28.01.2013 Views

Om ribes-sortene - Skog og landskap

Om ribes-sortene - Skog og landskap

Om ribes-sortene - Skog og landskap

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Rapport utarbeidd av:<br />

Stein Harald Hjeltnes<br />

Planteforsk Njøs<br />

Postboks 42<br />

6863 Leikanger<br />

Genetiske ressursar i Ribes<br />

Solbærsorten ’Narve Viking’ (Foto: Johannes Øydvin)<br />

På oppdrag for genressursutvalget for kulturplanter, desember 2003<br />

1


FØREORD<br />

Rapporten er utarbeidd på oppdrag for genressursutvalget for kulturplanter hausten 2003, <strong>og</strong><br />

under utarbeiding av manuskriptet har eg hatt stor hjelp frå fygjande personar:<br />

Ragnar T. Samuelsen, Planteforsk Holt<br />

Nina Heiberg, Planteforsk Njøs<br />

Arnfinn Nes, Planteforsk Kise<br />

Johannes Øydvin, inst. For plantefag NLH<br />

Sigbjørn Vestrheim, inst. For plantefag, NLH<br />

Finn Måge, inst. For plantefag, NLH<br />

Eg der svært takksam for verdfulle innspel til rapporten frå desse personane.<br />

BAKGRUNN<br />

Ribes er ei stor <strong>og</strong> artsrik slekt, som har fleire ville <strong>og</strong> forvilla arter i Noreg. Solbær, rips <strong>og</strong><br />

stikkelsbær høyrer til denne slekta, <strong>og</strong> dette har vore, <strong>og</strong> er til dels, svært viktige hagebær i<br />

Noreg. Handelsdyrking er særleg knytt til solbær, men historisk sett har <strong>og</strong>så rips hatt ein viss<br />

kommersiell betydning.<br />

Solbær (Ribes nigrum L.) finst i store ville bestand i Nord-Sverige <strong>og</strong> Nord-Finland, <strong>og</strong> det<br />

vart <strong>og</strong>så gjort innsamlingar i Svanhovd i Pasvikdalen i Finnmark midt på 1970-talet. I<br />

motsetnad til dei talrike sortane frå innsamla ville typar i Sverige <strong>og</strong> Finland, er det ikkje<br />

lansert sortar frå innsamla materiale frå ville bestand av solbær i Noreg.<br />

Hagerips (Ribes rubrum L.) er forvilla frå hagar i Noreg, <strong>og</strong> store bestand med ville raudrips<br />

(Ribes spicatum Robs.) finst m.a. i Nord-Noreg. Tromsø museum har registrert 91 lokalitetar<br />

med ville rips nord for polarsirkelen sidan 1878. I regi av Nordisk Genbank (NGB), vart det<br />

registrert, kartfesta <strong>og</strong> omtalt 128 typar fyrst på 1980-talet, <strong>og</strong> tidlegare er det samla inn kring<br />

100 typar frå ville bestand <strong>og</strong> småhagar i Finmark, m.a. i Alta-området (Samuelsen, 1986).<br />

Det bør her nemnast arbeidet som m.a. Knut Furu i Alta gjorde på 1970-talet for å finna gode<br />

typar av rips. Utval frå ville bestand <strong>og</strong> småhagar i Nord-Noreg vart utprøvde ved Planteforsk<br />

Holt <strong>og</strong> avd. i Alta, <strong>og</strong> det står enno att ein del utval frå dette materialet (Samuelsen et al.<br />

1995; Samuelsen, 2002).<br />

Det har <strong>og</strong>så vore samla inn <strong>og</strong> karakterisert viltveksande rips i Sør-Noreg (Asdal, 1984), <strong>og</strong><br />

ein del av dette står enno i samlingar ved NLH, der det er gjort observasjonar <strong>og</strong> målingar på<br />

eit 30-tals genotypar i 2002 <strong>og</strong> 2003 (Vestrheim, pers. oppl.). Tilsvarande målingar er utførde<br />

på det innsamla materiale på Holt, <strong>og</strong> genressursutvalget får eigne rapportar om dette arbeidet<br />

(Samuelsen, 2002). I ein framtidig bevaringsstrategi for Ribes, må ein ta omsyn til verdfulle<br />

gener både i ville bestand, utval frå ville bestand <strong>og</strong> namngjevne sortar.<br />

Bærbuskar har lang dyrkingshistorie her i landet. Fyrste kjende omtale i Norden er i urteboka<br />

til Henrik Smid i 1547, <strong>og</strong> vidare skreiv Christian Gartner i 1694 om at rips, solbær <strong>og</strong><br />

stikkelsbær var dyrka i Trondheim på den tid. Bærbuskane var i byrjinga mest nytta som<br />

medisinplanter, men etter kvart vart bæra <strong>og</strong>så verdsette som vinråstoff (særleg rips). Frå ca.<br />

1750 vart det starta omfattande sortsforedling i England, <strong>og</strong> rips-sortimentet utviklar seg<br />

vidare frå ca.1800 med Nederland i føringa. Storfrukta solbærsortar kom fyrst frå om lag<br />

1850, <strong>og</strong> då særleg frå England. Frå 1870-åra <strong>og</strong> fram til 1940 var det til dels betydeleg<br />

bæreksport frå Noreg, <strong>og</strong> det var særleg solbær, blåbær <strong>og</strong> tyttebær som vart eksporterte<br />

2


(Heggli, 1956). Ei norsk samling av Ribes bør ha med sortar som representerer <strong>og</strong>så denne<br />

tidlege framvoksteren av dyrkinga.<br />

Foredling i Ribes har særleg vore konsentert til solbær, <strong>og</strong> her er det Johannes Øydvin som<br />

har vore den leiande sortsutviklaren. Magne Heggli starta foredling i solbær ved NLH i 1956,<br />

<strong>og</strong> sidan dette har det vore drive meir eller mindre kontinuerleg sortsutvikling i solbær her i<br />

landet. Rips har vore mindre påakta i foredling, men Johannes Øydvin har hatt fleire seriar,<br />

den fyrste laga ved NLH i 1966. Seinare på 80-talet med kryssing av dei nord-norske sortane<br />

Komsa, Losvar <strong>og</strong> Syttinord med eigne utval <strong>og</strong> Raud Hollandsk, men det kom ikkje sortar ut<br />

av dette materialet. Tromsø museum hadde ein ekspedisjon i Georgia på kring 2000 m.o.h., <strong>og</strong><br />

samla inn frø av svartrips (Ribes biebersteinii). Johannes Øydvin fekk ein del av dette frøet i<br />

