Eurasian education №5 2016

eruditgroup

«Eurasian education» - международный научно-методический, педагогический журнал, публикующий теоретические и эмпирические исследования представителей различных школ и направлений Республики Казахстан, стран ближнего и дальнего зарубежья. Одной из важнейших задач журнала является содействие профессионализации образования и научно-исследовательской работы в области социально-гуманитарных, естественных наук, а также распространение передового опыта педагогов

¹7 (7) 2015

"Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" халықаралық

журналы Қазақстан Республикасының, таяу және алыс шетел мемлекеттерінің

түрлі мектептері мен бағыттары өкілдерінің теориялық және эмпирикалық

зерттеулерін жарыққа шығаратын халықаралық ғылыми-әдістемелік,

педагогикалық журнал.

Журналдың басты міндеттерінің бірі - білім берудің кәсібиленуіне, әлеуметтікгуманитарлық,

жаратылыстану ғылымдары аясында ғылыми зерттеу

жұмыстарының жүргізілуіне және педагогтардың өз тәжірибелерімен

бөлісулеріне ықпал ету.

Журнал ғалымдарға, білім беру жүйесінің қызметкерлеріне, студенттерге,

сондай-ақ барлық оқырмандарға арналады.

"Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" - международный

научно-методический, педагогический журнал, публикующий теоретические и

эмпирические исследования представителей различных школ и направлений

Республики Казахстан, стран ближнего и дальнего зарубежья.

Одной из важнейших задач журнала является содействие профессионализации

образования и научно-исследовательской работы в области социальногуманитарных,

естественных наук, а также распространение передового

опыта педагогов.

Журнал предназначен для ученых, работников системы образования,

студентов и широкого круга читателей.

"Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" is an International

journal aimed to publish theoretical and empirical research data from various Kazakhstan

schools and fields of science as well as from countries of near and far abroad.

One of the most important tasks of the journal is to promote the professionalization of

education and research works in the field of social sciences and humanities and natural

sciences, as well as dissemination of best practices of pedagogue.

The journal is targeted on wide range of readers: employee of the education system,

university students, and all those who interested in humanities.

97


¹5 (12) 2016

"ЕУРАЗИЯ БІЛІМІ. EURASIAN EDUCATION. ЕВРАЗИЙСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ"

Халықаралық ғылыми-әдістемелік, педагогикалық журнал

Международный научно-методический, педагогический журнал

Scientific, methodical, pedagogical international journal

¹5 (12) 2016

¹5 (12) 2016

ШЫҒУ ЖИІЛІГІ

ПЕРИОДИЧНОСТЬ

PERIODICITY:

айына бір рет

один раз в месяц

1 time per month

МЕНШІК ИЕСІ

СОБСТВЕННИК / OWNER:

"Erudit Group" ЖШС/ТОО/LLС

БАС РЕДАКТОР

ГЛАВНЫЙ РЕДАКТОР

EDITORIAL - IN CHIEF:

Арафат Мамырбеков

Arafat Mamyrbekov

БАС РЕДАКТОРДЫҢ

ОРЫНБАСАРЫ

ЗАМЕСТИТЕЛЬ

ГЛАВНОГО РЕДАКТОРА

ASSISTANT EDITOR:

Азамат Азатов / Azamat Azatov

Қазақстан Республикасы

Инвестициялар және даму

министрлігінің

Байланыс, ақпараттандыру

және ақпарат комитетінде

24.11.2014 ж. есепке қойылып,

№14770-Ж куәлігі берілген.

Свидетельство о постановке

на учет выдано Комитетом

связи, информатизации и

информации Министерства по

инвестициям и развитию

Республики Казахстан

№14770-Ж от 24.11.2014 г.

Registered in The Ministry of

Investment and Development of

the Republic of Kazakhstan,

Communication and Information

Committee 24.11.2014.

Certificate No. 14770-Ж.

РЕДАКЦИЯНЫҢ

МЕКЕНЖАЙЫ /

АДРЕС РЕДАКЦИИ /

THE EDITORIAL OFFICE

ADDRESS:

0 7 1 4 0 0

Семей қ., Уранхаев к-сі, 45,

2 қабат, 3 кеңсе.

г. Семей, ул. Уранхаева,

45, 2 этаж, офис 3.

Semey, Uranhayev Street 45,

2nd floor, office 3.

Tel: + 7 (7222) 56 25 25,

e-mail:

eruditgroup@gmail.com

РЕДАКЦИЯ АЛҚАСЫ:

Атантаева Бақыт Жұмағазықызы, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Аубакирова Қарлығаш Әділханқызы, PhD докторант.

Аубакирова Рахиля Жұматайқызы, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент.

