla ved å hjelpe menneske i ein svært
vanskeleg situasjon.
Her heime ser vi fram til forventningsfulle barn, familiehygge, fredelege
dagar og lange kveldar. Send ein tanke til alle som langtfrå har det slik.
Stress ned og tenk over kva som gir deg eit verdifullt liv. Tenn lys, sprei
glede, varme og omsorg for dine
næraste og gle deg over små ting
som gjer livet godt.
På vegne av oss i Helse Vest
ønskjer eg alle lesarar ei fredeleg
og avslappande jule- og
nyttårshelg.
Bjørg Sandal
Kommunikasjonsdirektør
2
Redaksjon
Bjørg Sandal (ansvarleg redaktør)
Elisabeth Huse (redaktør)
Heidi Bjørnevik
Kontakt oss
info@helse-vest.no Tlf. 51 96 38 00
Trykkeri
Color Print, Sandnes
Utforming og tilrettelegging
Opplag
Oktan Sydvest AS
15 000
Helse Vest RHF, Postboks 303 Forus, 4066 Stavanger
Bidragsytarar
Compartner AS (tekst)
Forsidefoto: Bjørn Erik Larsen
Redaksjonen avslutta 1. desember 2005.
Abonner gratis på Helse i vest Send ein e-post til info@helse-vest.no

B a r n e h a b i l i t e r i n g
Intensiv trening gir resultat
Fem år gamle Ole Martin Linneberg sit på ei eng av
raude matter. Rundt han er det leiker i alle fasongar og
storleikar. For Ole Martin er leikinga knallhard jobbing.
Ole Martin er ein sta, glad og aktiv femåring. Han må ha hjelp til å sitje,
til å stå og til alt stell. Ole Martin har cerebral parese.
Lidinga gjer at han har behov for mykje trening og fysioterapi i
kvardagen. Han er no inne i ein ekstra intensiv treningsperiode i Prosjekt
intensiv motorisk trening ved Østerlide barnehabilitering ved Helse
Stavanger HF.
Rask framgang
– Ole Martin trener på å sitje og på å stå. Allereie etter halvanna veke har
vi merka at han er blitt flinkare til å sitje, seier Linda Linneberg, mor til
Ole Martin.
Ho set stor pris på at sonen får ta del i treningsopplegget på Østerlide.
– Til vanleg får han fysioterapi tre gonger i veka. Ein time kvar gong.
I tillegg til at vi som foreldre trener med han på eiga hand. Dei tre vekene
han er her, får han trena intensivt. Han lærer også mykje raskare enn
vanleg, seier Linneberg.
Linda Linneberg set pris på at sonen Ole Martin
Linneberg har fått tilbod om intensiv trening ved
barnehabiliteringsklinikken Østerlide. Allereie etter
ei veke med trening, viste den cerebral parese-ramma
guten motorisk framgang.
Foto: Kjetil Alsvik
3

B a r n e h a b i l i t e r i n g
Gode resultat
Prosjekt intensiv motorisk trening starta opp i Helse Vest hausten 2004.
– Prosjektet blei starta fordi det var stor etterspurnad frå foreldre til
barn med cerebral parese, seier spesialist i barne- og ungdomsfysioterapi
Regine Benz ved Østerlide.
I sommar blei det gjort ei evaluering av opplegget. 17 av 20 deltakande
barn hadde målbar framgang i løpet av perioden.
Fellesskapet aukar motivasjonen
– I tillegg svarer foreldra og dei nære vaksenkontaktane til barna at det gir
stort utbytte å trene saman med andre barn i same situasjon. Fellesskapet
aukar motivasjonen, seier Benz.
Det intensive treningsopplegget blir delt i to treningsmodellar. Nokre
grupper trener tre timar fem dagar i veka i tre veker. Andre grupper
trener to-tre timar tre dagar i veka i seks veker. Gruppene består av fire til
seks barn, delt inn etter alder og funksjonsnivå.
– Som fysioterapeutar har vi fokus både på det enkelte barn og på
gruppa. I starten av kvar samling trener vi saman. Etter ein kort matpause
trener kvart enkelt barn for seg. Foreldra har fått sett fokus på kva
deira barn skal trene individuelt med, seier fysioterapeut Walter Søiland.
Under treningsøktene er det alltid to fysioterapeutar til stades. I tillegg
har barna med seg minst ein vaksen – enten foreldre eller personale frå
kommunehelsetenesta.
Tett kontakt
Før ei gruppe begynner treninga, drar fysioterapeutar frå Østerlide på
kartleggingsbesøk til barna i kommunen der dei bor.
Under besøka får prosjektmedarbeidarane snakke med nærpersonar, sett
barna i naturlege omgivnader og varierte situasjonar og dei får oppretta
kontakt med barnet. Foreldra og det kommunale hjelpeapparatet får også
høve til å treffe fagfolka frå Østerlide.
For å sikre overføringa har vi eit evalueringsmøte etter treningsperioden
saman med foreldre, nærperson og kommunal fysioterapeut. Då drøftar
vi vidare oppfølgingstiltak.
Foto: Kjetil Alsvik
Leik og tøying
Sjølv om kvar treningsøkt er og skal vere intensiv for deltakarane, blir det
også lagt vekt på å gjere treninga leikbasert.
– I fellesdelen har vi eit basisprogram som inkluderer alle treningsmål for
ungane, og vi har valt å jobbe temabasert. Vi har for eksempel hatt
sirkusdag, der vi tryller og viser kvarandre kunststykkje. Vi har både
statiske og dynamiske element i treninga. Etterpå tøyer vi musklane i
fellesskap, seier Benz.
Alle aktivitetane har fokus på hovudmålsettingane til prosjektet: Å
medverke til funksjonsforbetring hos barna, gi opplæring til foreldra og
det kommunale hjelpeapparatet, og skape eit nettverk for foreldre og
fagpersonar. Ei anna målsetting med prosjektet er å prøve ut aktuelle
evalueringsmetodar.
– Metodane er forankra i forsking, seier Søiland.
Alltid to
Dei grunnleggjande elementa i treningsmodellen byggjer på erfaringar frå
Barnas Fysioterapisenter i Bergen, som starta med eit tilsvarande opplegg
i 1999. Arbeidet er forankra i nyare rørslevitskapleg teori og nyare
forsking på treningseffekt for barn med cerebral parese.
Treningsøktene ved Østerlide er intensive. Men det blir også lagt vekt
på å gjere treninga leikbasert.
Aldri i tvil
Prosjekt intensiv trening i Helse Vest og ved Østerlide held fram også i
2006. Opplegget blir eit fast tilbod også utover 2006, men kanskje med
eit breiare perspektiv. Nokre av dei tidlegare gruppene får tilbod om ein
ny treningsperiode. Målet er å vurdere kva effekt og verdi tilbodet gir
over tid. I tillegg blir to nye grupper sette i gang.
– Eg var aldri i tvil om at Ole Martin skulle vere med på dette opplegget.
Både han og vi som foreldre har hatt mykje igjen for dette, seier Linda
Linneberg.
4
Intensiv trening i Helse Vest:
• Alle helseføretaka i Helse Vest tilbyr intensiv trening til barn med
funksjonshemmingar.
• Prosjekt intensiv trening er ein del av eit felles regionalt prosjekt som
starta i 2003-2004.
• I tillegg til Østerlide i Stavanger finst tilbodet ved Barnas
Fysioterapisenter i Bergen og Barneklinikken avdeling Vestlund i
Helse Bergen, ved Rehabiliteringstenesta i Helse Fonna og i avdeling
for barnhabilitering i Helse Førde.

