Caderno de Consulta - Meniños

Fundación Meniños
Tfno: 902 220 707
www.meninos.org
www.mundodemilu.org
© Fundación Meniños
Edita:
Fundación Meniños
Avda. de Cádiz 5, 2º esquerda
15008 A Coruña
Tfno.: 981 269955 / Fax: 981 256003
meninos@meninos.org
proxectos.educativos@meninos.org
Reservados todos os dereitos.
Coordinación e supervisión:
Mónica Permuy López (Directora Xeral).
Kucha Movilla Fidalgo (Directora Técnica).
Fernando de la Cuerva López-Chaves (Coordinador área Xeración e Difusión do Coñecemento)
Equipo de traballo:
Andrés Hernández Mouriño (Proxectos Educativos e Preventivos).
Rita Conde Sumay (Educadora da Fundación Meniños).
Colaboradores:
Associação para a Educação e Solidariedade “Mundos de Vida”.
Deseño e maquetación:
Ekinocio Comunicación.
Impresión:
Lugami, Betanzos (A Coruña)
Depósito legal:
C 2583-2008
NOTA SOBRE O XÉNERO: En Meniños traballamos para acadar unhas condicións igualitarias entre homes e mulleres, nenos e nenas, sen discriminacións
por motivos de xénero. Nese senso, somos conscientes do papel que a linguaxe, verbal e escrita, pode xogar ao respecto. Por iso, ao longo
de todo o texto optamos por seguir as “Recomendacións para unha linguaxe non discriminatoria na administración pública” publicadas polo Servizo
Galego de Igualdade da Xunta de Galicia.

índice
Presentación .......................................................................................9
1.Familia: ........................................................................................11
1.1.Definición e características. .....................................................11
1.2.Funcións. ................................................................................13
1.3.Factores de risco e de protección. ...........................................13
2.Aspectos clave no desenvolvemento familiar: .............................16
2.1.O apego. ................................................................................16
2.2.Educación e socialización. .......................................................16
2.3.Organización e regras familiares. .............................................18
2.4.Comunicación. .......................................................................19
2.5.Sistemas de crenzas familiares. ................................................21
3.Estratexias para o cambio. A achegada Fundación Meniños. ....23
4.Familia e infancia no mundo: .......................................................27
4.1.Actitudes diante das diferenzas. ..............................................27
4.2.Diversidade familiar. ................................................................27
4.3.Os grandes problemas da infancia no mundo. .........................30
4.4.Liñas de solución: A importancia da familia. ...........................33
Apuntamentos sobre as políticas familiares.
Bibliografía empregada. Referencias, enlaces... ......................37

presentación
A proposta educativa “Facendo Familias” xorde co obxectivo principal
de facilitar un material encamiñado a potenciar o protagonismo dos
nenos e as nenas na colaboración a crear un ambiente familiar positivo.
As actividades e materiais complementarios deseñados, perseguen
esa finalidade, e os aspectos prácticos da súa implementación e
desenvolvemento na aula veñen tratados na “Guía educativa”.
Con todo, consideramos que o traballo ficaba incompleto sen a achega
de contidos teóricos nos que se guiou a escolla das temáticas traballar
nas actividades; este é o sentido do presente caderno.
Dun xeito resumido, presentamos unha introdución a algúns conceptos
relacionados coa familia: características e funcións, así como unha
descrición dalgúns dos principais factores de protección e de risco.
Isto último levaranos a unha exposición daqueles aspectos centrais
da institución familiar, que fundamentaron a elección das temáticas
a traballar nas actividades propostas, agrupadas en catro apartados:
educación; sistema de crenzas familiares; organización e regras; e
comunicación.
Para rematar, faremos tamén mención a algunhas das estratexias
existentes no eido da intervención para facilitar e promover o cambio e
mellora da realidade individual de cada familia.
Pero o sentido desta obra non remata aquí, e estaría incompleta se non
facilitara tamén un achegamento á realidade das diferentes situacións
familiares nos distintos países e culturas do mundo, fundamentalmente
aquelas que atravesan os países empobrecidos. Nun mundo globalizado,
e nunha sociedade cada vez máis multicultural, é unha obriga moral
e técnica poder coñecer mellor a diversidade, fuxindo dos tópicos que
presentan tan só imaxes de pobreza ou atraso e, sen esconder iso, facilitar
tamén os aportes positivos ou variados cos que milleiros de persoas
pretenden contribuír ao desenvolvemento da infancia nun ambiente de
seguridade e afecto. De aí que incluamos un capítulo específico para
abordar estas cuestións.
E por último, dedicamos un amplo espazo ás recomendacións
bibliográficas e outras: Ademais da relación daquelas obras consultadas
para a elaboración deste caderno, recomendamos especialmente algúns
libros de interese no eido da protección á infancia e na intervención
familiar, así coma algunhas Web de interese.
Pero, sobre todo, queremos facer unha ampla exposición de obras e
editoriais que centran o seu traballo na literatura para nenos e nenas.
Sen dúbida, esta lista pode e debe ser completada, e queremos
desculparnos de antemán por se alguén non ve reflectida na mesma
todas as entidades e obras que así o merecerían. Con todo, é unha base
para poder coñecer, consultar e traballar a literatura infantil na educación
infantil, que agardamos sexa útil e interesante, coma todos os demais
aspectos desta proposta.
Mónica Permuy López
Directora de Meniños
facendo familias | 9

10 | caderno de consulta guía
para o
traballo educativo

1. a familia
1.1. Definición e características.
A guía educativa elaborada por Meniños no 2004, co
gallo da campaña a favor de vivir en familia Conta cos
Teus!, incluía unha breve introdución á definición da familia
que reproducimos a continuación (Pereiro e Hernández,
2004:17):
Estimamos que unha definición útil ten que delimitar, pero
non limitar, xa que son moitas as variación estruturais, funcionais
e relacionais das familias. Ademais temos que ter en
conta que as diferenzas culturais e persoais inflúen decisivamente
na tarefa de abordar unha definición de “familia”.
Unha posible definición, con marcado carácter técnico,
sería a seguinte:
“Unha familia é como un sistema no que os seus
membros establecen relacións de intimidade, reciprocidade,
dependencia, afecto e poder condicionados
por vínculos sanguíneos, legais ou de compromiso
tácito de longa duración, que inclúe, polo
menos, unha xeración cunha residencia común a
maior parte do tempo. Trátase dun sistema semiaberto,
que busca metas e trata de autorregularse,
modelado polas súas características estruturais (tamaño,
composición, estadio evolutivo, etc.), as características
psicobiolóxicas dos seus membros e a
súa posición sociocultural e histórica no ambiente.”
(Escudero e López, 2003:24).
En calquera definición de familia atópanse elementos
comúns, presentes en todos os diversos modelos
familiares:
- Hai membros dun grupo: home adulto, muller adulta,
parellas de igual ou distintos sexo, fillos das parellas,
outros membros que se consideran familiares...
- Hai vínculos entre os membros dese grupo: biolóxicos,
legais, afectivos...
- Hai diversas funcións que a familia cumpre para os
membros do grupo.
Estas funcións, que describiremos a continuación, cúmprense
en todos os tipos de familias, os cales poderíamos
ordenar segundo distintos criterios clasificatorios.
• Atendendo ao número de xeracións existentes e á súa
composición, podemos ter familias nucleares ou conxugais,
extensas, troncais, mixtas, de unión de feito, de
pai único ou monoparentais, comuna familiar, familia
serie, composta, en cohabitación e homosexual.
• Se analizamos co prisma do lugar de residencia, podemos
ter familias matrilocais, patrilocais, neolocais... e
se o facemos co criterio da ascendencia, patriarcais ou
matriarcais.
En todo caso, o importante é “considerar a todas esas
formas familiares como lexítimas e como manifestacións
dese escorregadizo concepto que é a familia, que, na
práctica, é máis que un concepto, é un sistema vivo que
se modifica e evoluciona no tempo e co tempo” (Escudero
e López, 2003:31).
A importancia da familia na nosa sociedade é innegable.
O parentesco define e condiciona de xeito primordial
as relacións e organización das persoas. O antropólogo
John Beattie afirma que “aparte do sexo e a idade, que
son tamén de importancia social primordial, non hai outro
xeito de clasificar ás persoas que sexa tan “consubstancial”
á condición humana” (Beattie, 1972:128).
O mesmo autor afonda na descrición dalgunhas das razóns
que reforzan este feito: “En moitas sociedades úsase
ao parentesco para establecer e definir distintas unidades
sociais corporativas. Nas condicións das culturas máis
simples, é esencial que cada un sexa membro dun grupo
de persoas cooperantes e estreitamente unidas, con cuxa
axuda e apoio pode contar en actividades tan vitais como
a caza, a agricultura, o pastoreo e a guerra. Nesas sociedades,
é patente para todos o axioma de que ningún
home se abonda a si mesmo; non se oculta, como sucede
na cultura occidental, por unha dependencia das forzas
impersoais dunha organización política e económica a
grande escala. Nas condicións imperantes en moitas sociedades
“primitivas”, a menos que un home poida contar
cun grupo de compañeiros, a súa vida será, como di
Hobbes, “solitaria, pobre, sórdida, bestial e curta”. Polo
tanto, os homes deben formar grupos cuxos membros
cooperen entre si se queren sobrevivir, e o parentesco é o
medio máis fácil e universalmente dispoñible para facelo.
As persoas sempre son conscientes de que están relacionadas
con outras moitas persoas, empezando xeralmente
co círculo familiar composto polos pais e irmáns. Pero este
grupo raras veces é amplo dabondo como para sobrevivir
illado; deben incluírse no grupo parentes máis remotos”.
(Ibid. pp. 132-133).
Podemos ver que a institución familiar ten sufrido
grandes transformacións nos últimos anos, principalmente
no último cuarto do século XX, tanto demográficas
como nas formas de organización. Moitos destes cambios
foron consecuencia das modificacións na estrutura económica
e produtiva, aínda que non só. Ademais, difiren
moito en función dos distintos países e culturas.
Centrándonos na nosa contorna máis próxima, observamos
que “moi poucas das relacións interpersoais que integran
o mundo social do europeo occidental, son relacións de
parentesco (...) Pero en moitas sociedades máis pequenas,
a importancia do parentesco é capital” (Ibid. p. 127).
“En Europa, a familia nuclear (un grupo de parentes composto
polos pais e os fillos que residen xuntos) continúa
sendo o grupo de parentesco máis importante. Isto é certo
a pesares da crecente incidencia das familias monoparentais,
o divorcio e as segundas nupcias. O relativo illamento
da familia nuclear doutros grupos de parentesco nos
países modernos, reflicte a mobilidade xeográfica dentro
facendo familias | 11

dunha economía industrial na que o traballo se vende por
diñeiro. A familia nuclear é tamén o grupo de parentesco
máis importante en moitas sociedades forraxeiras” (Kotak,
1997:149).
Atendendo á diversidade xeográfica e cultural, este modelo
varía: “A familia nuclear está moi estendida pero non é
universal. Nalgunhas sociedades a familia nuclear é rara ou
inexistente. Noutras culturas, a familia nuclear non ten un
papel especial na vida social” (Ibid. p. 151). De novo vemos
a transcendencia do factor económico: “Outros grupos de
parentesco inclúen as familias extensas e os grupos de filiación
(liñaxes e clans). Os grupos de filiación, integrados
por persoas que reivindican unha ascendencia común, son
unidades básicas na organización social dos produtores de
alimentos non industriais” (Ibid. p. 150). A este respecto,
J. Beattie apunta tamén que “así como, dado certo tipo
de economía e medio ecolóxico, hai un tamaño mínimo
que fai posible que os membros dun grupo cooperen de
xeito eficaz, así tamén hai un tamaño máximo óptimo. Por
exemplo, se é demasiado grande, é posible que os seus
membros estean demasiado dispersos como para ser capaces
de manter relacións corporativas”. “Estes procesos
de fisión e fusión son característicos dos sistemas sociais
baseados en liñaxes” (Beattie, 1972:138).
Algúns trazos diferenciadores da familia en España, en
relación a contextos próximos (por exemplo, nos países
nórdicos), son os seguintes: menor mobilidade xeográfica;
maior diferenciación dos roles masculino/feminino; maior
importancia da súa función de rede de apoio; maior estabilidade
nas relacións (Palacios e Rodrigo, 2003:30-31).
As nosas características sociais e históricas tiñan propiciado
o predominio de modelos familiares tradicionais: Unha
estrutura nuclear, formada por home e muller, unidos por
vínculo de matrimonio (e maioritariamente, relixioso), con
descendencia; e que, á súa vez, podía estar convivindo
con máis familiares (pai ou nai dalgún membro da parella,
habitualmente, coa posible inclusión dalgún fillo/a solteiro/a,
etc).
Nos últimos anos, a cohabitación nun só fogar de membros
de distintas xeracións foi perdendo peso, fundamentalmente
nos núcleos urbanos, aínda que se mantiveran os
vínculos e relacións en visitas periódicas, celebracións, etc.
Así mesmo, a necesidade de formalizar a unión por medio
do matrimonio (civil ou relixioso) foi perdendo importancia
e, se ben continúa a ser frecuente, e incluso maioritaria,
non ten a relevancia de décadas atrás.
Pero son aínda maiores os cambios: as parellas separadas
puideron saír a luz pública, coa aprobación das leis do divorcio,
e formalizar a súa situación, reconstituíndo ou non
outras convivencias familiares. Así, hoxe en día é frecuente
a situación de nenos e nenas que, tendo un fogar de
referencia principal, pasan períodos amplos de vacacións e
fins de semanas co outro proxenitor, tras a separación.
Tamén se dan situacións de familias reconstituídas, nas
que tras a ruptura da anterior relación, formalizan unha
nova, pasando os fillos e as fillas –de unha ou ambas as
12 | caderno de consulta
dúas persoas- a incorporarse a este núcleo, e mantendo
novas relacións con esa persoa adulta, nova parella do seu
pai ou nai, e cos fillos/as desta.
Non sempre as relacións con ambos os dous proxenitores
se manteñen, e constitúense así novas familias asimiladas
ás monoparentais.
Cómpre dicir, falando destas, que tamén é máis público e
habitual, sen a carga negativa de anos atrás, a situación
de persoas que teñen descendencia sen manter unha relación
de parella estable (con frecuencia, mulleres, que
tenden a asumir de maneira preferente as cargas familiares,
ben por opción, ben por evitación ou non responsabilización
do home).
E poderíamos facer tamén mención das familias constituídas
por persoas do mesmo sexo, nas que pode haber tamén
menores convivindo, froito de relacións anteriores, ou ben
por outros métodos (inseminación artificial, adopción...).
Estas situacións teñen provocado fortes debates e discrepancias
no plano ideolóxico, no que se poden atopar
opinións que cualifican determinados modelos familiares
coma “bos” ou “correctos”, descualificando os demais, e
atribuíndolles características e perigos inherentes, que afectarían
fundamentalmente aos máis pequenos e pequenas.
Fronte a isto, é necesario afirmar que non existen evidencias
e estudos contrastados que permitan manter dita afirmación,
e que sexan máis ou menos beneficiosas para a
crianza e educación dos nenos e as nenas. Por mencionar un
exemplo, os supostos riscos derivados das separacións, están
asociados á conflitividade con que esta se produce, e non á
ruptura en si. Tal é así que en moitas ocasións, son maiores
os problemas orixinados aos nenos e nenas cando non se
chega a producir a separación, e teñen que vivir e percibir
unha convivencia deteriorada dos seus proxenitores.
É preciso analizar as problemáticas actuais nos nenos e as
nenas, nas parellas, etc, noutras claves, e non na presunta
causa na estrutura e nos modelos familiares (entre outros
motivos, porque ditos problemas danse maioritariamente
nas estruturas tradicionais, e non porque esa sexa a causa,
senón porque son moito máis numerosas). Facilitar unha
educación que fomente a resolución adecuada dos conflitos,
e medios profesionais que faciliten a abordaxe dos
mesmos, ou a posta en marcha e extensión de servizos de
mediación, poderían ser algunhas das respostas que a sociedade
debería artellar con urxencia ante estas situacións.
Para rematar, queremos destacar a importancia dos aspectos
máis intanxibles da familia á hora da súa definición,
destacando:
• “A interdependencia, comunicación e intimidade entre
os adultos.
• Relación de dependencia estable entre o educador e o
educando.
• Compromiso persoal de longo alcance” (Ibid. p. 33).

