Livet har opna seg! Torleiv Austad · selvbiografi

efremforlag

EIN JUNIDAG I 1940, då Torleiv Austad er tre år gamal, tar 70 tyske soldatar seg til rette på prestegarden der han veks opp. Allereie, sidan krigsutbrotet 9. april har heimen vore fylt av folk, nordmenn frå Arendal og Kristiansand som har måtte evakuere frå krigshandlingane.

Vi er i Valle i Setesdal. Ei bygd med ein levande forteljartradisjon i ein særeigen og sterk kultur. Faren til Torleiv, som var sokneprest, bryt med det statlege kyrkjestyret i 1942. Mora er frå Fyresdal, som Vidkun Quisling rekna som si heimbygd. Torleiv Austads fortel om sterke minne som har fest seg i sinn og tankar i dei dramatiske okkupasjonsåra. Seinare i livet skulle kyrkjas møte med totalitære ideologiar bli eit særleg interessefelt for han.

Alt som ung teolog fekk han Kongens gullmedalje for sitt arbeid, og Austad er fortsatt tydeleg til stades i det offentlege ordskiftet om kyrkjas kamp, rolle og val under krigen. Austad blei aldri prest i ein kyrkjelyd, for livet opna seg på ein annan måte. Som professor og lærar for teologistudentar ved Menighetsfakultetet la han vekt på å opne Bibelen og kyrkje- og teologihistoria for dei som førebur seg til teneste i kyrkja. Austad lid under læremessig usemje, og internasjonalt fann han ein naturleg plass i det verdsvide økumeniske arbeidet.

Som forskar, lærar og råd- og utvalsleiar har Austad vore rekna som lågmælt. Men uredd har han stått fram som forsvarar av lange linjer og slitesterk teologi i kyrkjas mangfaldige liv. Det har likevel ikkje hindra han i å vise openheit for å dra lærdom av vårt aukande multikulturelle og multireligiøse samfunn og ny-are teologiske impulsar. Livet har opna seg er Torleiv Austads forteljing om livet sitt – som opnar med eit gripande stykkje noregshistorie frå krigens dagar.

Livet har opna seg!


Torleiv Austad

Livet har opna seg!

Ein prestelærar ser tilbake

Efrem 2020


© Efrem forlag 2020

Omslag og sats: Øyvind Lerø

Trykk: Scandbook

Sett med: TriniteNo1 Wide

Papir: 80 g Munken Premium Cream 1,5

Biletredaktør: Torleiv Austad

ISBN 978-82-92922-56-9

Efrem forlag, Follese

post@efremforlag.no

www.efremforlag.no

Materialet i denne publikasjonen er omfattet av åndsverklovens bestemmelser. Uten særskilt

avtale med Efrem forlag as er enhver eksemplarfremstilling og tilgjengeliggjøring bare tillatt i

den utstrekning det er hjemlet i lov eller tillatt gjennom avtale med Kopinor, interesseorgan for

rettighetshavere til åndsverk.


Livet har opna seg!

Forord

FORTELJINGA OM LIVET MITT VAR så godt som avslutta då korona-pandemien

råka landet vårt. Med eitt endra kvardagen seg for dei aller fleste av

oss. 12. mars 2020 blei det norske samfunnet ‘nedstengt’. Ein kan berre

spekulere i kva fylgjer pandemien får på kort og lengre sikt. For verdssamfunnet

og vårt eige land.

Bedrifter har måtta permittere tusenvis av tilsette. Barnehagar, skular,

høgskular og universitet er blitt stengde. Reiselivet har stilna. Grensene

til grannelanda er ikkje lenger opne. Kultur- og idrettsarrangement er avlyste,

og hotell og restaurantar har stengt dørene. Ein tillét ikkje sosiale

samkomer med fleire enn fem til stades. Kyrkja kan ikkje ha opne gudstenester

og møte. Det er knapt mogeleg å vitje skyldfolk og nære venner

på sjukeheimar. Ved gravferder kan berre nokre få av dei aller næraste vere

med. Folk flest er bedne om å halde seg heime. Nå i påska får ein ikkje lov

til å dra på hytta. Vi blir oppmoda til å vaske hendene ofte, hoste i armkroken

og halde god avstand til folk vi møter eller går forbi. Dei som har vore

saman med personar som er smitta av covid-19, får 14 dagars karantene.

Det same gjeld for dei som har kome frå utlandet etter at pandemien braut

ut. Mange jobbar frå heimekontor, og skuleborn og studentar får undervising

på nett. Ofte høyrer ein om besteforeldre som saknar å vere saman

med barn, svigerbarn og barnebarn. Ikkje få einslege kjenner seg isolert.

Men dei fleste av oss har heldigvis telefon og nettbaserte tenester som opnar

for kontakt med dei vi ikkje kan vere i lag med. Situasjonen inviterer

oss til å vere oppfinnsame.

Eit tungt ansvar er blitt lagt på dei politiske styresmaktene og på dei

5


Livet har opna seg!

leiande i helsevesenet. Gjennom det digitale nettverket har dei nådd fram

til dei fleste i landet med sine dramatiske tiltak for å slå ned det farlege

og dødelege viruset. Alle blir oppmoda om å vere med på ein omfattande

dugnad ved å fylgje dei smittevernreglane som kjem frå Folkehelseinstituttet,

Helsedirektoratet og regjeringa. Dei såkalla samfunnskritiske tenestene

har fått ekstra store og krevjande oppgåver. Det er tenester som

peikar seg ut som særleg viktige i ein kritisk situasjon for folket – i dette

tilfellet for dei som er smitta og sjuke, men også for dei som brått har

mista arbeid og inntekt.

Denne pandemien grip inn i folks kvardag på dramatisk vis. Det gjorde

også den tyske okkupasjonen av Noreg for 80 år sidan. Både den gongen

og nå har folk måtta innrette livet sitt på ein annan måte enn før. Når eg

nå tenkjer tilbake på det eg kan minnast frå åra 1940-45, slår det meg at

livsforteljinga mi er ramma inn av desse to djuptgripande hendingane.

Likevel er krisene vidt forskjellige. Den gongen var fienden synleg. Som

barn kan eg minnast at vi var redde dei tyske soldatane og bombeflya over

hovudet. Fienden nå om dagen er usynleg og kjem snikande i møtet med

menneske som er smitta av det ørvesle viruset covid-19. I 1940 og dei første

okkupasjonsåra såg vi ikkje korleis verdskrigen ville ende. Heller ikkje i

dag veit vi kor lenge koronakrisa vil vare, men vi reknar med at ho vil knekkjast,

og at folk kjem tilbake i arbeid og finn att ein meir normal livsrytme.

Både i 1940 og nå i 2020 var vi dårleg førebudde på det som kom. Det gjorde

folk utrygge. Kva nasjonal strategi skulle ein velje? Kva haldning og livsrytme

ville vere best? Sjølv om situasjonen den gongen og i dag er svært

ulik, var og er folk opptatt av å få dagleg brød. Under krigen kunne det

vere lite mat, særleg for folk i byane. Nå er det ikkje få som er urolege fordi

arbeidsinntekta brått er blitt borte. Men i dag har vi gode velferdsordningar

i Noreg. Landet har økonomiske føter å stå på. Det er det mange folk

rundt om i verda som ikkje har. Fattige folk ser ut til å bli hardare ramma

av covid-19-pandemien enn vi blir.