Барышников Геннадий Яковлевич, география ғылымдарының докторы,

профессор

Белгібаев Мұхит Есенұлы, география ғылымдарының докторы, профессор

Берікханова Гүлназ Еженханова, физика-математика ғылымдарының докторы

Біләл Соғұт, археология ғылымдарының докторы, Памуккале университетінің

профессоры (Түркия)

Гвен Мордюк, PhD доктор, Питтсбург мемлекеттік университетінің

қауымдастырылған профессоры (АҚШ)

Зиядин Саябек Тәттібекұлы, экономика ғылымдарының докторы,

қауымдастырылған профессор.

Искакова Гүлнар Қожағұлқызы, саяси ғылымдардың докторы, профессор

Каримов Мұхтарбек Қарпықұлы, тарих ғылымдарының кандидаты, профессор.

Мамырбекова Гүлфар Мажитқызы, филология ғылымдарының кандидаты.

Нергис Бирай, PhD доктор, Памуккале университетінің доценті (Түркия)

Петер Финке, PhD доктор, Цюрих университетінің профессоры (Швейцария)

Сельчүк Топрак, техника ғылымдарының докторы, Памуккале университетінің

профессоры (Түркия)

Сунарчина Мунира Мунировна, әлеуметтану ғылымдарының кандидаты, доцент

(РФ)

Фесенко Наталья Анатольевна, Семей қаласының білім бөлімінің басшысы

Чунг Ианг Ли, PhD доктор, Питтсбург мемлекеттік университетінің профессоры

(АҚШ)

РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ:

Атантаева Бакыт Жумагазыевна, доктор исторических наук, профессор.

Аубакирова Карлыгаш Адильхановна, PhD докторант.

Аубакирова Рахиля Жуматаевна, кандидат педагогических наук, доцент.

Барышников Геннадий Яковлевич, доктор географических наук, профессор

(Россия)

Бельгибаев Мухит Есенович, доктор географических наук, профессор

Берикханова Гулназ Еженхановна, доктор физико-математических наук.

Билял Согут, доктор археологических наук, профессор университета Памуккале

(Турция)

Гвен Мордюк, доктор PhD, ассоциированный профессор Питтсбургского

государственного университета (США)

Зиядин Саябек Таттибекович, доктор экономических наук, ассоциированный

профессор.

Искакова Гульнар Кожагуловна, доктор политических наук, профессор

Каримов Мухтарбек Карпыкович, кандидат исторических наук, профессор.

Мамырбекова Гулфар Мажитовна, кандидат филологических наук.

Нергис Бирай, доктор PhD, доцент университета Памуккале (Турция)

Петер Финке, доктор PhD, профессор Университета Цюриха (Швейцария)

Сельчук Топрак, доктор технических наук, профессор университета Памуккале

(Турция)

Сунарчина Мунира Мунировна, кандидат социологических наук, доцент (РФ)

Фесенко Наталья Анатольевна, руководитель отдела образования г.Семей

Чунг Ианг Ли, доктор PhD, профессор Питтсбургского государственного

университета (США)

EDITORIAL BOARDERS:

Bakhyt Atantayeva, doctor of historical sciences, professor

Bilal Sogut, doctor of archaeological sciences, professor of the Pamukkale university

(Turkey)

Chung Yang Lee, PhD, professor of the Pittsburg State University (USA)

Gennady Baryshnikov, doctor of geographical sciences, professor (Russia)

Gulfar Mamyrbekova, candidate in philological sciences

Gulnar Iskakova, doctor of political sciences, professor

Gulnaz Berikhanova, doctor of physical and mathematical sciences

Gwen Murdock, PhD, associated professor of the Pittsburg State University (USA)

Karlygash Aubakirova, PhD student.

Mukhit Belgibayev, doctor of geographical sciences, professor

Mukhtarbek Karimov, candidate in historical sciences, professor

Munira Sunarchina, candidate in social sciences, docent (Russia)

Natalia Fesenko, the head of The Education Department of Semey.

Nergis Birai, PhD, docent of the Pamukkale university (Turkey)

Peter Finke, PhD, professor of the Zurich university (Switzerland)

Rakhilya Aubakirova, candidate in pedagogical sciences, docent.

Selcuk Toprak, doctor of technical sciences, professor of the Pamukkale university (Turkey)

Sayabek Ziyadin , doctor of economic sciences, associated professor.

