11.03.2021 Views

Anne Karin Fonneland «Olav H Hauge og trea : Om å sjå naturen – og klimakrisa no!»

Forfattar er Anne Karin Fonneland. Kva som er normalt i naturen, er i endring. Klimaforskarar skildrar gradvise økologiske endringar som vi vanskeleg oppfattar, som shifting baselines. Forfattaren og gartnaren Olav H. Hauge såg tidleg at menneska ikkje berre var i harmoni med naturen, men skapte kritisk ubalanse over tid. Kva språk har vi for desse endringane? Boka syner korleis den ‘biletskjønne nasjonalromantikkens tablå’, ein kultur med mangfaldige sjikt av meining og levd liv, kan visa veg til ein realisme med berekraft. Fonneland viser oss den levande naturen og kombinerer fakta om klimaendringar og eigne erfaringar med nære lesingar av Olav H. Hauge sine dikt og dagbøker. Dei to forfattarane skildrar korleis det å ha eit nært forhold til, og omtanke for naturen, er blitt noko samansett, av og til plaga. Me ser naturen, og er sjølv del av den; økosystemet me inngår i, er truga. Historia til Fonneland er tankevekkjande, fengslande og viktig.

Forfattar er Anne Karin Fonneland.
Kva som er normalt i naturen, er i endring. Klimaforskarar skildrar gradvise økologiske endringar som vi vanskeleg oppfattar, som shifting baselines. Forfattaren og gartnaren Olav H. Hauge såg tidleg at menneska ikkje berre var i harmoni med naturen, men skapte kritisk ubalanse over tid. Kva språk har vi for desse endringane?
Boka syner korleis den ‘biletskjønne nasjonalromantikkens tablå’, ein kultur med mangfaldige sjikt av meining og levd liv, kan visa veg til ein realisme med berekraft. Fonneland viser oss den levande naturen og kombinerer fakta om klimaendringar og eigne erfaringar med nære lesingar av Olav H. Hauge sine dikt og dagbøker. Dei to forfattarane skildrar korleis det å ha eit nært forhold til, og omtanke for naturen, er blitt noko samansett, av og til plaga. Me ser naturen, og er sjølv del av den; økosystemet me inngår i, er truga.
Historia til Fonneland er tankevekkjande, fengslande og viktig.

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

OLAV H. HAUGE OG TREA

Om å sjå naturen og klimakrisa no!


OLAV H. HAUGE OG TREA

Om å sjå naturen og klimakrisa no!


Anne Karin Fonneland

OLAV H. HAUGE

Om å sjå naturen og klimakrisa no!

OG TREA

essay

Efrem 2021


© Efrem forlag 2021

www.efremforlag.no

OmslagsbildeR: Nikolai Astrup: «Kari. Motiv fra Sunde» og

«Vårnatt i hagen», Wikimedia Commons

Forfattarfoto: Kvinnheringen

grafikk: Freepik

Omslag og sats: Lerø design

Trykkeri: LivoniaPrint

Skrift: Tisa Pro 11/14

Papir: 100g Munken Premium Cream 1,5

Forfattaren har mottatt støtte frå Det faglitterære fond

ISBN 978-82-92922-73-6

Boka er trykt på miljøvennleg papir


INNHALD

Innleiing Dagbøker og frukthage 9

Klimafornekting 12

Oppdaging 17

Grunnstammer/ greiner 21

Samanheng? 32

Romantikk/ antroposentrisme/ økokritikk 38

Tilbake til jorda 47

Endring i jordbruket 52

Lån eller eigedom? 58

Skogbading 71

Å leva av tre 75

«Ser me naturi»? Om Olav H. Hauge 88

Plant eit tre 114

Dei vanskelege tala 117

Kontakt med naturen? 124

Kva gjev meining for framtida? 131

Litteratur 140

5


«Me kviler ikkje i tidi og naturi, har ikkje ro til å gå i gang med

sjølvgløymande arbeid. Kvar er so febrilsk uppteken med å gjeva

uttrykk for sitt eige ego, sine tankar, sitt vesle sjeleliv og driftsliv,

lenger rekk me ikkje. Og so kjem det usæle: Ser me naturi anten det

no er hav eller stjernor, fjell, skog, so er det oss sjølve me ser, våre

lengslor og draumar, våre sorger og sjuke tankar, me speglar oss i

naturi. Landskapet, naturi for hennar eigi skuld, ser me ikkje, gjev

oss ikkje av med å prøva skildra og gjeva att. Me er ego-sentrert,

har aldri ofra oss sjølve, me (er) alltid det viktigaste i kva me gjer,

me har gløymt å tena, det er det som er saki. Me kan då heller ikkje

tena kunsten.»

