Med lykti i hand · Garborg som diktar og tenkjar

ø | arne garborg og individualismen
(b. 11:83.) Det kan altså sjå ut til at gudsfornektaren Nietzsche har hjelpt
Garborg fram til ei form for deisme.
Slik dette livsmysteriet blir framstilt i «Troen paa Livet», står det fram
som blind drift, nærmast ei amoralsk vitalistisk kraft. Men om vi trekkjer
Haugtussa inn i synsfeltet att, som han altså skreiv samtidig, så kan det
sjå ut som om denne livskrafta blir styrt etter ein nokså klår verdiskala
trass i alt. Dette blir tydelegast om vi ser på livsfilosofien til den urgamle
risen Gumle, som Veslemøy møter i Skarekula. Han knirkar og fresar
fram for henne sin bistre livsfilosofi; men lesaren ser godt at «Gumlemål»
er ei forvridd utgåve av Garborgs eige natur- og historiesyn – eit vrengebilde
med motsett verdilading! Det Gumle avskyr, er dét som Garborg
set høgt. Gumle fortel kor herleg jutul- og risetilveret var før livet og
utviklinga tok til. Då var det risane som rådde over verda; det var natt –
utan måne og stjerner. Og risane hadde ikkje anna å gjøre enn å more
seg, sprenge berg, sprute eld, lage uver – slåst, bryte, klore, skalle – eller
døse og late seg. Godt, godt! Aldri sol, ingen vokster, ingen dag, stillstand.
Endå betre! Men så byrja øydeleggingane: Æsene tok over for
risane, sol for mørke, dag for natt, vår for vinter, naturen blei frodig, til
slutt kom mennesket og begynte å dyrke «grønkande grendir». I staden
for den gode, gamle, aude og ville stillstanden fekk ein endring i retning
av kultur. Verre enn verst! Dette blir som nemnt ei samanfatning – på
vranga – av Garborgs eige syn: Livet utviklar seg i ein slags spiral – gjennom
ein rundgang av framgangar og atterslag, som vekslinga mellom
vinter og sommar – men likevel i ein stigande kurve. Altså skimtar vi bak
Gumles raseri at Garborg sjølv ser på evolusjonen og historia som styrt i
ei viss lei – frå negativitet mot positivitet. Då blir liv og moral nærskylde.
Det gode er slikt som gir liv; det vonde er slikt som hemmar liv. Akkurat
dette poenget blir også illustrert ved at det er to hovudpersonar til stades
under bergtakinga av Veslemøy i Skarekula – både Fanden og Døden –
moralens og livets fiendar.
Som nemnt kjem dette moralske perspektivet ikkje fram i «Troen paa
Livet», bare i bildesekvensane i Haugtussa, som han altså skreiv samstundes.
29