1


¹5 (12) 2016

МАЗМҰНЫ СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS

МЕКТЕПТІҢ ДАМУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ ПРОГРАММЫ РАЗВИТИЯ ШКОЛЫ SCHOOL DEVELOPMENT PROGRAMS

Ахметкалиев Н. Н. Программа развития КГУ "СОШК №3" ГУ "Отдел образования г.Семей ВКО" на 2015-2020 годы ..............7

Ахметкалиев Н. Н., Оспанова С.С., Жанаспаева М.З. Программа воспитания и социализации личности учащихся в контексте

национальной идеи “Мәңгілік ел” ................................................................................................................................................10

Оспанова С.С., Шиянова К.З., Жанаспаева М.З. Социоально-педагогический проект “Успешное чтение” в рамках реализации

"Программы воспитания и социализации личности учащихся в контексте национальной идеи "Мәңгілік

Ел".................................................................................................................................................................................................14

Оспанова С.С., Курмашева А.А., Смагулова А.М. Программа по внедрению технологии "БиС" "Управление качеством обучения

на основе компетентностного подхода, ориентированного на индивидуальность ученика"........................................................18

Оспанова С.С., Сембаева А.Б., Сейтханова Г.К. Программа по развитию трехъязычия на 2015-2019 учебные годы "Развитие

трехъязычия-основа будущего успеха".........................................................................................................................................22

Сейтханова Г.К. "№3 ЖОББМК" КММ "Дарынды балалар" бағдарламасы ................................................................................26

Курмашева А.А., Смагулова А.М. Педагогикалық жоба Математика сабағында "БжС" технологиясын қолдану арқылы оқушының

білім сапасын басқару ..................................................................................................................................................................28

БІЛІМ БЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ВОПРОСЫ ОБРАЗОВАНИЯ THE ISSUES OF EDUCATION

Курмашева А.А., Жанаспаева М.З. Преобразование школьной практики..................................................................................31

Амирова Ш.С. Үштілділікті орта мектепте жүзеге асыру..............................................................................................................34

Батырханова Г.А., Аманкулова А.Ж., Ғазымова Н.Ғ. Білім мен тәжірибені ұштастыру...........................................................35

Кутешова Ж.С., Шиянова А.З., Оразгалиева С.С. Баға - оқыту үдерісіндегі қозғаушы күш....................................................38

ҰСТАЗДАРДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕСІНЕН ИЗ ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ОПЫТА УЧИТЕЛЕЙ

FROM THE PEDAGOGICAL EXPERIENCE OF TEACHERS

Абдрахманова Г.Е., Рамьянова А.М. Үйде оқитын мүмкіндігі шектеулі оқушыларға арналған психологиялық

ойындар.........................................................................................................................................................................................40

Абдрахманова Ж., Каримова С.К. Ақпараттық технология әдістерін сабақта қолданудың тиімділігі ....................................43

Алдажаров А.С., Курманбаев А.А., Нуркасымов Д.Т. Ұлттық ойындарды қолдана отырып, дене шынықтыру пәнінен ашық

сабақ өткізудің үлгісі........................................................................................................................................................................45

Алимбаева А.Т., Толеутаева Э.Т. Даярлық тобында "Қоршаған орта" тақырыбында өткізілетін сабақтың үлгісі..............................47

Оспанов Р.Р., Алимжанов М.Г., Сагатбеков А.К. "Толағай" спорттық сайысы........................................................................48

Ахметбаева А.К. Оқушыларға моншақтан, әр түрлі бұйым жасау технологиясын үйрету..........................................................50

Багдатова А.Б., Косбармакова А.К., Узбекова Б.Х. Математика мен физиканы байланысыра оқыту әдістерінің

тиімділігі..........................................................................................................................................................................................52

Байелова М.С., Қабиева Г.А. "Алмастай жарқыраған ақын" Жергілікті суырып салма ақын Шәкір Әбеновтың 115 жылдық

мерейтойына арналған кездесу кешінің сценарийі .....................................................................................................................55

Беркутова А.М. Оқушы бойына адамгершілік қасиеттерді дарыту жолдары ..............................................................................57

Шиянова К.З., Беркутова А.М. "№ 3 жалпы орта білім беретін мектеп - кешені" КММ 2015-2016 оқу жылында атқарылған

тәрбие жұмысы сараптамасы......................................................................................................................................................59

Габдурашитова Н.И. Разработка урока для младшей группы хора............................................................................................62

КалиеваГ.Н. Секен Тұрысбековтың сырлы әлемі.........................................................................................................................64

Камбарова А.К., Мұқатаева Қ.С. Жобалар әдісін пайдалану арқылы программалауды үйрету.....................................................66

Капасова Г.Р., Секей Ж. Семей өңірінің 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілері........................................................68

Карменова Г.Н. Қазақтан шыққан қаламгер (Нәзипа Сегізбайқызы (Сағызбайқызы) Құлжановаға арналған ғылыми-танымдық

мақала)............................................................................................................................................................................................70

Кравченко А.Б. Психолого-педагогические условия формирования технических умений навыков у учащихся младших классов

на уроках фортепиано в ДМШ ......................................................................................................................................................73

Кравченко Л.А. Развитие творческих навыков на уроках сольфеджио.......................................................................................76

Кунафина Н.М. Домбыра - халық даналығы..................................................................................................................................79

Курманбаева А.М., Ларина Н.В. О детской музыкальной школе................................................................................................82