Olav H. Hauge

7


innleiing

Dagbøker og frukthage

I dei siste åra har eg brukt ein del tid med forfattaren

Olav H. Hauge sine dagbøker. Gjennom lesinga har eg

funne at han ofte opplevde å vera fortvila over manglande

respekt for naturen. Det vart naturleg å tenkja på vår

eiga tid der klimaspørsmålet stadig har kome nærare.

Synlege teikn i naturen og rapportar frå mange hald om

naturkatastrofar, gav, og gjev, meir og meir ubehag.

Ein haustdag i 2019 såg eg at Folgefonna hadde endra

seg. Eg kunne sjå blåisen frå hagen vår i Hardanger. Eg

kjende uhygge og byrja å skriva om det; ville setja meg

meir inn i kva som er i ferd med å skje i naturen. Olav

H. Hauge vart den jordnære støttespelaren som eg har

henta svært mange sitat frå. Eg ville syna fram tankar

frå Hauge som eg meiner er nyttige i vår tid med klimakrise.

Eg såg også nærare på nokre av dikta hans og kom

til å lesa tekstane i eit meir økokritisk perspektiv. Olav

H. Hauge er kjend for å vera ein viktig lyrikar, men han

var også gartnar og fruktbonde. Hauge si forankring i

9


naturen hjelper oss til å sjå tilbake og gjev perspektiv

framover. Eg er takksam for at Det Norske Samlaget gav

ut dagbøkene til Hauge i år 2000.

Det vart naturleg å starta i frukthagen mellom trea der

eg sjølv var, men det vart også logisk å reflektera omkring

livsgrunnlaget til folk på Vestlandet som tradisjonelt

var jordbruk og fruktdyrking, men også skogsdrift

som har vore leveveg for svært mange i Noreg. Skogen

er i eit spenningsfelt når det gjeld omsyn til karbonlagring

og skogvern i motsetnad til omsynslaus utbygging

og vekstideologi. Små gardsbruk er under sterkt press,

og svært mange er nedlagde.

Eg har vore knytt til trea, landskapet og jordbruket frå

eg var barn. Dette er derfor ei forteljing om å høyra til i

ein kultur og i ein natur som eg har eit sterkt ønske om

å leva i og vidareføra til andre etter oss. Arbeidet med

denne teksten har ført meg nærare klimaforsking og

naturfilosofi som igjen har gjeve meg ei overtyding om

at klimasaka og klimavenleg matproduksjon er dei viktigaste

kampane vi må ta framover.

Vi er opplærte til å tru at naturen verkar uavhengig av

10


oss menneske. Det er ikkje slik. Alle planter, dyr, artar

og økosystem er avhengige av omgjevnaden og er dermed

også risikoprosjekt. Om eit ledd i prosessen vert

borte, kan liv forsvinna. Ved å sjå nærare på vilkåra til alt

som skal leva, aukar vi kunnskapen om å høyra til i ein

heilskap. Det er ei god kjensle som gjev meining, men

også ansvar.

11


KLIMAFORNEKTING

Det er haust. Eg plukkar plommer i Hardanger. Det er

varmare enn det brukar å vera på denne tida. Den første

hauststormen har vore her, men så kom sommaren

tilbake med uvanlege temperaturar. Eg likar sol når eg

skal hausta inn, men eg likar ikkje at det er uvanleg. Det

uroar meg. Eg vil ha det normalt.

Snart kjem regnbygene som følgje av dei høge temperaturane.

Då er det risikabelt for oss å ferdast på

vestlands- vegar. Styrtregn kan gje ras. Eg tenkjer på dei

som lever og arbeider i bygdene langs desse fjordane.

Dei har mange farlege, smale vegar å køyra på. I tillegg

har dei no fått aukande rasfare. Eg er trass alt heldig

som berre er her for å henta frukt i hagen ved sommarhuset

vårt i Norheimsund.

Neste dag kjem med varme og sol att. Eg sit i ein

frukthage der trea bognar av mogne plommer og veksande

eple og pærer. Eg har henta ned det vi skal ha.