I krisetider blir også kreativiteten og nestekjærleiken sett på prøve. Vi

har sett at det tykkjest vakne eit imperativ i den norske folkesjela: Bry dykk

om kvarandre! Det er ei påminning om ansvaret for kvarandre, også når

ein fysisk ikkje kan møtast. Ved å tenkje og handle solidarisk får den reindyrka

egoismen eit slag midt i fleisen. Kanskje ser vi klårare kor viktig det

6


Forord

er å finne ein sunn balanse mellom einskildmenneskets fridom og kollektiv

tryggleik. Både i eige liv og i nasjonal lovgiving og politikk er det om å

gjere å ha dette dobbeltsynet for auga. I krisetider kan ein måtte redusere

sitt eige frirom for å hjelpe fellesskapet til å ta seg av dei som lid mest og er

i livsfare. Det er klok og god etikk.

Kvifor skriv eg?

Når ein er godt vaksen, kan det vere interessant å tenkje tilbake på noko av

det ein har opplevd gjennom åra. Då eg tok til å sysle med livsforteljinga

mi, kunne eg ikkje la pennen – les: PC’en – liggje. For å ordne dei minna

som etter kvart dukka opp, måtte eg setje dei ned på papiret. Eg kom då til

at eg har noko å fortelje som peikar ut over det familien og slekta kan tenkjast

å bry seg om. Det byrjar med barndomsminna frå okkupasjonstida.

I og med at far min var prest og la ned sitt statsembete i 1942, kom livet i

presteheimen til å vere ein del av den lokale og nasjonale kyrkjekampen.

Det sette spor i ein gutepjokk som meg.

Når eg har skrive om eige liv, frå slutten av 1930-åra og til eit godt stykke

ut på 2000-talet, har eg bladd i gamle notat. Det eg har nedteikna gjennom

åra, dekkjer ikkje alt eg vil dra fram. Men det er med og pussar støvet

av det eg kan minnast. Minnet plar bleikne med åra. Det endrar seg og

fargast av nye livssituasjonar. Det eg hugsar frå ‘gamle’ dagar, vil aldri vere

ein kopi av det som hende. Det er ikkje anna enn personlege forteljingar.

I dei ligg det også ettertankar. Grensa mellom minne og ettertankar kan

vere flytande.

Eg har møtt folk som tykkjest vere nysgjerrige etter å vite noko om kva

eg har opplevd som prestelærar ved Det teologiske Menighetsfakultet.

Noko av det kan eg pakke ut. Det eg fortel, er bygd på personlege erfaringar.

Siktet er ikkje å gi ei heildekkjande framstilling av fakultetets historie

i dei 50-60 åra eg har hatt arbeidsplassen min der. Eg skriv til dømes ikkje

om hendingar ved fakultetet som eg ikkje har vore direkte innblanda i.

Innsynet i det teologiske landskapet og kyrkjelivet her heime og utanfor

landegrensene famnar heller ikkje lenger enn til nokre streif av det eg har

vore med på.

Det plar vere eit godt råd å skilje mellom det personlege og det private.

Ei slik grense er viktig når ein fortel frå eige liv, og når ein omtalar andre.

7


Forord

Erfaringar frå familielivet, frå arbeidsplassen og frå storsamfunnet må silast

når ein skal setje nokre av minna sine på prent. I mitt tilfelle har livet

fleire rom og forteljingar enn dei eg omtalar i denne boka. Eg gir berre

små glimt frå det livet som har opna seg for meg. Det gjelder både når eg

byggjer på skriftlege kjelder, og når eg grip tilbake til meir luftige minne.

Takk

Fleire har sett gjennom heile eller delar av manuskriptet til denne boka.

Dei har kome med innspel, både språkleg og sakleg, og retta opp eitt og

anna mistak. Det er eg takksam for. Eg vil særleg takke kona mi, Brit Maria

Hareide Austad. Ho har lese gjennom manuskriptet og gitt meg kloke råd.

Barna våre – Anne, Aasulv og Bjarne – har også fått høve til å sjå det eg har

skrive. Dei fleste av familiebileta frå seinare år er tatt av Aasulv. Det fortener

han ein særleg takk for. Også brørne mine – Knut, Ingolv og Arne – har

fått høve til å sjå gjennom manuskriptet. Av andre som har lese eit utkast

til forteljinga mi, eller ein del av det eg har skrive, vil eg takke Torborg

Aalen Lenderts, Egil Morland, Jan Ove Ulstein, Tore Kopperud, Bjug Åkre

og Andreas Aarflot. Eg vil også seie ein takk til Efrem forlag for samarbeidet.

Vi har drøfta kva eg skulle ta med, og særleg måten stoffet skulle utformast

og formidlast på i ei minnebok som denne. Av og til har vi vore

usamde. Men det har vore lærerikt å arbeide saman med forlagssjef Øyvind

Lerø og hans medarbeidarar. Det seier eg hjarteleg takk for.

Torleiv Austad, Oslo 9. april 2020

8


Livet har opna seg!

Innhald

Forord 5

Innleiing 11

Kyrie eleison ved E134 15

I • Barneåra i Valle i krig og fred 17

Sterke inntrykk frå krigstida 18

I prestegarden og på heia 30

Mor, far og brørne 47

II • Ungdomstida i Aust-Telemark 65

Frå Valle til Sauland 66

Kva livsveg skal eg velje? 71

Realskule og gymnas på Notodden 77

To målformer 85

III • Studium på Menighetsfakultetet og i utlandet 89

Kall til å bli prest? 90

Livet som teologistudent 96

Forskjellige fag 108

Leiv Aalen 115

John Nome 120

Studieopphald i Tyskland 125

Praktikum og ordinasjon 137

IV • Nær familie og venner 143

9


Innhald

Brit Maria 144

Barna våre 154

Hus og hytte 160

Hareide-samlingar 165

Trufaste venner 168

Bekkelaget kyrkjelyd 172

V • Prestelærar og forskar 175

Forskningsstipendiat 176

Lærar i systematisk teologi 187

Sekstiåtte-generasjonen 199

Dekan 210

Impulsar utanfrå 218

Teologiske brytingar 228

«Menighetenes fakultet» 240

VI • Teneste i kyrkja 257

Prest i H.M. Kongens garde 258

Kyrkjeleg reformarbeid 264

Organisasjonar for indre- og ytre misjon 271

Økumeniske hjarteslag 278

Spenningar i det kyrkjelege landskapet 294

Biskop? 301

Luther, Landstad og Munk 305

VII • Etiske utfordringar 315

Ein læringsprosess 316

«Du må ikke sove!» 320

Militærnekting og atomvåpen 330

Medisinsk etikk og bioteknologi 334

Samlivsetikk 342

I døropninga til ei ny tid? 354

Etterord 359

10


Livet har opna seg!