Курумбаева К.С. "Қазақ халық аспаптық музыкасы - әлеуметтік мәдени-тәрбие бастауы"........................................................84

Кыдырманова К.С., Нұрғазықызы А. Ойын арқылы баланың тілін дамыту.........................................................................86

Мұздыбай Л.Ә., Арыстангалина А.С. Дидактикалық ойын арқылы балалардың еске сақтау қабілетін

дамыту..........................................................................................................................................................................................87

Нугуспанова Ш.Т. Әдебиеттік оқу: "Тарауды қайталауға арналған сұрақтар мен тапсырмалар"...............................................89

Құдайберген Г.Т., Темерханова А.М., Нугымарова Г. Р. Оқушылардың ізденіс жұмыстары және сабақтарда қолданылатын

шығармашылық тапсырмалар.......................................................................................................................................................92

Омарова Д.Т., Сарсембинова М.К. Әдебиеттік оқу сабағында оқушылардың тіл байлығын дамыту........................................94

Оразбекова М.Д. Махмұт Қашқаридың тарихи-ғылыми мұрасы.................................................................................................96

Оралова А.Д. Звездный час “Эрудиты”..........................................................................................................................................98

Попов С.Ю. Работа над штрихами.............................................................................................................................................100

Сембаева А.Б., Кенжебаева Ж.О., Асылғожина А.М. Проблемалық сабақтар технологиясын меңгерту арқылы география

пәнін оқытуда оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ......................................................................................102

Серикболова Б.С., Нургалиева Б.К. Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту жолдары.............................104

Солтанаев Н.Ш. Ағаштан күрек жасау.....................................................................................................................................106

Сулейменова А.Ж., Рамазанов Е.Р. Жаңа ақпараттық технологияларды математика пәнін оқытуда пайдалану...........................108

Турганбаева Б.О., Исбаева Г.Д. Ұлттық ойындар......................................................................................................................110

Хаджимова М.С., Жилкибаева Г.А. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы қазақ тілі мен әдебиеті

пәні сабақтарында "жобалап оқыту" технологиясының маңызы..................................................................................................112

Шарифуллина А.Е., Воронцова С.Б., Шаймарданова Ж.Б. Развитие речи учащихся на уроках русского языка.....................114

АТА-АНАЛАРДЫҢ ЛЕБІЗДЕРІ ОТЗЫВЫ РОДИТЕЛЕЙ REVIEWS PARENTS ..........................120

МЕКТЕП ӨМІРІНЕН ИЗ ЖИЗНИ ШКОЛЫ FROM THE LIFE OF THE SCHOOL........121

2


¹5 (12) 2016

Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті шәкірт

дайындау. Елбасы Н. Назарбаев "Болашақта еңбек етіп, өмір

сүретіндер-бүгінгі мектеп оқушылары, мұғалім оларды қалай

тәрбиелесе, Қазақстан сол деңгейде болады. Сондықтан ұстазға

жүктелетін міндет ауыр" деген болатын. Қазіргі заман мұғалімінен

тек өз пәнінің терең білгірі болу емес, тарихи танымдық,

педагогикалық-психологиялық сауаттылық, саяси экономикалық

білімділік және ақпараттық сауаттылық талап етілуде. Ол заман

талабына сай б ілім беруде жаңалыққа жаны құмар

шығармашылықпен жұмыс істеп, оқу мен тәрбие ісіне еніп

оқытудың жаңа технологиясын шебер меңгерген жан болғанда ғана

білігі мен білімі жоғары жетекші тұлға ретінде ұлағатты саналады.

Қазіргі мектеп жағдайындағы білім берудің ұлттық моделіне оқыту

мен тәрбие берудің соңғы әдіс-тәсілдерін, инновациял ық

технологияны игерген, ескі сүрлеуден тез арада арылуға қабілетті және нақты тәжірибелік ісәрекет

үстінде өзіндік даңғыл жолын салуға икемді, шығармашылық педагогикалық зерттеуші

болуды талап етеді. Осы мақсатта мен басқаратын "№3 жалпы орта білім беретін мектепкешені"

КММ ұстаздар жаңа бағытта үлкен талпыныспен еңбек етуде.