Eg tenkjer at alt det andre kan gå til insekt og fuglar

som også skal leva. Det som fell ned gjev næring og ny

vekst. Så fint at det er slik. Hardangerfjorden ligg med

lys blå, silkemjuk overflate. Ender sym langs landet, og

lenger ute ligg eit svanepar som vanlegvis brukar å vera

12


nærare land. Det har kome sild eller brisling i fjorden.

Måkene vaktar på stimane som vert jaga av større fisk.

Dei høge fjella på andre sida av fjorden ligg stødige og

verkar milde på ein dag som dette. Mellom fjella over

Jondal ser vi Folgefonna, men har Folgefonna fått ein

gråare farge? Er ho i ferd med å smelta? Er det blåisen

som skaper denne litt gråare fargen?

I dei siste åra har eg nyoppdaga trea fordi eg veit at

dei er viktigare enn eg trudde. Eg merkar at eg er redd

for frukttrea om våren. Vil det koma normale temperaturar?

Vil det koma humler og bier som kan pollinera?

Eg ser på fruktbløminga med ny respekt. Angsten ligg

like under når eg går slik og observerer. Kor lenge vil

dette vara? Klarar vi å halda liv i biene? Har humlene

alltid vore så små? Det var mest ikkje veps dette året.

Kvar er vepsen?

I desse dagane brenn skogen i Amazonas. Avskoginga

auka med 80% i løpet av juni. Det er i så høgt tempo

at forskarar er redde for kollaps og ørkendanning.

Presidenten i Brasil har opna opp for at folk kan starta

brannane for å dyrka området som av nokre vert kalla

jorda sine lunger. Mange rasar over klimafornektaren

i Brasil som avslo pengestøtte frå G7 landa for å stoppa

brannane, men sanninga om skuld er meir komplisert.

Det handlar om kampen om ressursar som skal til for

å vera med i det økonomiske kappløpet. Europa og EU

er den nest største importøren av soya frå Brasil. Norsk

13


landbruks- og oppdrettsnæring importerer også store

mengder. Slik er ein med på å legitimera den miljøfiendtlege

politikken som m.a. Brasil fører i dag.

Temperaturen stig på jordkloden, og klimaforskarar

flest meiner at det er menneskeskapt. Vi aukar CO2-

nivået og slepper ut fossilt brennstoff slik at trea, havet

og kloden ikkje kan ta nok opp i seg for å skapa den

naudsynte avkjølinga som skal til for å gje god balanse.

Breane smeltar, tørkekatastrofar og verendringar

skadar jorda si evne til å produsera mat. Varme og tørke

sender menneske bort frå landområde, og det ser ut til

at vi er inne i ein farleg spiral. No handlar det om at ein

skal nå dei såkalla klimamåla for å stagnera og stoppa

den uheldige utviklinga. Miljøorganisasjonar og klimaforskarar

er einige om at det er krise. FN sitt klimapanel

har konkludert med at klimagassutsleppa må verta reduserte

med 45% innan 2030.

Eg tenkjer på selskapet eg var i for nokre dagar sidan,

der vi byrja å snakka om miljø og klima. Ein av gjestene

hevda med styrke at klimaendringane er naturlege. Det

er ikkje noko vi kan gjera med det. Det har alltid vore

klimaendringar, noko dei fleste er klar over, men frå

hans side vart det «menneskeskapte» avvist. Eg opplevde

at fleire heldt seg rolege og skeptiske, men etter kvart

kom utsegner som «det er jo lite vi kan gjera» og «bilane

våre må vi jo få køyra» og «det må jo vera ungdomen

som kjem til å gjera noko med dette». Eg følte på ubeha-

14


get og gav uttrykk for det. Eg såg plutseleg på oss som

ein gjeng egoistiske, halvgamle selskaps- og ferieløver

med eit framtidig overblikk: Kva vil dei seia om oss?

Er det fortrenging vi snakkar om? Sigmund Freud

tok som kjent utgangspunkt i seksualdrifta når han

forklarte korleis menneska kan fortrenga og omdanna

psykiske prosessar. Kulturen sine normer og reglar hindrar

at ein kan leva etter lystprinsippet. Fortrenging er

at driftsimpulsar møter motstand. I vårt tilfelle kan det

sjå ut til at vi sår tvil om motstanden sin relevans, eller

at vi utset motstanden mot klimaendringane fordi vi

heller vil leva etter lystprinsippet. For at lysta skal verta

fortrengd, må ulystmotivet oppnå større makt enn tilfredsstillingslysta,

meinte Freud. Når vert ulystmotivet

stort nok i vårt tilfelle? Det er likevel ikkje så underleg

at vi skyv frå oss ubehaget når vi vert konfronterte med

redsle for framtida og kjensle av skuld og hjelpeløyse.