1992, som bar for fyrste gong i 1998. Utvalet L 1/7-98 er teke vare på som foreldresort, <strong>og</strong><br />

Johannes kryssinga denne seleksjonen med Nortun i 1999 <strong>og</strong> 2000 for å få inn sterkare<br />

raudfarge <strong>og</strong> høgare innhald av antioksydantar (Øydvin, 2003). Dette utvalsarbeidet held<br />

fram. Rolf Nestby laga 3 kryssingsseriar ved Kvithamar i 1987, 1989 <strong>og</strong> 1990 der målsetjinga<br />

fyrst <strong>og</strong> fremst var å få betre sortar for Nord-Noreg. I desse kryssingane var utval frå ville<br />

populasjonar med som foreldre. Det står att ein del av dette materialet både ved Planteforsk<br />

Kvithamar <strong>og</strong> Holt, <strong>og</strong> seleksjonen er ikkje avslutta, men fleire av dei viste gode<br />

enkelteigenskapar i forsøk ved Holt i åra 1997-2002 (Samuelsen, 2002). Det er idag ikkje<br />

m<strong>og</strong>eleg å skaffa offentleg finansiering til foredling eller vidare utval i rips, slik at dette<br />

arbeidet må gjennomførast på idealistisk basis. Verdfullt materiale kan gå tapt på grunn av<br />

dette.<br />

Innan stikkelsbær har det, så langt ein kjenner til, ikkje vore drive sortsforedling her i landet<br />

før Johannes Øydvin utførde kryssingar i 2001. Dei fyrste frøplantebuskane frå dette arbeidet<br />

vart utplanta våren 2003 (Øydvin, 2003). Elles bør nemnast at sortar etter kryssingar mellom<br />

stikkelsbær <strong>og</strong> solbær har vore prøvedyrka under ulike nemningar her i landet. Namn som<br />

”Wochesterbær”, ”Jostabær” <strong>og</strong> stiksolbær har vore brukt. Mange sortar har vore til prøving<br />

<strong>og</strong> nokre har vore i handelen, men frå eit norsk bevaringssynspunkt er det lite aktuelt å ta vare<br />

på desse typane.<br />

Dei som arbeider <strong>og</strong> har arbeidd med Ribes, vil ynskja at det vert teke vare på eit rikhaldig<br />

sortiment, som viser den utviklinga som har vore i produksjonen. Ut frå eit nasjonalt genetisk<br />

perspektiv, vil det vera dei sikkert norske sortane som bør takast vare på. Av utanlandsk<br />

sortsmateriale er det valt å ta med berre dei sortane som har vore aller viktigast i dyrking. Ei<br />

utviding av samlinga bør vera koordinert gjennom arbeidet i Nordisk Genbank, slik at den<br />

norske samlinga er back-up for andre nordiske samlingar. Det er <strong>og</strong>så aktuelt å ta med sortar<br />

som har vore vanleg planta i eit referansesortiment, slik at ein kan jamføra bærprøvar som<br />

interesserte dyrkarar kjem med.<br />

SORTAR DET ER VERD Å TA VARE PÅ I NORSKE ARKIV<br />

Solbær<br />

Bang Up<br />

Gamal engelsk sort laga i 1895, som historisk sett har vore ein svært viktig handelssort <strong>og</strong><br />

småhagesort i Noreg. Lysbakken (1935) nemner at denne sorten er særs godt skikka til<br />

eksport. Buskane er opprette, <strong>og</strong> sterke mot bladfallsoppar, men utsette for mjøld<strong>og</strong>g. Sorten<br />

3


var svært mykje planta i kyststrók, <strong>og</strong> bærkvaliteten er god, men innhaldet av vitamin C er<br />

lågt <strong>og</strong> avlinga er helst moderat.<br />

Ben Nare<br />

Utvikla ved Scottish Crop Research Institute (SCRI), <strong>og</strong> oppnådde svært gode resultat i forsøk<br />

i Norge (m.a. Nes, 2000). Testa som P10/4/80 frå kryssinga (Ben Lomond x SCRI ND 17/7).<br />

Egil Bjerkestrand ved Gartnerhallens eliteplantestasjon, Sauherad, føreslo namnet ’Ben Nare’<br />

til foredlaren Rex Brennan ved SCRI, <strong>og</strong> han ”godkjende” dette namnet. Så langt ein veit er<br />

sorten berre dyrka i Norge. Nare er namnet på eit høgt fjell i Sauherad kommune. Sorten fekk<br />

namn i 2001, men har ikkje vore offisielt godkjend.<br />

Ben Tron<br />

Utvikla ved SCRI <strong>og</strong> har litt same bakgrunnshistorie som Ben Nare. Sorten vart testa som<br />

P8/13/13 frå kryssing {ND12/26 x [(Vistavotnjaja x (Mendip Cross x R.dikuscha)x(Goliath x<br />

Øjebyn)] x Westra}. Gode resultat frå Kise gjorde at dei kontakta Rex Brennan for å få sett<br />

namn på sorten. Dette skjedde i den tida Johannes Thorsrud skulle gå av ved Kise, <strong>og</strong><br />

namnsetjinga var ei ”avskilsgåve” frå SCRI til han. Arnfinn Nes føreslo fleire namn, <strong>og</strong><br />

foredlaren valde ’Ben Tron’ som sorten fekk i 1992. Som Ben Nare har heller ikkje Ben Tron<br />

vore offisielt godkjend til sortslista.<br />

Boskoop kjempe<br />

Nederlandsk sort laga i 1885 som var mykje planta i Noreg tidlegare. Synonym er<br />

Ho<strong>og</strong>endyk’s Seedling, Boskoop Giant <strong>og</strong> Langtraubige Schwarze. Buskane er<br />

kraftigveksande med utbreidd <strong>og</strong> høg vekseform, <strong>og</strong> dei er utsette for mjøld<strong>og</strong>g. Klasane er<br />

lange <strong>og</strong> bæra er velsmakande med høgt innhald av vitamin C. Sorten vart etter kvart avløyst<br />

av Silvergieter, men har historisk interesse (Sorten er nemnd som viktig av Lysbakken, 1935).<br />

Hedda<br />

Kryssing (Øjebyn x Melalahti) utført av Johannes Øydvin, utplanta <strong>og</strong> utvald hjå Kay Husaas,<br />