Семей қ. "№3 жалпы орта білім беретін

мектеп-кешені" КММ директоры

Ахметкалиев Нуржан Нигметоллаевич

3


¹5 (12) 2016

"ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ

СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ БІЛІМ БӨЛІМІ" ММ

"№3 ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕП-КЕШЕНІ" КММ

Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласының "№3 жалпы орта білім беретін мектеп -кешені" коммуналдық

мемлекеттік мекемесі коммерциялық емес ұйым болып табылады. Ол заңды мәртебесі бар, ұйымдық - құқықтық

нысаны бар мемлекеттік мекеме. Білім беру функцияларын жүзеге асыру үшін құрылған. Мектебіміздің орналасқан

жері Семей қаласы. Пархоменко көшесі 76. Ол үш қабатты ғимарат. Мектеп 940 оқушыларға арналған, 1977 жылы

мектеп қабырғасы тұрғызылған. Оқу орнын растайтын құжаттар: Білім беру қызметі құқығын жүргізу мерзімі шексіз

мемлекеттік лицензия (№13014441 берілген күні 13.09.2013 жыл Өскемен қаласы)

Мектептің бірінші қабатында 9 сыныптық музыкалық мектеп орналасқан. Сонымен қатар, мектепте 2 спорт зал

бар. Оның бірі үлкен, екіншісі кіші. Қыздарға арналған 1 еңбек кабинеті де, ұлдарға 2 кабинет берілген. Ол ағаш

және металл өңдеп үйрену кабинеті. Мектептегі екі кабинет мектепке дейінгі білім беру даярлық тобына арналған

болса, енді бір кабинет толық күнді емес топқа бөлінетін шағын орталыққа арналған. Екі кабинет және рекреацияның

жарты бөлігі бірінші қабатта, топқа бөлінген толық күнді шағын орталық орналасқан, ойын бөлмесі мен тамақтану

бөлмесімен жабдықталған.

Мектеп 2012 жылдың қаңтар айында білім сапасын бақылау мақсатында білім бөлімінің мемлекеттік

аттестациясынан өтті. Кезекті аттестация 2017 жылы.

Мектептің жалпы алаңы 5458,3 м 2 , жұмыс алаңы -2986 м 2 , жалпы сыныптардың кабинеті 24, олардың ішінен:

2-уі информатика кабинеті, 1 кабинет химия, 1 кабинет биология, 1 кабинет физика, 1-уі өзін - өзі тану пәніне

арналған кабинет. Әр кабинет интернетке қосылған моноблокпен жабдықталған. Мектеп асханасы 300 орынға

есептелген. Оқушыларды буфеттік және ыстық тамақпен қамтамасыз етеді. Мектеп кітапханасының кітап қоры да,

жалпы оқулықтары мен оқырмандары да аз емес. Акт залы интернетке қосылған микрофоны бар электрондық

подиум мен интерактивті тақта, проектор және жұмсақ креслолармен жабдықталған. Мектепте оқу процесі екі тілде,

мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі. Оқыту нысаны күндізгі. Оқушылар 2 ауысымда оқытылады.

МЕКТЕПТІҢ ТЕГІН ЖАЛПЫ БІЛІМ АЛУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ҚЫЗМЕТІ

2015-2016 оқу жылының басында мектепте 38 шағын сынып топтамасы жинақталды, білім алушылар саны -814,

4 топ мектеп алды даярлықта - 91 тәрбиеленуші, 2 топ шағын орталықта - 53 тәрбиеленуші, 1 топ толық күнді

шағын орталық -25 тәрбиеленуші.

1-11 сынып оқушыларының құрамының және шағын сыныптардың санының кемуі орыс тілінде оқитын

сыныптардың қысқаруына байланысты болды.

Оқушыларды жалпы білім берумен қамтамасыз ету. Мектеп бойынша аз қамтылған отбасыларының саны - 63.

Көпбалалы отбасыларының (18 жасқа дейінгі 4 және одан көп балалы) саны - 36. Жетімдердің және қамқоршылардың

қамқорындағы балалардың саны - 4. Мүгедек балалардың саны - 3. Толық емес отбасыларының саны -119. Мектептің

мөлтекауданындағы 0-ден 18 жасқа дейінгі балалардың жалпы саны -1005.

КАДРЛЫҚ ПОТЕНЦИАЛ ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТТЕР

Мектепте оқу үрдісін 80 педагог, 4 мектепалды даярлықтың тәрбиешілері, 4 шағын орталықтың тәрбиешілері,

2 педагог психолог жүргізеді. Әрбір педагогтың лауазымы диплом бойынша мамандықтарына сәйкес келеді.

Педагогикалық ұжымның еңбек қызметі ішкі тәртіптің және еңбек шартының ережелеріне бағынады.

Мектептегі педагогтардың 83-і (92%) жоғары білімді, 7 (8%) арнаулы орта білімді ұстаздар.

Біліктілік санатты жоғарылатудың нәтижелерінің салыстырмалы талдамасы үш жылда жоғары санатты

педагогтардың пайызы 7 %-ға артқандығын, бірінші санатты педагогтардың 11 %-ға төмендегенін, екінші санатты

педагогтардың 1%-ға, бейсанат педагогтардың 3 %-ға жоғарлағанын көрсетеді. Жоғары және бірінші біліктілік

санатты педагогтар жалпы педагогикалық ұжымның 54 % құрайды.

Педагогикалық ұжымның орташа жас мөлшері 37,6 жас.