INNLEIING

Forteljartradisjon og tvisyn

EG ER FØDD I VALLE i Setesdal 9. mars 1937 og budde der til eg var 11 år.

Valle er ei bygd med ein levande forteljartradisjon. I min barndom var det

ikkje uvanleg at godt vaksne fortalde barn og unge om gamle dagar. Ein

omtala gjerne dei store forteljarane – sogemennene – med vørdnad. Dette

hadde røter tilbake i ein kultur der det vinterstid var vanleg at vaksne

og barn sessa seg rundt ljoren i stova og høyrde på ymse forteljingar. Ikkje

sjeldan handla desse om slagsmål og slåstkjemper, om einstøingar og

skrøne makarar, om dramatiske hendingar under jakt og fiske, om huldra

og oskorsreia og om spøkeri og underlege skapningar. Folk skreiv stev, og

dei kunne stevjast. Gamle forteljingar frå bondekulturen i dalen skulle

overleverast til nye slektsledd. Eit godt innsyn i denne tradisjonen finn ein

i Johannes Skars store tre-binds bokverk Gamalt or Sætesdal, som første gongen

kom ut tidleg på 1900-talet.

Livet som møtte meg som liten gut, anda av mystikk. For meg – og

truleg også for dei andre gutane eg leika med – var kvardagslivet farga av

dramatiske forteljingar frå gamle dagar, av og til sveipt i eit slør av underjordiske

og overjordiske krefter. Eg saug nok til meg noko av den forteljargleda

eg opplevde i barneåra.

Noko av det gildaste eg veit er å sitje saman med barnebarna og fortelje

om då eg var liten. Då fylgjer dei som regel med. Det kjem truleg av at

barndomsminna mine høyrer heime i eit bondesamfunn som på mange

måtar er annleis enn det dei opplever i eit bymiljø eit par generasjonar seinare.

Når eg fortel om kva eg opplevde under krigen, står som oftast barnebarnas

øyro som på stilkar.

Då Maria, vårt eldste barnebarn, var 3 år gamal, sa ho ein gong til meg:

11


Livet har opna seg!

«Morfar, du kan så mange historier om da du var liten; mamma kan mange

historier om Jesus».

Tvisyn frå Vinje

Eg var ikkje store karen då eg første gongen såg eit bilete av Aasmund Olavsson

Vinje. Han hadde vakse opp i grannesoknet, Vinje i Vest- Telemark.

Augo hans såg ikkje heilt like ut. Sjølv kunne han skjemte med det og seie

at det gjeld «like som å gråte med det eine auga og le med det andre». I det

låg evna til å sjå både det alvorlege og det morosame i livet. Det tyktest å

vere ein visleg måte å møte kvardagen på.

Etter kvart gjekk det opp for meg at folk både i Setesdal og i Telemark la

meir i tvisynet enn kombinasjonen av alvor og skjemt. På desse kantar av

landet kunne ordet tvisyn også nyttast om å kunne sjå ei sak frå to sider.

Når ein streva med å ta standpunkt i eit vanskeleg spørsmål, sa gjerne den

tvisynte at ein må setje seg inn i båe sider før ein svarar. Med det meinte

ein at det var uklokt å vere einøygd. Men ein rekna likevel med at det kunne

vere meir krevjande å sjå ei sak frå fleire sider.

Når eg har stått i ein valsituasjon og skulle ta avgjerd i ei komplisert sak,

har eg ofte kjent på tvisynet. Eg har måtta spørje: Kva grunnar talar for

det eine standpunktet, og kva grunnar talar for det andre? Kanskje er det

derfor at eg aldri har blitt nokon vellukka propagandist. Eg tykkjest ikkje å

vere særleg godt utrusta til å bli fanatikar. Dei som kjenner meg, veit at eg

aldri ville kunne eigne meg som politisk agitator. Meir enn ein gong har

eg undra meg når eg har møtt sjølvsikre kvinner og menn i politiske og i

religiøse samanhengar som berre målar med to fargar, svart og kvitt. Så enkelt

er det som regel ikkje å løyse korkje teoretiske eller praktiske oppgåver,

sjølv om eg vedgår at det i visse tilfelle kan vere rett å bruke svart/kvittmåling.

I haldninga til totalitære ideologiar som undergrev menneskerettane,

er det til dømes ikkje rom for anna enn eit rungande nei.

Også i vanskelege teologiske og kyrkjelege spørsmål kan eg kjenne på

tvisynet og dragast i ulike retningar. Mange gonger har eg vore i tvil om

kva som er rett og godt. Det kan vere slitsamt å ha det slik. Men det gjer

også livet spennande å måtte arbeide seg fram til ei overtyding. Somme

tider kan det vere vrient å finne ein velgrunna posisjon i det teologiske

landskapet. Av og til kan det vel også vere slik at eg i kinkige spørsmål

12


Forteljartradisjon og tvisyn

gøymer meg bak idealet om å vere sakleg, og på den måten vrir meg unna

eit tydeleg svar ved å seie på den eine sida og på den andre sida. Det kostar

å vere motstraums. Gong på gong har eg spurt med sjølv: Er eg robust nok

til å stå åleine i motvind?

13


Anne med bamsen sin like før vi gjekk ut i hagen ….

14


Livet har opna seg!

Kyrie eleison ved E134

SOMMAREN 1969 VAR BRIT MARIA og eg saman med vår då to år gamle dotter

Anne hos foreldra mine i Sauland i Telemark. Anne og eg leika med ein

bamse ute i hagen. Vi kasta bamsen opp i eit tre og song om «Lille Mons

Klumpedump» som sat oppe i eit tre og ramla ned og slo sitt vesle kne. Så

fann Anne på at bamsen skulle leggje seg til å sove, sjølv om det var midt

på dagen. Ho freista å folde hendene hans, utan at det lét seg gjere. Sjølvsagt

skulle vi syngje kveldsbøn. Vi knelte ned på loket til septiktanken ute

i hagen. Det var like ved riksvegen, E134. Der kunne det vere mykje trafikk.

Akkurat då kom det folk gåande forbi på vegen. Eg hadde ei kjensle av at

dei såg rart på oss. Eller var det berre noko eg innbilte meg? Då stemde

Anne i, Kyrie eleison. Eg song med.

h

I påska, nokre månader tidlegare, hadde vi vore til gudsteneste i Sauland

kyrkje. Det som då fascinerte vesle Anne, var nettopp det liturgiske

leddet Kyrie eleison. Dette nynna ho på etter gudstenesta og dei fylgjande

dagane. Derfor fall det naturleg å ta med Kyrie i kveldsbøna som vi song

med henne. Kyrie-leddet høyrde med til det faste ritualet ved leggjetid i

fleire år framover.

Kva som gjorde at Anne blei så glad i Kyrie, er vanskeleg å seie. Men sidan

ho seinare valde teologien og blei prest, kan det liggje nær å mimre om

denne første liturgiske kjærleiken hennar. Nå høyrer det med til biletet at

Anne var glad i å syngje frå ho var lita av. Vi kalla henne derfor Jubilo.