Foto: Kjetil Alsvik
Spesialist i barne- og ungdomsfysioterapi
Regine Benz meiner den
intensive treninga for barn med
cerebral parese gir godt utbytte
både til barna, foreldra og det
kommunale hjelpeapparatet.
5

Foto: Kai-Inge Melkeraaen
Direktør for pasientservice Arvid Grimstvedt i Helse Fonna har
vore leiar for arbeidet med ny oppgåvefordeling mellom sjukehusa
i helseføretaket.
Einige om oppgåvefordeling i Helse Fonna
Godt samarbeid med brukarar, kommunar, politikarar
og allmennlegar har vore ei viktig brikke i arbeidet med
å fordele oppgåvene mellom dei tre sjukehusa i Helse
Fonna. Representantar frå alle sjukehusa i Helse Fonna
leverte nyleg ei samla innstilling til styret i helseføretaket.
Der fekk dei applaus for arbeidet som er gjort.
– Før vi starta lokalsjukehusprosjektet, var fleire kritiske til at vi ville
sentralisere nokre av funksjonane i samband med fødslar. Difor har det
vore viktig for oss å ha brukarane med i prosessen. Etter kvart kom vi
fram til ei felles forståing om at det nye tilbodet vil vere det beste for mor
og barn, seier prosjektleiar og direktør pasientservice Arvid Grimstvedt i
Helse Fonna.
Planlagd og akutt kirurgi
No er alle partar einige om at risikofødslar i framtida skal skje ved
Haugesund sjukehus. Vanlege fødslar skal framleis skje på den forsterka
fødestua i Odda og på fødeavdelinga ved Stord sjukehus.
Organiseringa innan fødetilbodet i Helse Fonna er berre eitt eksempel på
at lokalsamfunna og helseføretaket er blitt einige om gode løysingar og ei
fornuftig fordeling av oppgåver mellom sjukehusa i området.
Akuttkirurgi på kveld og natt både i Odda og på Stord skal i hovudsak
overførast til Haugesund sjukehus. Planlagde kirurgiske operasjonar skal
i stor grad skal skje i Odda og på Stord på dagtid. Det indremedisinske
døgntilbodet skal oppretthaldast ved alle dei tre sjukehusa. Det same
gjeld akutt kirurgisk beredskap for vurdering, stabilisering og poliklinisk
behandling. Både det polikliniske tilbodet og det diagnostiske tilbodet
skal styrkjast ved alle dei tre sjukehusa.
Open prosess
– Vi har heile tida hatt ein open prosess, både internt og eksternt. Målet
har aldri vore å leggje ned sjukehus eller avdelingar, men å sørgje for eit
best mogleg tilbod til pasientane, seier Grimstvedt.
I tilegg til å vere opne, har prosjektgruppa lagt ned mykje arbeid i å få
fram fakta om sjukehusdrifta i regionen. Tal på kor mange operasjonar
som blei utførde på kvelds- og nattetid og meir informasjon om korleis
akuttenestetilbodet verka, er døme på fakta som blei samla inn gjennom
prosessen.
– Faktagrunnlaget gav prosjektgruppa eit svært godt utgangspunkt for å
komme fram til eit godt og samlande resultat, seier Grimstvedt.
6

Styrkar rehabiliteringstilbodet i vest
Helse Vest løyver 12 millionar kroner ekstra til
opptrenings- og rehabiliteringstenester i 2006 og
utvidar tilbodet til pasientar i regionen med mellom
15 og 20 plassar. Dagens avtaler med fi re private
opptreningsinstitusjonar blir fornya. I tillegg inngår
Helse Vest avtale med ein femte tilbydar for 2006.
Det er resultatet av anbodskonkurransen Helse Vest har gjennomført
innan rehabiliteringstenester i haust.
– Vi har auka det totale rehabiliteringsbudsjettet med 20 prosent og får
eit vesentleg styrka tilbod i vår region, seier fagdirektør Odd Søreide i
Helse Vest.
Krokeidesenteret, som er den nye tilbydaren, har ei avdeling i Bergen
og ei på Nærland i Hå
kommune i Rogaland.
– I tillegg til at Krokeidesenteret
har levert eit tilbod
av høg kvalitet betyr også
denne avtala at vi byggjer
opp eit tilbod i Rogaland
- eit område som tidlegare
ikkje har hatt eigen opptreningsinstitusjon,
seier Odd
Søreide.
Ein konsekvens av anbodskonkurransen
er at tilbodet er teke noko
ned ved eit par av dei andre
institusjonane.
– Totalt sett inneber dette likevel at pasientane får eit utvida tilbod av
høg kvalitet, seier Odd Søreide.
Det har lenge vore ei vesentleg skeivfordeling i talet på opptreningsplassar
mellom regionane. Helse Vest har hatt 27 plassar per 100 000
innbyggjar, Helse Øst 71.
Med cirka 20 prosent av det totale innbyggjartalet i landet, har
Helse Vest likevel berre 7 prosent av dei samla løyvingane til
opptreningsinstitusjonar.
For å kompensere for denne skeivfordelinga har Helse Vest løyvd
12 millionar ekstra i 2006.
– Dette er eit første skritt i styrkinga av rehabiliterings- og
opptreningstilbodet i regionen, seier Odd Søreide.
Her er opptreningsinstitusjonane
Helse Vest inngår avtale med:
• Hagahaugen rehabiliteringssenter, Voss
• Krokeidesenteret, Hå og Bergen (ny)
• Røde Kors Haugland Rehabiliteringssenter,
Fjaler i Sogn og Fjordane
• Ravneberghaugen Opptreningssenter, Os i Hordaland
• Sjømennenes Helseheims Rehabiliteringssenter/ Åstveit
helsesenter, Bergen
Fagdirektør Odd Søreide
i Helse Vest.
Står du i sjukehuskø?
Sjekk om eit anna sjukehus har kortare ventetid!
Ring gratis til opplysingstelefonen for fritt sjukehusval
800 41 004
7