Деңгейлік курстан өткен ұстаздар 8 (10% ) мұғалім.

4


¹5 (12) 2016

МЕКТЕП БОЙЫНША САЛЫСТЫРМАЛЫ БІЛІМ САПАСЫ

МЕКТЕП ҰСТАЗДАРЫ МЕН ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ

Оқушылар 39 қалалық, облыстық, Республикалық олимпиадалар мен ғылыми жобалар конкурсының

жеңімпаздары.

Мұғалімдер ұжымының жетістіктері

"Ұшқыр ізденіспен шығармашылық шабыт - 2015" педогогикалық жобалар байқауының: облыстық кезеңі -

1 орын; Республикалық кезеңі - 2 орын орыс тілі пәні мұғалімі Жанаспаева Мейрамгуль Зарлыккановна.

Технология пәні мұғалімі Ахметбаева Арайлым Каматаевнаның озық іс-тәжірибесі "Білім шыңы - білікті ұстаз

еңбегі" ҚР жинақ кітабына енгізіліп, медальмен марапатталды.

І орын Республикалық байқау "ҮЗДІК әдістемелік жұмыс" мектеп директоры, тарих және география пәні мұғалімі

Ахметкалиев Нуржан Нигметоллаевич иеленді.

"Ақпаратты-компьютерлік технологияларды пайдалану" әдістемелік құралдарының қалалық байқау нәтижесі:

1 орын- Сейтханова Г.К., Мақсұтова А.Б., 2 орын- Камбарова А.К., Мұқатаева Қ.С.

Сертификаттар иегерлері: Толеутаева Э. Т., Багдатова А.Б., Камбарова А.К., Ахметкалиев Н.Н., Ахметбаева А.К.

Республикалық педагогикалық оқулардың қалалық кезеңінде Программа "Воспитания и социализации

личности учащихся в контакте национальной идеи "Мәңгілік ел"" - 2 орын Ахметкалиев Н.Н., Оспанова С.С.,

Жанаспаева М.З.

Педагогикалық жоба "Математика сабағында "БжС" технологиясын қолдану арқылы оқушының білім сапасын

басқару", қалалық кезеңі - 3 орын, облыстық кезеңі - 3 орын Курмашева А.А., Смагулова А.М.

МЕКТЕПТЕГІ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫ

Мектептің тәрбие жұмысының мақсаты: "Үздіксіз білім беру жүйесінде мектеп жасына дейінгі балалардың, және

білім алушылардың Қазақстан Республикасының азаматтары және патриоттары ретінде қалыптасуы мен өзін өздері

танытуларына, әлеуметтенуіне, болашақ мамандық иесі болып, кәсіби, интеллектуалды және әлеуметтік

шығармашылыққа жетуіне оңтайлы жағдай жасау" Мектепте "Жас жұлдыз", "Жастар шығармашылық сарайы",

биологиялық орталық, № 6 кітапханамен, Затон полиция бөлімімен, "МАИ", "АҚТҚ/ЖҚТБ - ға қарсы күрес орталығы",

"Салауатты өмір салты" орталықтарымен бірлескен жоспарлар жасалып, жұмыстар жүргізілуде.Педагогикалық

ұжымның шығармашылық бойынша жұмысы педагогикалық кеңесте, директор жанындағы отырыста, сынып

жетекшілер бірлестік отырысында, әдістемелік кеңесте қаралып отырады. Тәрбие жұмысының ақпараттық -

әдістемелік қамтылуы түрлі семинарлар, конференциялар, оқулар, әдістемелік ұсыныс, БАҚ көздеріне жариялау

арқылы жүзеге асады. Сынып жетекшілерге әдістемелік көмек ретінде шығарылған: "Тәрбие жұмыстарының

бағыттарына қатысты мемлекеттік нормативтік - құқықтық құжаттар мен ережелер", "Білім беру жүйесінде бала

құқығын қамтамасыз ету және қылмыс жасаудың алдын алу", "Қазіргі білім беру мекемелерінде рухани -

адамгершілікке тәрбиелеудің өзекті мәселелері және жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде тәрбие үдерісін

жүзеге асыру", "Білім беру ұйымдарында әлеуметтік - тұрмыстық зорлық - зомбылықтың алдын алу", "Рухани -

адамгершілікті тәрбие - баланың үйлесімді дамуының негізі", "Білім беру ұйымының тәрбие үдерісін басқару",

"Төтенше жағдайлардағы оқушылардың қауіпсіз мінез - құлық дағдылары мен қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру",

"Қазақстан Республикасы білім беру мекемелерінде тәрбие жұмысының негізгі бағыттарын жүзеге асыру",

"Бейәлеуметтік мінез - құлықты оқушылармен алдын алу жұмыстарын басқару негіздері", "Қазақстан Республикасы

үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасын жүзеге асыру мәселелері" құрал, нұсқауларды сынып

жетекшілер негізге ала жұмыс жасайды. Тәрбие үдерісінде дәстүрлі әдіс-тәсілдермен қатар жаңа технологиялар

тиімді қолданылады. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай жеке жоспар құрылып, соның

негізінде түрлі іс - шаралар өткізілуде. Мектепте ата - аналармен тығыз байланыста жұмыс істеу жақсы жолға

қойылып, ата - аналар кеңесі жоспар бойынша жұмыс атқарады. Жылына үш рет жалпы ата - аналар жиналысы,

тоқсанына бір рет сыныптарда ата - аналар жиналысы өтеді. Мектептегі барлық іс - шараларға мектеп ата - аналары

белсене қатысады. Атап айтқанда "Алтын күз" мерекесі, "Тәуелсіздік - тұғырым", "Кел, жаңа жыл", "Ұлыстың Ұлы

күні!" мерекесі т.б. іс - шаралар. Мектеп ұстаздары ұрпақ тәрбиесіне, оның ішінде қыз бала тәрбиесін алдыңғы

орынға қойып, ата - ананың сенімінен шығуға тырысуда. Оның бір айқын дәлелі мектепте 2011 - 2012 оқу жылынан

бастап қыздар клубы "Қызғалдақтар" және ұлдар клубы "Сарбаздар" құрылып, клуб жетекшілерінің басқаруымен

жұмыс істеуде. Осы клуб мүшесіндегі оқушыларды, қыз бала мен ұл бала бойына тән қасиеттерді сіңіре отырып

төмендегідей тақырыптарда "Сегіз қырлы, бір сырлы", "Сайыпқыран сарбаздар", "Қыз өссе елдің көркі", "Инабаттылық,

5


¹5 (12) 2016

сыпайылық, әдептілік бір қазақ қызының бойында" атты іс - шаралар өтуде. Мектепте "Жас Ұлан, Жас Қыран"

бірыңғай балалар мен жасөспірімдердің өзін - өзі басқару ұйымы жұмыс жасайды. Ұйымның оқу жылына арналған

жұмыс жоспары жасалып, бекітілген. Биылғы оқу жылында мектеп президенті болып 9 "В" сынып оқушысы Жакупов

Расул сайланды. Президентке "Оқу" , "Тәртіп" , "Денсаулық" , "Мәдениет" , "Заңгер" министрліктері көмекшілік

етеді. "Жас Ұлан, Жас Қыран" ұйымына барлығы 2-10 сыныптар (330 оқушы) кіреді. Ұйымның өз ұрандары,

заңдары, ұстанымдары жыл басынан қабылданған. Олар мектеп кезекшілігін ұйымдастыру және қадағалау,

оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру, мерекелік іс-шараларға қабырға газеттерінің жарыққа шығуын қадағалайды.

Мектепте I-II ауысым бойынша сынып жетекшілерінің әдістемелік бірлестігі жұмыс жасайды. Олардың басшылары:

Г.Т. Құдайберген, Г.Д. Исбаева. Сынып жетекшілерінің әдістемелік бірлестіктерінің отырыс жоспарлары құрылып,

соның негізінде жылына төрт отырыс өткізіледі. Сынып жетекшілері "Үздік сынып жетекші папкасы", "Үздік сынып

портфолиосы" "Екі жұлдыз", "Ашық есік күні", "Әдістемелік күн" т.б. әр түрлі іс - шаралар өткізді.

Мектепте 19 тәрбиелік үйірме мен 7 спорттық секция жұмыс жасайды. Әр үйірме, секциялардың оқу жылына

жұмыс жоспарлары жасалып, жүйелі жұмыстар жүргізілуде.

Оқушылардың халықаралық, республикалық, облыстық, қалалық, спорттық жарыстар мен конкурстарға

қатысу көрсеткіші.

Қалалық Облыстық Республикалық Халықаралық

2014-2015 2015-2016 2014-2015 2015-2016 2014-2015 2015-2016 2014-2015 2015-2016

35 42 22 25 8 13 3 7

Мектепте тәрбие жұмысының негізгі бағыттарының бірі, балалар мен жеткіншектер арасындағы құқықбұзушылық,

қылмыскерлік және қадағалаусыздықтың алдын алу жөніндегі жұмыс болып табылады. Ата - аналар комитеті

мүшелерімен бірлесіп айына 1 рет рейд ұйымдастырылады. Оқушылардың сабаққа қатысуы күнделікті бақылауға

алынған. Оқушылардың құқықтық мәдениетінің қалыптасуына үлкен үлес қосушы - мектеп инспекторы Жұлдыз

Тоқтарқызы ата - аналар, оқушылар, сынып жетекшілерімен үнемі тығыз байланыста болып, туындап жатқан

мәселелерді дер кезінде шешіп отырады. Сонымен қатар, мектеп психологы да ата - аналармен, сынып

жетекшілерімен үнемі байланыста болып, оқушылармен әңгімелер, тренинг, тест, сауалнамалар өткізіп отырады.