Vi menneske har behov for å ha balanse i kvardagen vår.

Det krev mykje av oss å endra på det livet vi har. Vi vil

gjerne skyva frå oss det vonde og tenkja på noko anna,

slik eg gjer når eg helst vil leggja dette til sides og konsentrera

meg om trea.

Vi overtok ein frukthage og hus etter bestefar til

mannen min. I dei seinare åra har vi vore meir medvitne

om at trea også skal stellast. Det betyr klipping i

løpet av vinteren og tidleg vår, det betyr gjødsling, og

ikkje minst tynning når det byrjar å verta frukt. Seinare

15


er det å fjerna årsskot som trekkjer næring frå frukta, og

gjerne ny tynning. Det er i det heile svært mykje arbeid

med frukttre om ein skal gjera det etter oppskrifta. Det

er like før eg byrjar å snakka med trea no, sa eg til ei av

dei to døtrene våre i telefonen sist eg snakka med henne.

Vi opplever glede over samspelet og har oppdaga at

samspel går to vegar. Før trudde vi at trea skulle gje oss

frukt og at vi berre skulle ta imot. Det er ikkje slik. Vi må

gje omsorg og næring til kvart tre for å få godt resultat

tilbake. No ser vi kor mykje omsorga og samspelet betyr.

Vi har fått eit betre fellesskap med trea. Vi tek bilete

og frydar oss over bløminga om våren. Vi er stolte når

vi plukkar og smakar på frukta om hausten. Kvart eple

skal leggjast varleg ned i kassane. Vi har lært at eple skal

behandlast som egg.

16


OPPDAGING

Dei første barneåra budde eg på Hatlestrand i Kvinnherad.

Det er ei lita bygd ved Hardangerfjorden med utsikt

mot fjorden og til Folgefonna. Det var eit lite småbruk

med frukt- og lauvtre og med åsar og fjell i bakgrunnen.

Det var ein rik variasjon av ulike tresortar. Far min laga

disse (huske) til meg i eit stort eiketre. Der hadde eg ein

gong det eg kan kalla ei slags mystisk oppleving. Eiketreet

var stort med brei krone og kraftige greiner. Det

stod like ved løa vår, og frå dissa kunne eg sjå bakkar,

fjorden og vågen der båtar for inn og ut. Best hugsar eg

ospetrea i nærleiken av huset vårt som vart heilt gule

om hausten. Eg hugsar raslinga frå dei runde blada i vinden

og den blå himmelen over det heile. Eg hugsar også

gråskodde og regnbyer som skapte alt om til «tusse- og

trollskog». Eg hugsar alle hasseltrea. Eg og ei veninne

hadde kvar vår grein i eit stort tre. Der sat vi og speida

utover fjorden på ferja og andre båtar. Om hausten

henta vi mengder av hasselnøtter som vi slo sund med

steinar for å henta ut kjernane. Det smaka fantastisk. Eg

hugsar også alle kirsebærtrea som kom med strålande,

blanke og gjennomsiktige raudfarga kirsebær i mørkegrønt

lauvverk. Mest av alt hugsar eg likevel eiketre-

17


et eg hadde disse i. Det kom ei strålande sol gjennom

lauvverket på den store eika. Eg trur eg må ha vore ein

fem-seks år. Det vert sagt at slike opplevingar skal ein

ikkje tolka eller snakka om. Eg veit berre at det var ei

spesiell oppleving. Alt eg kan beskriva er ei god kjensle

av kontakt med naturen. Eiketreet var ein ven. Eg følte

meg trygg der. I diktsamlinga Når dei vakne ser frå 1999

har eg ein tekst med utgangspunkt i dette:

Det er når eg skal lytte til mitt eige mørke at eg strekkjer

meg som om det var greiner ned frå himmelen. I det store

eiketreet eg hadde disse i som barn, var det eit villare lys,

eit mjukare mørke. Alt det eg hugsar har eg på vekta som

dinglar fram og tilbake, og i barnet som no er borte. Eg held

det tomme tauet, kastar meg ut i rørsla som parerer røter og

greiner eg trass alt må innsjå har ei byrjing og ein slutt. Universet

mitt no er utanom dette. Der skal eg gripa meg sjølv.