1.2. Funcións:
En primeiro lugar, cumpriría destacar aqueles elementos
específicos da institución familiar humana, en relación
ás especies máis próximas, nomeadamente os primates;
serían as seguintes:
• “Capacidade de crear novos ambientes e contextos.
• Papel da educación (asegurar a supervivencia e a integración).
• Establecemento de lazos de apego máis intensos, individualizados
e perdurables” (Ibid. pp. 28-29).
Cando consideramos aos pais e nais non só coma promotores
do desenvolvemento dos seus fillos e fillas, senón
principalmente como suxeitos que están tamén en
proceso de desenvolvemento, emerxen unha serie de
funcións na familia:
1. É un escenario onde se constrúen persoas adultas cunha
determinada autoestima e un determinado sentido
de si mesmas, e que experimentan un certo nivel de
benestar psicolóxico na vida cotiá fronte aos conflitos
e situacións de tensión. Este benestar relaciónase, en
boa medida, coas relacións de apego mantidas dende
a infancia.
2. É un escenario de preparación onde se aprende a
afrontar retos, así coma a asumir responsabilidades e
compromisos.
3. É un escenario de encontro interxeneracional, con persoas
unidas mediante o afecto e os valores compartidos.
4. É unha rede de apoio social para as diversas transicións
vitais que deben realizarse na idade adulta.
Falando xa da familia coma axente de crianza e socialización
da descendencia, destacamos os seguintes elementos
configuradores do significado da paternidade e
maternidade:
1. Converterse en pai e nai significa poñer en marcha un
proxecto vital educativo.
2. Significa tamén internarse nunha intensa implicación
persoal e emocional, caracterizada pola asimetría nas
relacións adulto/a-neno/a, e a inversión de ilusión e esforzo
ao servizo do proxecto educativo.
3. Por último, implica encher de contido ese proxecto durante
todo o proceso de crianza e educación dos fillos
e as fillas.
De aquí podemos deducir as funcións básicas que a familia
cumpre en relación coa descendencia, a saber (Ibid.
pp. 35-37):
1. Asegurar a súa supervivencia, o seu san crecemento e
a súa socialización nas condutas básicas de comunicación,
diálogo e simbolización.
2. Aportalles un clima de afecto e apoio sen os cales o
desenvolvemento psicolóxico san non resulta posible.
Este clima implica o establecemento de relacións de
apego, un sentimento de relación privilexiada e de
compromiso emocional.
3. Achegalles a estimulación e capacidade para relacionarse
coa súa contorna, mediante a estruturación do
ambiente no que medran, e polas interaccións directas
entre as persoas adultas e menores do seu seo.
4. Tomar decisións con respecto á apertura cara outros
contextos educativos, coma é o caso da escola.
No ciclo vital da familia é moi frecuente que se chegue a
que a xeración dependente sexa a das persoas maiores,
non ás máis novas. Neste caso a familia cumpre as funcións
de compañía, coidado e apoio afectivo.
1.3. Factores de risco e de proteción:
Non é fácil atopar unha descrición e clasificación dos principais
factores de risco e de protección para a familia, se
ben as diferentes prácticas clínicas e educativas, así como
moitos estudos e investigacións, adoitan coincidir nalgúns
aspectos fundamentais.
Dende un punto de vista sociolóxico, Urie Bronfenbrenner
(U. Bronfenbrenner en Ibid. pp. 38-34) apunta unha serie
de elementos, dos que citamos os principais:
Como factores de risco, podemos destacar:
• Elementos de carácter estrutural (macrosistema):
1. A incidencia da TV.
2. A cultura do “final da infancia” (entendendo por
tal a maneira na que a cultura da violencia invade
os espazos tradicionais da infancia).
3. As tensións sociais e económicas.
4. A escaseza de servizos de apoio.
5. O “relativismo postmoderno” (non dar importancia
á diferenza dos elementos e características dos
distintos contextos familiares e a súa incidencia no
desenvolvemento humano).
• Elementos máis próximos:
1. A falta de conexión entre sistemas (familia e escola,
familia e amizades dos fillos e fillas).
2. As inseguridades nos pais e nais diante da educación
dos fillos e fillas.
E como protectores, destacamos:
• Elementos de carácter estrutural / macrosistema:
1. A valoración positiva da vida familiar.
2. A superación de formas autoritarias de organización
e relación.
3. A valoración positiva da infancia.
4. A co-responsabilidade social cara á infancia.
5. A estabilidade familiar, xunto con actitudes comprensivas
ante as rupturas.
facendo familias | 13

• Elementos máis próximos:
1.Os servizos de apoio.
2.As redes informais de apoio.
3.As relacións de afecto e apego no seo da familia.
4.A redución da ruptura interxeracional.
5.Os estilos de vida máis igualitarios.
P. Benson propón o uso do concepto “bens de desenvolvemento”,
entendendo por tales aqueles recursos
que axudan a nenos, nenas e adolescentes a valerse autonomamente,
aumentan o sentido de seguridade, axudan
a tomar decisións e ser competentes e responsables;
e teñen un carácter acumulativo: cantos máis se teñen,
mellor resultado. E presenta un listado deses bens, elaborado
en base a unha investigación realizada nos EE.UU.
con 100.000 nenos e nenas de 11 a 18 anos. (Benson e
outros, 2000:17). 1
Agrupa os bens en dous bloques: externos e internos:
1. Externos:
RESPALDO:
1. Respaldo familiar.
2. Comunicación familiar positiva.
3. Relación con outras persoas adultas.
4. Barrio afectuoso.
5. Clima escolar afectuoso.
6. Compromiso dos pais e nais co estudo dos seus
fillos e fillas.
SEGURIDADE:
7. Valoración comunitaria da xuventude.
8. Os mozos e mozas son tidos en conta.
9. Servizo aos demais.
10. Seguridade.
LÍMITES E EXPECTATIVAS:
11. Límites familiares.
12. Límites escolares.
13. Límites veciñais.
14. Adultos modelo.
15. Influencia positiva de pares.
16. Altas expectativas.
USO CONSTRUTIVO DO TEMPO:
17. Actividades creativas.
18. Programas xuvenís.
19. Comunidade relixiosa.
20. Tempo no fogar.
1 O estudo está realizado por persoas relacionadas coa Igrexa Luterana, o cal ten certo reflexo nalgún dos “bens” e recomendacións, fundamentalmente
as relacionadas coas actividades relixiosas ou prácticas sexuais.
2 A consideración dun modelo “normal” de familia é un feito moi estendido entre a maioría das persoas, e está condicionado polas condicións contextuais
e ideolóxicas. Apuntamos un exemplo citado por J. Boyden: En 1992, a Organización Roper fixo unha enquisa entre os cidadáns de Estados Unidos acerca
de que constitúe unha familia: O 75% dixeron que dous homes gais comprometidos o un co outro e vivindo xuntos non eran unha familia; o 37% contestou
que un home e unha muller non casados que cohabitan durante longo temo non eran unha familia; o 10% dixo que un matrimonio sen fillos non era
unha familia; o 5% respondeu que unha parella casada que vivira con fillos de anteriores matrimonios non era unha familia” (Boyden, 1993:56).
14 | caderno de consulta
2. Internos:
COMPROMISO CO ESTUDO:
21.Motivación para estudar.
22.Compromiso coa escola.
23.Tarefas para o fogar.
24.Vencellos na escola.
25.Lectura por pracer.
VALORES POSITIVOS:
26.Agarimo.
27.Igualdade e xustiza social.
28.Integridade.
29.Honestidade.
30.Responsabilidade.
31.Contención.
CAPACIDADE PARA ACTUAR EN SOCIEDADE:
32.Planificación e toma de decisións.
33.Relacións interpersoais.
34.Amplitude cultural.
35.Desenvolvemento da autonomía.
36.Resolución pacífica de conflitos.
IDENTIDADE POSITIVA:
37.Poder persoal.
38.Autoestima.
39.Determinación.
40.Visión positiva do futuro persoal.
Cada un destes bens pode ser potenciado e promovido
por medio dunha serie de pautas educativas concretas, a
desenvolver na familia, na escola ou na comunidade, así
coma pola participación directa dos nenos, nenas e adolescentes,
que se poden atopar na obra citada.
Froma Walsh afonda na identificación dos factores de
protección e de risco mediante a utilización do concepto
da “resiliencia familiar”. Poderiamos definila coma os
“procesos de superación e adaptación que teñen lugar
na familia como unidade funcional. Permite comprender
de que maneira os procesos familiares moderan a tensión
e posibilitan ás familias afrontar penurias prolongadas e
deixar atrás as situacións de crise” (Walsh, 2004:40).
Incide, pois, nos procesos que se dan no seo da familia
coma factores clave no desenvolvemento positivo da mesma,
fundamentalmente aqueles que contribúen a superar
de xeito favorable situacións de crises ou tensión.
Esta visión rexeita que exista unha relación entre os modelos
familiares e o seu mellor ou peor funcionamento e, por
conseguinte, a posibilidade de falar dun modelo de “familia
normal”. 2 A visión da “familia normal” é en grande
medida subxectiva e está filtrada polos valores profesionais,
a experiencia familiar persoal e as normas culturais.

Normalmente, esta visión inclúe dous mitos:
O primeiro, pensar que as familias “normais” están libres
de problemas; máis ben, o factor clave é a capacidade de
resolvelos.
O segundo, pensar que a familia “tradicional” (matrimonio
heterosexual con descendencia) é o único modelo posible
dunha familia “normal”, cando dita estrutura responde
a momentos históricos moi concretos e recentes;
por exemplo, nos Estados Unidos xorde e cobra apoxeo
nos anos 50, e na actualidade, só unha pequena parte
das familias responden a dita estrutura. 3
Dentro desta óptica, as súas investigacións conclúen en
identificar os seguintes elementos como claves da resiliencia
familiar:
1. “Sistemas de crenzas da familia:
a.Dotar de sentido á adversidade.
b.Perspectiva positiva.
c.Transcendencia e espiritualidade.
2. Patróns de organización:
a.Flexibilidade.
b.Conexións.
c.Recursos sociais e económicos.
3. Procesos comunicativos:
a.Claridade.
b.Expresión emocional franca.
c.Resolución colaborativa de problemas”
(Ibid. p. 53).
No desenvolvemento de cada un destes
aspectos, poderemos atopar algunhas
características que inciden nun mellor ou
peor funcionamento familiar, e que serán
expostas nos seguintes apartados.
Anterior á achega de F. Walsh, atopamos
a de Virginia Satir, unha das precursoras
da terapia familiar sistémica.
Satir sinala catro aspectos ou piares
básicos na vida familiar (Satir,
2002:17-18):
1. Autoestima: Sentimentos e
ideas que o individuo ten de si
mesmo.
2. Comunicación: Métodos que utilizan as persoas para
expresar as súas ideas aos demais.
3. Regras do sistema familiar.
4. Enlace coa sociedade: Maneira na que a xente se relaciona
con outras persoas e institucións alleas á familia.
Emprega o concepto de “familias nutricias” (Ibid. p.23)
para referirse a aquelas de carácter vital, positivo, cun funcionamento
máis axeitado ás necesidades e intereses de
todos os seus membros. Entre os trazos xerais que se poden
atopar nestas familias, atopariamos os dunha autoestima
elevada; unha comunicación directa, clara, específica
e sincera; unhas regras flexibles, humanas, adecuadas e
suxeitas a cambio; e un enlace coa sociedade aberto e
confiado, fundamentado na elección.
Non queremos rematar esta exposición dos principais factores
de protección e de risco, sen facer fincapé na importancia
que outros autores conceden a dous máis:
• O apego, do que falaremos a continuación.
• Os tempos familiares, imprescindibles para a configuración
e o desenvolvemento da familia como tal.
Así mesmo, cómpre destacar a importancia non só da
calidade dos mesmos, senón tamén da súa cantidade.
3 Apuntamos outras citas que confirman isto:
“As familias nucleares abranguen o 25,6% dos fogares norteamericanos en 1993. Os arranxos familiares non nucleares sobrepasan agora en número
ao grupo doméstico “tradicional” norteamericano nunha proporción de case catro a un”. (Kottak, 1997:152).
“Nun recente censo estadounidense, o 27% de todas as familias con fillos teñen un só pai ou nai. O censo confirma que “a familia” xa non é fácil de
definir. Entre os “fogares baseados nunha familia”, as familias convencionais que se baseaban en parellas casadas con fillos son lixeiramente inferiores
en número agora ás parellas sen fillos” (Boyden, 1993:50).
facendo familias | 15

2. aspectos clave no
desenvolvemento
familiar
2.1. O apego:
Dentro dos elementos protectores, destacamos a función
fundamental e destacable do apego no desenvolvemento
dos nenos (de F. López, 2003:117-139).
Por apego entendemos o “vínculo afectivo que unha persoa
(neno, adolescente ou adulto) establece con algunhas
persoas do sistema familiar, lazo emocional que impulsa a
buscar a proximidade e o contacto coas persoas ás que se
apega, chamadas figuras de apego” (Ibid. p. 117).
No apego atopamos tres compoñentes básicas: condutas de
apego; representación mental da relación; e sentimentos.
O apego cumpre unha función adaptativa fundamental
para o neno ou nena, buscando garantir a súa supervivencia
e seguridade emocional.
Para cumprir estas funcións, o apego ten catro manifestacións
fundamentais:
1. Buscar e manter a proximidade.
2. Resistirse á separación (e protestar se esta se produce).
3. Usar o apego como base de seguridade dende a que
se explora o mundo físico e social.
4. Sentir seguridade, buscando no apego o benestar e o
apoio emocional.
A familia é o sistema básico de apego, fundamentalmente
para os pequenos e pequenas, sendo a etapa coincidente
co período da educación primaria a máis pracenteira.
Algúns factores que poden constituír riscos na evolución
do apego poderían ser: a maneira na que os pais e nais
afrontan os problemas conxugais ou a separación –e non
os problemas ou a separación en si mesmos-; o afrontamento
da morte dunha persoa querida, e a maneira na
que se explica e comprende; e a aceptación, comprensión
e afrontamento do fracaso escolar.
Estudando os estilos de apego na infancia, fala de tres
patróns fundamentais: seguro; ansioso-ambivalente;
evitativo. Hai estudos que evidencian que o estilo de
apego seguro é mellor para un mellor desenvolvemento
humano.
Estes estilos de apego inflúen notablemente no desenvolvemento
das persoas, e nas adultas, resístese moito aos
cambios.
16 | caderno de consulta
2.2. Educación e socialización:
Como vimos no apartado 1.2., a educación e socialización
dos nenos e nenas é unha das funcións básicas da
familia.
A transmisión de informacións básicas, de valores, de estilos
e maneiras de relacionarse cos demais, de resolver
conflitos e problemas... son os temas básicos que se dan
neste proceso.
Imos centrarnos en dous deles: a construción de valores
na familia, e as metas e estratexias de socialización.
a) Construción de valores na familia (García e outros,
2003:201-224):
Os valores son metas ou obxectivos de carácter xeral
que permanecen estables a través das distintas situacións,
guían a conduta dos seres humanos e ordénanse
segundo a súa importancia subxectiva (Schwartz,
1992, en Ibid. p. 202).
Son elementos moi centrais no sistema de crenzas das
persoas e están relacionados con estados ideais de
vida que responden ás nosas necesidades como seres
humanos, proporcionándonos criterios para avaliar ás
persoas, aos sucesos e a nós mesmos (Rokeach, 1973,
en Ibid. p. 203).
A adopción e interiorización de valores é froito dun
proceso construtivo do individuo que, en relación con
outras persoas embarcadas no mesmo proceso construtivo,
trata de dar sentido á realidade social que lle
rodea (Ibid. p. 203).
A familia é un espazo privilexiado para a transmisión
e construción de valores, fronte a outros de carácter
máis formal, como pode ser a escola. Isto é así, entre
outras cousas, porque:
• Nas relacións que se dan no seo da familia, prima o
afecto.
• O tempo familiar úsase de feito, conscientemente
ou non, para educar en valores.
• É un contexto que permanece constante ao longo
da vida, de xeito xeral.
• Preocúpase polo desenvolvemento integral dos
seus membros (Ibid. pp. 217-218).
Cada vez máis somos conscientes da importancia da
participación dos nenos e as nenas na educación en
valores, dende o seu papel e perspectiva. Mª Dolores
García e colaboradoras defenden que “os nenos son
axentes activos no proceso de construción de valores,
establecéndose unha relación transaccional, aínda que
asimétrica, co adulto” (Ibid. p.205). De aí a importancia
da predisposición do neno e a nena, sendo preciso
crear un clima que o facilite. Algunhas pautas que poden
contribuír a potencialo serían:
• Que as persoas adultas desenvolvan ideas positivas
sobre si mesmas.