Seinare i livet har eg tenkt mykje på denne hendinga ved E134. Anne

lærte meg noko om ein grunntone i kristenlivet. Tonen ligg i bøna Kyrie

eleison – Gud Fader, miskunne deg. Anten livet går på det jamne eller kjennest

tungt og vanskeleg, kan ein finne både trøyst og håp ved å stemme i

bøna om Guds miskunn. Det opnar livet.

15


På fars arm 2 år gamal i prestegarden i Valle.

16


Livet har opna seg!

DEL I

Barneåra i Valle – i krig og fred

EG VAR IKKJE STORE KAREN under krigen 1940-45. Likevel har fleire opplevingar

frå denne tida brent seg fast i sinnet mitt. Med ein far som tok

aktivt del i kyrkjekampen og motstanden mot nazifiseringa av folket, fekk

eg sanne poenget i ordtaket: Små gryter har også øyro. Slik livet etter kvart

opna seg for meg, er eg ikkje i tvil om at minna frå okkupasjonsåra har

vore med på å forme meg i tenking og handling. Eg grip ofte tilbake til dei

sterke inntrykka eg fekk med meg frå denne tida.

Tida var utrygg, men vi barna var likevel trygge heime hos mor og far.

Vi kunne leike og ha det morosamt. Det meste av det vi gjorde, fann vi på

sjølve. Det utløyste mange underlege og dristige påfunn i guteflokken. Vi

blei ikkje køyrde til trening eller til idrettskonkurransar, men tok oss fram

på eiga hand. Livet utanfor heimen hadde i grunnen berre to faste punkt:

folkeskulen og sundagsskulen. På folkeskulen gjekk vi annankvar dag. Det

gav mykje fritid. Sundagskule var det kvar sundag.

17


Livet har opna seg!

Sterke inntrykk frå krigstida

«Invasjon» i prestegarden

Då tyskarane invaderte landet vårt 9. april 1940, var eg 3 år gamal. Eg kan

minnast at prestegarden i Valle etter få dagar blei fylt av folk frå Kristiansand

og Arendal. Dei måtte evakuere fordi den tyske krigsmakta hadde

bomba i og utanfor Kristiansand, og det kunne også kome til å skje i Arendal.

Folk i Setesdal opna dørene sine for dei som måtte røme frå heimane

sine nede ved kysten. Blant dei evakuerte som kom til oss, var det også

barn. Bror min Knut og eg fekk nokon å leike med. Eg tykte det var triveleg

med så mange folk i huset. Etter nokre dagar – ei veke eller så – kunne dei

evakuerte reise tilbake til bustadene sine. Seinare hadde mor og far kontakt

med fleire av dei som kom til Valle i aprildagane 1940.

Då det gjekk mot sommar same året, tok om lag 70 tyskarar inn på

preste garden. Det var truleg etter 10. juni – dagen som markerte slutten

på dei opne krigshandlingane mellom tyskarar og nordmenn. I og med at

prestegarden var statens eigedom, hevda tyskarane at dei nå hadde råderetten

over denne eigedomen. Dei tok seg til rette, men kasta likevel ikkje

ut oss som budde der. Naturleg nok var det ikkje plass til alle tyskarane

inne i huset. Men offiserane deira gjorde i alle fall krav på dei to gjesteromma

og barnerommet. Soldatane måtte overnatte i høyløa. Knut, som var

5 ½ år, og eg måtte flytte ut av rommet vårt og inn til mor og far, der også

den eitt år gamle veslebroren vår, Ingolv, låg. Mor og far måtte finne seg i at

tyskarane rigga seg til og gjorde som dei ville. Eg minnest at det var ein tyskar

som stuka og stelte på kjøkkenet. Han kalla seg onkel Willy og tok stor

plass. Oppgåva hans var å lage mat til offiserane. For mor og tenestejenta

18


Barneåra i Valle – i krig og fred

vår var ikkje dette så greitt. Alle skulle ha mat samstundes. Det blei trongt

rundt vedomnen og på kjøkkenbenken. Ein låg i vegen for kvarandre og

tala ikkje same språk.

Kor lenge tyskarane var i prestegarden, veit eg ikkje. Eg hadde ei kjensle

av at dei heldt til der i lang tid. Men det var neppe meir enn eit par-tre

veker. Mor og far sa seinare at dei kjende seg utrygge desse dagane, men dei

løynde denne uroa for oss barna.

Det som eg særleg minnest frå denne tyske «invasjonen» i prestegarden,

var dei mange mørkegrøne, militære lastebilane som stod i tunet. For ein

nysgjerrig treåring som meg var det spennande å vandre rundt og sjå på

dei store bilane. Eg skjøna ikkje kva tyskarane sa når dei tala til meg. Men

far hadde høyrt nokre av dei fortelje at dei hadde barn heime i Tyskland,

og at dei lengta tilbake. Det var i alle fall ikkje vanskeleg å skjøne at somme

av dei såg ut til å vere glade i barn. Knut og eg fekk sukkertøy av dei. Dei

la merke til at vi gutane var oppglødde over bilane deira, og dei tilbaud oss

å bli med ned til elva, Otra, for å vaske dei. Dit var det 400-500 meter. Eg

fekk til og med sitje i førarhuset i ein av desse lastebilane, og det var ei så

stor oppleving at eg gjorde på meg. Etter at eg hadde tørka meg bak nokre

buskar, rusla eg heim.

I dag kan det tykkjest underleg at mor og far lét Knut og meg bli med

på dette. Men for meg, som den gongen var ein uredd liten gut, var dette

ei stor oppleving. Tenk å få køyre med ein stor lastebil! Etter kvart som eg

voks til, blei eg redd når eg såg ein tysk soldat eller høyrde flydur.

Uhyggje

I slutten av mars 1942 hende det noko som feste seg i minnet. Torjus Åkre

som var lærar i Oveinang, ei mil nord for sentrum i bygda, blei arrestert

og forvist til Kirkenes i lag med mange andre lærarar. Der blei dei sette til

vegarbeid. Då eg høyrde at han var tatt og sendt langt nordover, blei eg

oppskaka. Eg var leikekamerat med dei to eldste sønene hans: Bjug 6 år og

Gudmund 4 år. I alder var eg midt mellom dei. Dei hadde også ein liten

bror, som heitte Olav. Bjug og Gudmund fortalde meg og andre leikekameratar

om det som hadde hendt, og lét det skine gjennom at dette var

vanskeleg for mor deira, Sigrid. Ho sat med det daglege ansvaret for tre små

gutar og for fjøsstellet på den vesle garden. Bjug og Gudmund synte meg

19


Livet har opna seg!

også kvar far deira hadde gøymt motorsykkelen sin. Sykkelen låg under

høyet i løa. Eg lova ikkje å fortelje det til nokon. Torjus Åkre kom heim frå

Kirkenes etter eit halvt år, og det gledde vi oss over i guteflokken.