Far min laga også lauvhytte til oss då vi var små. Eg

hugsar lukta av turrhøy og lauv. Det må ha vore ein fin

sommar. Far laga små høybører til oss ungane som vi

bar inn i løa. Vi hadde jonsokbryllaup der store og små

spela ulike roller og hadde midtsommarfeiring. Lauvhytta

vart borte med vinden og regnet då hausten og

vinteren kom. Då eg seinare i livet las «Lauvhytter og

Snøhus» av Olav H. Hauge, var eg tilbake til landskapet

i min eigen barndom:

18


LAUVHYTTOR OG SNØHUS

Det er ikkje mykje med

desse versi, berre

nokre ord, røysa saman

på slump.

Eg synest

likevel

det er gildt

å laga dei, då

har eg som eit hus

ei liti stund.

Eg kjem i hug lauvhyttone

me bygde

då me var små:

krjupa inn i dei, sitja

og lyda etter regnet,

vita seg einsam i villmarki,

kjenna dropane på nasen

og i håret

Eller snøhusi i joli,

krjupa inn og

stengja etter seg med ein sekk,

kveikja ljos, vera der

i kalde kveldar.

Olav H. Hauge, frå Spør vinden (1971).

19


Eg kjende meg att. Dei små tilfeldige husa som gav vern

og vegger ei lita stund. Det var spennande å byggja og

fint å koma inn og sitja i byggverket etterpå. Ein brukte

naturen sine materialar og kunne kjenna på tilhøyrsla

og tryggleiken. «Å vita seg einsam i villmarki» skriv

Olav H. Hauge og opnar også eit element av vekst og

erkjenning. Det er ei spenning ved det å kjenna på einsemd.

Poeten samanliknar hyttebygginga med tilfeldig

versbygging. Det er ei leikande glede ved det å byggja

vers og små hytter. Det er både trygge og utrygge element

i diktet.

20


GRUNNSTAMMER / GREINER

I antikken var eika rekna for å vera heilag. Treslaget vart

knytt til guden Zevs som var gud for himmelen, regnet

og toreveret. Eika kunne snakka. Orakelet heldt til der.

Trea vart omtala som Quercus (eikeslekta). Ordet stammar

frå gresk og tyder styrke eller kraft. Også i norrøn

mytologi var eika knytt til toreguden, Tor. Den som søkte

tryggleik ved ei eik i torever, vart verna av guden Tor.

Nøtter og bork av eik vart rekna for gode lækjemiddel,

kan ein lesa i diktet Håvamål. I tidlegare tider var eikenøtter

viktig sikringskost. Svært mange hadde eik som

tuntre, men også lind, rogn og alm har vore vanlege

tuntre. Tuntrea skulle verna folket og livet i tunet. Det

var knytt overtru til det å få tuntreet skadd.

Skaldane i vikingtida brukte tresymbolet flittig. Egil

Skallagrimsson omtalar den døde sonen sin som ei broten

grein på slekta si stamme. Tuntrea sine greiner skulle

ein ikkje saga ned eller bryta. Det kunne bety død i

familien. Det kunne bety ulukke eller død for folket på

garden. Det var også vanleg å planta tre knytt til fødsel

og død. Ved klostergarden på Halsnøy kloster vart det

planta to store bøketre etter to jenter som døydde av dysenteri

i 1842. Bror til jentene heitte Niels. Han hadde

kanskje overlevd sjukdommen, det er usikkert om han

21


hadde dysenteri, men han skal ha vore sjukeleg i oppveksten.

Niels ville også ha eit tre. Dette treet vart planta

mellom dei to store trea. Det skulle visa seg at treet

fekk for lite kraft og lys. I 1993 fall eit av trea ned. Det

synte seg at alle trea hadde dårleg rotsystem, og alle vart

felte etter at det første hadde falle.

Mange har framleis tuntre, og tuntrea har fleire funksjonar.