• Que potencien expectativas positivas cara aos fillos
e fillas.
• Que proporcionen mostras de afecto incondicional
aos nenos e nenas.
• Que se atrevan a propoñer criterios e a razoalos.
(Ibid. p. 219).
En todo proceso de educación en valores, a clave está
en axudar aos fillos e fillas a elixir e tomar decisión,
proporcionando para iso criterios que poidan ser asumidos
internamente, de xeito que non reaccionen só
por requirimentos do ambiente. Para iso, cómpre proporcionarlles
pautas que axuden a desenvolver sentimentos
de autocompetencia, do seguinte xeito:
• Estimulando aos fillos e ás fillas a especificar cada
valor nun conxunto de actitudes e comportamentos
concretos (por exemplo: xenerosidade, co comportamento
de compartir ou gozar regalando).
• Ofrecéndolles a oportunidade de defender o valor
en situacións nas que este pode xerar conflito con
outros valores (Ibid. p. 220).
Por último, cómpre resaltar que hai unha grande coincidencia
na identificación dalgúns valores que promoven
o benestar familiar, e que serían, por exemplo:
a capacidade de resolución de conflitos; seguridade;
tolerancia, solidariedade, responsabilidade, paz,
lealdade, respecto...; e en xeral, valores colectivistas,
de asunción de normas, e de seguridade.
b) Metas e estratexias de socialización (Ceballos e Rodrigo,
2003:225-244):
Imos referirnos aquí á educación e á socialización, referíndonos
ás pautas, comportamentos, etc, que as
persoas adultas perseguen nos seus fillos e fillas, e ás
estratexias e medios que utilizan para acadalo.
A primeira idea na que queremos facer fincapé é na
consideración de que existen diferentes estilos educativos,
sendo os principais os seguintes:
• Democrático.
• Autoritario.
• Permisivo ou indulxente.
• Indiferente ou neglixente.
CADRO Nº 1: Relación estilos educativos/consecuencias nos nenos/as e adolescentes.
[Fonte: CEBALLOS e outros. 2003]. 4
Consecuencias
nos nenos
e nenas
Consecuencias
en adolescentes
e mozos/as
Se ben é certo que non hai unha única maneira “correcta”
de educar, si hai unha evidencia en destacar
que o estilo educativo democrático reúne mellores
condicións e provoca mellores resultados no desenvolvemento
dos nenos e nenas. Este estilo caracterízase
principalmente polo uso da comunicación e diálogo;
a transmisión de valores como a responsabilidade, a
tolerancia ou o respecto; e unha toma de decisións
compartida, na medida en que iso é posible.
Así mesmo, algunha investigación (Lamborn, Mounts,
Steinberg e Dornbusch, 1991; MacCoby e Martin,
1983, en Ibid. p. 232) pon o acento en resaltar as consecuencias
evolutivas dos estilos educativos parentais
en nenos e adolescentes. Presentamos no cadro seguinte
un resumo de ditas conclusións:
Autoritario Democrático Neglixente Indulxente
Escasa competencia social.
Agresividade e impulsividade.
Moral heterónoma
(evitación de castigos).
Baixa autoestima.
Menos ledos e espontáneos.
Escasas habilidades sociais.
Obediencia e conformidade.
Planificación imposta
externamente.
Moral heterónoma.
Baixa autoestima.
Traballo con recompensa
a curto prazo.
Competencia social.
Autocontrol.
Motivación, iniciativas.
Escasa motivación.
Moral autónoma
(empatía e conduta prosocial). Escaso respecto a normas
e persoas.
Alta autoestima.
Ledos e espontáneos.
Boas habilidades sociais.
Autonomía e responsabilidade.
Boa planificación do futuro e
capacidade de autodirección.
Moral autónoma (empatía e
conduta prosocial).
Alta autoestima.
Traballo con recompensa
a longo prazo.
Baixa competencia social.
Pobre autocontrol e
heterocontrol.
Baixa autoestima,
inseguridade.
Inestabilidade emocional.
Debilidade na propia
identidade.
Escasas habilidades sociais.
Nula planificación e traballo.
Baixa autoestima.
Tensión psicolóxica.
Problemas de conduta.
Escasa competencia social.
Baixo control de impulsos e
agresividade.
Escasa motivación e
capacidade de esforzo.
Inmadurez.
Ledos e vitais.
Boas habilidades sociais
(cos iguais).
Nula planificación e traballo.
Alta autoestima
(proveniente do apoio
dos e das iguais).
Abuso de drogas.
Problemas de saúde.
4 CEBALLOS, Esperanza; RODRIGO, Mª José (2003). “Las metas y estrategias de socialización entre padres e hijos” en Mª J. Rodrigo e J. Palacios (coords.).
Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; p. 232.
facendo familias | 17

En todos estes estilos educativos hai dúas dimensións en
xogo, o control e o afecto, que caracterizan e conforman
cada un deles. O control (esixencia) enténdese como
a presión e o número de demandas que lles fan os pais e
nais aos fillos e fillas; o afecto (sensibilidade e calidez) ten
que ver coa capacidade de resposta ante as necesidades
dos fillos e fillas, e coa expresión afectiva.
Se nos centramos na identificación dos elementos que
inciden dun xeito máis directo na eficacia da educación,
podemos indicar que os que facilitan a percepción das
mensaxes educativas son a claridade, a redundancia e coherencia,
mentres que as que facilitan a súa aceptación,
son o clima familiar cálido, que as vexan como apropiadas
e xustas, e a motivación que teñan para acatalas. Nese
sentido, destacamos que entre os 6 e os 10 anos é bo
empezar a usar o diálogo e a co-regulación de pautas.
Outro dos temas claves no proceso educativo é a adecuación
das prácticas educativas ao comportamento dos
nenos e nenas, e dentro diso, das estratexias disciplinarias
utilizadas ante un comportamento inadecuado.
As persoas adultas adoitan variar a práctica disciplinaria
en función da natureza do problema, a atribución causal,
e a emoción que lles produce. Tamén os fillos e as fillas
son máis conscientes e prestan máis atención en función
da percepción que teñan da importancia atribuída polos
pais e nais á súa conduta. Neste sentido, podemos concluír
que, como pauta xeral, “debemos preguntarlles aos nenos
como perciben as mensaxes parentais, axudalos para que
comprendan o sentido auténtico da mensaxe educativa, e
facer explícitas as razóns para cuestionalo” (Ibid. p. 242).
As estratexias disciplinarias máis habituais serían a afirmación
de poder, a retirada de afecto, e a indución. Aínda
que, como diciamos anteriormente, non hai unha única
maneira correcta na educación, si están identificadas de
xeito moi claro as pautas educativas de risco, a erradicar
e evitar, que serían as seguintes:
• Disciplina incoherente.
• Disciplina colérica e explosiva.
• Baixa implicación e supervisión.
• Disciplina ríxida e inflexible.
Non podemos rematar un apartado dedicado á socialización
sen facer unha mención á escola, e máis concretamente,
á relación e colaboración entre esta e a familia. Para un bo
funcionamento, esta debe ser continuada, bidireccional, e
máis intensa nos cambios de nivel (Ibid. p. 345).
Tamén quereriamos facer mención aos indicios que sinalan
unha relación entre o éxito escolar dos nenos e as
prácticas disciplinarias e educativas dos proxenitores, e
concretamente, na relación directa entre o estilo democrático
e integración, en contraposición á do estilo autoritario
e o rexeitamento.
Para rematar, dicir tan só que nos seguintes apartados faremos
mención a diversos aspectos que están moi direc-
18 | caderno de consulta
tamente relacionados cos procesos educativos, pero dun
xeito máis específico.
2.3. Organización e regras familiares:
Outro dos aspectos básicos no desenvolvemento familiar
ten que ver coa organización e as regras familiares.
V. Satir (Satir, 1976:130) entende que as regras son forzas
vitais, dinámicas e moi influentes na vida familiar; propón
tamén unha serie de trazos das mesmas que favorecen o
funcionamento familiar ou, empregando a súa terminoloxía,
que caracterizan ás “familias nutricias”. Son as seguintes:
CADRO Nº 2: Características que favorecen o funcionamento
familiar.
• As regras son explícitas, coñecidas e aceptadas por
todos.
• Actualízanse en función dos cambios do ciclo vital;
adecúanse á idade e poden sufrir modificacións no
tempo
• Permiten a liberdade de expresión de todo tipo de
sentimentos, así coma dos segredos familiares.
• Son flexibles, humanas, adecuadas e modificables.
• O liderazgo é igualitario, cun enfoque democrático
nas tomas de decisións; as negociacións son abertas,
coa inclusión activa dos nenos e nenas.
• Os roles poden compartirse.
• O cambio prodúcese con fluidez se é preciso.
[Fonte: Elaboración propia en basea Satir e Walsh]. 5
Froma Walsh (Walsh, 2004:53) identifica tres elementos
ou patróns de organización que inciden dun xeito moi
directo no desenvolvemento familiar: a flexibilidade, a conexión,
e os recursos sociais e económicos.
a) Flexibilidade:
Podemos definila como a “capacidade de cambiar cando
é necesario” (Walsh, 2004:128).
Como norma xeral, debe haber un equilibrio entre a estabilidade
e o cambio, que permita:
• A recuperación, reorganización e adaptación da familia
aos desafíos que xorden ao longo do tempo.
• A continuidade e confiabilidade, principalmente nas
situacións disociadoras.
“Para funcionar ben, unha familia require a estabilidade
que ofrecen as regras, os roles e os patróns
de interacción predicibles e permanentes.
Os rituais e as rutinas conservan o sentido da continuidade
a través do tempo, unindo o pasado, o presente
e o futuro mediante tradicións e expectativas
compartidas. As rutinas da vida cotiá, como a cea
familiar ou os relatos antes de durmir, aportan unha
orde e un contacto regular á axenda cada vez máis
fragmentada da maioría das familias” (Ibid. p. 126).
5 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; pp. 127-129.
SATIR, Virginia (2002). Nuevas relaciones humanas en el núcleo familiar. México, D.F.; Ed. Pax; pp. 130-143.

“As rutinas aparentemente minúsculas poden marcar
unha grande diferenza. En moitas ocasións, un
neno con problemas escolares ou de conduta non
ten unha hora fixada para ir durmir, ou o momento
de deitarse convértese cada noite nunha pelexa:
pasados de cansazo, os nenos excítanse e os pais,
cansados, están a piques de estoupar. A fixación
dun horario razoable para irse durmir pode ir acompañada
dunha rutina nocturna de contactos agradables,
como un momento de lectura, unha charla
a carón da cama e o arroupamento. Tamén permite
que os adultos tomen un moi necesario respiro ao
final dunha xornada axitada” (Ibid. p. 127).
A xeito de exemplo, fala de que, nos casos de separación
de parellas con descendencia, a predicibilidade e a confiabilidade
do contacto entre o neno ou nena e o proxenitor
que non ten a custodia é tan importante como a cantidade
de tempo que pasan xuntos.
b) Conexión:
Estamos falando da unión emocional entre os membros
da familia, o que se pode percibir ou concretar coa valoración
das fronteiras e coalicións entre eles, ou cos tempos
e espazos compartidos.
Froma Walsh fai fincapé no equilibrio entre a unidade, o
apoio mutuo e a colaboración entre os membros da familia,
e a separación e a autonomía de cadaquén.
Nas familias de “funcionamento óptimo”:
CADRO Nº3: Características das familias con conexión
emocional óptima:
• Hai un “ambiente de sostén” para os seus membros:
un contexto de seguridade, confianza e educación,
que fomenta o crecemento e desenvolvemento
do individuo.
• O esforzo conxunto é un dos procesos máis importantes
para superar as crises, coa participación de todos
e todas (incluídos os nenos e nenas máis pequenas).
• As relacións son cálidas e afectuosas, e proporcionan
consolo e seguridade nos momentos de crise.
• Os individuos son capaces de diferenciarse e de conectarse,
equilibrando isto ao logo do ciclo vital.
• As fronteiras e subsistemas son claros, sobre todo
entre nenos/as e maiores.
• Organízanse ao redor dos puntos fortes e intereses
individuais, compartindo algunhas tarefas e asignando
outras, de xeito que non se sobrecargue ninguén,
con flexibilidade, e revisándose periodicamente.
• Hai un liderazgo forte e claramente establecido
para a educación, a protección e a orientación dos
e das menores.
•O intercambio de beneficios é moito máis frecuente
que os castigos ou a coerción; o control da conduta
exércese con autoridade e flexibilidade.
[Fonte: Elaboración propia en base a Beavers e Hampson]. 6
De todos os xeitos, á hora de avaliar ou definir determinadas
condutas coma óptimas ou axeitadas, ou todo o
contrario, cómpre ter en conta as diferenzas culturais. Por
exemplo, o estilo de relación coas persoas maiores en moitas
culturas orientais, podería ser –e é- cualificado como
“amoreamento” –cun sentido pexorativo- na occidental.
c) Recursos sociais e económicos:
Se ben este aspecto transcende dalgún xeito o nivel de
“patrón de organización familiar”, a dispoñibilidade e
manexo de recursos e redes sociais, a maneira de relacionarse
con eles, e a propia organización a este respecto
motiva a súa inclusión neste capítulo.
Así, e en relación a isto, as familias de funcionamento
óptimo:
CADRO Nº 4: Características das familias con funcionamento
óptimo dos seus recursos sociais e económicos.
• Son sistemas abertos, con fronteiras claras pero
permeables.
• Solicitan axuda cando teñen problemas.
• Teñen unha rede social de apoio de bo tamaño e
calidade.
[Fonte: Elaboración propia en base a Walsh]. 7
É importante sinalar a relación das políticas sociais co benestar
da familia, podendo servir de factores de amortecemento
dos elementos disruptivos.
2.4. Comunicación:
A comunicación pode definirse como o intercambio de
información para a resolución de problemas, tanto emocionais
como prácticos e instrumentais (Ibid. p. 160).
Toda comunicación ten dous elementos: o contido da
mesma, e o relacional; en toda comunicación os participantes
afirman ou cuestionan a natureza da súa relación,
de xeito directo ou indirecto (Ibid. pp. 160-161).
V. Satir (Satir, 1991:14) identifica unha serie de elementos
ou factores que inciden na comunicación, concluíndo
no seguinte:
• O xeito no que nos comunicamos pode afectar ao que
sentimos respecto a nós mesmos, aos demais, e á situación
na que nos atopamos.
• Os nosos sentimentos afectan á nosa comunicación.
• En calquera momento temos pensamentos, sentimentos
e respostas corporais, que expresamos de xeito diferente
diante de condicións diferentes.
• Reaccionamos diante do xeito no que outros expresan os
seus pensamentos, sentimentos e sensacións corporais.
6 Beavers e Hampson en WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; pp 133-141.
7 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; pp. 149-150.
facendo familias | 19

Formula tamén unha serie de recomendacións para mellorar
e facilitar a comunicación entre dúas persoas (Satir,
1976:84).
• Que quen escoita dea toda a súa atención a quen fala
e estea presente nese momento.
• Que quen escoita abandone as ideas preconcibidas do
que dirá o seu interlocutor.
• Que quen escoita interprete o que sucede dun xeito
descritivo, e non emita xuízos.
• Que quen escoita estea alerta para percibir calquera
confusión e formule preguntas para maior claridade.
• Que quen escoita faga saber á súa interlocución que a
escoitou, e que o contido do dito foi comunicado.
Olson (Olson, en Walsh, 2004:161) apunta tamén unha
relación dos elementos que considera máis importantes
nunha “comunicación san”, precisando ao mesmo tempo
que as normas culturais poden facer variar considerablemente
esta valoración. Menciona os seguintes:
• Capacidade de falar e escoitar.
• Apertura.
• Claridade.
• Busca da continuidade.
• Respecto.
• Consideración.
• Habilidades da fala: aptitude de falar por un mesmo e
non por terceiras persoas.
• Habilidades da escoita: empatía e atención.
Con todo, á hora de abordar aqueles elementos que inciden
dun xeito máis directo no funcionamento familiar,
céntrase en tres: a claridade, a expresión emocional sincera,
e a resolución cooperativa dos problemas.
a) Claridade:
Para un bo funcionamento familiar:
CADRO Nº 5: Características que definen a claridade
na comunicación.
• As mensaxes e condutas deben ser claras, directas
e coherentes.
• Débese clarificar a información ambigua e a crítica.
[Fonte: Elaboración propia en base a Walsh]. 8
V. Satir (Satir, 1976:96) apunta a este respecto, que as discrepancias
ou incoherencias entre a comunicación verbal
e a non verbal producen dobres mensaxes. Engade que
estas dobres mensaxes poden comunicarse cando unha
persoa se atopa nalgunha das seguintes situacións:
• Ten unha baixa autoestima.
• Ten medo de magoar os sentimentos das demais.
• Preocúpanlle as represalias das demais.
• Ten medo da ruptura das súas relacións.
• Non quere impoñerse.
• Non se decata de nada que non sexa ela mesma, e non
quere dar significado algún ás demais ou ás relacións.
20 | caderno de consulta
b) Expresión emocional sincera:
Defínea tamén coma “empatía emocional” (Walsh,
2004:19), identificando os seguintes factores nas familias
de funcionamento óptimo:
CADRO Nº 6: Características que definen ás familias
con expresión emocional sincera.
• A orientación asociativa pode verse e oírse na conduta,
o ton de voz, o contido verbal e os patróns
comunicacionais.
• As transaccións caracterízanse polo ton de calidez
e optimismo entusiasta, e pola ledicia e comodidade
manifestadas na relación.
• Os membros da familia son capaces de mostrar e
tolerar unha ampla gama de sentimentos (ledicias
e tristezas, esperanzas e temores).
• O clima de confianza mutua estimula a expresión
franca das emocións e é reforzado por esta.
• Mensaxes espontáneas pero transmitidas con respecto.
• Poucas inculpacións, ataques persoais ou busca de
“chibos expiatorios”.
• Todos teñen interese no que din os demais, e confían
na reciprocidade.
• A escoita activa vai acompañada de cambios nos
feitos.
• Hai unha tolerancia afectuosa cara ás diferenzas e
emocións negativas: non se bloquea a súa expresión.
• Existe comunicación e intimidade na parella.
• Promóvense as interaccións positivas e pracenteiras,
e o humor.
[Fonte: Elaboración propia en base a Walsh]. 9
8 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; pp. 161-162.
9 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; pp. 164-165.