Halden, <strong>og</strong> godkjend i 1985. Dette har vore ein viktig sort i Noreg <strong>og</strong> Danmark, <strong>og</strong> det kan<br />

nemnast at i 1991/92 var 25% av stiklingane frå Gartherhallen av denne sorten. I Danmark<br />

utgjorde Hedda 18% av solbærsortimentet i ein periode. Bæra er gode <strong>og</strong> fine, <strong>og</strong> kan gjerne<br />

nyttast til pyntebær <strong>og</strong> andre særlege føremål. I dag går sorten ut av handelsdyrking, men<br />

Hedda er framleis aktuell i småhagar. Buskane er medels opprette, bæra smakar søtt <strong>og</strong> godt<br />

rett frå buskane, men dei har svak saftfarge <strong>og</strong> lågt innhald av vitamin C til solbær å vera (60-<br />

70 mg).<br />

Haakon<br />

Kryssing (N5 x SCRI C2/1/62) utført av Johannes Øydvin, testa som N7 (1/9/47-89), <strong>og</strong><br />

lansert i 1994. Haakon er ein rein konserves-sort med relativt sure, men store bær. Busken er<br />

riktytande med opprett vekst <strong>og</strong> god resistens mot mjøld<strong>og</strong>g. Bærklasane er svært tunge, men<br />

fargeinnhaldet i safta er i svakaste laget (på nivå med Hedda <strong>og</strong> Kristin). Innhaldet av vitamin<br />

C er litt høgare enn i sorten Kristin. Haakon m<strong>og</strong>nar ei lita veke etter Hedda <strong>og</strong> 1-2 dagar før<br />

Kristin (Måge & Grønnerød, 1999).<br />

Kristin<br />

Kryssing [Ben Tron x L I 11/46-85 (Hedda x E.M. 1428/70)] utført av Johannes Øydvin i<br />

1986. Utvald som frøplante L I 3/33-89 i 1989, <strong>og</strong> testa som N 8. Utsend som sort i 1990.<br />

Lansert som småhagesort, med opprett vekst, god etekvalitet, <strong>og</strong> med høg mjøld<strong>og</strong>gresistens.<br />

Innhaldet av vitamin C er mellom Haakon <strong>og</strong> Hedda, mellom 80 <strong>og</strong> 100 mg/100 gram, noko<br />

4


som er under ”minstekravet” på 130 mg som oftast blir stilt. Buskane er opprette, fine <strong>og</strong><br />

produktive, men med noko svake greinfeste som Ben Tron. Bæra har svært lågt innhald av<br />

syre, <strong>og</strong> saman med høgt sukkerinnhald gjer dette at bæra er svært velsmakande (Måge &<br />

Grønnerød, 1999). Fargen på safta er vurdert til å vera i svakaste laget, men busken er frisk <strong>og</strong><br />

yterik, <strong>og</strong> sorten har ein opplagd plass i ei norsk solbærsamling. Kristin vert dyrka i fleire<br />

land, <strong>og</strong> kom m.a. inn på den nederlandske sortslista i år 2000.<br />

Narve Viking *<br />

Kryssing (Ben Tron x SCRI C2/1/62) utført av Johannes Øydvin våren 1991. Utvald som<br />

frøplante S 3/187-94, <strong>og</strong> utplanta i klontest i 1995. Testa som N 14, <strong>og</strong> innmeld til<br />

plantesortsnemnda 30.10.1997. Vart rettsverna både i Noreg <strong>og</strong> EU frå 14.12.2000. Det er<br />

<strong>og</strong>så formeiringsavtale med McGinnes i British Columbia for Canada. Bæra av Narve Viking<br />

har høgt innhald av vitamin C (>200 mg/100 g mot rundt 80 for Kristin) <strong>og</strong> god saftfarge.<br />

Buskane er opprette <strong>og</strong> resistente mot mjøld<strong>og</strong>g <strong>og</strong> bladfallsjukdomar. Sorten er yterik, <strong>og</strong><br />

svært lovande til både handelsdyrking <strong>og</strong> i småhagar.<br />

Sigrid<br />

Kryssing (Øjebyn x Melalahti) utført av Johannes Øydvin. Sorten har vore litt øksla, men har<br />

ikkje vore i kommersiell produksjon. Lansert p.g.a. tideg bløming <strong>og</strong> såleis tilpassa område<br />

med kort vekstsesong (Øydvin, 2003).<br />

Silvergieter<br />

Sorten vart foredla av van der Slikke i Nederland i 1926. Synonym er Silvergieter Zwarte.<br />

Buskane er kraftigveksande <strong>og</strong> opprette, men svært utsette for mjøld<strong>og</strong>g <strong>og</strong> bladfallsoppar.<br />

Bæra er store med tunt, seigt skinn, mild smak <strong>og</strong> medels innhald av vitamin C. Buskane er<br />

ikkje særleg hardføre, men sorten vart raskt svært populær p.g.a. tilpassing til maskinell<br />

hausting. Sorten er no ute av kommersiell dyrking, men er eit viktig vitnemål om ein epoke i<br />

norsk solbærdyrking. Eit problem i ei framtidig samling er at buskane må sprøytast ofte mot<br />

mjøld<strong>og</strong>g om dei ikkje skal gå ut p.g.a. dette.<br />

Sunniva<br />

Kryssing (Øjebyn x Melalahti) utførd av Johannes Øydvin. Sorten er mykje lik Hedda, <strong>og</strong> er<br />

minst like god, m.a. set buskane fleire skot frå basis. I <strong>og</strong> med at det måtte veljast ein i den<br />

offentlege avlen, fall valet på Hedda, <strong>og</strong> Sunniva vil neppe bli øksla vidare her. Nokre buskar<br />

vart sende til Selje i 1996 i samband med tusenårsmarkeringa av St. Sunniva der<br />

(http://www.katolsk.no/bi<strong>og</strong>rafi/sunniva.htm.) Knut Sakshaug (1994) skriv i ein artikkel at<br />

Sunniva <strong>og</strong> Ben Alder kan erstatta Öjebyn i nordlege Sverige. Bæra er helst små, veks på<br />

medels store klasar <strong>og</strong> smaken er mild <strong>og</strong> god. Bæra har helst svak saftfarge <strong>og</strong> lågt innhald<br />

av vitamin C.<br />

Svarteper (NLH X/7 eller X-7)<br />

Avkom etter fritt pollinert frøplante av kryssing (Boskoop Kjempe x Bang Up). Opprinneleg<br />

kryssing utført av Magne Heggli v/NLH i 1956, <strong>og</strong> etter sjølvpollinering av 3 frøplanter vart<br />

det planta ut kring 800 F2-planter. Johannes Øydvin selekterte materialet for vidare utprøving,<br />

medan Bjarne Ljones sette namn på sorten. Svarteper er ein herdig busk med god resistens<br />

mot mjøld<strong>og</strong>g, <strong>og</strong> bærklasane er lange. Buskane er nedliggjande, <strong>og</strong> sorten har aldri vorte<br />

særleg utbreidd i dyrking.<br />

Varde Viking *<br />

Kryssing (Narve Viking x Titania) utført av Johannes Øydvin i 1997. Utvald som frøplante<br />