N E D I V E K T
Kristin gjekk ned 45 kilo i Helse Vest-prosjekt:
– Hadde ikkje klart det på eiga hand
På førehand trudde ho ikkje det skulle gå. Men ti
månader etterpå kan Kristin Dingen, før 138 kilo -
no 93, konstatere at livsstilsbehandlinga har gitt
formidable resultat.
Sjølv om livsstilsbehandlinga er avslutta og ho er heime igjen, gir ho seg
ikkje.
– Eg skal endå meir ned i vekt, sjølv om eg ikkje er så oppteke av kva tal
vekta viser. Det som betyr noko, er at eg får betre helse og meir energi,
meiner ho.
Kristin er no tilbake i full jobb innan skatt og rekneskap i Gulen
kommune. Sjølv om ho er trøtt i hovudet etter ein dag på jobben, blir ho
ikkje sliten i rygg og skuldrar på same måte som før. Trening er blitt ein
del av den daglege rutinen, og ho passar på å få i seg alle måltida til faste
tider.
– Eg har fått positive reaksjonar frå kjende og ukjende, tilbakemeldingar
eg har lært meg å setje pris på. Dei har gitt meg motivasjon til å halde
fram. Dessutan har eg no bestemt meg for å gå endå meir ned i vekt. Å
sjå at eg klarer det, er motivasjon i seg sjølv.
– Korleis vil du oppsummere erfaringane dine med livsstilsbehandlinga?
– Eg hadde aldri kome så langt som i dag utan dette prosjektet. På
førehand hadde eg ikkje overskot og trudde aldri eg skulle klare å trene så
mykje. Det er alfa og omega å få lov til å fokusere berre på seg sjølv, utan
å tenkje på jobb eller andre. Hadde eg ikkje kome med på prosjektet,
hadde eg nok vore som eg var i januar: 138 kilo tung.
– Har du klart å leggje om livsstilen for godt?
– Det håper eg, for eg er innstilt på å fortsetje. Eg gir jo ikkje avkall på
noko – tvert imot får eg eit betre og sunnare liv, seier Kristin Dingen.
Oppfølging viktig
Men det er lett å falle tilbake til gamle uvanar.
– Eg kontakta fastlegen min med det same eg kom heim og går til
kontroll ein gong i veka. Ho er heilt topp og held meg i taumane. Viss eg
ikkje hadde hatt fastlegen, trur eg det hadde sklidd ut, fortel ho.
Dei som har vore med på prosjektet kan også få oppfølging på dei lokale
lærings- og meistringssentra (LMS) i regionen.
– Eg bur ikkje i nærleiken av eit LMS. For meg var det meir naturleg
å bruke fastlegen. Dessutan sender eg inn treningsdagbok til
Hauglandssenteret jamleg.
Motivert til å fortsetje
Kristin har fortalt historia si til fleire medium enn Helse i vest.
Mange har lagt merke til den tøffe Gulen-kvinna.
Bakgrunn:
Kristin Dingen har vore med på eit pilotprosjekt mot ekstrem overvekt
i regi av Helse Vest. Behandlinga dreier seg om å endre livsstil, med
fokus på sunn mat, mosjon og mental trening. Kristin har tilbrakt 16
veker ved Ebeltoft Kurcenter i Danmark, åtte veker heime og 16 veker
ved Hauglandssenteret i Sogn og Fjordane. Behandlinga blei avslutta i
oktober.
Kristin Dingen frå Gulen
Vekt ved behandlingsstart: 138 kilo.
Vekt etter avslutta behandling: 98 kilo.
Vekt no: 93 kilo.
8

Foto: Bjørn Erik Larsen
– Eg har gitt bort eller sydd inn
dei fleste gamle kleda, seier Kristin
Dingen. Dongeriskjørtet har ho
likevel tatt vare på, men satsar
på at ho ikkje kjem til å fylle det
ut igjen.
9

N E D I V E K T
Foto: Arne Stubhaug, Firda
10
Helse Førde
i front for fedmebehandlinga
Under elles like tilhøve kan ein person utvikle kraftig
overvekt, mens ein annan ikkje gjer det. Kvifor er det slik?
Overlege Villy Våge, nyslått doktor og overvektkirurg ved Førde
sentralsjukehus, forklarer at dei individuelle forskjellane er store.
– Pasientar som fekk kirurgisk behandling mot overvekt på 70-talet, har
hatt eit vedvarande vekttap, seier overlege Villy Våge. Han har nyleg teke
doktorgraden på langtidsresultata av overvektskirurgi.
– Nokre har genar for å bli svært store om miljøet ligg til rette for det, det
vil seie kosthald og mosjon. Under elles like tilhøve kan altså ein person
bli kraftig overvektig, mens ein annan ikkje blir det. Det dreier seg også
om kor stor svoltkjensle ein har og i kva grad ein klarer å kontrollere og
leve med ho. Eg veit i alle fall at eg ikkje klarer å utrette mykje om eg er
svolten, seier Våge.
Tilbyr to typar behandling
Pasientar som slit med sjukleg overvekt kan delast inn i to hovudkategoriar:
Dei som har vore overvektige frå barnsbein eller tidleg ungdom, og
kvinner som har blitt tunge etter svangerskap. Helse Førde tilbyr behandling
som kan endre livet til pasientane. Helseføretaket har nemleg fått eit
regionsansvar for all fedmebehandling i Helse Vest, også livsstilsbehandling
mot sjukleg overvekt. Overlege Våge er ein av dei som skal vurdere
søknadene om livsstilsbehandling og operasjon.
– Vi er spente på kva dei to tilboda vil få å seie for ventetida. Dette er to
ulike tilbod til nesten same målgruppe.
Inga lettvint løysing
For å bli vurdert for anten livsstilsbehandling eller operasjon må ein ha
prøvd å gå ned i vekt, for eksempel i samarbeid med fastlegen og
nærmiljøet elles. Viss alle slike moglegheiter er prøvde utan hell, kan ein
tenkje på kirurgi eller livsstilsbehandling. Kva for behandling som passar
best for pasienten, er høgst individuelt.
– Vi må saman med pasienten vurdere kor fysisk skikka han er, kva
mål han ønskjer å oppnå og kor stor risiko han vil ta. Kirurgi er ikkje ei
lettvint løysing. Faren for alvorlege komplikasjonar og død er til stades.
Samtidig veit vi med sikkerheit at kirurgi gir gode resultat også på lang
sikt, seier Våge.
Opererer dei sjukaste først
I Noreg er det sju sjukehus som tilbyr overvektkirurgi. Førde
sentralsjukehus er det einaste som opererer i helseregion vest. Men
pasientar som ønskjer slik fedmebehandling, må smøre seg med tålmod.
– Vi har fleire års ventetid i Førde. I tråd med pasientrettane skal dei som
er sjukast prioriterast. Det gjeld dei som har alvorlege tilleggssjukdommar
til overvekta som for eksempel pusteproblem eller diabetes.
Omfattande operasjonar
Våge er den første her til lands som har tatt doktorgrad på langtidsresultat
etter overvektkirurgi. Han har undersøkt korleis det har gått
med 36 pasientar som fekk operasjon ved Haukeland Universitetssjukehus
på 1970-talet. Under desse operasjonane kopla ein ut det meste av
tynntarmen, berre om lag 50 centimeter var att i funksjon. Studien viser
at dei fleste pasientane har fått eit vedvarande vekttap. Dei har redusert
risikoen for hjarte- og karsjukdommar samt fått betre livskvalitet, trass
biverknader.
Ny metode
I dag blir operasjonen gjort på ein annan måte. Først fjernar ein kring 70
prosent av magesekken. Så blir 40 prosent av tynntarmen kopla ut. Den
delen av tynntarmen som blir kopla ut, blir likevel ikkje liggjande heilt
utan funksjon sidan kroppsvæske sirkulerer gjennom tarmen. Når ein i
tillegg fjernar store delar av magesekken, oppnår ein at pasienten fortare
blir mett. I Førde har dei brukt denne metoden i fire år. Det har blitt
publisert forskingsresultat for han frå utlandet i tolv år.
Forskinga viser at pasientane har hatt svært gode resultat. Dei viser
langvarig vekttap, bortfall av mange fedmerelaterete sjukdommar og
forbausande få biverknader. Pasientane har fått eit tilnærma normalt
liv etter operasjonen, hovudforskjellen er at dei må ta vitamin- og
mineraltilskot resten av livet. Pasientane kan få biverknader som
ubehagskjensle i magen og laus avføring, men får mykje betre livskvalitet
tilbake.
Meir forsking i Helse Førde
Fedmebehandlinga er det første regionsfunksjonen Helse Førde får. Regionfunksjonar
er tilbod som krev kompetanse på høgt nivå.
– Den nye situasjonen krev at vi tråkkar opp ei ny løype. Eg ser det som
ei spennande utfordring som vil stimulere til fagleg nivåheving hos oss.
Regionsansvaret vil òg gi grunnlag for forsking i Helse Førde. Tidlegare
har slik aktivitet i hovudsak vore konsentrert om dei store faglege miljøa
i Bergen og Stavanger. Det er heilt nødvendig å dokumentere resultata.
Vi må drive med forsking for mellom anna kritisk å evaluere det vi gjer,
meiner overlege Villy Våge.