c) Resolución cooperativa de problemas:
Un importante factor protector no funcionamento familiar
é a capacidade de manexar ben os conflitos. Así, as
familias de funcionamento óptimo tentan solucionar con
eficacia a maioría dos problemas, mediante a comunicación;
a toma de decisións; a execución das medidas adoptadas;
e a revisión e reformulación das mesmas (Walsh,
2004:174).
Algunhas características que definirían ás familias que utilizan
esta modalidade de resolución serían:
CADRO Nº 7: Características das familias que resolven
os problemas de xeito cooperativo.
• Identifican os problemas, factores tensionantes,
opcións e limitacións.
• Teñen capacidade de elaborar e intercambiar ideas
creativas, e dispoñen de recursos para levalas a
cabo.
• Toman as decisións de xeito compartido, con negociación,
concesións e reciprocidade.
• Concéntranse en obxectivos conseguibles mediante
medidas concretas.
• Apóianse no éxito e aprenden do fracaso.
• Postura proactiva: previr problemas, anticiparse ás
crises e prepararse para desafíos futuros.
[Fonte: Elaboración propia en base a Walsh]. 10
Con respecto á negociación, queremos precisar que:
• O proceso de negociación pode ser en si mesmo tan
importante como o resultado obtido.
• A negociación implica (Ibid. p. 179):
- Ventilar e aceptar as diverxencias.
- Traballar por obxectivos comúns.
- Aprender a falar e escoitar á outra persoas con
comprensión e compaixón.
- Evitar ou interromper ciclos negativos de críticas,
acusacións e retraemento.
- Cambiar o curso dun diálogo mal encamiñado.
- Acougar á outra persoa cando se sinte ferida ou
perturbada.
• As negociacións poden obstaculizarse por disputas ao
redor do poder e o control, é dicir, do aspecto relacional
da comunicación.
Algunhas regras básicas na resolución de conflitos poderían
ser (Markman e outros en Ibid. p. 183):
• As cuestións difíciles deben estar baixo control.
• Calquera das persoas pode pedir “un minuto” cando
o estime preciso.
• Desacelerar as escaladas do conflito.
• As discusións deben ser construtivas.
• Debe evitarse o retraemento.
• Debe manterse a participación.
Para rematar con este apartado, queremos facer mención
aos patróns de comunicación que V. Satir (Satir,
1976:98-114) propón coma os máis relevantes e habituais:
1. Conciliador ou mártir: Cre que as cousas só se poden
resolver aceptando o que os demais digan, para que
non se enfaden.
2. Culpabilizador, acusador ou atacante: Independentemente
do que estea sucedendo, os demais son culpables.
3. Calculador ou super-razoable: Desentendemento dos
sentimentos, incluídos os propios, escondéndose tras
palabras grandilocuentes.
4. Distractor ou irrelevante: Ignórase a ameaza, actuando
como se non existira.
5. Coherente ou nivelador: A persoa toma en conta tanto
o que lle sucede a ela mesma coma ás demais. Comunicación
clara, directa e específica. Comodidade
e tranquilidade. Congruencia entre linguaxe verbal e
non verbal.
Como é obvio, o último sería aquel que caracterizaría ás
persoas e familias “nutricias”.
2.5. Sistemas de crenzas familiares:
Segundo F. Walsh, son a esencia do funcionamento familiar
e constitúen forzas poderosas na “resiliencia” (Walsh,
2004:19).
Poderiamos definilas como o xeito no que as familias visualizan
os seus problemas e as súas opcións.
Os sistemas de crenzas abarcan, en liñas xerais, valores,
conviccións, actitudes, tendencias e supostos, que se
unen para formar un conxunto de premisas básicas que
desencadean reaccións emocionais, determinan decisións
e orientan cursos de acción. Estes sistemas brindan coherencia
e organizan a experiencia a fin de que os membros
da familia poidan dar sentido ás situacións críticas e afronten
a adversidade. Así mesmo, configuran as normas e
rituais familiares (Satir, 1976:81-83).
F. Walsh (Walsh, 2004:88) fai mención específica a tres
aspectos dos sistemas de crenzas que repercuten máis directamente
na “resiliencia”: conferir un sentido á adversidade;
enfoque positivo para superala; e transcendencia
e espiritualidade.
a) Conferir un sentido á adversidade:
Afecta á maneira na que avaliamos as crises, así coma ao
manexo da angustia que producen e a recuperación das
mesmas. Esta avaliación pode ser facilitadora ou limita-
10 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; p. 162.
facendo familias | 21

tiva, dado que os sucesos tensionantes son máis cando
sentimos que exercemos pouco control sobre eles ou cando
non lle damos un sentido.
Para iso, as familias soen ter unhas crenzas causais explicativas,
que se atopan nas raíces familiares, culturais
e/ou relixiosas, e configuran os patróns de explicación e
atribución dos problemas.
Un bo exemplo da implicación disto, no seu aspecto limitativo,
facilítao F. Walsh (Ibid. p. 97) ao referirse á atribución
do fracaso individual a unha crianza deficiente,
en contraposición coa do éxito, que se lle dá ao esforzo
individual. Deste xeito, é unha explicación cultural na que
botamos as culpas ás nais dos fracasos, sen recoñecerlles
o seu papel nos éxitos.
As familias de “bo funcionamento”:
CADRO Nº 8: Características definitorias das familias
que confiren un sentido á adversidade.
•Non botan culpas.
•Non buscan “chibos expiatorios”.
•Non se encadran como vítimas ou verdugos.
•Entenden que inflúen unhas nas outras, e que as condutas
son resultado de moitas variables.
[Fonte: Elaboración propia en base a Walsh]. 11
Cómpre sinalar tres distorsións cognitivas contraproducentes
que se poden atopar nestes sistemas (Ibid. p. 100):
minimizar ou subestimar os puntos fortes; magnificar ou
esaxerar a gravidade de cada erro cometido; e prever un
desastre total.
Queremos resaltar outros aspectos que contribúen a conferir
un sentido á adversidade (Ibid. pp. 90-95):
En primeiro lugar, entender as crises como desafíos compartidos.
O esforzo común é un dos procesos máis importantes
para afrontar as crises; unha relación fortalécese
cando a crise se asume como un desafío compartido que
debe ser afrontado de xeito conxunto.
En segundo lugar, a importancia da confianza: As familias
teñen máis posibilidades de enfrontar a adversidade cando
os seus membros manteñen a lealdade e a fe mutua,
arraigadas nun forte sentimento de confianza.
En terceiro lugar, a normalización e contextualización da
adversidade e a angustia, aceptando os ritmos e fluxos da
vida familiar. Isto axuda a darlle coherencia á comprensión
das crises, vendo a vida como algo comprensible, razoable,
manexable e significativo.
b) Un enfoque positivo para superar a adversidade:
(Ibid. pp. 110-111).
22 | caderno de consulta
Os factores que definen este enfoque serían a iniciativa
activa e perseveranza; o coraxe; ou a focalización nos
puntos fortes e as potencialidades.
Un destes puntos fortes para a superación da adversidade
consiste na aceptación de que hai cousas que non se poden
cambiar, e centrarse polo tanto no dominio do posible,
e non só no resultado, senón tamén no proceso.
A pesares do que comunmente podemos pensar, o optimismo
pode ser aprendido, e fomentado pola confianza
compartida entre os membros da familia, e o sentido do
humor.
c) Transcendencia e espiritualidade:
Son aspectos que contribúen a conferir sentido e afrontar
a adversidade.
Cómpre entender estes aspectos nun sentido amplo, non
limitado ás manifestacións relixiosas, senón dun xeito
máis xeral aos valores e modelos que axudan a configurar
as crenzas familiares.
11 WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores; p. 98.

3. estratexias
para o cambio
Non queremos rematar sen facer unha pequena mención
a algunhas estratexias utilizadas no eido da intervención
familiar para promover o cambio que contribúa a mellorar
o funcionamento e resposta da familia ás necesidades dos
seus membros.
En primeiro lugar, e de xeito esquemático, apuntamos algunha
das achegas das investigacións sobre o proceso familiar
(Ibid. pp. 46-48) e, concretamente, os modelos da
vulnerabilidade e os mecanismos de protección de
Garmezy e Rutter, que falan de tres maneiras de entender
o manexo e influencia da tensión familiar:
• Modelo da inmunidade: Os factores de protección actúan
como reservas fronte a un funcionamento minguante
en momentos de tensión.
• Modelo compensatorio: Os atributos persoais e os recursos
ambientais contrarrestan os efectos negativos
dos factores tensionantes.
• Modelo do desafío: Os factores tensionantes poden
chegar a aumentar a competencia, sempre e cando o
nivel de tensión non sexa demasiado alto.
A utilización destes modelos ofrece posibilidades interesantes
para a identificación de factores e elementos que
contribúan á mellora familiar.
No capítulo anterior, fixemos unha mención destacada ao
enfoque da resiliencia familiar utilizado por Froma Walsh
quen, á súa vez, desenvolve a súa labor terapéutica e investigadora
dentro da teoría sistémica. Coidamos que é
preciso facer unha pequena mención aos principios básicos
da teoría sistémica que sustentan o enfoque da
resiliencia familiar (Ibid. pp. 53-54):
• A enteireza individual pódese comprender e favorecer
mellor no contexto da familia e do mundo social en
xeral, entendéndoa como a interacción de procesos
individuais, familiares e ambientais.
• As situacións de crise e a tensión permanente afectan
a toda a familia, creando riscos non só de disfuncións
individuais, senón de conflitos relacionais e quebra da
familia.
• Os procesos familiares atenúan os efectos do tensión
en todos os membros da familia e nas súas relacións:
- Os procesos de protección fomentan a resiliencia,
amortecendo a tensión e promovendo a recuperación.
- As reaccións inadaptadas aumentan a vulnerabilidade
e o risco de desánimo individual e relacional.
• Os procesos familiares poden determinar o curso que
teñan moitas situacións de crises.
• Todas as familias teñen posibilidades de resiliencia; ditas
posibilidades poden elevarse ao máximo alentando
os seus mellores esforzos e fortalecendo certos procesos
fundamentais.
Por último, queremos citar dúas propostas de pautas
para fortalecer a resiliencia: a de Rutter, e a da propia
F. Walsh.
Rutter (Rutter, 1987, en Ibid. p. 197) identifica catro mecanismos
xerais de protección:
1. Atenuación dos factores de risco:
• Previsión e preparación para circunstancias ameazadoras.
• Redución da exposición á tensión ou da súa sobrecarga.
• Subministro de información; modificación das
crenzas catastróficas.
2. Redución das reaccións en cadea negativas que aumentan
o risco de efectos persistentes e crises ulteriores:
• Atenuación dos efectos do tensión; amortecemento
do impacto, superación dos obstáculos.
• Modificación das estratexias de superación inadaptadas.
• Mellor tolerancia ás secuelas dos shocks e á tensión
prolongada; recuperación dos reveses.
3. Fortalecemento dos procesos de protección da familia
e redución da vulnerabilidade:
• Melloramento dos puntos fortes; aumento das
oportunidades e aptitudes para conseguir bos resultados.
• Mobilización e apontoamento dos recursos que levan
á recuperación e o dominio.
• Reconstrución, reorganización e reorientación logo
dunha crise.
• Previsión e preparación para novos desafíos, tanto
probables coma imprevistos.
4. Reforzo da estima e eficacia familiar e individual mediante
o dominio xeitoso dos problemas:
• Logro de competencia, confianza e conexión mediante
esforzos de colaboración.
• Manexo dos procesos ao longo do tempo para
manter a competencia en condicións de apremo.
E pola súa banda, Froma Walsh (Ibid. pp. 198-226) apunta
as seguintes:
1. Identificación dos factores tensionantes e dos procesos
de superación/adaptación ao longo do tempo:
É útil rastrexar os síntomas presentados en relación
con sucesos tensionantes pasados, vixentes ou inminentes,
o seu significado, e as estratexias de superación
da familia.
2. Como dotar de sentido ás experiencias críticas:
• claración das ambigüidades: As persoas teñen necesidade
de información para dar sentido a un episodio
crítico e entender como sucedeu.
facendo familias | 23

• Axudar ás familias a convivir coa incerteza (feitos
pasados ou presentes): agrupacións, rituais, recursos
espirituais.
• Aproveitar as oportunidades que se presentan en
medio dunha crise.
3. Normalización da angustia familiar:
• Despatoloxizar e contextualizar a situación problemática.
• Uso dunha linguaxe e construcións respectuosas.
• Reformulación e recategorización.
4. Identificación, afirmación e construción dos puntos
fortes da familia:
• Dar creto ás intervencións positivas.
• Eloxiar os esforzos e os logros.
• Sacar a relucir os recursos ocultos e a competencia
perdida.
• Descubrir os puntos fortes en medio da adversidade.
• Construír vínculos empáticos cos membros da familia
e entre eles.
5. Adopción dun enfoque positivo orientado ao futuro:
• Pasar das queixas aos obxectivos.
• Inspirar esperanza e optimismo.
• Alentar os esforzos compartidos, as medidas concretas
e a perseveranza.
• Axudar ás familias a aceptar as limitacións humanas.
6. Participación da familia na recuperación dos “traumas”
individuais.
24 | caderno de consulta
A achega da Fundación Meniños.
Meniños (Meniños, 2005) é unha Fundación independente
creada en 1996. O seu equipo humano está composto
por máis de 100 profesionais e persoas voluntarias que
desenvolven o seu traballo en Galicia, Asturias e Madrid.
A nosa Misión é a seguinte: “Meniños é una organización
que traballa polos dereitos da infancia en situación
de dificultade social, contribuíndo a xerar cambios que
propicien un ambiente familiar de seguridade e afecto”.
Isto defínese dun xeito máis concreto na redacción da Visión
e Valores da organización:
Visión: “Meniños promove os dereitos da infancia, ofrecendo
servizos de calidade contrastada para a infancia
en situación de dificultade social, creando e difundindo
coñecemento sobre a súa atención e favorecendo a participación
doutras persoas e entidades, para garantir a
cada neno, nena e adolescente o seu dereito a medrar
nun ambiente familiar que garanta o seu benestar e desenvolvemento
integral”.
Valores: “Compromiso cos Dereitos da Infancia; o superior
interese do menor; a familia coma referente estable;
educación e capacidade de cambio nas persoas;
calidade e mellora continua; innovación e creatividade;
coidado ás persoas; transparencia e independencia; interese
xeral”.
Desenvolvemos o noso traballo nas seguintes áreas de
intervención, que comparten o obxectivo de promover
que os nenos, nenas e adolescentes poidan exercer o seu
dereito a medrar nunha familia:
1. Reunificación Familiar: Ocupámonos de que os nenos
e nenas residentes nos centros de protección de
menores poidan volver canto antes á súa casa, prestando
apoio ás súas familias para axudarlles a superar
a situación que provocou o internamento.
2. Preservación Familiar: Os nenos, nenas e adolescentes
que viven en familias con graves problemas de exclusión
social corren o risco de ser separados da súa
propia familia e do seu ambiente social. Axudamos a
estas familias a superar os seus problemas para evitar
a separación.
3. Atención a Familias con Menores en Risco: Os nenos,
nenas e adolescentes que viven en familias con
graves problemas de exclusión social corren o risco de
que resulte necesario separalos da súa propia familia e
do seu ambiente social. Ofrecemos un apoio específico
de carácter preventivo.
4. Proxectos Educativos e Preventivos: Favorecemos a
promoción dunha cultura dos dereitos e do bo trato á
infancia na nosa sociedade, mediante accións de carácter
educativo e preventivo en escolas e outros espazos
de tempo libre.