5


B II 15/27-01 i 2001 <strong>og</strong> testa som N 15. Innmeldt til plantesortsnemnda 4.12.2001. Ein stødig<br />

<strong>og</strong> frisk busk, som har store bær <strong>og</strong> bærklasar, <strong>og</strong> med god smak i frisk tilstand. God resistens<br />

mot mjøld<strong>og</strong>g <strong>og</strong> bladfallsjukdomar, men er mottakeleg for filtrust (Øydvin, 2003).<br />

Victor Viking *<br />

Kryssing (Titania x Kristin) utført av Johannes Øydvin i 1997. Utvald i 2001 som frøplante<br />

B I 18/1-01, <strong>og</strong> testa som N 17. Innmeldt til plantesortsnemnda 4.12.2001. Ein opprett <strong>og</strong><br />

frisk busk, med store bær <strong>og</strong> bærklasar, <strong>og</strong> god smak i frisk tilstand (Øydvin, 2003).<br />

Øjebyn<br />

Funnen i Øjebyn i Nord-Sveige, <strong>og</strong> vart raskt populær i småhagar p.g.a. mjøld<strong>og</strong>gresistens.<br />

Buskane er utoverliggjande <strong>og</strong> svært hardføre. Bæra er store <strong>og</strong> m<strong>og</strong>nar tidleg, men innhaldet<br />

av vitamin C er helst lågt. Øjebyn er ein typisk småhagesort, men i dag vert sorten erstatta av<br />

andre sortar i dei fleste område. Sorten har hatt ein viktig plass i norsk solbærdyrking, <strong>og</strong> bør<br />

vera med av den grunn.<br />

Rips<br />

Altas<br />

Sorten er eit utval i vill rips (Ribes spicatum) i Alta, fyrst planta i hage hjå gardbrukar Arvid<br />

Johansen. Utvalet vart samanlikna med anna ripsmateriale frå 1976, m.a. av Ragnar T.<br />

Samuelsen ved Planteforsk Holt. Sorten vart godkjend i 1987, <strong>og</strong> er den einaste norske sorten<br />

som står på sortslista. Det er ein sort for Nord-Noreg, som har helst lita interesse for dyrking i<br />

Sør-Noreg. Busken vert helst liten, men ber rikt <strong>og</strong> årvisst. Små til medels store, jamstore bær,<br />

som sit i tette, lange klasar (Bjerkestrand, 2003; Samuelsen, 1987).<br />

Fortun<br />

Kryssing mellom Raud Hollandsk x Jonkheer van Tets. Kryssa ved NLH i 1966 av Johannes<br />

Øydvin, <strong>og</strong> frøplanta vart selektert av same person ved Planteforsk Njøs. Utvalet vart gjort i<br />

1969, <strong>og</strong> testa som RØ 8/54-69, RHJT 1. Sorten vart namnsett i 1972, <strong>og</strong> kjerneplanter finst<br />

framleis ved eliteplantestasjonen på Sauherad. Fortun m<strong>og</strong>nar svært tidleg <strong>og</strong> har lange klasar<br />

<strong>og</strong> medels store bær. Bærfargen er ljos, <strong>og</strong> smaken er mild <strong>og</strong> god. Bladforma er<br />

karakteristisk konkav, særleg i toppen. Set rikeleg med skot, men kan vera noko<br />

utoverliggjande. Buskane er helst utsette for bladfallsoppar.<br />

Jotun<br />

Kryssing mellom Raud Hollandsk x Jonkheer van Tets. Kryssa ved NLH i 1966 av Johannes<br />

Øydvin, <strong>og</strong> frøplanta vart selektert av same person ved Planteforsk Njøs. Utvalet vart gjort i<br />

1970, <strong>og</strong> testa som RØ 6/55-70. Sorten vart namnsett i 1972, <strong>og</strong> kjerneplanter finst framleis<br />

ved eliteplantestasjonen ved Sauherad. Medels tidleg m<strong>og</strong>en (seinast av dei tre sysken-sortane<br />

Jotun, Fortun <strong>og</strong> Nortun). Bæra er medels raude, medels store, <strong>og</strong> sit i ein tett <strong>og</strong> ikkje særleg<br />

lang klase. Smaken er god <strong>og</strong> litt syrleg. Blada er myrkt grøne, svakt glinsande, ofte svakt<br />

raudfarga, <strong>og</strong> fell seint av. Buskane er noko utsette for bladfallsoppar, <strong>og</strong> liknar i veksten på<br />

Raud Hollandsk. I eit forsøk med 15 rips-sortar ved NLH hadde denne sorten lågast kartfall,<br />

<strong>og</strong> høgast tal blomar <strong>og</strong> bær pr. klase (Heiberg, 1986).<br />

Kvit Hollandsk<br />

Dette er eit namn som har vore brukt på mange ulike typar, <strong>og</strong> det kan tenkjast at fleire ulike<br />

sortar har vore planta under same namn. Den beste typen av dei som vart prøvde ved NLH er<br />

den mest motstandsføre mot bladsjukdomar. Sorten er ikkje identifisert, men er delvis spreidd<br />

6


som Kvit Hollandsk. Det er såleis rimeleg å tru at det finst fleire typar av Kvit Hollandsk<br />

rundt om i landet. Det bør takast vare på det beste utvalet frå NLH <strong>og</strong> den korrekte sorten.<br />

Kvitrips har vore ein svært mykje brukt i vinproduksjon, <strong>og</strong> historisk sett har sorten Kvit<br />

Hollandsk vore viktig.<br />

Losvar<br />

Utval i viltveksande bestand, plantea i hage på Losvar gard, <strong>og</strong> teke vare på av Knut Furu i<br />