Kanskje treng vi dei symbolske trea eller noko

som er større og høgre enn oss? Kanskje kjennest det

trygt med det som er der, men som også held fram når

vi ikkje er her lenger? Eiketreet frå barndommen min

står der framleis. Eg ser alltid etter det når vi reiser

forbi. Eg er glad for å sjå det. Trea held landskapet og

minna på plass. Trea skjermar for vind, regn og lyn. Trea

kan strekkja seg og breia seg ut som tak over oss. Men

ikkje minst, trea strekkjer seg nedover og utover i jorda.

Dei har røter nedover og held kontakten med jorda. Det

kjennest stabilt og trygt med eit stort tuntre.

Dronning Ragnhild frå Snorre sine kongesoger

drøymde om røter. Ho drøymde store draumar og var

ei klok kvinne, skreiv Snorre. Ho drøymde at ho tok ein

torn frå kjolen sin. Han vaks til ein tein og til ei grein

som sette røter i jorda. Etter kvart vart greina til eit stort

tre som breidde seg oppover og utover heile Noreg.

Stamma var grøn og fager, skreiv Snorre, men nedste

delen var raud som blod, og oppe i greinene var det kvitt

som snø. Ein draumetydar fortalde at Ragnhild skulle

22


verta mor til ei kongeætt som skulle ha makt over landet.

Rotnettet frå draumen var symbol på kongemakta

der éin mann skulle vera større og betre enn alle andre.

Det var Olav den heilage.

Yggdrasil, verdstreet, er det fremste kosmiske symbolet

i norrøn mytologi. Det vert omtala som livstre,

lagnadstre og verdstre. Verdstre som bilete på livet og

verda er eit universelt, kosmisk symbol. I Det gamle

testamente finn vi tresymbolet i to utgåver, som livsens

tre og treet til kunnskap om godt og vondt. Adam og

Eva åt av treet til kunnskap om godt og vondt og gjorde

noko ulovleg. Menneska vart kasta ut av Edens hage på

grunn av dette. Dei hadde fått kjennskap til kva som var

vondt og kva som var godt. Syndefallsmyten fortel kvifor

menneska lever med harde vilkår på jorda. Gud ville

ikkje at dei skulle eta av livsens tre fordi menneska då

kunne verta udødlege.

Verdstreet utgjer ei søyle i midten av jorda og bind saman

himmelen, jorda og underverda. Slike oppfatningar

finst i mange mytar og kulturar. Verdstreet Yggdrasil

fungerer som eit gedigent økosystem, ifølgje myten.

Treet syg vatn frå Nornebrønnen og det fuktige breier

seg heilt ut til dei ytste greinene. Frå greinene dryp

dogg over heile jorda. Alle elvane i verda spring ut frå

treet og kjelda i midten. Verdstreet er eit fantastisk bilete

på korleis det finst ei kosmisk lov som er oppretta av

gudane. Dette er ikkje eit statisk og idyllisk bilete. Det

23


finst farlege krefter som tærer på Yggdrasil. Fire hjortar

beitar i lauvet, dyr gneg og tærer på greinene, ein orm

gneg på røtene. Eit lite ekorn, Ratatosk, spring opp og

ned i treet og fører med seg sladder medan tida sjølv

tærer på Yggdrasil som også vert eldre og kan bryta saman.

Kanskje myten om dei tærande kreftene har vore

utgangspunkt for dette diktet av Olav H. Hauge?

FJELL ER TUNGE Å FLYTTA PÅ

Fjell er tunge å flytta på,

eikeroti seig å rikka,

kven vågar seg i kast

med dei store sakene i verdi?

Uksar og elefantar ber dei på ryggen

lange vegar, ørnar flengjer ut

blodige stykke og fyk

til ufser og avgrunnar,

ulvane rivst um dei

revane har dei til åte,

flugene skit dei til,

skjori stel sylvet,

ormen ber kruna.

Olav H. Hauge, frå Janglestrå (1980).

Heilagstaden til gudane er ved asken Yggdrasil. Der skal

24


dei ha domsmøte kvar dag. Asken er den største og beste

av alle tre ifølgje myten. Han har tre røter som held

han oppe, og som spreier seg særs vidt. Det er også ein

myte i norrøn mytologi at ein gud, Odin, hengde seg

i verdstreet for å få tak i runene, som betyr kunsten å

skriva og tyda skrift. Det skulle ein visdomsgud til som

kunne ofra seg, gjennom smerte og død, for å føra fram

kunnskap til gudar og menneske. Verdstreet hadde

også ein samfunnsmessing funksjon då tingplassen låg

ved treet der gudane skulle samla seg for å rådslå. Det

var plassen for lov, orden og forhandlingar. Ein måtte

inn til grunnstamma for å sjå heilskapen. I indisk mytologi

er røtene til verdstreet festa i himmelen. Gudane

oppheld seg der. Det er interessant å merka seg at i både

norrøn og gresk mytologi, samt i mange religionar og

filosofi, prøvde ein å femna om eit kosmisk verdsbilete.