5. Acollementos e Adopcións Especiais: Algúns nenos,
nenas e adolescentes en disposición de ser acollidos ou
adoptados, dificilmente atoparán unha familia acolledora
ou adoptiva por diversos motivos: porque teñen
máis de 8 anos, porque son varios irmáns, porque padecen
algunha enfermidade ou discapacidade, porque
pertencen a minorías étnico - culturais,… Formamos e
acompañamos ás familias durante todo o proceso.
6. Acollementos Temporais: Moitos nenos, nenas e adolescentes
teñen que separarse temporalmente da súa familia
de orixe. Mediante este servizo formamos e acompañamos
a familias dispostas a acoller temporalmente a
nenos, nenas e adolescentes, coma unha alternativa ao
internamento en centros de protección de menores.
7. Implicación Familiar: Hoxe en día existen situacións
familiares multiproblemáticas, por factores sociais,
económicos, de saúde..., nas que os menores ao seu
cargo se atopan en situación de risco. Ofrecemos un
apoio intensivo para implicar ás familias na construción
dun ambiente de protección.
8. Apoio ao Acollemento en Familia Extensa: Moitos
nenos, nenas e adolescentes teñen aos seus avós ou
a outros familiares coma coidadores. Cada vez son
máis e necesitan axuda, especialmente cando chega o
momento da adolescencia. Apoiamos a estas familias
para facilitar o acollemento.
Os servizos 1 a 4 lévanse a cabo en Galicia, mentres que
os demais teñen a súa sede en Madrid e Asturias.
Para rematar, ofrecemos unha breve descrición do marco
teórico e conceptual no que se basea o modelo de intervención
que segue Meniños (DXASMF, 2001:9-12)
O modelo teórico que marca a actuación dos equipos segue
un enfoque relacional, tratando de entender ao individuo
dentro do seu sistema familiar, e este dentro do
contexto social que lle rodea.
Algunha das grandes premisas teóricas que definen o modelo
son:
• A familia concíbese como un sistema aberto, dinámico
e en continuo proceso de cambio: posúe unha
estrutura, unha orde, unhas regras, un modo de funcionar
propio e necesariamente cambiante en función
de cambios externos ou cambios evolutivos.
• As familias presentan un ciclo evolutivo propio. Pasa
por diferentes etapas: Formación da parella; relación
de convivencia; fillos; escolarización dos nenos; emancipación
dos fillos; xubilación; perdas afectivas.
Os momentos de transición dunha etapa a outra son
os de maior risco polas readaptacións de funcións e de
relacións que implican. Polo que a clave da intervención
xirará en todo momento ao redor da creación de
estruturas e dinámicas de relación flexibles que posibiliten
a adecuación aos diferentes momentos evolutivos
do ciclo da vida familiar.
• A estrutura familiar precede ao xurdimento de patoloxías
nos seus membros.
• O modelo céntrase na análise das relacións entre as persoas
(máis que na análise individual, intra-psíquica).
• Analízanse ás familias nos seus contextos. A conduta
de cada un dos membros enténdese en función do
contexto no que se enmarcan. Nas familias, os contextos
son os outros, nunha organización previsible.
• A competencia familiar distribúese nun continuo. Non
existen divisións absolutamente categóricas competente/incompetente.
• Existe un potencial de crecemento e adaptación en todas
as familias.
• Nos sistemas de relacións humanas, os conflitos son
algo natural e inevitable.
• Non culpabilizar e despatoloxizar. En situacións de crises
as persoas reaccionan máis que accionan. Tense
que intentar que accionen máis e reaccionen menos.
• Se unha persoa alcanzou o estatus de culpable ou de
paciente, o obxectivo da intervención céntrase nas
consecuencias, nas reaccións que esas condutas provocan
nos outros membros do sistema. Se aceptamos
a definición do problema que nos dan outros, atopámonos
con culpables e vítimas.
• Distinguir entre queixa e problema:
Queixa: é a visión persoal, experiencial, do cliente
acerca da situación que lle provoca malestar ou sufrimento.
Informa acerca de condutas.
Problema: depende dos postulados teóricos do profesional,
da súa experiencia e da súa visión do mundo.
Converte as condutas en síntomas. Os síntomas son
involuntarios, escapan ao control do suxeito que os
padece. A conduta presenta maiores connotacións de
voluntariedade.
Dende un enfoque comunicacional, todo comportamento
(incluído o englobado na queixa) é considerado
como unha forma de comunicación, que analoxicamente
podería ser interpretado como un intento de modificar
unha determinada situación. Cando o individuo non
se pode facer escoitar, o síntoma constitúe unha acción
bastante definitiva para que a súa mensaxe sexa oída,
e que ten o efecto de mobilizar á contorna, o contexto,
ás outras persoas. A intervención debe atopar métodos
que eviten modelos sintomáticos de comunicarse.
• Fomentar axentes de cambio, más que pacientes: darlles
poder para que se convertan nos principais coidadores
da súa propia conduta; activalos, devolverlles
funcións (“faremos todo o posible para chegar a facer
o menos posible”). Os membros da familia teñen
capacidade para demostrar que son capaces. Cómpre
fuxir de paternalismos, fomentar a autonomía e a responsabilización.
facendo familias | 25

• Fomento da participación voluntaria: A intervención
prodúcese dentro dun contexto normalizador, con certas
doses de control social, pero tratando de xerar un
clima de axuda e colaboración, máis ca de control.
• Non xulgar, evitar xuízos previos que funcionen como
profecías autocumpridas, non dar nada por suposto,
centrarse no presente.
• Co-construír obxectivos resolubles e progresivos. Facerlles
competentes en pequenas tarefas correlaciona
coa competencia en responsabilidades familiares
maiores, como criar aos fillos.
• Coidar e fomentar os efectos non específicos de todas
as intervencións: que se perciban con ferramentas;
non indefensión, non desesperanza; xerar expectativas
realistas e positivas; canalizar desexos de cambio;
características do profesional: prestixio, actitudes non
críticas, alta capacidade de empatía, agradable, con
sentido do humor, non excesivamente directivo, capacidade
de motivar á familia e cambiala sen que se sinta
manipulada, sinalar cousas interesantes de cada persoa
e incluír a todos os membros, ser específico, axudar a
clarificar pensamentos, bloquear interrupcións, non
reaccionar, planificar, procurar que as persoas baixo a
guía do técnico “descubran” o que lles convén facer,
ir a modo.
A achega de “Mundos de Vida”:
A Asociación para a Educación e Solidariedade “Mundos
de Vida” é unha institución privada de solidariedade social,
sen fins lucrativos, fundada o 29 de xuño de 1984 en
Lousado (Vila Nova de Famalicão – Portugal). Con máis
de mil asociados, desenvolve as súas actividades nun área
de influencia crecente, pero fundamentalmente nos concellos
de Famalicão, Santo Tirso e Trofa (rexión norte de
Portugal, entre Porto e Braga).
Entre as súas instalacións destaca a “Casa da Criança”,
na que se atopan as escolas infantís (de 0 a 6 anos) e
outros servizos á infancia, na que se atenden diariamente
a máis de 300 nenos e nenas. Conta ademais con outras
instalacións e servizos, entre os que destacan unha residencia
e centro de día para persoas maiores; dous fogares
de menores (protección); un centro de servizos (programas
dirixidos á familia e á comunidade, na que destacan
os servizos de Preservación e Reunificación Familiar, e de
Acollemento Familiar).
A Misión básica de Mundos de Vida é defender os dereitos
e responder ás necesidades da infancia, das persoas
maiores e das súas familias, xeradas polos múltiples
cambios na sociedade, creando e ofrecendo servizos que
respondan ás novas realidades sociais, con base nunha
visión humanista.
Visión: No ámbito da súa acción, Mundos de Vida aspira
a que as persoas recoñezan que está preparada para satisfacer
as súas expectativas e que a súa actividade profesional
é unha referencia cualificada no sector. Para alcanzar
ese obxectivo, basea o seu traballo en equipos competentes,
participativos e interdisciplinares, e nun modelo
de intervención asentado no coñecemento das mellores
prácticas das áreas psicosocial, educativa e da saúde que
garantan a máxima calidade dos servizos prestados ás
persoas usuarias dos mesmos.
Valores: O seu compromiso principal é coa defensa dos
dereitos da infancia, persoas maiores e da familia, que
continuará a ser, no futuro, a principal referencia de seguridade
e afecto para a sociedade. A actividade de Mundos
de Vida baséase nunha visión positiva, solidaria e de esperanza,
enfocada na resolución das situacións de maior
vulnerabilidade. Para iso, aposta polo coñecemento, a
formación e especialización dos seus recursos humanos,
que actúan nun marco de independencia, innovación,
profesionalidade e transparencia.

4. familia e infancia
no mundo
4.1. Actitudes diante das diferencias.
“Vivimos nun mundo globalizado”. Probablemente,
escoitemos con bastante frecuencia esta frase; con ela
queremos indicar moitas cousas, pero entre elas, unha
moi clara: as persoas non estamos illadas, de ningunha
maneira, e non podemos estalo. O contacto e a comunicación
con persoas, culturas, economías... diferentes da
nosa é algo inevitable. E cómpre, polo tanto, prepararnos
para iso.
Unha reacción habitual ante a perspectiva da relación con
persoas doutras culturas é unha certa actitude defensiva.
Isto vén dado tanto polo descoñecemento do que nos
imos atopar, ou mellor dito, do que cremos que nos imos
atopar, por unha banda; e polo cuestionamento ou inseguridade
que este encontro pode provocar na nosa maneira
de pensar e entender o mundo.
Con ser unha reacción comprensible, non debemos dala
por boa sen máis; pola contra, é bo que nos preparemos
para esta relación, incrementando os nosos coñecementos,
e tamén reflexionando sobre as nosas actitudes. Para
iso, é bo ter en conta o seguinte consello: “Temos que
aprender a soportar a tensión que nos xera o feito de que
non imos poder entender todo o que nos é alleo, nin asimilalo.
Tampouco é forzoso que todo nos pareza ben só
porque ven de fora” (Schultze, 2004:6).
O coñecemento e relación “coas outros persoas, as diferentes”
pode provocar en nós un reforzamento das
nosas reticencias, ou ben todo o contrario: unha perda
dos temores e un incremento do interese en afondar na
relación e intercambio. É entón cando estaremos en disposición
non só de comunicarnos individualmente, entre
dúas persoas, senón tamén afondar na realidade e causas
de fenómenos coma a inmigración, a pobreza e miseria
de determinados países, etc; e por suposto, que este coñecemento
estea liberado de prexuízos, e nos permita
achegármonos á busca de solucións efectivas para que a
convivencia neste mundo globalizado non estea baseada
no dominio dunhas poucas sobre a inmensa maioría.
As páxinas que veñen a continuación pretenden facilitar
unha serie de informacións que favorezan o coñecemento
dalgunhas das diferentes maneiras nas que as distintas sociedades
organizan a convivencia familiar e o tratamento
da infancia; as principais problemáticas a nivel mundial
que afectan aos nenos e nenas; e un apuntamento sobre
algunhas posibles liñas de solución.
4.2. Diversidade familiar:
a)Infancia:
Non é fácil delimitar o momento no que unha persoa
abandona a infancia e entra no mundo adulto. As circunstancias
individuais, culturais, económicas... determinan
en grande medida a efectividade deste paso. E isto é
un feito de enorme transcendencia, dado que á infancia
se lle recoñecen unha serie de dereitos e necesidades que
non sempre se ben cubertos.
A Convención sobre os Dereitos da Infancia aporta un
criterio delimitador claro: a idade dos 18 anos; este é o límite
que adoptan a maioría, se non a totalidade, das lexislacións
dos países do mundo. Veremos máis adiante que
isto non se reflicte necesariamente na eficacia das medidas
que garantan a cobertura dos seus dereitos ata entón.
No presente apartado queremos achegar información sobre
algunhas diferenzas na celebración ou ritualización
dos momentos máis significativos da infancia: incorporación
á mesma, mediante a conmemoración dos nacementos;
e finalización, mediante os eventos concretos para
festexala. Por último, abordaremos tamén algúns feitos
que nos permitan reflexionar sobre a diversidade familiar
no mundo actual.
A práctica totalidade das sociedades conmemoran dalgún
xeito o nacemento dos novos membros. O habitual é que
os mesmos sexan motivo de ledicia, aínda que non sempre
é así; de feito, nalgunhas ocasións, o xénero da nova
persoa pode condicionar enormemente a resposta diante
de dito nacemento, chegando incluso, en casos extremos,
á eliminación física ou asasinato da meniña (xa que isto
prodúcese xeralmente no caso das nenas); isto ten pasado,
por exemplo, na China, por efecto das políticas de
control da natalidade que prohibían ás familias ter máis
dun descendente, unido á valoración social que priorizaba
aos nenos fronte ás nenas.
As celebracións dos nacementos ritualízanse de xeito moi
diferente: na contorna europea occidental, na que a tradición
cristiá ten moito peso, o bautizo cumpría en boa medida
esta función. Pero hai infinidade de exemplos diferentes;
apuntamos aquí o dos “purari” de Papúa - Nova Guinea:
CADRO Nº 9: Rito de nacemento dos “purari” (Papúa
– Nova Guinea).
“Na rexión dos purari de Papúa – Nova Guinea realízase
a presentación do bebé á comunidade, polo
xeral, aos 12 días do nacemento. Nesta oportunidade,
córtanselle por primeira vez os cabelos ao bebé.
Este primeiro corte de pelo simbólico significa que
en adiante o novo individuo forma parte da comunidade.
Porque eses primeiro cabelo que se lle cortan
nacéronlle cando aínda estaba no ventre da súa
nai”. (M. Schultze, p. 103).
[Fonte: Schultze. 2004]. 12
12 SCHULTZE, Miriam (2004). Dime dónde crece la pimienta. Culturas exóticas explicadas a los niños. Barcelona; Ed. Oniro; p. 103.
facendo familias | 27

Do mesmo xeito, existen infinidade de exemplos para
conmemorar e ritualizar o paso da infancia á vida adulta,
entendendo que isto non se produce de xeito brusco,
senón que vén precedido de toda unha serie de aprendizaxes
por parte dos nenos e as nenas. Estes aprendizaxes
poden estar socializados e apoiados por institucións formais,
coma a escola, pero non sempre é así.
Algúns exemplos destes ritos poderían ser a primeira comuñón
ou a confirmación, no caso da cultura cristiá, ou a
obriga de pasar un período de tempo apartado da comunidade
e/ou subsistindo polos propios medios nun ambiente
hostil, como pasa nalgúns lugares de África. Ademais, estes
ritos poden estar acompañados por sinais externos, no
vestiario ou aspecto físico, coma podería ser a adopción
do uso do pantalón longo fronte ao curto ou o afeitado
no caso dos varóns, determinados peiteados, etc.
b) Familia:
En 1993 celebrouse o Ano Internacional da Familia. Co
gallo do mesmo, leváronse a cabo diversos traballos e estudos
que contribuíron a mellorar o coñecemento e sensibilización
sobre a diversidade da vivencia familiar, e as
súas principais problemáticas e necesidades.
Entre eses traballos, queremos facer mención á edición
dun “Atlas das Familias do Mundo” (Boyden, 1993), do
que entresacamos unha serie de datos e comentarios que
poden servirnos para ilustrar o tema:
Ao comezo da obra, o coordinador do Ano, Henryk J.
Sokalski, fai unha pequena pero valiosa declaración de intencións,
da que destacamos a seguinte frase: “Significa
que o Ano Internacional da Familia pretendería establecer
unha definición ou forma positiva ou ideal da familia? En
absoluto. A unidade que o Ano pretende atopar nas familias
está dentro da diversidade. O concepto de pluralismo
define as relacións humanas actuais. As sociedades do
mundo conforman o seu reflexo máis rico: as súas unidades
básicas son as familias” (Boyden, 1993:5).
Así mesmo, o por entón Director Xeral da UNESCO, Federico
Mayor Zaragoza, destaca no prefacio que “a vida da
familia é moi valiosa. É o ambiente natural para o crecemento
e benestar de todos os membros da familia, particularmente
dos nenos. O respecto mutuo, a igualdade
dos sexos, os sólidos lazos interxeneracionais e a garantía
do apoio emocional teñen que ser os seus principais trazos”
(Ibid. p. 7).
Entrando xa na consideración dalgúns aspectos inherentes
á diversidade da vida familiar no mundo, queremos
destacar, en primeiro lugar, a cuestión do xénero. Non
é un segredo de que un trazo definitorio da maioría das
sociedades do mundo, cando non da totalidade, é a diferenciación
do trato entre os homes e as mulleres, nun sentido
discriminatorio cara a estas. En moitos casos, utilízase
como argumento xustificador desta situación as supostas
necesidades das familias, atribuíndo ás mulleres a responsabilidade
preferente ou exclusiva de atender a cobertura
da crianza dos nenos e nenas, o coidado ás persoas maiores
e enfermas, ou os traballos domésticos. A pesares dos
28 | caderno de consulta
avances que se van producindo no mundo occidental a
este respecto, estamos moi lonxe do obxectivo de acadar
un trato igualitario ás persoas sen discriminacións de xénero.
Algúns datos ilustrativos deste feito podemos velos nas
seguintes citas:
“A carga do traballo familiar pode recaer con máis
forza sobre algúns dos membros. En África, por
exemplo, máis do 90% da comida é cultivada polas
mulleres e os nenos. O benestar individual sacrifícase
ás veces polo benestar do grupo en conxunto.
Os nenos poden ser “hipotecados”, traballando
como escravos para pagar débedas aos patróns.
Outros traballan como prostitutas para poder enviar
as ganancias aos pais” (Ibid. p. 33).
Tamén: “O pobo gimi de Papúa Nova Guinea organiza
o seu traballo e a súa vida familiar segundo o sexo. Os
homes e os nenos iniciados viven xuntos nas casas dos
homes. As mulleres viven coas súas sogras ou coas outras
esposas. Dentro de xardíns valados, as mulleres coidan
dos nenos, cultivan legumes, coidan o gando, mentres
os homes traballan en equipos limpando a selva e construíndo
barreiras dentro das cales confinan ás mulleres.
O traballo dos homes é estacional e esporádico, mentres
que o das mulleres é constante e repetitivo ao longo do
ano” (Ibid. p. 33).
Outro factor de diferenciación ten que ver coas formas de
convivencia: o número de persoas que comparten fogar,
as relacións de parentesco, etc, son múltiples. “Canadá,
co 1,7, ten a taxa máis baixa de persoas por fogar (Euromonitor).
O territorio do norte de Iemen, co 8,7, ten o
número máis alto de persoas por casa” (Ibid. p. 31).
Este factor condiciona tamén a distribución de papeis e a
atención á infancia e persoas maiores e enfermas. En moitas
ocasións, isto redunda nunha maior e mellor calidade
nas relacións, ou nunha alternativa e defensa diante da
insuficiente ou inexistente cobertura pública de servizos
de apoio. En moitas culturas, a contratación dos servizos
dun canguro, tan habituais na nosa contorna, sería inexplicable,
facéndose cargo a familia extensa, que convive
ou non, ou outras persoas da comunidade, ligadas por
relacións veciñais.
Atendendo ao elemento xeográfico, podemos atopar
multitude de situacións diversas. Aínda sendo conscientes
da dificultade de xeneralizar, e da simplificación na que
podemos caer, ofrecemos, a xeito de exemplo, unha pequena
caracterización dalgunhas características diferenciadoras
da familia africana:
“A familia é fundamental na sociedade africana.
Varía moito na forma e tamaño; as familias nucleares
existen, pero predominan as familias extensas.
Na sociedade tradicional africana, unha muller vive
xeralmente coa familia do seu marido despois do
matrimonio. A súa descendencia é responsabilidade
de todo o grupo familiar. A familia extensa