Alta. Utvalet vart testa som nr. 386 (Samuelsen, 1986) <strong>og</strong> namnsett i 1976. Losvar er ein<br />

særdeles kraftigveksande <strong>og</strong> robust busk. Buskane kan bli mannshøge, <strong>og</strong> tåler godt sjøsprøyt<br />

slik at den <strong>og</strong>så er eigna som prydbusk <strong>og</strong> levekst i ugjestmilde strók. Bæra m<strong>og</strong>nar tidleg, <strong>og</strong><br />

sorten har lange klasar med medels store bær.<br />

Nortun<br />

Kryssing mellom Raud Hollandsk x Jonkheer van Tets. Kryssa ved NLH i 1966 av Johannes<br />

Øydvin, <strong>og</strong> frøplanta vart selektert av same person ved Planteforsk Njøs. Utvalet vart gjort i<br />

1969, <strong>og</strong> testa som RØ 6/20-69. Sorten vart namnsett i 1972, <strong>og</strong> kjerneplanter finst framleis<br />

ved eliteplantestasjonen ved Sauherad. Dette er den av dei tre sortane som vart lanserte i 1972<br />

som har hatt størst utbreiing, <strong>og</strong> det er framleis ein viss etterspurnad etter denne sorten. Bæra<br />

sit i medels lang klase, er tidleg m<strong>og</strong>ne, myrkt raude <strong>og</strong> store. Safta er myrk, <strong>og</strong> smaken er<br />

svakt syrleg <strong>og</strong> særs god (Øydvin, 1978). Buskane er noko utsette for bladfallsoppar, <strong>og</strong> i<br />

tillegg for ripsbladlus (Cryptomyzus ribis) som gjev raude vablar, særleg i toppen av skota.<br />

Raud Hollandsk<br />

Dette har vore standardsorten av rips i Noreg som i mange andre land. Det er ein riktytande<br />

sort med god vinterherdigskap <strong>og</strong> høg resistens mot bladfallsoppar. Veksten er kraftig <strong>og</strong><br />

opprett, <strong>og</strong> når buskane vert eldre vert dei ofte snaue frå grunnen. Bæra er medels store, faste<br />

med store frø <strong>og</strong> er sterkt syrlege. M<strong>og</strong>ninga er helst seint, <strong>og</strong> i Nord-Noreg vert bæra mange<br />

stader knapt m<strong>og</strong>ne. Bæra eignar seg til friskkonsum, innfrysing <strong>og</strong> konservering.<br />

Utval frå ville rips i Nord-Noreg<br />

Etter kvart som evaluering av materiale vert ferdigstilt, er det aktuelt å ta vare på sortar med<br />

særlege eigenskapar. Som døme kan nemnast typar med tidleg m<strong>og</strong>ning, god vekseform, god<br />

plantehelse, god vinterstyrke, god bærkvalitet <strong>og</strong> høg yte-evne.<br />

Utval frå ville rips i Sør-Noreg<br />

Etter vurdering av ulike karakterar av utval i dei ville rips-typane som står ved NLH, er det<br />

naturleg at det <strong>og</strong>så vert gjort eit utval som representerer desse på ein god måte i den norske<br />

gensamlinga.<br />

Andre sortar<br />

Ut frå eit genetisk synspunkt kunne det vore rett å teke vare på særlege karakterar, sjølv om<br />

ikkje sorten har vore i dyrking. Dette blir meir innretta mot sortsforedling, <strong>og</strong> mindre mot<br />

kulturhistorie <strong>og</strong> den genetiske arven i Norge. Sorten ’Rubin’ inneheld mindre syre enn andre<br />

ripssortar, <strong>og</strong> kunne vore teken med ut frå eit genetisk synspunkt, men det er her valt å<br />

overlata bevaringsansvaret til det landet sorten kjem frå.<br />

Stikkelsbær<br />

Så langt ein kjenner til, har det ikkje vore drive sortsutvikling i stikkelsbær her i landet, <strong>og</strong> dei<br />

sortar som skal takast vare på i ei evt. nasjonal samling må då vera dei viktigaste utanlandske<br />

7


sortane. Landbruksteljingane frå 1929 til 1959 viste at det var kring ein million<br />

stikkelsbærbuskar her i landet, slik at denne veksten har hatt ein større plass enn det ein gjerne<br />

skulle tru. Etter 1959 har talet på stikkelsbærbuskar gått dramatisk ned, <strong>og</strong> det er i dag helst få<br />

buskar att. Stikkelsbær er <strong>og</strong>så ein typisk småhagevekst, der det er 1-2 buskar pr. eigedom, <strong>og</strong><br />

buskane vert gjerne gamle. Mitt forslag er å ta vare på 8-10 sortar som kan gje eit tverrsnitt<br />

av eigenskapar <strong>og</strong> betydning, <strong>og</strong> dei som då vert aktuelle er fylgjande:<br />

Achilles<br />

Gamal engelsk sort frå fyrst på 1800-talet. Store, raude, nesten glatte bær som m<strong>og</strong>nar seint.<br />

Busken er lite hardfør <strong>og</strong> berre medels sterk mot mjøld<strong>og</strong>g. Nemnd av Lysbakken (1935).<br />

Careless<br />

Hovudsort i England. Store, kvitgrøne, ovale litt håra frukter. Svært gode bær, men sorten er<br />

mottakeleg for mjøld<strong>og</strong>g<br />

Grüne Kugel<br />

Svært stort, grønt, nesten glatt bær. Tjukt skal, med søt-syrleg smak. Mottakeleg for<br />

mjøld<strong>og</strong>g.<br />

Hinnonmäen Keltainen<br />

Finsk sort frå 1938 med synonym Hinnonmäki gul. Sorten vart spreidd i Noreg frå 1950-talet.<br />

Mjøld<strong>og</strong>gresistent, små, gule bær med helst svak kvalitet, men har vore mykje spreidd frå<br />

planteskular.<br />

Hönings Früheste<br />

Tysk sort frå 1902. Viktig tidlegsort som er mottakeleg for mjøld<strong>og</strong>g. Medels store, gule bær<br />

med tunt skal <strong>og</strong> god smak. Nemnd av Lysbakken (1935).<br />

Lepaan rød<br />

Denne sorten har vore spreidd som ”Hinnonmäen rød” frå norske planteskular, men dette er<br />

eit namn som ikkje er skildra i litteraturen. Truleg er dette synonym for den finske sorten<br />

’Anneli’, <strong>og</strong>så kalla ’Lepaan rød’. Bæra inneheld mykje syre, men det er ein fullt brubar sort<br />

(Finn Måge pers. oppl).<br />

Whineham’s Industry<br />

Skotsk sort frå 1830-åra. Ikkje særs herdig, kraftig busk med mykje tornar, <strong>og</strong> utsett for<br />

mjøld<strong>og</strong>g. Store, raude bær med spreidd håring. Av dei aller mest dyrka sortane. Nemnd av<br />