Ein gong kom det melding om at bøndene i bygda måtte møte på jordet

på nordsida av kyrkja med hestane sine. Tyskarane ville ta dei beste av

dei. Vi gutane var der og observerte kva som gjekk føre seg. Folk som kom

med hestane sine, såg alvorlege ut. Tyskarane gjekk i uniform og såg ut

til å vere offiserar. Dei rusla rundt og finsikta hestane. Eg stod i utkanten

av jordet og kjende meg uvel. Det låg spenning i lufta. Etter ei stund kom

domen. Tyskarane tok med seg dei hestane dei meinte var sterke og gode.

Eg tykte det heile var frekt og trist. Det minte om eit tjuveri, sjølv om dei

som miste hestane sine, visstnok fekk ei lita betaling. Ennå ser eg for meg

det sorgtunge draget i andletet til dei bøndene som måtte gå tomhendte

heim. I denne bygda kunne ein bonde knapt greie seg utan hest. Motviljen

min mot dei framande i uniform som gjekk fram på denne måten, blei

enndå sterkare etter dette.

Brot med statskyrkja

Like etter påske i 1942 støytte eg på mor ute på tunet med fanget fullt av

syltetøyglas. Eg blei reint fælen då eg såg kva ho hadde i fanget, for eg var

så glad i syltetøy. Då eg spurde henne kvifor ho gjorde dette, svara ho: «Det

er betre at bruksmannen får syltetøyet enn tyskarane». Eg skjøna då at mor

var på veg til bruksmannen (forpaktaren) som budde 50 meter lenger oppe

i tunet. Bruksmannen var ei enkje, Margit Homme, som dreiv prestegarden

saman med to vaksne, ugifte søner – Bjørn og Torgrim. Snart var det

berre potetene som låg att i kjellaren vår. Då gjekk det opp for meg at vi

truleg måtte flytte ut av prestebustaden, og at det kom til å skje nokså

snart. Eg skjøna ikkje heilt kvifor. Men far fortalde at han hadde fått eit

telegram frå Quisling der det stod at han og familien måtte forlate prestebustaden.

Grunnen til det var at far hadde lagt ned statsembetet sitt første

påskedag. Quisling ville at dei prestane som hadde gjort det, skulle visast

bort frå bustadene sine. Men ingenting skjedde. Vi blei verande i prestegarden.

Quisling fylgde ikkje opp sitt spontane telegram til dei fleste prestane.

Etter kvart kom syltetøyet og annan mat som tilhøyrde oss, tilbake

til kjellaren vår. Det kunne eg konstatere med glede.

20


Barneåra i Valle – i krig og fred

I prestegarden i Valle fekk vi hausten 1943 nyss om at NS-biskopen i det

nye Skien bispedøme, Ludvig Daae Zwilgmeyer, skulle kome på visitas.

Skien bispedøme var oppretta av Quisling-regjeringa og var tenkt som eit

‘ideal-bispedøme’. Agder bispedøme blei lagt ned og delt. Vest-Agder blei

overført til Stavanger bispedøme og Aust-Agder til det nyoppretta Skien

bispedøme. Det innebar at Valle soknekall kom under NS-biskopen i Skien.

I og med at far hadde brote med det statlege kyrkjestyret og ikkje lenger

var statsembetsmann, var det uaktuelt for NS-biskopen å kontakte han på

førehand. Men far hadde likevel høyrt rykte om at biskopen skulle kome.

For ikkje å møte han lyste far til friluftsgudsteneste på Hovden som ligg

fem-seks mil lenger nord i dalen. Han drog dit med bussen på torsdag. På

laurdag formiddag banka det på døra inn til kjøkkenet. Mor og eg var der.

Då mor opna døra, skjøna ho at det var NS-biskopen som stod der. Han

hadde med seg kona og ei dotter. Daae Zwilgmeyer spurte etter far. Mor

fortalte at han hadde reist til Hovden for å ha friluftsgudsteneste der på

sundag. Biskopen ville så vite kven som var organist i Valle kyrkje. Mor svara

at det for tida ikkje var nokon fast organist der, og la til: «Det er eg som

til vanleg spelar i kyrkja nå, men eg har vondt i skuldra og kan ikkje spele.»

Men klokkaren? «Nei, han er sjukemeld til måndag», svara mor. Biskopen

sa då: «Det var da skitt!»

Sidan eg visste kvifor far hadde reist til Hovden, skjøna eg kven mor tala

med. Eg fylgde med i ordvekslinga. Orda sokk i meg. Mor bad ikkje bispefamilien

kome inn i stova. Det nemnde NS-biskopen i rapporten sin frå

bispevisitasen i Valle. Rapporten, som nå ligg i Riksarkivet, seier omtrent

det same som det som feste seg i minnet mitt frå samtalen mellom Daae

Zwilgmeyer og mor i kjøkkendøra.

Den gongen var naturalia (mjølk, grønsaker og poteter) ein del av

presteløna på landsbygdene. Det var noko bruksmannen måtte betale for

å bu i bruksmannsstova og drive prestegardsjorda. Etter at far hadde lagt

ned statsembetet, fekk han ikkje lenger løn frå staten. Men bruksmannen

lét oss likevel få mjølk og noko attåt. Etter kvart blei det ordna slik at

mor og far tok over drifta av halve prestegarden. Dei hadde to-tre kyr og

gris og høner. Hest lånte dei av bruksmannen. Foreldra mine hadde vakse

opp med gardsarbeid. Far hadde til og med gått på landbruksskule. Mor

mjølka kyrne, og det lika ho. Så vidt eg veit klaga ho aldri over fjøsstellet.

21


Livet har opna seg!

Vi mangla ikkje mat desse åra. Elles la eg merke til at folk i bygda av og til

stakk ein pengesetel i handa til far. Det noterte han i ei lita bok. Seinare

høyrde eg at det av og til kom ein hemmeleg kurér med pengar til far.

Det var ikkje elektrisk straum i Valle under krigen. Om vinteren trong vi

parafin til lamper og lykter. Men det var rasjonering på parafin. Far måtte

ha ein del av kvoten vår til alladinlampa på kontoret. Mor var avhengig av

parafin til fjøslykta for å kunne stelle dyra. Vinterstid kunne vi ikkje gå

på do utan lykt. Doen var ein fem-setes som låg i uthuset. To av seta var

lågare enn dei andre. På blank is og i snøføykje kunne det vere ein heller

skummel tur for ein smågut å gå ut dit om kvelden. Vi måtte rasjonere

bruken av parafin. Etter at eg byrja på skulen i 1944, måtte eg fleire gonger

lese lekser i lyset frå ei opna omnsdør på kjøkkenet. Det gjaldt å passe seg

for gneistane frå dei sprakande vedskiene i omnen. Gneistane la seg av og

til på blada i leseboka. Eg bruka gjerne fingrane til å sløkkje dei.

Mot slutten av okkupasjonen kom det eit par gonger store pakker til oss

frå to av fars kusiner i Minnesota i USA. Utruleg at pakkene kom fram på

denne tida! Då vi opna dei, skjøna vi at innhaldet først og fremst var tenkt

å skulle vere for oss barna. Det var naturlegvis spennande. Så vidt eg hugsar

var det noko godt å knaske på. Det var stas. Men dei kleda som låg der,

kunne vi ikkje bruke. Eg våga ikkje gå med dei amerikanske buksene. Dei

hadde ein farge og eit snitt som var heilt annleis enn vi var vane til i Setesdal

den gongen. Brørne mine såg det på same måten. Likevel har eg eit vagt

minne om at vi sette pris på at det var nokon langt borte som tenkte på oss

og ville hjelpe oss. Det gjekk også opp for meg at vi hadde nære skyldfolk

i Amerika. Tre av systrene til bestefar utvandra dit omkring 1900 og fekk

mange etterkomarar.