na que os fillos viven xuntos coas esposas e fillos
nun mesmo lugar é menos corrente hoxe en día.
Con todo, a solidariedade cos parentes continúa
en formas que se adaptan ás novas circunstancias
económicas.
As estatísticas dinnos que hai unha crecente incidencia
do chamado “fogar nuclear agrandado”;
unha unidade familiar central cuxo número agrándase
con parentes distantes.
Os emigrantes poden pasar longos períodos con
parentes e as empresas pequenas con frecuencia
dependen da forza de traballo que subministra a
familia extensa. A estabilidade da poligamia é un
fenómeno que se dá na África subsahariana, sobre
todo nas zonas rurais nas que as mulleres son fundamentais
na produción. Tamén é notable a alta
incidencia de mulleres que entran e saen dos matrimonios.
Cara aos cincuenta anos, a metade das
mulleres viron rematar a súa primeira unión como
resultado dunha separación ou viuvez. Os segundos
matrimonios son máis correntes na África subsahariana
que en América do Norte.
O continente sufriu enormes presións económicas nas
últimas décadas, que poden ter destruído os conceptos
tradicionais da familia. Pero “a idea de que unha
familia é algo máis que uns pais e uns nenos demostrou
ter unha notable resistencia” (Ibid. p. 45).
Pero nun capítulo dedicado ao achegamento ás diversidades
na infancia e a familia no mundo, non pode faltar
unha mención á principal característica do noso “mundo
globalizado”: a brecha entre os chamados países industrializados
e os países empobrecidos, ou calquera outra
das denominacións que se utilicen. Presentamos, para iso,
unhas conclusións da UNESCO nas que se establecían algunhas
tendencias e diferenzas entre as familias destes
dous bloques:
Para rematar, queremos facer uns apuntamentos referidos
ás motivacións presentes no feito da paternidade e
a maternidade, atendendo tanto ao condicionante social,
económico e xeográfico, coma ao xénero:
No primeiro, cómpre resaltar que nos países empobrecidos,
a situación económica e a cobertura de necesidades
ten un papel fundamental na decisión de ter ou non descendencia:
a escaseza ou carencia de recursos sanitarios
ou medios de planificación familiar; a necesidade de mans
de obra para realizar traballos domésticos ou agrícolas; a
falta de recursos asistenciais para o coidado das persoas
anciás ou enfermas... En moitas ocasións, a incorporación
da infancia ao mundo laboral faise a idades moi temperás,
e ás veces, en condicións de explotación e incluso
escravitude. Isto choca coas razóns aludidas polas persoas
dos países máis ricos, nas que os factores económicos non
só non contribúen, senón máis ben son algúns dos aducidos
para retrasar a idade da maternidade e paternidade,
para reducir o número da descendencia, ou sinxelamente,
para non tela; en troques, as motivacións afectivas, de
desenvolvemento e crecemento persoal ou de parella, son
das máis importantes á hora de tomar dita opción.
Nos últimos tempos teñen medrado as liñas de opinión
que poñen o acento nos riscos do descenso da natalidade
nos países industrializados, se ben a isto se lle contrapón
o feito de que as correntes inmigratorias equilibran
os efectos no mercado laboral. Con todo, é un fenómeno
que produce transformacións nas estruturas familiares e
sociais, non só da infancia, senón en todas as idades. De
xeito ilustrativo, que non anecdótico, queremos resaltar o
seguinte exemplo, referido a unha práctica iniciada nalgúns
países, e contemplada incluso como alternativa económica:
O aluguer de familias. “Os anciáns xaponeses illados
dos seus fillos poden alugar unha familia para ir comer
e falar unhas horas. Non teñen máis ca marcar un número
de Tokío e piden unha filla, un xenro e dous netos, por
exemplo. Pouco tempo despois, chega a familia e saúda
agarimosamente á persoa anciá. Tres horas con eles costa
mil centro trinta dólares máis o transporte” (Ibid. p. 104).
CADRO Nº 10: Tendencias da evolución das familias nos países industrializados e empobrecidos.
Países
industrializados
Países
empobrecidos
[Fonte: Boyden. 1993]. 13
• Continua alza das relacións fora do matrimonio, incluíndo novas formas de cohabitación.
• Continuo xurdir de novas formas familiares, coma un só pai ou familias híbridas.
• Rexeitamento do concepto de vida comunitaria.
• Como tres ou máis xeracións viven ao mesmo tempo, é posible unha reaparición da familia “tradicional”.
• Aumento do número de familias nucleares de tipo occidental en certos grupos sociais, pero que non son
vistas como un ideal.
• Mantemento de certas formas de familia como a familia polígama en África e a familia composta en India.
• A familia xogando un papel fundamental na conservación da identidade cultural fronte á occidentalización.
13 BOYDEN, Jo (1993). Atlas de las familias del mundo. Madrid; Ed. Debate / Círculo de Lectores; pp. 62-63.
facendo familias | 29

E no referente ao xénero, podemos apreciar que, de xeito
universal, son as mulleres as que acaparan maioritariamente
–cando non totalmente- a responsabilidade na
atención e coidado dos fillos e fillas. Mayor Zaragoza fai,
no prefacio da obra citada, unha chamada de atención ao
respecto: “A familia xa non pode ser utilizada como coartada
para a degradación social ou educativa das mulleres
e as nenas (...). Ao mesmo tempo, a paternidade debe
ser revalorizada e destacada (...). O papel decisivo da nai,
sobre todo con respecto aos nenos máis pequenos, está
recoñecido, aínda que non sempre recompensado. Pola
contra, as expectativas no que se refire aos pais son con
frecuencia pobres”. (Ibid. p. 7).
Realmente, os datos coñecidos son realmente significativos.
“Un estudo sobre nenos de catro anos en dez países
descubriu que a media diaria de tempo que un pai
pasa cos seus fillos era menos dunha hora, dende os seis
minutos de Hong Kong, pasando polos doce minutos de
Tailandia, cincuenta e catro minutos en China e corenta
e oito en Finlandia. Cando se engadía o tempo medio
pasado cos dous pais, o número de horas nas que os pais
estaban presentes ían dende unha hora 36 minutos en
Estados Unidos a tres horas e 42 minutos en Bélxica. Estes
datos dinnos que incluso cando os pais sexan membros
activos da familia, a súa implicación directa no coidado
dos nenos pode ser moi limitada” (Ibid. p. 74).
É certo que nos países industrializados esta tendencia vaise
minguando, apoiada pola xeneralización da incorporación
das mulleres ao mercado laboral, os cambios na
estrutura familiar, a propia situación socio-económica, ou
os cambios ideolóxicos que apuntan a unha valoración da
igualdade entre o home e a muller. Pero aínda nos atopamos
lonxe dunha equiparación neste eido.
4.3. Os grandes problemas
da infancia no mundo.
Neste apartado queremos ofrecer información acerca dos
principais problemas que padece a infancia no mundo.
A enorme diferenza que existe entre as persoas e países
ricos e pobres é escandalosa. A pesares do intento de
fuxir dunha visión catastrofista e de poñer o acento na
riqueza da diversidade cultural, ou nas solucións a estas
30 | caderno de consulta
situacións, os datos son tan relevantes que a súa lectura
provoca desesperanza e pesimismo. A nosa intención é
que tamén contribúa a alimentar ás nosas conciencias e
a impulsarnos a tomar iniciativas que contribúan ao cambio.
A maioría dos datos que ofrecemos a continuación
foron recollidos de fontes da UNICEF 14 , ben directas, ou
ben en obras que as utilizan:
No mundo hai preto de seis mil millóns de persoas, das
que ao redor de un terzo son nenos, nenas e adolescentes.
Delas, ao redor de 1.000 millóns viven en situación
de pobreza absoluta, é dicir, non poden cubrir as necesidades
básicas, nin sequera a comida. Estímase que,cada
día, o 14% da poboación mundial déitase con fame, ou
que 1.300 millóns de persoas carecen dunha casa en condicións
axeitadas.
A maior cantidade de persoas nesta situación atópanse
na África rural, na India e noutros países do sur de Asia,
e obteñen o 2% dos ingresos mundiais, fronte ao 68%
dos máis ricos.
Cada ano morren preto de 11 millóns de nenos menores
de cinco anos; outras medicións elevan a cifra ata os
40.000 ao día; a maioría por desnutrición ou enfermidades
que se poderían previr.
A desnutrición afecta a 150 millóns de nenos e nenas,
cuxo organismo queda debilitado e polo tanto incapaz de
facer fronte ás enfermidades. Para previla, abonda con
inxerir alimentos sans en cantidade suficiente.
Ademais, 34 millóns de nenos e nenas non son vacinados
contra as enfermidades infantís de fácil prevención,
ou morren por carencia de medidas básicas, como inxerir
auga non contaminada -a diarrea provocada por isto
mata a máis dun millón de nenos cada ano-. Calcúlase
que o 85% das discapacidades en adultos –uns 300 millóns
nos países pobres, aproximadamente o 60% das que
hai en todo o mundo- prodúcense despois dos 13 anos,
causadas principalmente –ou agravadas- pola malnutrición,
abusos físicos, accidentes industriais, contaminación
ambiental e tensión; tan só unha pequena parte son de
orixe xenética.
Se facemos unha comparación entre a situación dunha
nena nacida nun país rico e outra dun país pobre, poderiamos
atoparnos con algo semellante a isto:
14 Nas seguintes obras, citadas na bibliografía:
UNICEF (2004). Estado mundial de la infancia 2005. La infancia amenazada. N. York; Ed. Fondo de las Naciones Unidas para la Infancia.
UNICEF (2005). Pobreza infantil en países ricos 2005. Florencia; Ed. Fondo de las Naciones Unidas para la Infancia.
MOVIMIENTO MUNDIAL EN FAVOR DE LA INFANCIA (2002). Un mundo apropiado para los niños y las niñas. Versión amigable para niñas y niños.
Madrid; Ed. Movimiento Mundial en favor de la Infancia / Save the Children.
BOYDEN, Jo (1993). Atlas de las familias del mundo. Madrid; Ed. Debate / Círculo de Lectores.
RODRÍGUEZ FISCHER, Cristina (coord.) (2003). Una vida como la mía. Cómo viven los niños en el mundo entero. Barcelona; Ed. Blume.

CADRO Nº 11: Comparación entre unha nena dos países máis ricos e outra dos máis pobres.
Unha afortunada
de cada oito
Unha desafortunada
de cada sete
[Fonte: RODRÍGUEZ FISCHER (coord.). 2003]. 15
No informe: “Un mundo apropiado para os nenos e as
nenas”, elaborado a raíz do Cumio para a Infancia da
ONU celebrado no ano 2002, destácanse os seguintes retos
a enfrontar:
• “Máis de dez millóns de nenos e nenas morren cada
ano, a maioría destas mortes podería evitarse.
• 100 millóns de nenos e nenas aínda están fora da escola,
seis de cada dez son nenas.
• 150 millóns de nenos e nenas sofren porque non teñen
comida dabondo.
• VIH/SIDA está esparexéndose moi rapidamente.
Unha nena nacida nun dos países máis ricos en 1990:
• Ten unha esperanza de vivir ata os 81 anos.
•Mentres vai medrando, ten asegurada:
- A alimentación axeitada.
- Unhas condicións de vida.
• A pobreza avanza e continúa deixando por fora e discriminando
ás persoas.
• Non se inviste diñeiro dabondo en servizos sociais.”
(MMFI 16 , 2002:20)
UNICEF edita cada ano o seu informe: “O Estado Mundial
da Infancia”. O do ano 2005 céntrase en identificar
e explicar a maneira na que algúns problemas ameazan o
ideal da infancia, considerada como un período de tempo
no que os nenos e as nenas deben medrar e desenvolver
o seu pleno potencial, destacando os tres seguintes: a pobreza,
os conflitos e o VIH/SIDA (UNICEF, 2004:1).
Con respecto á pobreza, fai unha chamada de atención
ao feito de que os dereitos de máis de 1.000 millóns de
nenos e nenas non están ben defendidos porque carecen
dun ou máis dos servizos básicos necesarios para sobrevivir,
medrar e desenvolverse (Ibid. 1).
- Unha apropiada escola-rización e coidados sanitarios avanzados.
• Gastará como media, incluíndo a asistencia gobernamental, o equivalente a mil dólares en sanidade cada ano.
Unha nena nacida nos países máis pobres en vías de desenvolvemento en 1990:
• Ten unha esperanza de vivir como moito ata os 43 anos.
• Ten unha posibilidade entre catro de ter un peso demasiado baixo e unha alta probabilidade de estar
malnutrida durante toda a súa infancia.
• Ten unha posibilidade entre cinco de morrer antes de ter un ano e unha entre tres de morrer antes dos cinco.
• Terá menos de unha entre catro posibilidades de aprender a ler e escribir. O seu país gastará menos dun
dólar ao ano na súa saúde; e ela non pode permitirse pagar nada pola súa conta.
Algúns datos que podemos aportar en relación aos conflitos
bélicos, son os seguintes: “Durante os 90:
• Máis de 2 millóns de nenos morreron en guerras.
• Varios millóns máis morreron a causa da fame e as
enfermidades.
• 28 millóns de mulleres e nenos tiveron que emigrar;
moitos deles nunca regresan ás súas casas.
• Máis de 30 países viven algún tipo de conflito armado;
preto de 300.000 nenos combaten nos mesmos.
• 6 millóns de nenos teñen feridas de guerra; cada día
preto de 30 nenos morren ou resultan feridos por
culpa das minas antipersoa” (Rguez. Fischer (coord.),
2004:84-85).
E a respecto dos nenos e nenas orfos ou vulnerables a
causa do VIH/SIDA, o Informe cita o seguinte:
“O VIH/SIDA está destruíndo a estrutura que sostén
á infancia. Ao redor de 15 millóns de menores
de 18 anos quedaran orfos debido á pandemia
a finais de 2003. Oito de cada 10 destes nenos e
nenas viven na África Subsahariana. A menos que
se tomen medidas rápidas e decisivas para contrarrestar
a vaga de infeccións e perdas, calcúlase que
para 2010 máis de 18 millóns de nenos e nenas
africanos terán perdido a un ou ambos os dous
proxenitores debido ao VIH/SIDA”.
“A perda dun proxenitor implica moito máis
que a desaparición dun coidador. Penetra en
15 RODRÍGUEZ FISCHER, Cristina (coord.) (2003). Una vida como la mía. Cómo viven los niños en el mundo entero. Barcelona; Ed. Blume; p. 86.
16 Siglas do Movemento Mundial en favor da Infancia.
facendo familias | 31