Det vert nærliggjande å koma tilbake til klimaendringane

og naturlovene knytt til kosmos og samanheng.

I det gamle Hellas såg filosofane mennesket som ein

del av kosmos. Ordet kosmos tyder den rette ordenen i

eit sosialt fellesskap. Filosofane såg altets kosmos, samfunnets

kosmos og sjelas kosmos i samanheng. Desse

instansane var med på utviklinga av demokratiet og

humanismen. Mennesket si danning var ein del av tenkinga

for å utvikla den gode staten i pakt med kosmos.

Hos filosofen Platon er attråens dygd måtehald, viljens

dygd er mot, fornuftas dygd er visdom. Desse dygdene

25


er med og gjev rettferd. Lengten etter det gode, sanne og

rette er eit mål for enkeltmennesket si utvikling slik dei

tenkte det i pakt med samfunnet og naturen. Har vi tapt

innsikta om at vi er i ein stor samanheng?

Det ser ut til at «klimafornektinga» blant folk flest er

mykje meir vanleg enn eg trudde. Ho er også svært omfattande,

meiner Kari Marie Norgaard som har forska

på dette. I 2011 gav ho ut boka Living in Denial, Clima

Change, Emotions, and Evryday Life. Vi menneske høyrer

om klimaendringane og kjenner til mange fakta. Likevel

har vi «selektiv merksemd» for å verna oss. Det skjer

så mykje vondt i verda at det må haldast på avstand. I

tillegg er ‘fake news’ meir og meir vanleg, og vi har eit

demokrati- og informasjonsproblem som får oss til å

stengja av for merksemd på problema. Det er normalt å

vegra seg, meiner forskaren.

Vi høyrer og ser klimaunngåinga gjennom kommentarar

og spørsmål der det stadig vert sådd tvil

om det eigentleg er noko vi treng bry oss med. Vanlege

verkemiddel er fordummande latterleggjering

og skeptiske ytringar om menneske og politiske parti

som brukar tida på det grøne skiftet. Eg spør meg sjølv

kvifor mange synest å vera redde for dei grøne partia

og hentar fram eit debattsitat av Kåre Willoch frå

nettavisen.no i 2018:

«Tror du at huset ditt kommer til å brenne? Svaret er

nei, men du tegner jo brannforsikring. Ja selvfølgelig.

26


Sånn er det også med klimapolitikk. Er det risiko for at

mennesket påvirker klimaet, så er den risikoen så fatal

at vi er nødt til å gjøre det vi kan, og så vil vi oppdage at

en effektiv klimapolitikk vil koste en bagatell i forhold

til den gigaskade som vi risikerer å skape hvis vi ikke

fører en effektiv og litt kostbar klimapolitikk.»

I frukthagen i Hardanger hentar eg igjen fram poeten

og tenkjaren Olav H. Hauge som skreiv såkalla åndeleg

dagbok heile livet:

Jakt på kultur av dei rike og kulturlause, njotarane, dei

rotlause, sterile pengefolki! Dette er og jakt og øyding av

resursane i verdi. Den skapande evne lyt ha gropunkt og

veksestad. Dei vert færre og færre.

Dette skreiv han i dagboka påskeaftan 1974.

Tidleg på 70-talet var gruppa av «pengefolk» ei anna

enn det ho er no. No er mange av oss så mykje pengefolk

og «njotarar» at det halve kan vera nok. Vi veit det, men

mange orkar ikkje å gjera noko med det?

Den finske filosofen Georg Henrik von Wright har

beskrive korleis det økonomiske systemet og kapitalismen

er lausriven frå ein stadig tapande stat som

kan forsvinna heilt. Kapitalismen søkjer forbruk, og

forbruket «øyder» slik Hauge skreiv. Von Wright har

kome med nokre forslag som kan snu utviklinga. Han

meiner at dei multinasjonale storselskapa står utanfor

27


OLAV H. HAUGE OG TREA

Om å sjå naturen og klimakrisa no!

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!