Av og til kom det ukjende folk innom prestegarden. Mor og far hadde

innprenta i oss barna at vi skulle seie minst mogeleg når det var framandfolk

i huset. Dei kunne vere spionar eller angivarar. Når ukjende kom innom

prestegarden, såg eg at mor og far blei fåmælte. Det hende fleire gonger.

Eg kan hugse at det blei ei noko trykkjande stemning i huset når det

dukka opp folk som vi ikkje visste kva ville. Tala dei sant?

Ein gong kom det ein tysk prest i uniform til prestegarden. Han såg

grei ut og ville gjerne tale med far om den kristne trua. Då far skjøna det,

sat han oppe og rødde med den tyske presten til langt på natt. Neste mor-

22


Barneåra i Valle – i krig og fred

gon skulle tyskaren reise, og han gjekk ned til bussen. Ei lita stund etterpå

oppdaga far at geværet hans stod att ute i gangen. Far greip det og sprang

ned til bussen. I siste liten nådde han bussen og leverte geværet til tyskaren.

Han tok imot det, men med apatiske drag i andletet, fortalte far.

Hadde den tyske presten verkeleg gløymt geværet i Valle prestegard? Eller

ville han at far skulle ha det? Far visste ikkje.

Far i fengsel?

Far hadde åtte forhøyr av statspolitiet under krigen – dei fleste på Bergtun

Turistheim i Valle. Det var støtt NS-folk i kyrkja som noterte kva far sa i

preikene sine og kva meldingar og skriv frå kyrkjeleiinga som han las opp

frå preikestolen eller frå koret. Dei som var der for å spionere, høyrde etter

kva han sa og korleis han omtala «den nye tida» som NS skrytte slik av. Ein

sommardag i1944 fekk far melding om at han ville bli henta av statspolitiet

frå Kristiansand og tatt med dit, kanskje til Arkivet – Gestapos hovudkvartér

i byen. Mor nemnde på at far kunne bli sendt vidare til Grini.

Ennå kan eg sjå for meg far sitjande på ein kvit benk i hagen med grå

frakk og hatt. Kofferten stod ved sida. Mor var uroleg og alvorleg. Det såg

ut som ho hadde gråte. Far venta på dei som skulle hente han. Men dei

kom ikkje til avtalt tid. Etter å ha venta ein times tid, reiste han seg frå

hagebenken og gjekk inn på kontoret og ringde til NS-lensmannen, Olav

Tveiten. Han budde vel éin kilometer lenger sør i bygda. Lensmannen svara

at det likevel ikkje blei aktuelt å ta med far til Kristiansand. Seinare fekk

vi greie på at dei som kom for å hente far, hadde kome til Valle og tatt inn

hos NS-lensmannen. På ein eller annan måte hadde han greidd å overtyde

dei om at dei skulle la presten få vere i fred. Slik blei det. Det gjekk rykte

om at lensmannen hadde gitt dei noko sterkt å drikke før dei drog tilbake

til byen. Om det verkeleg var så, veit eg ikkje. Men det er kjent at Olav

Tveiten la vinn på å hegne om nokre i bygda som nazistane ville fengsle.

Far og mor og vi gutane blei verande i prestegarden i Valle under heile

krigen – trass i at over 11 % av bygdefolket hadde meldt seg inn i NS. Knapt

nokon annan stad i landet var det prosentvis så mange NS-medlemer som

i Valle. Ein kan grunne på kvifor NS fekk så mange medlemer her. Var det

nasjonalistiske drag i den lokale kulturen som korresponderte med det NS

stod for? Som liten hadde eg i alle fall inntrykk av at valldølane var byrge

23


Livet har opna seg!

av kulturtradisjonen sin og tala med age om folk som var djerve og sterke

i slåstkamp. Dei blei rekna som heltar. Det tyktest vere noko i NS sin bruk

av norrøne symbol, ikkje minst av solkrossen, som appellerte til fleire av dei

nasjonalt sinna i bygda. Også helsinga «Heil og sæl» hadde norrøne røter.

Når NS-folk helsa kvarandre med å heve høgrearmen med ei open hand,

kunne det vekkje nasjonale kjensler og tru på ei ærefull framtid blant folk.

I guteflokken eg var med i, gjorde vi narr av denne NS-helsinga ved å seie:

«Heil og sæl – feit og fæl!»

I Valle – som mange andre stader i landet på den tida – var ein redd for

kommunismen og kjende seg skremt av Sovjetsamveldets åtak på Finland

vinteren 1939-40. NS dreiv propaganda for ideologien og politikken sin ved

å åtvare mot den kommunistiske faren som ein var redd ville svekkje kristendommens

stilling i vårt land. Eg høyrde dei vaksne tala om dette trugsmålet,

men var for liten til å skjøne kva det handla om. Derimot visste vi

smågutane at tre unge valldølar melde seg til teneste som frontkjemparar,

og at dei drog ut i krigen på austfronten. Det mislika vi. Ein av frontkjemparane

frå bygda kom aldri heim att. Seinare kom det fram at han blei tatt

til fange og skoten i Russland.

Valldølen Knut O. Bø var disponent i L/L Setesdal Automobilrutor og

budde under okkupasjonen på Byglandsfjord. Han blei fengsla og sendt til

Trandum etter at nazistane greidde å rulle opp motstandsgruppa til major

Arne Laudal i Agder i 1942 – ei gruppe Bø var med i. Vi ungane i Valle høyrde

om dette. Det kom meldingar til folk i bygda om at han blei torturert

og hadde det ille på Trandum. Han fekk mest ikkje mat og svalt, blei det

sagt. Ein dag skulle han visstnok ha fått eit egg å ete, fortalde ein av skulekameratane,

og det såg vi som eit ørlite lyspunkt. Men meldingane som

nådde oss like etterpå, vitna om at han blei sparka og slegen. Vi høyrde at

nazistane skulle ha trekt ut tennene hans, utan at vi visste om det var sant.

Eg minnest at vi ungane blei veldig triste då det blei kjent at Knut O. Bø

var skoten i Trandumskogen i 1944. I juli 1945 blei han gravlagd på Valle

kyrkjegard. Det skal ha vore om lag tusen menneske der. Eg var då på heia

og gjette og kom derfor ikkje heim til gravferda.

24


Barneåra i Valle – i krig og fred

Knut (5) og eg (2) på dørstokken

inn til fjøset i Valle

prestegard i 1939. Då vi skulle

fotograferast, meinte Knut at

vi båe skulle folde hendene.

Men det ville eg ikkje, sjølv

om Knut masa på at eg skulle

gjere det. Han minner meg av

og til om det.