todos os aspectos da vida do neno: o seu benestar
emocional, a súa seguridade física, o seu desenvolvemento
mental e a súa saúde xeral. Prívalle
do dereito a vivir nun ambiente familiar. Implica a
perda dunha parte da rede de seguridade do neno
contra a violencia, o abuso, a explotación, a estigmatización
e a discriminación, factores todos eles
que contribúen a illalo aínda máis dos demais nun
momento no que precisan o maior coidado e apoio
posibles. Nos casos máis graves, os nenos e as nenas
poden atoparse completamente privados do
apoio familiar e rematan vivindo nas rúas”.
“O dereito dun neno á educación periga con frecuencia
cando os coidadores enferman ou morren, debido a que
o neno ten que abandonar a escola para asumir as funcións
adultas de ocuparse e manter ás súas familias. Tamén
ocorre o mesmo co dereito ao descanso, o xogo e a
recreación. Debido a que o VIH/SIDA agrava con frecuencia
a pobreza, aumenta o perigo que corren os nenos e
as nenas de realizar traballos perigosos e de ser vítimas da
explotación”. (UNICEF, 2004:4-5).
Introducimos aquí, pois, o que segue a ser un dos grandes
problemas da infancia: o traballo infantil:
En primeiro lugar, e atendendo as reflexións que recibimos
de moitas organizacións que traballan polos dereitos
da infancia nos países máis empobrecidos, queremos facer
unhas precisións ou matizacións sobre este feito: non
todo traballo infantil é negativo, e cómpre diferenciar entre
traballo, explotación laboral e mesmo escravitude.
O cadro seguinte resume algúns destes matices:
CADRO Nº 12: Comparativa traballo infantil lícito/non axeitado:
Algúns tipos de
traballo son de
todo lícitos se:
Non son
axeitados
cando:
[Fonte: RODRÍGUEZ FISCHER (coord.). 2003]. 17
32 | caderno de consulta
• Non es demasiado novo para o traballo.
• Podes parar sempre que o desexes.
• Non te impide estudar nin xogar.
• Recibes un salario digno.
• Non supón ningún risco para a túa saúde mental nin física.
• Déixache tempo para estar coa familia.
Pero, feitas estas apreciacións, debemos resaltar que a
realidade é elocuente:
“Máis de 210 millóns de nenos de entre cinco e catorce
anos traballan para sobrevivir. Máis da metade deles traballan
en condicións perigosas. Ademais, os nenos soen
traballar moitas horas por un salario mísero” (Rguez. Fischer
(coord.), 2003:76).
“Na India, a forza de traballo infantil estímase en 44 millóns
de nenos. Traballan longas horas, frecuentemente
en malas condicións. Moitos traballan nas industrias de
tecidos.
Grupos de investigación sinalan que os nenos son o 80%
dos tecedores de alfombras do subcontinente indio. Moitos
traballan 14 ou 16 horas diarias en lugares mal ventilados
e iluminados, e péganlles se non traballan de presa
dabondo ou queren irse á súa casa. Con escasas racións
de comida e total falta de exercicio, debilítanse. Os seus
pulmóns enferman ao respirar a peluxe. Outros están empregados
en traballos potencialmente perigosos, como as
fábricas de mixtos.
Un estudo da UNICEF en Filipinas mostra que ¾ partes
dos nenos da rúa volvan cos seus pais pola noite e gañan
máis dun terzo dos ingresos familiares. Máis de 75.000
nenos vagan polas rúas da capital, Manila. Os que teñen
menos de catorce anos ás veces son recollidos polas noites,
e logo teñen que presentarse diante dun tribunal xuvenil”
(Ibid. 89-90).
Por suposto, isto afecta de xeito notable á educación:
“Preto do 100% dos nenos de Estados Unidos e Europa
van á escola. Nos países pobres, só o 45% das nenas (e
• Trátaseche con dignidade e hai sempre alguén a quen te poidas queixar no caso de que non sexa así.
• Es demasiado novo para o traballo.
• Comporta risco para a saúde ou desenvólvese nunhas condicións inadecuadas.
• Non podes parar cando o desexas.
• Páganche pouco ou nada.
• Impídeche ir á escola ou ben substitúe aos estudos.
• Sepárate da familia.
• Trátaseche inxustamente ou abusan de ti.
17 RODRÍGUEZ FISCHER, Cristina (coord.) (2003). Una vida como la mía. Cómo viven los niños en el mundo entero. Barcelona; Ed. Blume; p. 77.

o 55% dos nenos) van á escola secundaria. 550 millóns
de mulleres (e 320 millóns de homes) non saben ler nin
escribir” (Ibid. 49).
E tamén queremos resaltar as consecuencias que estes feitos
teñen no dereito de todo neno e toda nena ao xogo.
Facémolo mediante a seguinte cita:
“Por que é importante xogar? Pode parecer que xogar
non sexa unha actividade esencial, pero si o é. O xogo é a
principal vía de prepararse para a vida adulta.
• Xogar só axúdate a pensar por ti mesmo e a disfrutar
sen necesidade de ninguén.
• Xogar en compañía ensínate a estar cos demais e a
traballar en equipo.
• Xogar permíteche ser creativo e explorar o mundo que
te rodea de xeito seguro.
• Xogar ensínate a ser resolto e a usar a imaxinación.
Cantas maneiras diferentes de xogar se che ocorren?
• Podes xogar so saltando enriba da cama, lendo un libro,
disfrazándote ou escribindo un diario.
• Podes crear cousas debuxando ou pintando, construíndo
a maqueta dun avión, preparando un pastel
ou facendo un monstro.
• Podes cultivar unha afección, como coleccionar adhesivos
ou pedras, tocar un instrumento de música, facer
trucos de maxia...
• Podes xogar con outros nenos no patio, no parque,
con xogos de mesa, ou ben creando os vosos propios
xogos.
• Podes participar nalgún deporte de equipo. Os deportes
de equipo, como o fútbol ou o baloncesto, ensínante
a relacionarte coa xente. A ximnasia, o atletismo
ou a natación ensínante a confiar en ti mesmo. Todos
os deportes axúdante a estar san e en forma.
Moitos nenos non teñen a sorte de poder xogar. E é que
non é fácil xogar cando:
• Tes que traballar todo o día.
• A rúa está contaminada, sucia ou é insegura.
• Hai unha guerra, ou ben houbo unha recentemente.
• Padeciches mental ou fisicamente.
• Non tes enerxía dabondo porque non comes o necesario.
• Dentro da casa non hai espazo dabondo para xogar.
• Tes que coidar aos teus irmáns pequenos todo o día.
• Tes algunha enfermidade” (Ibid. pp. 58-59).
Para rematar, queremos facer mención a un feito significativo:
a pobreza infantil non se limita aos países do chamado
terceiro mundo. Afecta, e moito, aos máis desenvolvidos.
Tamén a UNICEF chama a atención sobre iso no
seu informe: “Pobreza infantil en países ricos 2005”. Del
destacamos os seguintes datos:
• A proporción de nenos e nenas que viven en situación
de pobreza medrou na maioría das economías desenvolvidas.
• Existe unha relación entre unha proporción máis elevada
do gasto gobernamental destinado a familias e
prestacións sociais, con taxas de pobreza infantil máis
baixas.
• Por termo medio, as intervencións gobernamentais reducen
un 40% as taxas de pobreza infantil que teoricamente
resultarían se deixaran ás forzas do mercado
actuar por si soas.
• Os gobernos dos países cos niveis máis baixos de pobreza
infantil reducen “a pobreza do mercado” nun
80% ou máis. Os gobernos dos países coas taxas de
pobreza infantil máis altas soamente reducen “a pobreza
do mercado” entre un 10 e un 15%.
• Os cambios nas políticas gobernamentais explican a
maioría dos cambios nos niveis de pobreza infantil dos
países membros da OCDE.
• A proporción de nenos e nenas que viven en situación
de pobreza no mundo desenvolvido incrementouse en
17 das 24 nacións da OCDE que dispoñen de datos.
Este informe fai unha apreciación moi interesante, ao
referirse aos criterios da medición da pobreza, que imos
citar como introdución á parte final deste capítulo: a referida
ás liñas de solución e políticas familiares a aplicar para
cambiar estas situacións. Di o seguinte:
“Mentres sexa certo que a diferenza principal entre
os ricos e os pobres é que os ricos teñen máis
diñeiro, tamén é verdade que a pobreza, e sobre
todo a pobreza infantil, ten moitas dimensións: os
nenos poden ser ricos ou pobres respecto ao
amor da familia e a seguridade, ao tempo que
pasan xunto aos seus pais, á comunidade e ás
súas amizades e respecto á calidade da súa contorna.
A pobreza por carencia de ingresos pode afectar
a todos estes factores; pero non os representa”
(UNICEF, 2005:7).
4.4. Liñas de solución:
A importancia da familia. Apuntamentos
sobre as políticas familiares.
Queremos rematar cun apartado destinado a apuntar
algunhas reflexións que contribúan a pensar e poñer en
práctica liñas de solución aos problemas mencionados.
Moitas delas veñen dos principais organismos internacionais
(ONU, e dentro dela, UNICEF), pero tamén dos
propios nenos e nenas reunidos no Cumio Mundial pola
Infancia de 2002, ou dos movementos sociais favorables
a que a globalización mundial teña efectos máis positivos
sobre o conxunto da humanidade.
Empezamos facendo unha chamada de atención sobre
os efectos da débeda externa nas economías dos países
empobrecidos; urxe cambiar as políticas e a aplicación
desta débeda, que ano a ano produce un maior traslado
de recursos dos países pobres aos ricos que o contrario.“A
débeda total das nacións en desenvolvemento multiplicouse
por trece nos últimos vinte anos. A amortización
desta débeda supón que, dende 1983-1989, as nacións
ricas acredoras e as institucións financeiras recibiron a
asombrosa cifra de 242.000 millóns de dólares en transfe-
facendo familias | 33

encias netas procedentes dos países endebedados. Pola
contra, entre 1980 e 1982, houbo unha achega de tan
só 49.000 millóns de dólares dos países ricos aos pobres”
(Boyden, 1993:116).
UNICEF ten estimado en 25.000 millóns de dólares ao
ano o custo da protección da infancia do mundo. “Isto
reduciría á metade a malnutrición, controlaría as enfermidades
infantís e subministraría a cada neno ou nena unha
educación básica. A suma é igual aos gastos militares no
mundo durante dez días” (Ibid. p. 92).
No informe xa mencionado: “Estado Mundial da Infancia
2005”, apúntanse unha serie de propostas para combater
a pobreza e a incidencia dos conflitos bélicos e a VIH/SIDA
na infancia. Entre eles, destacamos o seguinte: “Promover
a familia: As familias son a primeira liña de defensa
da infancia: canto máis lonxe se atopan os nenos e as nenas
das súas familias, máis vulnerables son a calquera tipo
de perigo”. (...) “Alentar solucións locais e a participación
da comunidade. Os países en desenvolvemento que tiveron
éxito na redución da pobreza promoven cada vez
máis a participación da comunidade. É preciso incorporar
aos nenos e as nenas ao debate sobre os mellores
mecanismos para reducir a pobreza” (UNICEF, 2004:3).
Falamos tamén con anterioridade da Sesión Especial en
favor da Infancia da ONU celebrada en maio 2002, e do
informe derivado da mesma, “Un Mundo Apropiado para
os Nenos e as Nenas”. Nel, aparecen toda unha serie de
recomendacións; resumimos a continuación algunhas delas
(MMFI, 2002):
• “Recoñecemos e apoiamos ás nais e pais, familias e titores
legais como as persoas principais que coidan dos
nenos e as nenas. Apoiarémolos a nutrir, protexer e prover
o mellor coidado posible para os seus fillos e fillas”.
• Recomenda tamén: “Escoitar aos nenos e as nenas é
asegurar a súa participación. Cremos que as nenas, os
nenos e os adolescentes poden axudar a construír un
futuro mellor para todos. Debemos respectar os seus
dereitos a expresarse e a participar en todos os asuntos
que lles afectan, de acordo á súa idade e madurez”.
• Destaca algúns dos avances derivados do anterior Cumio
Mundial en favor da infancia, principalmente:
- “O Cumio Mundial en favor da Infancia de 1990
e a CDN axudou a que os nenos e as nenas foran
politicamente máis importantes.
- Un número récord de países (192) acordou a CDN.
- 155 países prepararon programas de acción para cumprir
as promesas feitas durante o Cumio Mundial.
- Fixéronse promesas a nivel rexional.
- As leis internacionais e institucións fortaleceron a
protección da infancia.
- Acadáronse resultados prácticos:
· Hai tres millóns menos de nenos e nenas que morren
agora, en comparación a dez anos atrás.
· A polio foise case para sempre.
· A través da incorporación de iodo ao sal, 90 millóns
de bebés están sendo protexidos cada ano
contra a perda dalgunhas das súas habilidades
de aprendizaxe”.
34 | caderno de consulta
A familia ocupa un papel destacado dentro das propostas
de solución. Toda unha serie de recomendacións e
suxestións refírense á mesma. Entre elas:
• “Darase axuda especial a programas que apoien aos
nenos e nenas na súa primeira nenez e a aqueles que
apoien ás familias, especificamente aquelas que viven
en circunstancias difíciles, xa que estes programas proporcionarán
beneficios a longo prazo para o crecemento,
o desenvolvemento e a protección da infancia”.
• “A familia é a unidade básica da sociedade e debe ser
fortalecida, protexida e apoiada. Ten a primeira responsabilidade
de protexer, criar e desenvolver ás nenas e
os nenos. Todas as institucións da sociedade deben respectar
os dereitos e benestar e proporcionar a asistencia
adecuada ás nais, pais e familias, titores legais e outros
protectores para que os nenos e nenas poidan medrar e
desenvolverse nun ambiente seguro e estable e nunha
atmosfera de felicidade, amor e comprensión. Debemos
ter en mente que existen varios tipos de familia
nos diferentes sistemas culturais, sociais e políticos”.
• “Nós tamén sabemos que moitos nenos e nenas viven
sen os seus pais e ás súa nais –coma os orfos, os nenos
e nenas na rúa, os desprazados e refuxiados, os afectados
pola explotación comercial e sexual e os que están
nas prisións-. É preciso facer esforzos especiais para
apoiar a estes nenos e nenas e a todos aqueles que
lles brindan os seus coidados. Tamén temos que axudar
aos nenos e nenas a que se protexan a si mesmos”.
• “Estamos decididos a apoiar aos pais e as nais, ás familias,
a aqueles que coidan ás nenas e os nenos, e á nenez
mesma para que obteñan información e servizos co

fin que estes axúdennos a sobrevivir, desenvolverse, estar
mellor protexidos e participar nas súa sociedades”.
• “Os pais, nais, familias, titores legais e outros que coidan
dos nenos e as nenas teñen o papel máis importante
e a responsabilidade para o benestar da nenez.
Deben ser apoiados na crianza dos seus fillos. As nosas
políticas e programas deberán promover que os pais,
nais, familias, titores legais e outros que coidan dos
nenos e nenas, e a sociedade en xeral compartan a
responsabilidade entre todos”.
Case todas as medidas e solucións esixen unha responsabilización
pública na achega de solucións. Isto non quere
dicir que a familia deba perder o seu papel fundamental
na cobertura de moitas necesidades. Federico Mayor Zaragoza
fai unha chamada de atención ao respecto: “O fin
do apoio social non é facerse coas responsabilidades parentais
ou converter ás familias nos receptores pasivos da
axuda social. Ter fillos implica responsabilidades e normalmente
motivará aos pais a levar a cabo as súas funcións
biolóxicas, psicolóxicas, económicas e educativas: impartir
coidados e protección, ofrecer relacións familiares afectivas
e saudables, proporcionar fogar e benestar material, e
fomentar o xogo e o estudo” (Boyden, 1993:6).
Con todo, máis preocupantes son as tendencias que
apuntan á desregulación e abandono de competencias
por parte dos poderes públicos, argumentando que son
as familias e as persoas as que deben encargarse.
En moitos dos países empobrecidos, a falta de recursos do
Estado fomenta a autoorganización da sociedade e a súa
implicación activa na solución das situacións de pobreza:
“Nos arrabaldes de Lima, os grupos de autoaxuda de mulleres
dirixen polo menos unhas 1.500 cociñas comunais. En
San Paulo, Brasil, hai polo menos 1.300 asociacións de barrio
que traballan para mellorar a vida das familias urbanas.
En Sri Lanka, tres millóns de persoas traballan no movemento
do espertar dos pobos, en actividades que van dende a
educación á construción de estradas” (Ibid. p. 145).
Nos países Europeos, dos que dispoñemos fontes de información
máis próximas e accesibles, os datos apuntan
a sinalar unha relación moi directa entre as intervencións
dos Estados e a diminución das taxas de pobreza.
España non é dos países que destaque pola súa achega
neste eido, en comparación cos demais da súa contorna.
O informe da UNICEF sobre a pobreza nos países ricos
fai unha reflexión referida a España, Portugal, Grecia e
Irlanda: “A característica común destes catro países do sur
do Mediterráneo é o papel mínimo que ten o estado de
protexer aos grupos de baixos ingresos. Podería argumentarse
que nestes países é a familia e a comunidade, e non
o estado, os que asumen a maior responsabilidade para
a seguridade económica; pero non se pode supoñer que
sexa correcto. Os cambios nas tendencias da vida familiar
e os mercados laborais teñen fondos efectos en todos os
países, e é posible que as redes de seguridade tradicionais
fallen nun momento no que o apoio gobernamental non
está desenvolvido dabondo” (UNICEF, 2005:26).
facendo familias | 35