Lysbakken (1935).<br />

White Lion<br />

Engelsk sort frå 1835. Store, ovale til pæreforma, grøne bær med spreidd håring. God smak<br />

<strong>og</strong> tunt skal, men buskane er utsette for mjøld<strong>og</strong>g. Yellow Lion nemnd av Lysbakken (1935).<br />

Whitesmith<br />

Engelsk sort frå før 1817. Dei medels til store bæra er grøne, ofte med raude prikkar, <strong>og</strong> er<br />

svært gode. Den mest dyrka kvite sorten, men er utsett for mjøld<strong>og</strong>g. Nemnd av Lysbakken<br />

(1935).<br />

8


KLONARKIV I DAG<br />

Dei største klonarkiva innan Ribes i dag er hjå Gartnerhallens eliteplantestasjon på Sauherad,<br />

ved Planteforsk Holt i Tromsø <strong>og</strong> ved institutt for plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap, NLH. Ved Holt<br />

har dei <strong>og</strong>så ei mindre sortssamling for Arktisk-alpin botanisk hage i Tromsø.<br />

Eliteplantestasjonen har inntil no oppretthalde eit sortiment som er større enn det som er<br />

aktuelt salssortiment, men dette vil neppe verta slik i framtida. Holt har eit stort materiale av<br />

nordlege sortar i solbær, <strong>og</strong> dessutan av nordlege ripstypar både frå innsamla vilt materiale <strong>og</strong><br />

frå sortsutvikling. Rå videregående skole har bygd opp samlingar av stikkelsbær, <strong>og</strong> har <strong>og</strong>så<br />

samlingar av solbær <strong>og</strong> rips. Ved NLH finst <strong>og</strong>så samling av innsamla rips-typar. Forsøk med<br />

Ribes-sortar finst m.a. ved Planteforsk avd. Kise <strong>og</strong> NLH. Ein pensjonert prest i Oslo har ei<br />

stor samling av stikkelsbær (Andersson, 2000).<br />

BEVARINGSSTRATEGI<br />

Ribes vert best bevart via levande klonsamlingar. Ville typar vert sikrast bevart in situ så<br />

lenge bestanda ikkje er trua. Dei ville bestanda er stort sett lite trua, men dei viktigaste burde<br />

vore koordinatfesta <strong>og</strong> markerte på kart, slik at dei kan gåast gjennom om ein er ute etter<br />

særskilde eigenskapar t.d. i samband med foredling. For at karta skal ha tilstrekkeleg<br />

detaljeringsgrad, bør dei ikkje ha større målestokk enn 1:100 000.<br />

Mitt forslag er at det vert etablert ei nasjonal samling innan Ribes, der det vert teke<br />

utgangspunkt i framlagde forslag til mandatsortliste. Denne samlinga må byggjast opp av<br />

mest m<strong>og</strong>eleg friskt materiale, som vert testa for viktige virus før etablering. Det må <strong>og</strong>så<br />

etablerast duplikat av samlinga, anten nasjonalt eller internasjonalt, <strong>og</strong> samlinga må koblast<br />

inn mot internasjonale databasar via Nordisk Genbank. I dette ligg registrering av passport-<br />

data <strong>og</strong> deskriptordata, slik at samlinga vert ein aktiv del av eit internasjonalt nettverk.<br />

Samlinga må etablerast på ein stad der alle sortar vil overleva <strong>og</strong> gje god utvikling, <strong>og</strong> den bør<br />

stellast som ei kommersiell planting når det gjeld kultur <strong>og</strong> plantevern. Samlinga bør såleis<br />

etablerast ved ein institusjon i Sør-Noreg som ligg i eit område der Ribes har gode<br />

føresetnader for dyrking. Innan rips er det kjent at ein del av det nord-norske materialet p.g.a.<br />

fotoperiodereaksjonar ikkje utviklar seg tilfredsstillande i sør. Det bør såleis vera ei eiga<br />

samling med nord-norsk materiale ved ein nordleg lokalitet.<br />

I <strong>og</strong> med at sortane er svært ulike med omsyn til resistens mot ulike sjukdomar (jfr. Neste<br />

avsnitt), kan det vera aktuelt å gruppera sortane etter resistens, slik at det kan gjennomførast<br />

eit meir intensivt plantevernpr<strong>og</strong>ram på dei delene av sortimentet som krev det.<br />

Det er eit prinsipielt spørsmål kor vidt samlinga skal leggjast til eliteplantestasjonen, som<br />

<strong>og</strong>så har nye sortar av Ribes, eller om den bør leggjast til ein annan lokalitet. Det treng ikkje<br />

vera noko krav til sortimentet sin fytosanitære status utover at det er fritt for dei fårlegaste<br />

vira. Difor vil det etter alt å døma vera for høg risiko å leggja samlinga til eliteplantestasjonen<br />

dersom det ikkje skal brukast ressursar til å rensa <strong>og</strong> testa materialet for alle vira. Det mest<br />

aktuelle vil såleis vera å leggja samlinga til ein lokalitet som har utstyr <strong>og</strong> kompetanse til å<br />

halda ved like ei slik samling, men som ikkje har aktivitet som kjem i konflikt med dette ut frå<br />

gjeldande lover <strong>og</strong> forskrifter, eller har stor kommersiell produksjon i sitt nærområde.<br />

SJUKDOMAR OG SKADEDYR SOM MÅ TAKAST OMSYN TIL<br />

Den viktigaste skadegjeraren i solbær med tanke på bevaring er nesletoppvirus (Black currant<br />

Rervsion Virus=BRD). Rips er <strong>og</strong>så mottakeleg for dette viruset, men i mykje mindre grad,<br />

medan stikkelsbær ser ut til å vera immun (Jones, A.T. 2002). Dette viruset vert overført ved<br />

solbærgallmidd (Cecidophyopsis ribis), <strong>og</strong> er så godt som uråd å bli kvitt. Ikkje ein gong<br />

9


varmeterapi er effektivt nok til å rensa materialet. Ved Pometet i København måtte dei rydda<br />

heile solbærsortimentet i 2002 p.g.a. denne skadegjeraren.<br />

Symptom på nesletoppvirus ligg m.a. på http://www.ars-grin.gov/cor/<strong>ribes</strong>/ribsymp/<br />

Stikkelsbærmosaikk (Gooseberry Vein Banding=GVBD) er viktig i alle Ribes (Jones, A.T.<br />