I skammekroken

Hausten 1943 var eg vel seks år gamal og ville gjerne byrje på skulen. Men

skulestyret sa nei. Eg var for ung. Ein måtte fylle sju år det året ein tok til

i første klasse. Men etter jul – i januar 1944 – tok likevel storebror Knut

meg med på skulen som heitte Vallebø skule. Det var ikkje uvanleg at eldre

sysken av og til tok med seg ein liten bror eller ei lita syster på skulen. Ein

kalla dette «å fylgje med». Knut gjekk i tredje klasse som var øvste trinnet

i småskulen. Skulen var då to-delt. Ein gjekk på skulen annankvar dag.

Læraren heitte Salve Harstad. Han blei kalla Såvi og var frå bygda. Det blei

sagt at han fekk denne stillinga fordi han var medlem av NS. På veggane

i skulestova var det hengt opp fleire plakatar med solkross-symbolet som

blikkfangar. Motivet her var ein likearma gul kross på raud botn med ein

gul ring omkring. I biblioteket på skulen låg det fleire bøker med hakekross

på omslaget. Det var knapt nokon av oss som lånte desse bøkene. Eg

gjorde det i alle fall ikkje. For eg visste heimanfrå at slike bøker stod for

tyskarane og NS sitt syn, og då skulle ein ikkje røre dei. Elles kan eg ikkje

hugse at læraren propaganderte for Quisling og NS i skuletimane ut over

det som stod på NS-plakatane på veggane og på omslaget til dei bøkene

som låg framme i biblioteket.

Sjølv om eg ikkje var ordentleg førsteklassing, fekk eg leksebøker og

gjorde heimearbeidet. Utpå våren var eg komen like langt som dei som

25


Livet har opna seg!

hadde gått i første klasse frå skuleåret byrja tidleg på hausten året før. Eg

blei spurd om eg ville slå fylgje med dei og såleis ta til i andre klasse hausten

1944. Men etter sommarferien byrja eg likevel i første klasse på nytt.

Kva som gjorde at det blei så, veit eg ikkje. Var det mor og far som ville det?

Valde eg det sjølv? Eller var det skulestyret som ville at eg skulle gå første

klasse om att og få med meg alt frå byrjinga? Seinare har eg hatt moro av

at eg har gått om att første klasse på folkeskulen. Det er det neppe mange

som har gjort.

I friminutta på skulen var vi ikkje mykje opptatt av dei politiske motsetnadene

som okkupasjonen hadde skapt. I dei 1 1 /2 åra eg gjekk på skulen

før freden kom, kan eg aldri minnast at den politiske spaltinga i folket

delte klassa i ein NS-positiv og ein NS-negativ fløy. Først ei god stund etter

krigen gjekk det opp for meg at eg på skulen gjekk saman med barn frå

heimar der foreldra eller ein av foreldra var innmelde i NS. Eg skjøna etter

kvart at dei som gjekk i storskulen, var meir merksame på dette skiljet enn

vi var i småskulen.

Sommaren 1944 var eg ein ekstra månad på støylen – nær hytta vår – for

å gjete. Eg kom heim frå heia berre eit par dagar før skulen skulle ta til.

Då fekk eg eit problem. Kva skulle eg ha på føtene? Eg hadde gått berrføtt

heile sommaren og hadde rett og slett ikkje sko. Det var ikkje akkurat lysteleg

å tenkje på at eg kanskje måtte gå berrføtt på skulen. Far skjøna at

eg var lei meg og gjekk ned på butikken og spurde etter sko til meg. Nei,

det hadde dei ikkje, sa kjøpmannen. Likevel kom han dragande med eit

par trebotnar (tresko), men det var ikkje sko som høvde for ein skulegut,

meinte far. Det hadde han rett i. Så rota kjøpmannen endå meir i lageret

og fann eit par sko av papir. Far kjøpte dei, og eg var på eit vis skodd til å

gå på skulen. Papirskoa heldt ikkje lenge. Men då hadde ein skomakar i

bygda sauma nye sko av lêr til meg.

Frå hausten 1944 var skulen tredelt. Første og andre klasse skulle halde

til i heradshuset i Nordibø, medan dei to andre klassene var i skulehuset,

som låg lenger sør i bygda, på Åkresjordet. Ei nyutdanna lærarinne,

Marie Sverdrup Lund, var tilsett i småskulen. Ho var frå Valle og kjende

kulturen i bygda. Bygda var delt inn i fire skulekrinsar med kvar sin lærar.

Dei var alle bygdefolk. Det gjaldt også læraren på framhaldsskulen. Bygda

hadde fostra mange lærarar. Kanskje tenkte ein så at ein tok best vare på

26


Barneåra i Valle – i krig og fred

den lokale kulturen ved å tilsetje bygdefolk med lærarskuleeksamen til å

halde skule for dei som skulle vekse opp der. Lærarinna eg fekk, Marie,

kom med nye pedagogiske idear, blei det sagt. Ho ville ha orden og kunne

vere rask til å setje elevar i skammekroken når dei ikkje gjorde som ho sa.

Eg fekk også smake korleis det var å stå der etter at eg hadde sagt noko i

friminuttet som hadde såra ein av medelevane. Den nyutdanna lærarinna

lærte oss også korleis vi skulle ete med kniv og gaffel. Det blei sagt at

fleire av medelevane ikkje var vane til det heimanfrå. Mange åt berre med

skei. Lærarinna prenta også inn i oss at vi måtte banke på døra når vi stakk

innom på grannegarden. Heller ikkje den skikken lét til å vere utbreidd i

bygda den gongen. Og skulle vi låne noko av grannen, t.d. ein plog, måtte

vi alltid spørje om lov, sa lærarinna.

«Ja, vi elsker kjøtt og pølse»

Då vinteren 1945 var på hell og våren byrja bryte fram, høyrde eg mor og

far tala om at krigen såg ut til å gå mot slutten. Dei lengta etter fred, men

var samstundes urolege for kva den store tyske styrken her i landet – som

visstnok var på 350 000 mann – kunne finne på. Foreldra mine kunne ikkje

sjå bort frå at tyskarane kunne kome til å bombe byane og tettstadene før

dei overgav seg. Eg merka godt denne uvissa, også frå andre i bygda. Sjølv

om eg berre var åtte år gamal, var eg redd for kva som kunne hende.

Då far om ettermiddagen 7. mai 1945 fortalde at krigen nå var over, blei

eg og dei andre gutane glade. Vi jubla. Eg tenkte ikkje lenger på at tyskarane

kunne kome til å setje seg fast i landet og bruke våpen mot nordmenn som

ville dei skulle overgi seg. Vi gutane klatra opp i eit av dei store piletrea som

stod i bakken opp til prestegarden. Der feira vi frigjeringa med å syngje «Ja,

vi elsker kjøtt og pølse, ja, det gjør vi så». Mor fann fram norske flagg som

ikkje hadde vore i bruk på fleire år. Det slo meg at fargane i flagga hadde

falma, men det gjorde ingenting. Neste dag, sjølve frigjeringsdagen, skulle

det gå eit folketog gjennom Valle-bygda. Knut, far og mor skulle vere med.