Foto: Arne Stubhaug
...og fleire skal få
behandling mot
overvekt
Helse Vest utvidar tilbodet til ekstremt overvektige.
Operasjonskapasiteten blir dobla, og årleg skal inntil
130 pasientar med sjukleg overvekt få eit tilbod om
livsstilsendring.
Som den første helseregionen kunne Helse Vest tilby livsstilsbehandling
mot ekstrem overvekt. Pilotprosjektet som blei sett i gang i år, hjelper 48
pasientar å endre livsstil med sunn kost, mosjon og mental påverknad.
Fleire får tilbod
Til neste år utvidar Helse Vest tilbodet, slik at langt fleire kan få eit tilbod
om livsstilsendring.
Avtala med Ebeltoft Kurcenter i Danmark blir forlenga og inntil 30
pasientar blir sende dit. Dei som blir valde ut, skal vere 16 veker der og
deretter få oppfølging heime. I tillegg vil inntil 100 pasientar få
behandling ved Hauglandssenteret i Sogn og Fjordane. Pasientane skal
tilbringe vekselvise periodar på Hauglandssenteret og heime.
Helse Førde sentral
I tillegg har Helse Vest-styret vedteke at inntil 60 pasientar i året skal
få kirurgisk behandling mot sjukleg overvekt. Styret har også gitt Helse
Førde, som frå før av har eit regionsansvar for kirurgisk fedmebehandling,
ansvaret for all behandling av pasientar med sjukleg overvekt.
Meir informasjon om opplegget i 2006, samt tilvisingsskjema fastlegen
skal fylle ut, finn du på www.helse-vest.no
Behandling mot sjukleg overvekt i Helse Vest:
• Tilbodet om kirurgisk fedmebehandling er lagt til
Førde sentralsjukehus.
• Helse Vest sette i år, som første helseregion, i gang eit pilotprosjekt med
livsstilsbehandling av sjukleg overvektige. Behandlinga har dreidd seg
om sunn mat, mosjon og mental trening.
• 48 deltakarar har budd fire månader ved Ebeltoft Kurcenter i
Danmark, åtte veker heime og fire månader ved Hauglandssenteret
i Sogn og Fjordane. Vidare oppfølging skjer hos fastlege eller ved dei
lokale lærings- og meistringssentra.
• Det er individuelt kor mykje deltakarane har gått ned i vekt,
men dei fleste har oppnådd eit betydeleg vekttap.
• Opplegget blir justert i 2006; deltakarane kan tilbringe fire månader
ved Ebeltoft Kurcenter og så få langvarig oppfølging heime, eller
i ein periode over to år veksle på å bu ved Hauglandssenteret og heime.
Slik kan fleire finne eit tilbod soam passar for seg.
• I 2006 utvidar Helse Vest tilbodet til sjukleg overvektige betydeleg.
Inntil 130 personar vil få eit tilbod livsstilsbehandling mot ekstrem
overvekt. Operasjonskapasiteten blir dobla til 60 pasientar årleg.
11

Organdonasjon:
Harald fekk nytt hjarte
- Eg er ufatteleg takksam. Det er den største og mest solidariske handlinga eg kan tenkje meg,
seier Harald Pedersen. Han var alvorleg sjuk og fekk nytt hjarte i 2003. I dag er han ikkje til å
kjenne igjen.
12

13
Bjørn Erik Larsen

Foto: Bjørn Erik Larsen
Ny sjanse
Etter seks-sju veker i Oslo og haugevis med testar og undersøkingar,
var han tilbake hos familien i Fyllingsdalen.
– Dei to sønene mine var eitt og fire år då eg blei sjuk. Dei har opplevd
heile sjukdomsperioden min. Etter transplantasjonen har dei fått ein ny
far, seier Pedersen.
Han var tilbake i halv jobb etter åtte månader. No arbeider han 80
prosent.
– Eg har fått ein ny sjanse og den skal eg ta vare på. Eg kjenner meg
veldig frisk, men veit at eg må vere forsiktig. No lever eg riktig, med sunt
kosthald og mykje mosjon og aktivitet. Kven hadde trudd at eg skulle
begynne å pumpe jern etter fylte 50 år?, spøkjer Harald Pedersen.
- Eg hadde ikkje trudd at eg skulle begynne å pumpe jern etter fylte
50 år, seier Harald Pedersen.
Det var på slutten av 80-talet at problema begynte. Han hadde ein
travel jobb som tillitsvalt i Bergen kommune. Han jobba mykje og var
tungpusten og sliten. Bedriftslegen oppdaga ein ulyd på hjartet, hjartespesialisten
fann ei forkalking på den eine hjarteklaffen. I 1994 fekk han
diagnosen dilatert kardiomyopati, betennelse i hjartemuskelen.
Døydeleg utgang
– Eg fekk vite at det kunne gå over, men at utgangen var døydeleg
dersom det ikkje gjorde det.
Etter nokre år blei det tydeleg at det berre gjekk ein veg.
– Eg var tungpusten berre eg sat i ro i sofaen. Sommaren 2002 kollapsa
eg i Bergen sentrum og blei henta med ambulanse. Viss eg skulle
overleve, trengde eg eit nytt hjarta, fortel Harald Pedersen.
Våren 2003 blei han godkjent for transplantasjon ved Rikshospitalet og
utstyrt med personsøkjar og mobiltelefon. Etter berre to månader kom
telefonen han hadde venta på.
– Det var ei enorm lette. Eg var så sliten både fysisk og psykisk.
Eg heiv meg på flyet og blei operert på Rikshospitalet same natt, fortel
bergensaren. Han rosar Rikshospitalet og personalet der for behandlinga
han har fått.
Meir enn ein fysisk klump
I Noreg er organdonorar anonyme. Harald Pedersen veit ikkje noko om
personen han har fått hjartet sitt av. Ikkje ein gang om det er ein mann
eller ei kvinne. Men det gjer ingenting.
– Eg er ikkje nysgjerrig, berre veldig takksam. Eg trur personen må ha
vore veldig frisk, for eg har fått ein energi eg ikkje hadde før, sjølv når eg
var frisk. Eg har fått noko meir enn berre ein fysisk klump, noko som
ikkje er meg, men som er positivt i forhold til meg.
– Har det å få nytt hjarte forandra deg på andre måtar?
– Ja. Ting som var viktige før, er det ikkje lenger og omvendt. Eg tar i
mykje større grad vare på dei gode stundene og er bevisst på at dei ikkje
er sjølvsagte.
– Ta stilling til organdonasjon
Fordi han har vore heldig og fått ein ny sjanse, har Harald Pedersen
engasjert seg i Foreningen for hjerte- og lungetransplanterte.
Dei jobbar mellom anna for auka kunnskap og bevisstgjering rundt
organdonasjon.
– Eg vil anbefale alle å snakke om temaet med sine næraste. Det er veldig
vanskeleg å ta stilling til eit slikt val den dagen det skjer dersom ein ikkje
kjenner standpunkta til kvarandre. Ingen kan vite kven som blir så sjuk
at dei treng eit nytt organ og kven som må velje om dei vil gi frå seg sine.
Dei aller fleste som får eit nytt organ lever eit godt liv vidare og får ein
heilt ny livskvalitet. Min bodskap til folk er at dei må snakke om dette.
Og det inneber sjølvsagt også all respekt til dei som seier nei til organdonasjon.
Det er ein heilt klar føresetnad.
14
Slik kan du ta stilling:
• Kvart år opplever mange familiar at ein av dei næraste blir
alvorleg skada i ei ulykke eller blir ramma av hjernebløding
eller blodpropp. Viss livet ikkje står til å redde kan det bli
spørsmål om donasjon. Då vil legen spørje dei pårørande om
dei kjenner haldningane til avdøde vedrørande donasjon, og be
om lov til å bruke hans eller hennar organ for å redde andre.
• Det er dei pårørande som må svare på vegne av avdøde. Derfor
er det viktig å informere sine næraste om sitt standpunkt.
Då slepp dei å ta avgjerda på dine vegne.
• Ein donor kan redde fleire liv. Vi har alle sju organ å gi bort;
hjarte, to lunger, to nyrer, lever og bukspyttkjertel. Det er i
prinsippet inga aldersgrense for donasjon.
• Viss du vil seie ja til donasjon, kan du skaffe deg eit donorkort
frå nettsidene til www.organdonasjon.no. Her finn du også dei
vanlegaste spørsmåla og svara i samband med organdonasjon.
(Kjelde: Stiftelsen Organdonasjon)