2002). Dette viruset vert overført ved bladlus.<br />

For å påvisa nesletoppvirus <strong>og</strong> stikkelsbærmosaikk var det tidlegare nødvendig med<br />

testpoding, <strong>og</strong> det tok om lag 2 år å påvisa infeksjon. I dag er det utvikla PCR-teknikkar m.a. i<br />

Skotland <strong>og</strong> Finland, der dei kan analysera knoppar i kvile <strong>og</strong> resultatet er klart etter 2 dagar<br />

(Jones, A.T. 2002). Planteforsk Plantevernet har laboratorium med kompetanse til å køyra<br />

slike PCR-testar, men så langt har dei ikkje arbeidd med primerar for desse to vira. Analysetenester<br />

kan kjøpast ved finsk eller skotsk laboratorium for eit slikt prosjekt, alternativt kan eit<br />

slikt analyseoppdrag samordnast med testing i framavlsarbeidet ved eliteplantestasjonen.<br />

Mjøld<strong>og</strong>g <strong>og</strong> bladfallsjukdomar er <strong>og</strong>så viktige skadegjerarar i Ribes, <strong>og</strong> i eit sortiment med<br />

mange mottakelege sortar må det gjennomførast eit plantevernpr<strong>og</strong>ram, slik at infeksjonane<br />

vert haldne på eit lågt nivå. Sortane bør grupperast etter mottakelegheit, slik at dei mest<br />

mottakelege får ekstra vern mot sjukdomar.<br />

Det finst fleire sommarfugllarver <strong>og</strong> bladveps-arter som år om anna kan gje store skader i<br />

Ribes, men dette er oftast herjingar som ikkje er årvisse. Det er såleis ingen grunn til å ha<br />

noko fast plantevernpr<strong>og</strong>ram mot desse med mindre det vert svært sterke herjingar. Dette kan<br />

førekoma t.d. ved sterke åtak av stikkelsbærbladveps som kan snau-eta heile buskar slik at<br />

berre bladnervene står att. Lengst nord i landet er rips utsett for åtak av solbærgallmygg, o<br />

gdet kan år om anna vera sterke åtak av ripsbladmøll <strong>og</strong> ripsskotmøll (Johansen & Samuelsen,<br />

1983).<br />

Bladlus <strong>og</strong> bladmidd kan <strong>og</strong>så gjera skade i enkelte år, men viktigaste av desse er<br />

solbærgallmidd. Denne gallmidden kan herja mykje i kyststrok, <strong>og</strong> er vektor for<br />

nesletoppvirus. Symptoma på gallmidden er oppsvulma knoppar som turkar inn, <strong>og</strong> det kan<br />

bli lange snaue greinparti ved herjing. Etter kvart vil heile plantingar kunna bli raserte.<br />

INNSAMLING AV MATERIALE<br />

Det er forholdsvis kurant å få tak i det meste av materialet som bør vera med i ei nasjonal<br />

samling av Ribes, men ein del eldre solbærsortar må lokaliserast i privathagar, evt. hentast frå<br />

utanlandske arkiv. Mange sortar er lokaliserte i eksisterande klonarkiv, men den fytosanitære<br />

status for materialet er p.t. ikkje definert i andre arkiv enn på eliteplantestasjonen. Ved<br />

innsamling bør alt materialet testast for nesletoppvirus <strong>og</strong> stikkelsbærmosaikk ved Planteforsk<br />

Plantevernet eller ved eit utanlandsk laboratorium. Negativt testresultat må føreliggja før<br />

materialet vert stukke. Dette er viktig for å unngå å måtta rydda alt ved eit seinare høve.<br />

KOSTNADER<br />

Innsamling <strong>og</strong> etablering av samlinga er ein eingongskostnad som bør gå som eit særskilt<br />

prosjekt. Testing for vira vil medføra ein stor kostnad (i storleiksorden kr 1000 – 1500 pr. sort<br />

for 2 vira), <strong>og</strong> elles vil kostnadane til innsamling <strong>og</strong> etablering av felt vera i storleiksorden kr.<br />

50-100.000. Felta må fornyast om lag kvart 20.-25. år, <strong>og</strong> stellast årleg med skjering,<br />

gjødsling, vatning <strong>og</strong> plantevern. Det skal informerast om materialet til offentlege <strong>og</strong> private,<br />

<strong>og</strong> karakterisering skal utførast på oppdrag frå m.a. Nordisk Genbank. Årlege kostnader til<br />

10


klonarkiva må forhandlast fram mellom institusjonen som får oppdraget <strong>og</strong><br />

genressursutvalget.<br />

INFORMASJON OG PRESENTASJON<br />

Informasjon frå samlinga kan vera i samband med vitjing av grupper som t.d. hagelag,<br />

skuleklassar, studentar, <strong>og</strong> i fagtidsskrifter. Ei Ribes-samling vil <strong>og</strong>så vera svært eigna til å<br />

laga undervisningsopplegg kring ulike produkt av bær, <strong>og</strong> fokus kring vitaminer <strong>og</strong> antioksydantar.<br />

Dette kan gjerna koblast inn mot grunnskulen, eller <strong>og</strong>så mot andre målgrupper.<br />

Informasjon <strong>og</strong> karakterisering av materialet må <strong>og</strong>så kommuniserast til internasjonale<br />

samarbeidspartnerar, fyrst <strong>og</strong> fremst via Nordisk Genbank.<br />

Presentasjon av materialet gjennom god skilting i samlinga, <strong>og</strong> <strong>og</strong>så informasjon kring viktige<br />

personar i samband med Ribes i Noreg <strong>og</strong> kva dei har gjort for utvikling av sortimentet. Kor<br />

stor vekt som skal leggjast på presentasjon, vil i stor grad avhenga av tilgang på ressursar <strong>og</strong><br />

engasjementet til dei personar som arbeider med samlinga.<br />

KONKLUSJONAR<br />

Det er føreslege å ta vare på 15 solbærsortar, 7 rips-sortar <strong>og</strong> 8 stikkelsbærsortar til ei norsk<br />

kjernesamling. For å sikra materialet, er det tilrådd å etablera ei sentral sørleg samling <strong>og</strong> i<br />

tillegg ei nordleg samling for nordleg materiale med særlege fotoperiodereaksjonar. På Holt<br />

har dei meir enn 40 vinterherdige, tidlege sortar <strong>og</strong> utval i solbær frå dei nordlege deler av<br />