Dei ville også ha meg med. Men eg drog meg unna og gret. For eg tykte

ikkje eg hadde fine nok klede til å gå i tog ein slik festdag. Eg hadde berre

kvardagsbukse. Så eg blei verande heime og stod i prestegardstunet og

såg det store folketoget nede på hovudvegen. Det gjorde vondt ikkje å vere

med. For då var det fest i bygda. Fleire av kvinnene gjekk i festbunaden sin

27


Barneåra i Valle – i krig og fred

som dei kalla ‘stakka’. Men då 17. mai kom, og det atter skulle gå tog gjennom

bygda, våga eg meg til å vere med. Då folk samla seg utanfor Solheim

Turistheim, og folk frå Heimefronten, fleire av lærarane i bygda og soknepresten

stod på balkongen i andre høgda, kjende eg for alvor jubelbruset

for at Noreg atter var eit fritt land. Det var ei stor oppleving!

Det tok ikkje lang tid etter den tyske kapitulasjonen før ein tok til å arrestere

NS-medlemene frå Valle. Sjølv om eg berre var åtte år den gongen,

fylgde eg med på arrestasjonane og opplevde det som dramatisk. Vi tala

om det heime. Mor og far ville helst ikkje at vi barna skulle bry oss så mykje

om det. Men eg la likevel merke til kva som gjekk føre seg. Frå prestegardstunet

kunne eg sjå at fleire av dei arresterte blei samla ved ungdomshuset

Vallhall som ikkje låg langt frå prestegarden. Dei skulle sendast til Hornnes,

blei det sagt. Mor fortalde at det blant folk i bygda gjekk rykte om at

då Lavrans Homme – som gjekk for å vere lite glad i å vaske seg – måtte

under dusjen på gymnaset på Hornnes, skal han ha sagt: «Nå kjem pinslene!»

Seinare har eg høyrt at det spreidde seg fleire versjonar av kva han sa i

dusjen. Slike minne seier noko om korleis vi som ‘sigerherrar’ omtala dei

som hadde halde seg til NS og støtta tyskarane. Nå var rollene bytt om.

Far hadde ein brun Chevrolet 1937-modell. Tyskarane ville ta bilen,

men fekk han ikkje til å gå. Det kom av at sønene til NS-lensmannen hadde

tatt dynamoen. Far blei skulda for å ha tatt ut og gøymt denne delen i

motoren, og han blei skjelt ut med kraftige og saftige gloser. Men han svara

– som sant var – kven som hadde tatt dynamoen. Tyskarane feste ein lapp

på frontruta, der det stod at bilen var beslaglagd. Men dei fekk han ikkje

med seg. Bilen blei ståande i garasjen under heile krigen, utan at vi barna

fekk lov å kome inn der. Men så snart meldinga nådde oss om at tyskarane

hadde kapitulert, sprang vi inn i garasjen og sette oss i bilen.

Få dagar etter frigjeringa stod motstandsmannen Knut Haukelid brått i

prestegardstunet i lag med nokre andre frå Heimefronten. Vi visste at Haukelid

hadde vore med på tungtvassaksjonen på Rjukan og senka Tinnsjøferja,

og det gav han heltestatus i våre augo. Haukelid spurde far om han

kunne få låne bilen hans. Det fekk han sjølvsagt. Dynamoen hadde kome

på plass att. Folk som hadde sett desse heimefrontkarane på vegen, sa at

dei køyrde som villmenn. Bilen hadde ikkje vore smurt på fem år. Han var

ikkje heilt god då vi fekk han att. Men det gjorde ingen ting. Det var ei stor

28


Barneåra i Valle – i krig og fred

ære å la heltane frå Hardangervidda låne bilen.

Vi fekk betre kjennskap til tungtvassaksjonen då vi las Knut Haukelids

bok Det demrer en dag som kom ut i 1947. Vi kasta oss over boka og tykte

ho var svært spennande. Det same opplevde eg året etter då den første av

tungtvassfilmane kom, Kampen om tungtvannet. Der spela fleire av tungstvass-sabotørane

seg sjølve. Den gongen visste eg ikkje at eg mange år seinare

skulle bli godt kjent med ein av dei, Jens Anton Poulsson, som var sjef

for H.M. Kongens garde då eg var gardeprest.

For meg og dei andre barna der omkring såg vi opp til Heimefronten.

Hardangervidda låg ikkje så langt unna, og vi hadde ei aning om kva som

hadde gått føre seg der under krigen. Vi laga oss tre-børser, feste norske

flagg på skjorteermet eller på genseren og leika heimefront og nazistar i

og rundt løa. Det var alltid Heimefrontens folk som vann. Nazistane kom

i fengsel og blei stengde inne i grisehuset. Mor kom ut og sa at vi måtte

veksle på kven som skulle høyre med i dei to gruppene. Vi måtte ikkje la

dei same vere nazistar heile tida.

29


EIN JUNIDAG I 1940, då Torleiv Austad er tre år gamal, tar 70 tyske soldatar

seg til rette i heimen hans, prestegarden i Valle. Far til Torleiv er sokneprest

der – i ei bygd med særeigen kultur og levande forteljartradisjon. Han

skulle tidleg bli ein aktiv deltakar i kyrkjekampen mot okkupasjonsmakta.

Torleivs mor kom frå Fyresdal, som Vidkun Quisling rekna som si heimbygd.

Torleiv fortel om sterke opplevingar frå denne dramatiske tida. Dei feste

seg i sinn og tankar. Seinare i livet, som ung teologisk kandidat, skulle

kyrkjas møte med totalitære ideologiar bli eit fagleg interessefelt for

han. Han fekk Kongens gullmedalje for eit arbeid om kyrkjekampen i

Tyskland. Teologisk doktorgrad tok han på ei avhandling om den norske

vedkjenningserklæringa «Kirkens Grunn» frå 1942, som låg til grunn for

prestane sitt brot med det statlege kyrkjestyret, noko faren også hadde

gjort. Torleiv Austad er framleis aktivt med i det offentlege ordskiftet om

kyrkjas rolle i motstandsrørsla under krigen.

Austad blei aldri fast prest i nokon kyrkjelyd, for livet opna seg på ein

annan måte for han. Som professor i teologi ved Menighetsfakultetet underviste

han prestestudentar og andre for teneste i kyrkja. Samstundes var

han aktiv i det verdsvide økumeniske arbeidet i håp om at kyrkjene skulle

kome nærare kvarandre.

Som forskar, lærar og leiar av råd og utval har Austad vore rekna som lågmælt.

Men uredd har han like fullt stått fram som forsvarar av lange linjer og

slitesterk teologi i kyrkjas mangfaldige liv. Det har ikkje hindra han i å vere

open for nye teologiske impulsar. Han har synt evne til å ta imot lærdom også

frå vårt multikulturelle og multireligiøse samfunn. Livet har opna seg! er Torleiv

Austads forteljing om eit rikt liv – som opnar med eit gripande stykkje noregshistorie

frå krigens dagar.

ISBN 978-82-92922-56-9

ISBN 978-82-92922-56-9

9 788292 922569

www.efremforlag.no

More magazines by this user