O r g a n d o n a s j o n
Foto: Bjørn Erik Larsen
– Pasientar døyr i organkø
Seksjonsoverlege
Per Pfeffer.
Stadig fl eire seier nei til organdonasjon.
– Det er bekymringsfullt.
Behovet for organ er
aukande og pasientar døyr mens
dei ventar, seier Per Pfeffer.
Han er seksjonsoverlege på transplantasjonsseksjonen
ved kirurgisk
avdeling på Rikshospitalet. Det
einaste sjukehuset som utfører
transplantasjonar i Noreg.
I år har talet på alle typar transplantasjonar gått ned.
Pfeffer meiner det største problemet innan organdonasjon er at
spørsmålet altfor sjeldan blir vurdert i dei tilfella der dette er medisinsk
mogleg.
– Vi gjer det berre unntaksvis for lever, men Noreg er på verdstoppen
når det gjeld transplantasjonar av nyrer frå levande pasientar, fortel
Per Pfeffer.
Avstøyting og biverknader
No kjem også mange andre land etter.
– Dei fleste land ser no behovet for å kunne bruke levande givarar når
det er mogleg. Ei nyre frå ein levande givar held i gjennomsnitt dobbelt
så lenge. Dette heng saman med at det ofte er ein slektning som er donor
og at organet kjem frå ein frisk person, forklarer overlegen.
– Er det eit problem at kroppen støyter frå seg dei nye organa?
– Resultata ved transplantasjonar har generelt betra seg dei siste åra. Etter
eitt år har 90 prosent hatt ingen eller berre forbigåande problem med
avstøyting. No ser vi i aukande grad på korleis vi kan redusere
biverknadene av medisinar dei transplanterte må ta samtidig som vi
beheld den gode effekten, forklarer Per Pfeffer.
– På grunn av arbeidspress og kapasitetsproblem i intensivavdelingane
ved donorsjukehusa blir det vanskeleg å følgje opp donasjonsverksemda
så godt som dei gjer i mange andre land. Nedgangen har også med kor
opplyste folk er og måten dei blir spurt på. Helsepersonell må få trening i
å snakke om dette med dei pårørande, seier overlegen.
Foto: Rikshospitalet
Ingen øyremerka midlar
Han ser og ein samanheng med økonomien til dei 28 donorsjukehusa i
landet.
– Økonomisk er donasjon ei meirbelasting for sjukehusa. Donorsjukehusa
er pålagde å ha ein donoransvarleg lege, men det følgjer ingen midlar
med dette pålegget frå sentralt hald. I tillegg har sjukehusa utgifter på
mellom 70 000 og 100 000 kroner for kvar donasjon. Dette får dei ikkje
refusjon for, påpeikar Pfeffer. Han meiner det må øyremerkast midlar til
dette.
Flest nyretransplantasjonar
I Noreg er behovet for nyrer aller størst, og nyretransplantasjon er den
vanlegaste typen transplantasjon. Fleire og fleire nordmenn får problem
med nyrene sine. Det heng mellom anna saman med at befolkninga blir
eldre. Nyrer og lever kan ein også få frå ein levande givar.
Nyretransplantasjon er den vanlegaste typen transplantasjon i Noreg.
Donorsjukehus:
• Har nødvendig medisinsk utstyr og fagpersonell for å kunne
ivareta donasjon av organ. Det vil seie intensivkapasitet og
radiologisk kompetanse til å gjennomføre ein røntgenfotografering
av hovudet (angiografi) som fastslår med 100
prosent sikkerheit at det ikkje lenger finst hjerneaktivitet.
Sjukehuset må vere godkjent av Sosial- og
Helsedirektoratet.
• Det finst 28 donorsjukehus i Noreg.
• I Helseregion Vest er det fire donorsjukehus:
Førde sentralsjukehus, Haugesund sjukehus,
Haukeland Universitetssjukehus og Stavanger Universitetssjukehus.
• Når ein avdød er klar for donasjon, reiser eit team av spesialistar
frå Rikshospitalet til det donorsjukehuset der avdøde ligg og tar
ut organa. Så tar dei organa med seg tilbake til Rikshospitalet
der alle transplantasjonar skjer.
(Kjelde: Stiftelsen Organdonasjon)
15