Sverige, Finland <strong>og</strong> Russland, i tillegg til nokre eigne utval. Framtidig sikring av dette<br />

materialet bør samordnast med dei andre landa gjennom NGB, då det ikkje er eit direkte<br />

nasjonalt ansvar å ta vare på dette materialet frå eit genetisk eller historisk synspunkt.<br />

<strong>Om</strong>fanget av samlingane kan verta noko større som del av internasjonale nettverk i form av<br />

duplikat <strong>og</strong>/eller referansesortiment for karakterisering.<br />

LITTERATUR<br />

Andersson, V. 2000. Samler stikkelsbær. Norsk Hagetidend 116 (7/8): 460-461<br />

Asdal, Å. 1984. Registrering av viltvoksende Ribes I S<strong>og</strong>n <strong>og</strong> Fjordane <strong>og</strong> Oppland.<br />

Hovedoppgave ved NLH, 1984: 92 s.<br />

Asheim, H. 1986. Variation in Ribes rubrum L. in Scandinavia. Acta Horticulturae 183: 39-<br />

46.<br />

Bjerkestrand, E. 2003. Personleg opplysning.<br />

Furu, K. 1976. Villrips. Norsk Hagetidend 92: 207.<br />

Furu, K. 1985. Registrering av villrips – Ribes spicatum i Finnmark <strong>og</strong> Nord-Troms. SFFL<br />

rapport: 30 s.<br />

Heggli, M. 1955. Identifisering av solbærsorter. Frukt <strong>og</strong> bær 1955: 58-75.<br />

Heggli, M. 1958. Sortsgransking i stikkelsbær. Frukt <strong>og</strong> bær 1958: 46-53<br />

Heiberg, N. 1986. Fruit drop in red currants. Acta Horticulturae 183: 257-261.<br />

Johansen, T.J. & R.T.Samuelsen. 1983. Møll som skadedyr på rips <strong>og</strong> solbær. Norden<br />

87:15,36.<br />

Jones, A. T. 2002. Important Virus Diseases of Ribes, their Diagnosis, Detection and Control.<br />

Acta Horticulture 585 (1): 279-285<br />

Leisner, M. 1986. Sortsvurdering i rødrips. Frukt <strong>og</strong> bær 1986: 11-17 (berre Jotun)<br />

Lysbakken, S. 1935. Lærebok i hagedyrking. Aschehoug, Oslo 1935: 275 s.<br />

Måge, F. & K. Grønnerød. 1999. Erfaring med solbærsortar ved NLH. Norsk frukt <strong>og</strong> bær 2<br />

(1): 16-17<br />

11


Nes, A. 2000. Prøvedyrking av ny solbærsort frå Skottland ? Norsk Frukt <strong>og</strong> Bær 3(2): 9.<br />

Nes, A. 2001. Presnetasjon av den nye solbærsorten ’Ben Nare’. Norsk frukt <strong>og</strong> bær 4(3): 23<br />

Nes, A.; A.Hjeltnes; M.Meland; M.Flønes & R.Nestby. 1992. Dyrkingsverdien av ripssortar<br />

for Sør- <strong>og</strong> Midt-Noreg. Norsk Landbruksforsking 8(3-4):199-216<br />

Nes, A. & M.Meland. 1992. Vurdering av 46 sortar <strong>og</strong> utval av solbær i Sør-Noreg. Norsk<br />

landbruksforsking 6(4): 381-400<br />

Olafsson, A. 1979. Solbærsortar. Institutt for fruktdyrking, NLH, stensiltrykk nr. 23: 24 s.<br />

Sakshaug, K. 1994. Ben Alder och Sunniva kan ersätta Öjebyn. Frukt- och bärodling 36 (4):<br />

64-65<br />

Samuelsen, R.T. 1983. Rips i nord. Frukt <strong>og</strong> bær 1983: 17-19.<br />

Samuelsen, R.T. 1986. Wild currant (Ribes spicatum Robs.) registration and collecting for<br />

breeding and domestication purposes in the Arctic Norway. Acta Horticulturae 183: 33-38<br />

Samuelsen, R.T. 1987. ’Altas’ – Ny ripssort for nordnorske hager. Norden 91(12): 26.<br />

Samuelsen, R.T. 2002. Rapport 2002 om observasjoner i rips i nord. Prosjketrapport til<br />

genressursutvalget: 15 s.<br />

Samuelsen, R.T.; A. Bjørnstad & H. Nilsen. 1995. Sorter <strong>og</strong> utvalg av rips prøvd i nord.<br />

Planteforsk Holt forskingssenter, trykk 1/95: 40 s.<br />

Øydvin, J. 1978. Skildring av tre nye ripscultivarar, ’Fortun’, ’Nortun’ <strong>og</strong> ’Jotun’, <strong>og</strong><br />

kjennemerke på foreldra. Gartneryrket 68: 452-456<br />

Øydvin, J. 1999. ‘Narve Viking’ solbær. Norsk frukt <strong>og</strong> bær (2): 26-27<br />

Øydvin, J. 2003. Personleg opplysning<br />

12


VEDLEGG:<br />

Adresseliste for lokalitetar med sort<br />

Sortnamn Kjelde for materialet<br />

Solbær<br />

Bang up<br />

Ben Nare Eliteplantestasjonen<br />

Ben Tron Eliteplantestasjonen<br />

Boskoop kjempe<br />

Hedda Eliteplantestasjonen<br />

Haakon Eliteplantestasjonen<br />

Kristin Eliteplantestasjonen<br />

Narve Viking* Eliteplantestasjonen<br />

Sigrid Johannes Øydvin<br />

Silvergieter<br />

Sunniva Eliteplantestasjonen<br />

Svarteper<br />

Varde Viking* Eliteplantestasjonen<br />

Victor Viking* Eliteplantestasjonen<br />

Øjebyn Eliteplantestasjonen<br />

Rips<br />

Altas Eliteplantestasjonen<br />

Fortun Eliteplantestasjonen<br />

Jotun Eliteplantestasjonen<br />

Kvit Hollandsk NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Losvar Planteforsk Holt<br />

Nortun Eliteplantestasjonen<br />

Raud Hollandsk Eliteplantestasjonen<br />

Stikkelsbær<br />

Achilles NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Careless NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Grüne Kugel NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Hinnonmäen Keltainen NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Hönings Früheste NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Lepaan rød (“Hinnonmäen rød”) NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Whineham’s Industry NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

White Lion NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

Whitesmith NLH, inst. For plante- <strong>og</strong> miljøvitenskap<br />

13

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!