36 | caderno de consulta bibliografía
e
material de referencia

BIBLIOGRAFÍA E MATERIAL DE REFERENCIA EMPREGADA NA ELABORACIÓN DESTE CADERNO
BEATTIE, John (1972). “Parentesco” en J. Beattie Otras Culturas. México; Ed. Fondo de Cultura Económica;
pp. 127-156.
BENSON, Peter L.; GALBRAITH, Judy; ESPELAND, Pamela (2000). ¿Qué necesitan los niños para ser exitosos?
Buenos Aires; Ed. Troquel.
BOYDEN, Jo (1993). Atlas de las familias del mundo. Madrid; Ed. Debate / Círculo de Lectores.
CEBALLOS, Esperanza; RODRIGO, Mª José (2003). “Las metas y estrategias de socialización entre padres e
hijos” en Mª J. Rodrigo e J. Palacios (coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; pp.
225-244.
DIRECCIÓN XERAL DE ACCIÓN SOCIAL, DO MENOR E DA FAMILIA. MINISTERIO DE TRABALLO E ASUNTOS
SOCIAIS (2001). Experiencias e investigaciones en malos tratos a la infancia. Programa de Integración Familiar.
Comunidad Autónoma de Galicia. Madrid. Autoedición da DXASMF.
GARCÍA, Dolores; RAMÍREZ, Gloria; LIMA, Alinson (2003). “La construción de valores en la familia” en Mª J.
Rodrigo e J. Palacios (coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; pp. 201-224.
KOTTAK, Conrad P. (1997). “Parentesco, filiación y matrimonio” en C.P. Kottak Antropología cultural: espejo
para la humanidad. Madrid; Ed. McGraw-Hill / Interamericana de España, SAU; pp. 147-164.
LÓPEZ, Félix (2003). “Evolución de los vínculos de apego en las relaciones familiares” en Mª J. Rodrigo e J.
Palacios (coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; pp. 117-140.
LÓPEZ, Silvia; ESCUDERO, Valentín (2003). Familia, evaluación e intervención. Madrid; Ed. CCS.
MENIÑOS, FUNDACIÓN PARA A INFANCIA (2005). Cartera de servicios. A Coruña. Autoedición.
MOVIMIENTO MUNDIAL EN FAVOR DE LA INFANCIA (2002). Un mundo apropiado para los niños y las niñas.
Versión amigable para niñas y niños. Madrid; Ed. Movimiento Mundial en favor de la Infancia / Save the
Children.
OLIVA, Alfredo; PALACIOS, Jesús (2003). “Familia y escuela: padres y profesores” en Mª J. Rodrigo e J. Palacios
(coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; pp. 333-352.
PALACIOS, Jesús; RODRIGO, Mª José (2003). “La familia como contexto de desarrollo humano” en Mª J.
Rodrigo e J. Palacios (coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial; pp. 25-44.
PALACIOS, Jesús; RODRIGO, Mª José (2003). “Conceptos y dimensiones en el análisis evolutivo-educativo
de la familia” en Mª J. Rodrigo e J. Palacios (coords.). Familia y desarrollo humano. Madrid; Alianza Editorial;
pp. 45-70.
PEREIRO, David; HERNÁNDEZ, Andrés (2004). Conta cos teus! Campaña a favor do dereito dos nenos a vivir
en familia. Guía para educadores. A Coruña; Ed. Meniños, Fundación para a Infancia.
RODRÍGUEZ FISCHER, Cristina (coord.) (2003). Una vida como la mía. Cómo viven los niños en el mundo
entero. Barcelona; Ed. Blume.
SATIR, Virginia (2002). Nuevas relaciones humanas en el núcleo familiar. México, D.F.; Ed. Pax.
SATIR, Virginia (1991). Ejercicios para la comunicación humana. México, D.F.; Ed. Pax.
SCHULTZE, Miriam (2004). Dime dónde crece la pimienta. Culturas exóticas explicadas a los niños. Barcelona;
Ed. Oniro.
UNICEF (2005). Estado mundial de la infancia 2005. La infancia amenazada. N. York; Ed. Fondo de las Naciones
Unidas para la Infancia.
UNICEF (2005). Pobreza infantil en países ricos 2005. Florencia; Ed. Fondo de las Naciones Unidas para la
Infancia.
WALSH, Froma (2004). Resiliencia Familiar. Estrategias para su foralecimiento. Madrid; Amorrortu Editores.
facendo familias | 37

38 | caderno de consulta
BIBLIOGRAFÍA RECOMENDADA
A continuación, presentamos un listado de publicacións, divididas en diversos temas, que recomendamos
especialmente para quen teña interese en ampliar información sobre diversas cuestións relacionadas coa
infancia e a familia, e a intervención social neste eido:
Bibliografía sobre Protección á Infancia:
DE PAÚL, J. e ARRUABARRENA, M.I. (1995). Manual de protección infantil. Barcelona: Masson.
FERNANDEZ DEL VALLE, Jorge e FUERTES ZURITA, Jesús. (2000). El acogimiento residencial en la protección
a la infancia. Madrid: Editorial Pirámide.
LÓPEZ SÁNCHEZ, Félix. (1995) Necesidades de la infancia y protección infantil. Fundamentación teórica,
clasificación y criterios educativos. Programa de mejora del sistema de atención social a la infancia. Madrid:
Ministerio de Asuntos Sociales.
MÍGUEZ CARIDAD, Santiago. (2002) Guía xurídica para a protección á infancia e á adolescencia. Santiago
de Compostela. Colectivo Galego do Menor.
Bibliografía sobre Intervención Familiar:
FISCH, R.; WEAKLAND, J.H. e SEGAL, L. (2003). La táctica del cambio. Cómo abreviar la terapia. Barcelona;
Edit. Herder.
WATZLAWICK, Paul (1994). El lenguaje del cambio. Nueva técnica de la comunicación terapéutica. Barcelona;
edit. Herder.
WATZLAWICK, Paul; BEAVIN, J. e JACKSON, D. D. (1995). Teoría de la comunicación humana. Interacciones,
patologías y paradojas. Barcelona; edit. Herder.
WATZLAWICK, P.; WEAKLAND, J. e FISCH, R. (1994). Cambio. Formación y solución de los problemas humanos.
Barcelona; edit. Herder.
LIBROS INFANTÍS
Os libros que recomendamos a continuación poden ser os que formen parte, xunto con outros que vós
coñezades, do proxecto “BIBLIOTECA NA FAMILIA” (actividade 22).
Este listado será completado e actualizado periodicamente coas vosas achegas, e poderedes consultalo na
nosa Web www.mundodemilu.org (na sección de “Nais/pais, educadores/as” – “As nosas propostas educativas”
– “Facendo familias”).
AZCONA, MARTA e OSUNA, ROSA (2005). Un agasallo diferente. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
BAUER, JUTTA (2004). Madrechillona. Salamanca. Lóguez Ediciones.
BLAKE, QUENTIN (2007). Un barco no ceo. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
BROWNE, ANTHONY (2006). Un barco no ceo. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
BRUNA, DICK (2007). Mifi axuda na casa. Vigo. Faktoría K de libros.
DUCLA SOARES, LUÍSA. Meninos de todas as cores.
FARIÑA, ANXO (2005). Antón e Pompón. Nenos do mundo. Vigo. Edicións A Nosa Terra.
HERNÁNDEZ, AVELINO e DELICADO, FEDERICO (2001). Aquel neno e aquel vello. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
JAMES, SIMON (2006). Pasiño. Vigo. Faktoría K de libros.
KULOT, DANIELA (2007). Leopoldo e Casilda. Vigo. Faktoría K de libros.
KULOT, DANIELA (2007). Unha casa a medida. Vigo. Faktoría K de libros.

LIONNI, LEO (2007). Nadarín. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
LIONNI, LEO (2004). Frederick. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
LIONNI, LEO (2005). Pequeno azul e pequeno amarelo. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
MARI, IELA (2006). Un globo vermello. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
MARTÍNEZ, ROCÍO (2005). Gato Guille e os monstros. Pontevedra. Editorial Kalandraka.
MUÑOZ, VICENTE (2006). Nenas e nenos de todo o mundo. A Coruña. Baía Edicións.
ROCA, NÚRIA (2005). Niños y niñas del mundo. Barcelona. Editorial Edebé.
INTERNET: ENLACES RECOMENDADOS
www.meninos.org : Web de Meniños, Fundación para a Infancia, autora de esta proposta educativa, “Facendo
Familias”.
www.mundodemilu.org : Web educativa de Meniños, Fundación para a Infancia. Dirixida a público infantil (con
historias, xogos, fotografías...), preferentemente de 6 a 12 anos, e a público adulto (principalmente, do eido da educación).
En galego e castelán.
www.mtaes.es : Web do Ministerio de Trabajo y Asuntos Sociales.
http://vicepresidencia.xunta.es/index.php : Web da Vicepresidencia da Igualdade e o Benestar da Xunta de Galicia.
www.plataformadeinfancia.org : Web da Plataforma de Organizacións de Infancia: engloba a maior parte das organizacións
que traballan a prol dos dereitos da infancia de España.
www.unicef.es : Web de UNICEF, organización das Nacións Unidas para a Infancia.
www.enredate.org : Web educativa de UNICEF.
www.rayuela.org : Web educativa sobre os dereitos da infancia, da Liga Española da Educación e a Cultura Popular.
www.galiciasolidaria.org : Web da Coordinadora Galega de organizacións non gobernamentais para o desenvolvemento.
Editoriais de literatura infantil:
Ofrecemos a continuación os enderezos Web dunha serie de editoriais especializadas na literatura infantil e
xuvenil (en exclusividade ou coma parte da súa liña editorial), que consideramos especialmente interesantes:
Con edición en galego (exclusivamente, ou con outros idiomas):
www.kalandraka.com : Web da editorial “Kalandraka”. Libros en galego, castelán, catalán, euskera, portugués e
inglés.
www.faktoriakdelibros.com : Web da editorial “Faktoría K de libros”. Libros en galego e castelán.
www.oqo.es : Web da editorial “OQO Editora”. Libros en galego, castelán, catalán, portugués, francés e inglés.
www.editoresgalegos.org/editoras/ficha.php?id=9&lang=gal : Referencia de “Edicións A Nosa Terra” (ou “Promocións
Culturais Galegas”), editora de libros infantís tan populares coma a serie de “Os Bolechas”, ou “Antón e
Pompón”.
www.xerais.es : Web de “Edicións Xerais de Galicia”, selo galego do grupo Anaya. Conta con proxectos de animación
á lectura.
www.editorialgalaxia.com : Web de “Galaxia”, editorial galega, que conta tamén cunha liña de literatura
www.baiaedicios.net : Web de “Baía Edicións”, especializada en libros de texto e literatura infantil, en galego.
www.soteloblancoedicions.com/infantil.asp : A editorial “Sotelo Blanco” conta con varias coleccións dirixidas a
público infantil. En galego.
www.irindo.com/editorial/literaturainf.php : A editorial “Ir indo” conta cunha colección dirixida a nenas e nenos
de 0 a 5 anos, “O parrulo”, en galego.
www.cumio.com/contoxogo.htm : A editorial “Cumio” conta con materiais para público infantil, en galego.
facendo familias | 39

www.edebe.com/web3/linju/edb_index.asp?idi=1 : Enlace ao espazo de literatura infantil da editorial “Edebé”.
Edita en castelán, pero conta cons elos en catalán, euskera e galego (este último, denominado “Rodeira”).
www.edelvives.com : Web do grupo editorial “Luis Vives”. Edita, con diferentes selos editoriais, libros en castelán,
galego, catalán e euskera. O selo galego é “Tambre”.
www.editorialcasals.com/esp/presentacion/combel.asp?op=1 : “Combel” é o selo para literatura infantil da “Editorial
Casals”. Libros en castelán, galego, euskera, catalán e inglés.
www.primerapersona.com/letraspequenas/index.html : “Letras pequeñas” agrupa ás edicións de literatura infantil
da Editorial “Primera Persona”. Libros en galego, castelán, catalán e inglés.
www.leeresvivir.com : Web de literatura infantil e xuvenil do grupo editorial “Everest”. Libros en galego, castelán,
catalán e euskera.
www.novagalicia.com : Web da Editorial Nova Galicia, con traballos específicos para nenos e nenas, coma as series
“Enredos e xogos”, ou “O corpo humano”. En galego, castelán e inglés.
www.editorialgargola.es : Web da Editorial Gárgola. Conta con libros e materiais educativos para público infantil, en
galego e castelán.
www.tresctres.com : Web da Editorial “TresCtres”, que conta cunha colección para público infantil, “Furafol”. En galego.
www.edicioneslinteo.com : Web da Editorial “Linteo”. Conta cunha liña de literatura infantil, en galego e castelán.
www.editoresgalegos.org/editoras/ficha.php?id=30&lang=gal : Referencia de “Edicións Sálvora”, especializada
en literatura infantil e xuvenil, en galego e castelán.
www.editorialtristram.com : Conta cun selo dirixido a público infantil, en galego.
Con edición en castelán (ou outros idiomas, pero non o galego):
www.topka.es : Editorial especializada en literatura infantil, na que os protagonistas pertence na algunha minoría
(fundamentalmente, por ter capacidades diferentes) ou viven nalgún dos chamados “novos modelos de familia”. Edita
en castelán e inglés.
www.macmillanlij.es/ : Web da editorial “MacMilan”. Libros en castelán, catalán e inglés.
www.librosdelzorrorojo.com/zorro.htm : Web da editorial “Libros del Zorro Rojo”. Libros en castelán.
www.editorialkokinos.com : Web da editorial “Kókinos”. Libros e libros - CD en castelán.
www.primerapersona.com/letraspequenas/ : “Letras pequeñas” é a colección de literatura infantil da Editorial
“Primera Persona”. En castelán.
www.editorialjuventud.es/11-mpl.htm : “Mis primeros libros” agrupa ás coleccións de literatura infantil da “Editorial
juventud”. Libros en castelán e catalán.
www.loguezediciones.com/index.php?cPath=1 : “Rosa y manzana” agrupa ás edicións de literatura infantil de
“Lóguez Ediciones”. Libros en castelán.
www.corimbo.es/index.htm : Web da Editorial “Corimbo”. Libros en castelán e en bilingüe castelán – inglés.
www.rba.es/libros/serres_sello-3-1-es.html : “Serres” é o selo editorial para literatura infantil do grupo “RBA”.
Libros en castelán e inglés.
www.thuleediciones.com/catalogo/1/ : “Trampantojo” é a colección de literatura infantil do grupo “Thule ediciones”.
Libros en castelán e catalán.
www.algareditorial.com : Web da editorial “Algar”, con varias coleccións para os primeiros lectores. Libros en castelán
e, para os que son un pouco maiores, edicións en catalán, euskera e galego (en Edicións “Xerais”).
www.anayainfantilyjuvenil.com : Web de literatura infantil e xuvenil do grupo Anaya. Edita en castelán, pero conta
con selos en catalán, euskera e galego (Xerais).
www.toxosoutos.com : Editorial galega centrada na temática da Historia, conta con materiais para os máis pequenos
e pequenas, coma a serie “Os Barbanzóns”.
www.barbara-fiore.com : Web da editorial “Bárbara Fiore”, de literatura infantil (enfocada a idades maiores da educación
infantil). En castelán e catalán.
www.editorial-bruno.es : Web da editorial “Bruño”, especializada en temáticas educativas, pero tamén en literatura
infantil. En castelán.
40 | caderno de consulta

www.edicionesdandelion.com : Web da editorial “Dandelion” (anteriormente, “El Colibrí”. En castelán.
www.ekare.com : Web da editorial “Ekaré”. En castelán.
www.mediavaca.com : Web da editorial “Media Vaca”. En castelán.
www.siruela.com/catalogo.php?opcion=temas&tema_tema=18 : Web da editorial “Siruela”, que conta cun
apartado dedicado á literatura infantil e xuvenil. En castelán.
www.grupo-sm.com/inicio.asp : Web do grupo editorial “SM”, promotores do premio “El barco de vapor”. En
castelán e catalán.
www.alfaguarainfantilyjuvenil.com : Web de literatura infantil e xuvenil da editorial “Alfaguara” (grupo Santillana).
En castelán.
www.imaginarium.es : Web de “Imaginarium”, quen ofrece entre os seus produtos especializados na infancia a
edición de libros, en castelán.
www.revistababar.com : Web deste portal especializado en literatura infantil e xuvenil. Nos seus enlaces, conta cun
apartado dedicado ás editoriais, dende o cal se atopan os das Web que mencionamos anteriormente, e moitas outras.
www.salondolibro.org/libros : A Web do “Salón do Libro Infantil e Xuvenil de Pontevedra” ofrece, entre moitas
outras cousas, un apartado con recomendacións de libros infantís, en función das idades.
www.editoresgalegos.org/editoras/listaxe.php?txt=listaxe&lg=gal : Portal da Asociación Galega de Editores, na
que se atopan enderezos e enlaces das principais Editoriais radicadas en Galicia.
facendo familias | 41

44 | caderno de consulta