Livreddar i
ei anna verd
Tsunamien i Asia. Jordskjelvet i Pakistan. Oversjukepleiar
Åge W. Bøyum frå Lærdal har eit nærare forhold
til lidingane enn dei fl este av oss.
Ein stad i verda rammar naturkatastrofen. I Lærdal ringjer telefonen
til Åge W. Bøyum. 48 timar seinare er han på veg til katastrofeområda.
Oversjukepleiaren ved Lærdal sjukehus arbeider frivillig for Røde Kors.
Foto: Sveinung U. Ystad, Norges Røde Kors
Åge W. Bøyum er i Kashmir for å hjelpe ofra etter jordskjelvet i
oktober. Sjukepleiaren frå Lærdal møter ei sterkt ramma
lokal-befolkning.
16
Raske avgjerder
Frå Åge W. Bøyum får telefonen til han maksimalt to døgn seinare sit
på flyet på veg mot lidingane, skal han ha søkt om permisjon frå jobben
sin og ha teke farvel med kona og dei to tenåringsbarna.
– Å få permisjon frå arbeidet, har ikkje vore noko problem. Både sjefar
og kollegar har vore positivt innstilte til at eg reiser. Heime var det nok
litt meir skepsis denne gongen, men eg fekk deira godkjenning også. At
dei heime forstår kva eg gjer, er viktig, seier han på telefon frå Kashmir.
Omstilling
Den konkrete oppgåva til Bøyum denne gongen er å vere med på å
byggje opp feltsjukehus i dei jordskjelvramma områda. – Gapet mellom
det norske helsevesenet og det eg møter i katastrofeområda, er heilt
enormt. Her får eg brukt utdanninga mi på ein heilt annan måte enn
heime, seier Bøyum.
– Samtidig lærer eg å setje pris på helsetenestene vi har i Noreg.
Problema vi strir med, er bagatellar i forhold til korleis det er andre
stadar i verda, seier han.
Eventyrlyst og idealisme
Åge W. Bøyum har fleire motiv for å jobbe som frivillig for Røde Kors.
– Motivasjonen min er todelt. Eg reiser både som idealist og som
eventyrlysten. På desse reisene får eg opplevingar eg aldri elles ville
fått – samtidig som eg får hjelpe menneske som verkeleg har behov for
helsehjelp, seier han.

Foto: Sveinung U. Ystad, Norges Røde Kors
Sterke inntrykk
Kvar einaste dag er fylt med inntrykk som er heilt uverkelege for ein
som til vanleg arbeider i Noreg. Dei høge fjella her heime, blir som
småstein å rekne samanlikna med forholda i Kashmir.
– Her ein dag kom ein mann til feltsjukehuset. Landsbyen hans låg
3000-4000 meter over havet. Han hadde mista heile familien – bortsett
frå ein son, i jordskjelvet. Guten var skada. Derfor bar han sonen
over isbrear og høge fjell for å komme dit han kunne få hjelp,
fortel Bøyum.
Engasjement
Menneska han møter i katastrofeområda, har alle sterke historier å
fortelje.
– Sjølv om mange av dei eg møter er råka av ufattelege kriser, viser dei
stor omsorg for menneska rundt seg. Familiar som har mista mange
av sine, tar seg av dei som har mista enda meir. Evna til å bry seg om
kvarandre, er større enn vi ofte kan fatte, seier han.
Lufter ut
Inntrykka Bøyum og dei andre hjelpearbeidarane får i katastrofeområda,
set sine spor.
– Eg reiser saman med ein god venn frå Sogn og Fjordane. Når vi ikkje
arbeider, bruker vi mykje tid på å snakke saman om det vi har opplevd.
Utluftinga vi får gjennom samtalene, gjer at vi klarer å stå i arbeidet
vårt, seier han.
17

F o r s k i n g
101 millionar til helseforsking i 2006
Samarbeidsorganet mellom Helse Vest og universiteta
på Vestlandet fordelte måndag 28. november 101
millionar kroner til helseforsking på Vestlandet i 2006.
– For første gang passerer vi 100 millionarsgrensa. Det er ein milepæl,
seier leiar for det regionale samarbeidsorganet og fagdirektør i Helse
Vest, Odd Søreide.
Blant dei 101 millionane er ein pott på rundt 10 millionar øyremerka
forskingsprosjekt innan psykisk helsevern, inkludert barne- og
ungdomspsykiatrien.
– Denne satsinga på forsking innan psykiatri står i forhold til den
kliniske og faglege satsinga innan rus- og
psykiatrifeltet dei siste åra, seier Odd Søreide.
Dei øvrige midlane er fordelte på nye og
gamle korttids- og fleirårige prosjekt,
doktorgrads- og postdoktorstipend.
Det er og sett av ein pott til særskilte
satsingsområde innan helseregionen.
– Midlane går til forskingsprosjekt i heile
regionen, understrekar Søreide.
Fagdirektør Odd Søreide
i Helse Vest.
Vellykka forskingskonferanse med prisutdeling
– Det har vore ein stor suksess å kanalisere midlar
til forsking gjennom dei regionale helseføretaka.
Eg konstaterer auka forskingsaktivitet og auka fokus på
oppgåva, seier Helge Bryne etter den tredje regionale
forskingskonferansen i vest.
Helge Bryne
20. og 21. oktober blei forskingskonferansen
arrangert i Bergen. På konferansen blei
det delt ut to prisar for framragande
forsking. Prisen til eit forskingsmiljø gjekk
til gastroenterologisk seksjon ved Haukeland
Universitetssjukehus ved professor
Arnold Berstad. Den individuelle prisen
gjekk til Professor Rolf Bjerkvig ved
institutt for biomedisin, Universitetet i
Bergen. (Sjå eigne saker.)
– Forskingskonferansen har blitt ein viktig møteplass for
styremedlemmar, leiarar og forskarar. Det er skapt auka forståing for
kor viktig av forsking er på alle nivå i organisasjonen og samhandlinga
mellom universiteta og helseføretaka er styrka, seier Helge Bryne.
Han gjekk nyleg av som leiar for Samarbeidsorganet mellom Helse Vest
og universiteta på Vestlandet. Fagdirektør Odd Søreide i Helse Vest har
teke over oppgåva.
Styreleiar Oddvard Nilsen i Helse Vest overrekte pris til professor
Rolf Bjerkvig på forskingskonferansen i oktober.
Foto: Bjørn Erik Larsen
18

