Med lykti i hand · Garborg som diktar og tenkjar

ø | arne garborg og individualismen
morsmåla, er det fordi det ikkje bare er kyrkja og dei bibelkunnige som
er ansvarlege for folks religiøse liv; soknebarna er sjølve ansvarlege for å
kjenne og forstå Guds ord. Ei styrking av dette fekk vi truleg med pietismen
frå 1700-talet og frametter: Mest like viktig som kva ein trudde,
var det korleis ein trudde – om ein trudde lidenskapeleg og intenst; då
måtte ein kjenne etter på sitt eige sjeleliv; ein blei meir indrestyrt og sjølvmedveten,
og truslivet stimulerte eit eige språk for religiøse stemningar
– i salmar og andaktsliv. (Jfr. Haaland 2011.)
På eit sekulært nivå følgde viktige filosofiske retningar opp. Immanuel
Kant viser kor avgjørande einskildindividet sjølv er for all erkjenning: Vi
kan ikkje vite at eg ser det same som du; tingen sjølv er det ingen som kjenner
heilt presist. Det erkjennande subjektet kjem i fokus på ein ny måte.
Dette følgjer romantiske filosofar som Fichte og Schelling opp på kvar sin
måte. Og romantisk dikting viser ny interesse for sjeleliv og psykologi.
På eit meir konkret sosiologisk nivå utvikla det seg ei mellomform
mellom dei mange små kollektiva i det førmoderne og dei fristilte individa
i det moderne – nemleg nasjonalstaten. Tidlegare var europeiske
statar multikulturelle eller multinasjonale fyrstedømme. Men frå slutten
av 1700-talet og frametter byrja folkegrupper som opplevde at dei delte
historie, språk, religion og/eller sosiale verdiar, å erklære seg som
«nasjonar», og på det grunnlaget krevje at grensene mellom statar burde
falle saman med grensene mellom nasjonar. I løpet av eit litt forlenga
1800-tal – frå den franske revolusjonen i 1789 til Versailles-freden i 1918
– endra Europa seg frå eit kontinent av multinasjonale statar styrte av
noen få fyrste-dynasti til nasjonale demokrati. Og «nasjonsbyggarane»
meinte at nasjonen – kollektivet – stod over private interesser.
Garborg, Ibsen og Kierkegaard
ibsen var den diktaren som mest kraftfullt markerte overgangen
hos oss; i dramatikken frå 1850-talet og fram til og med Kongsemnerne i
1863 var han nasjonalromantikar. I dette dramaet – og i Fru Inger til
17