F o r s k i n g s p r i s e n 2 0 0 5
Magens mange mysterium
I 1990 miksa dei ein kur som utrydda magesår frå
sjukdomskartet. I dag forskar dei mellom anna på
stressmage og sure oppstøyt. Vinnarane av forskingsmiljøprisen
2005 er blant dei mest forskingsproduktive
pasientbehandlarane i landet.
– Eg kjenner ikkje til nokon annan klinikar som har rettleidd så mange
doktorandar som eg har gjort (23), seier ein stolt professor Arnold Berstad
ved gastroenterologisk seksjon ved Haukeland Universitetssjukehus.
20. oktober tok han imot prisen for beste forskingsmiljø 2005 under
den regionale forskingskonferansen i Bergen.
– Det at vi klarte å fjerne magesår slik at det aldri kom tilbake, la eit
godt grunnlag for at forskingsmiljøet vårt blei anerkjend, fortel Berstad.
Sensasjonell effekt
For i 1990 testa forskarane ut ein ny kur mot magesår. Då hadde
antibiotika vore brukt i fleire år utan at det kurerte problemet. Mange
magepasientar tydde til ein mikstur som hadde sitt opphav frå Etne
100 år tilbake. Då lagde jordmor Brita Torkelsen eit brygg med vismut
subnitrat, eit tungt løyseleg salt, i tillegg til rabarbrarot og urter. Denne
miksturen blei brukt som middel mot mange slags mageplager.
I forskarmiljø var dei svært skeptiske til vidunderkuren. Men teamet ved
gastroenterologisk seksjon ved Haukeland ga miksturen saman med to
typar antibiotika.
– Resultatet var sensasjonelt! Praktisk talt alle blei friske, fortel Arnold
Berstad.
Hjelper matintolerante
Sidan den gong har det skjedd mykje ved seksjon for gastroenterologi. I
1996 starta arbeidet med å etablere eit senter for dei som er overfølsame
for mat. Her greier legane ut pasientar som har store mageplager utan
at ein finn ein openbar årsak til problema.
– Senteret er eit samarbeid mellom spesialistar i allergologi, psykiatri
og gastroenterologi. Saman kan vi hjelpe mange av desse pasientane.
Mykje handlar om auka kunnskap og forståing for sine eigne problem,
seier Berstad. Han understrekar at all forskinga dei driv med har som mål å
gjere folk friskare.
Hjernen og magen snakkar saman
– Hos oss samarbeider gastroenterologar med psykologar når det gjeld
pasientar som har såkalla stressmage. Bruk av ultralyd i dette
samarbeidet er unikt i verdssamanheng, fortel Berstad. Det er nemleg
tett samanheng mellom psyken vår og magen. Frå eit primitivt område
i hjernen går det ein lang nerve som ein telefonstreng rett ned i magen.
Denne nerven sender lynraske impulsar begge vegar. Så når vi er stressa,
kjenner vi det gjerne i magen.
– Det kan merkast ved at vi blir ekstremt fort mette, at vi får irritabel
tarm eller at vi får gass i magen, forklarer Berstad.
Også forskinga på halsbrann ved gastroenterologisk seksjon er
internasjonalt kjent. Og i dag arbeider dei med å utvikle ei vaksine
mot betennelse i tarmen. Tidlegare har dei påvist effekt av selolje på
leddsmerter som skuldast betennelse i tarmen.
– Pasientane med leddsmerter fekk ikkje mindre vondt av soyaolje, men
selolje hjelpte derimot. Vår teori, som vi no skal forske på, er at omega
3-syrer har allergireduserande og betennelsesdempande effekt, seier
Arnold Berstad.
Teamet følgjer med på skjermen under ein gastroskopi av eit barn som er i
narkose. Frå venstre: sjukepleiar Gerd T. Granslo, overlege Arnold Berstad,
anestesisjukepleiar Ivar Larsen og anestesilege Jon Kenneth Heltne.
Foto: Bjørn Erik Larsen
19

20
Foto: Bjørn Erik Larsen

F o r s k i n g s p r i s e n 2 0 0 5
Fann stamfaren til kreftcellene
Hjernesvulstar har sitt opphav frå såkalla kreftstamceller.
Dersom ein klarer å ta knekken på desse klarer
ein å overvinne kreftsjukdommen. Og teorien gjeld
truleg også for andre typar kreft.
– Ja, den dagen vi klarer å knuse kreftstamcellene, står vi framfor eit
stort gjennombrot innan kreftforskinga. Per i dag er dette teori, men
det kan gi gode resultat i framtida. Sjølv om det er umogleg å seie kor
lang tid det vil ta.
Det seier årets vinnar av den individuelle forskingsprisen, professor
Rolf Bjerkvig ved institutt for biomedisin ved Universitetet i Bergen.
Opphavet til svulsten
Han forskar på kreftstamceller i hjernesvulstar. Andre stader i verda har
forskarar funne kreftstamceller også i blodkreft (leukemi), brystkreft og
magekreft.
Foto: Bjørn Erik Larsen
Meir spelerom
I tillegg til forskinga på kreftstamceller, har Rolf Bjerkvig
koordineringsansvaret for EU-forskingsprosjektet ”Angiotargeting”.
Denne forskinga har som mål å finne metodar for å hindre at blodkar
veks inn i kreftsvulstar. Svulstane er nemleg heilt avhengige av å få
blodtilførsel for å vekse.
Professoren, som også er ein god formidlar, har hatt ein omfattande
vitskapleg produksjon med cirka 130 vitskaplege publikasjonar og
rettleiing av 14 doktorgradskandidatar. For alt dette fekk han 100 000
kroner i premie under den regionale forskingskonferansen i oktober.
Kreftstamcellene er sjølve opphavet til svulsten, og det er dei som gjer
at kreften spreier seg.
– Problemet er at kreftstamcellene er veldig like dei normale stamcellene
som finst i alle organa våre. Difor prøver vi å finne dei eigenskapane
som skil kreftstamcellene frå dei normale. Gjer vi det kan vi også utvikle
behandling som spesifikt angrip kreftstamcellene, forklarer Bjerkvig.
Mutasjonar og livsstil
Nyleg var forskinga hans presentert i det prestisjetunge tidsskriftet
Nature Reviews Cancer.
I artikkelen lanserer Bjerkvig fleire teoriar om korleis kreftstamcellene
blir danna.
– Det skjer enten ved mutasjonar i normale stamceller i kroppen,
eller ved at stamceller smelter saman med andre celletypar. Denne
samansmeltinga kan bli til ei ustabil celle som så gir opphav til
kreftstamceller, fortel Bjerkvig.
Årsakene til desse celleendringane kan igjen sporast tilbake til
livsstilsfaktorar som kosthald, røyking og mosjon.
Professor Rolf Bjerkvig (i blått) følgjer med mens Kai Ove Skaftnesmo
klargjer kreftstamceller for celledyrking. Bak står Per Øyvind Enger og
Jian Wang.
– Det var fantastisk stimulerande å få denne prisen, ei enorm anerkjenning.
Eg kjem til å bruke pengane til faglege reiser for å oppdatere
meg. Dei gir litt meir spelerom til å vere vitskapsmann, seier Bjerkvig.
Han er oppteken av forskinga sine kår i Noreg.
– Interessa for forsking er laber. Trass i kor viktig det er har det ikkje
blitt prioritert her i landet. Men Helse Vest har gjort ein fantastisk
innsats dei siste åra og er i ferd med å bli ein solid støttespelar. Det har
vore eit kjempefornuftig og svært viktig grep å opprette forskingsprisane.
Dei gir prestisje og status til forskinga, seier professoren.
– Den dagen vi klarer å knuse kreftstamcellene, står vi framfor
eit stort gjennombrot innan kreftforskinga, seier professor Rolf Bjerkevig.
21

Mobilen kan gjere deg døv
Langvarig bruk kan føre til svulst i øyret
Ti års bruk av mobiltelefon aukar risikoen for svulst på
hørselsnerven med opptil 80 prosent.
Det viser ei undersøking publisert i det vitskaplege tidsskriftet
British Journal of Cancer. I studien slår forskarar frå Noreg,
Danmark, England, Sverige og Finland fast at langvarig mobilbruk
gir auka risiko for den sjeldne hjernesjukdommen akustikusneurinom.
Sjukdommen er i utgangspunktet godarta, men ettersom svulsten
ligg på ein trong og vanskeleg stad, kan den gi både hørselstap,
øyresus og balanseforstyrringar.
(Frå VG)
Mykje vil ha meir
Viss du blir servert ein stor porsjon med mat, et du meir. Det gjeld
sjølv om maten smakar vondt.
Forskarar har funnet ut at folk åt 34 prosent meir dårleg popcorn
viss det blei servert i store mengder enn viss det blei servert i
Kan tyggis erstatte
tannbørsten?
For folk som ikkje har tannbørste i mils omkrins, kan det bli
aktuelt å tygge for å unngå tannproblem.
mindre mengder. Folk et aller mest dersom popcornet blei
servert ferskt og smakfullt i store mengder.
– Funna viser at porsjonsstorleik kan påverke inntaket like
mykje som smak. Store pakkar kan føre til at vi overet mat vi
ikkje eigentleg finn tiltalande, seier forskar Brian Wansink,
professor i marknadsføring og økonomi ved Cornell University,
Canada, ifølge WebMD.
Men dette er ikkje berre dårleg nytt. Vi overet søtsaker i store
mengder, men vi gjer det same med sunnare alternativ, som
frukt og grønsaker. Så i staden for å ta ein liten porsjon med
salat, kan du ta ein stor!
(Frå www.mozon.no)
Forskarar ved tannhelseinstituttet i den amerikanske hæren
har utvikla ein tyggegummi som skal ta knekken på skadelege
bakteriar. Det er enda ei dårleg nyheit for Karius og Baktus.
– Rundt 15 prosent av våre utplasserte soldatar har opplevd
nødstilfelle med tennene sine, som infeksjonar i tannkjøttet,
seier Kai Leung ved US Army Dental Research Detachment til
tidsskriftet Nature.
Tyggisen inneheld eit protein som drep mikroorganismar som
lagar plakk - som igjen kan føre til tannkjøttbetennelse og hol i
tennene. Forskarane har klart å utvikle tyggisen slik at
proteinet går direkte til angrep på cellemembranen til dei
skadelege bakteriane i munnen.
– Mange sukkerfrie tyggegummiar som blir marknadsførte som
tannhelsefremjande, aukar ganske enkelt spyttproduksjonen,
som bidrar til å fjerne matpartiklar, opplyser Kai Leung.
(Frå www.forskning.no)
Ny metode
kan varsle
lungekreft tidleg
Ein enkel test av celler som blir skrapne frå huda på innsida av
kinnet kan gi tidleg varsel om lungekreft. Metoden er framleis på
utprøvingsstadiet, men viss han gir sikre nok resultat, kan testen
i framtida utførast av fastlegen eller av tannlegar.
– Vi meiner at tidlege og riktige diagnosar er nøkkelen til å
redusere talet på dødsfall som skuldast lungekreft, seier
sjefsforskar Bojana Turic.
Lungekreft rammar først og fremst røykarar, og kan behandlast
med godt resultat viss diagnosen blir stilt tidleg nok. I Noreg blir
det årleg oppdaga rundt 2000 nye tilfelle av sjukdommen, mens
rundt 1500 pasientar kvart år døyr av sjukdommen her i landet.
(Frå NTB)
22

Illustrasjonsfoto: Kjetil Alsvik
Foreldre seier
meininga si
Korleis opplever foreldre
sjukehustenestene når barnet
deira er innlagt? Ei nasjonal
spørjeundersøking som gjekk i
haust skal gi svar på nettopp
dette.
Føresette til barn mellom 0 og 15 år i Helse
Vest har blant anna fått spørsmål om deira
erfaringar med legar og pleiepersonell, om
informasjonen ved undersøkingar og
resultat og om korleis dei vurderte den
faglege kompetansen til personalet ved
sjukehuset.
Spørjeskjemaet blei sendt heim i posten til
dei føresette etter at barnet var utskrive frå
ei av barneavdelingane i regionen. Barnet
måtte ha vore døgnpasient i løpet av nokre
veker i haust.
Undersøkinga er eit ledd i eit større arbeid
som helseregionane jamleg gjennomfører.
Tidlegare pasientar og pårørande
får spørsmål om korleis dei opplevde
sjukehusopphaldet.
Hilde Rudlang i Helse Vest koordinerer
undersøkinga blant foreldra til barn og
unge på sjukehus i regionen.
– Vi har ikkje gjennomført ei eiga
undersøking blant barn og unge tidlegare.
Vi treng tilbakemeldingar også frå denne
pasientgruppa. Når vi får tilbakemeldingar
frå pasientar og pårørande, kan vi bruke
resultata til å betre kvaliteten i sjukehusa,
seier rådgivar Rudlang.
Ei tilsvarande spørjeundersøking blant
vaksne som har vore innlagde ved dei
psykiatriske institusjonane i Helse Vest
har også gått i haust. Også her blei
spørjeskjema sendt heim til pasienten etter
han er utskriven frå institusjonen.
Resultata frå desse spørjeundersøkingane
skal etter planen vere klare i løpet av mars
2006.
For første gong spør Helse Vest
pårørande til barn og unge korleis
dei opplevde sjukehusopphaldet.
23

Returadresse:
Hesle Vest RHF
Postboks 303 Forus
B
4066 Stavanger
FORM
Skog og mark gir inspirasjon
Statsrådar har meir hektiske dagar enn dei fl este av oss.
Helse- og omsorgsminister Syliva Brustad prioriterer
likevel sine daglege turar i friluft.
– Eg trur folk vil få det betre med seg sjølve – både i kropp og sinn,
om dei bruker den flotte naturen vi har her i landet. Ei av oppgåvene
eg har som minister, er å gjere mitt for å få folk til å røre på seg,
understrekar ho.
– Så sant det er mogleg, går eg tur kvar dag. Å ta på seg sko og komme
seg ut, krev ikkje mykje planlegging, seier Sylvia Brustad.
Trivast i naturen
Heilt sidan ho var lita, har ho brukt mykje tid i skog og mark.
Friluftslivet har sidan blitt ein naturleg del av livet hennar.
– Sjølv om eg går mange turar i skogen, trivst eg like godt på fjellet og
langs sjøen. Berre det at eg kjem meg ut, gir overskot i massevis, seier
statsråden.
Overskot
Som småbarnsmor tar ho gjerne vogna med seg, når ho er ute og går.
– Å ta med barna ut i skogen, tenne bål og nyte naturen, gir inspirasjon
og overskot. Eg får betre humør og kjenner at kroppen har godt av å
vere ute, seier Brustad.
Vil inspirere
Gleda over naturen og turen har ho teke med seg inn i jobben som
helse- og omsorgsminister. Ho ønskjer også å vere ein pådrivar for å få
folk til å drive fysisk aktivitet.
Leggje til rette
Den nye helseministeren roser mange kommunar for at dei har vore
flinke til å skape aktivitetslommer rundt omkring i landet. Samtidig vil
ho gjere meir for at innbyggjarane skal få stader der dei kan få bruke
kroppane sine.
– Å leggje til rette for aktivt friluftsliv krev ikkje mykje pengar. Rundt
om i landet har vi mange eksemplar på at det offentlege og frivillige
organisasjonar har gått saman for å folk i aktivitet. Slike tiltak er
prisverdige, seier ho.
Førebyggjande
Aktive innbyggjarar har effekt både på det personlege plan og på det
samfunnsøkonomiske plan.
– At folk er bevisste på å vere i fysisk aktivitet, gjer dei også friskare.
Turgåing er bare eit døme på aktivitet som førebygg sjukdommar som
kreft, diabetes 2 og ulike hjartelidingar, seier den aktive ministeren.
Foto: Terje Skåre
Helse- og omsorgsminister Sylvia Brustad
hentar nye krefter i skog og mark.