Мектепте салауатты өмір салтын ұстануға ерекше көңіл бөлінеді. Тәрбиелік іс - шаралар "Денсаулық"

бағдарламасына, жалпы мектепішілік тәрбие жоспарына сәйкес жүргізіледі. Жасөспірімдердің салауатты өмір

салтын сақтау қажеттігі, жеке денсаулық жағдайымен ерекшелігі туралы білімдерін, психологиялық, әлеуметтік

және рухани байлықтармен біртұтастығы және денсаулықты сақтау әдістері туралы түсініктерін қалыптастыру

мақсатында "Сенің өмірге құқығың", "Барлық әлем сен үшін", "Адам саулығы, қоғам саулығы" тақырыптары бойынша

әңгімелер, ашық тәрбие сабағаттары, әртүрлі спорттық сайыстар өткізіледі.

ЖҚТҚ - АҚТЖ - ға қарсы іс - шаралар өткізу мектептің дәстүріне айналған. Нашақорлық және психотроптық

қолданумен күрес жүргізу шараларына ерекше көңіл бөлінеді.Денсаулықтағы ахуалдарды анықтауға байланысты

жұмыстар үнемі өткізіліп отырады, осыған байланысты дәрігер мамандармен кездесу ұйымдастырылады. Жылына

бір рет денсаулық күні өткізіледі. Ата - аналардың қатысуымен "Әкем, шешем және мен", "Көңілді старт" ойындары

дәстүрлі өткізіліп тұрады. Мектепте психологиялық қызмет өз жұмысын атқарады. Мектеп пен ата - ана арасындағы

байланыстарды нығайту үшін мектеп педагог - психологтары сынып жетекшілермен бірлесе отырып, ата-аналар

жиналыстары ұйымдастырлып, ата-аналарға түзету - дамыту жұмыстары, тенингтер , психолог сағаты өткізіледі.

Бала психикасының дамуындағы түрлі сатыларға тоқталып, бала үшін ата-ананың ролінің қаншалықты маңызды

екенін, ата-анамен бала арасындағы қарым- қатынас бала психологиясын жас ерекшелігіне байланысты әсер

ететіндігі туралы педагогика-психологиялық кеңестер беріліп отырады .Педагог - психологтың ата- анамен бірлесе

отырып өткізілген іс шаралары: "1 сынып оқушыларында кездесетін қиыншылықтар", "Балаңыз 1 сыныпқа барады",

"Тәрбие басы -тал бесік ", "Бала -біздің болашағымыз ", "Алғашқы ұстаз - ата-ана", " Қоғамдағы өзекті мәселе -

суицид" , "Өмірге жағымды көзқарасты қалыптастыру", "Ұяда не көрсе...", "Бала тәрбиесі- баршамызға ортақ", "Ата

-аналар назарына ҰБТ-ге психологиялық дайындықты қамтамасыз ету", ата -аналар назарына "Жеткіншектерге

алаңдаушылық туғызатын мәселелер" атты оқушылармен және ата-аналармен психологиялық тренингтер, түзету

жұмыстары , психоағартушылық , жекелей кеңес, сауалнамалар, тесттер т.б.

Психологиялық күйзеліске ұшырау, балалар мен жасөспірімдер арасында өзіне - өзі қол жұмсау іс-әрекеттерін

болдырмау мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Оқушылардың өмірге деген саналы көзқарастарын

қалыптастыру, өмірге ғашық ету, өмір сүрудің маңыздылығын түсіндіру мақсатында "Өміріміз күн сияқты шуақты "

атты әр түрлі іс-шаралар жүргізілуде. Мектеп мұғалімдерімен педагогикалық кеңестерде, отырыстарда "суицид"

мәселесі үнемі қаралып, ортада талқыланып , түрлі ұсыныстар мен кеңестер беріліп отырады. Сонымен қатар

ата-аналар жиналыстарында бала психикасының дамуындағы түрлі сатыларға тоқталып, бала үшін ата-ананың

рөлінің қаншалықты маңызды екені айтылып, педагогика-психологиялық кеңестер беріліп отырады.

Президентіміз Н.Назарбаевтың: "Бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге

айналуымыз керек. Сондай-ақ балаларымыздың, жалпы барлық жеткіншек ұрпақтың функционалдық сауаттылығына

да зор көңіл бөлу қажет. Балаларымыз қазіргі заманға бейімделген болуы үшін бұл аса маңызды" деп көрсеткеніндей

еліміздің болашағы үшін шәкірттерімізді тәрбиелеуде өз үлесімізді қоса бермекпіз.

6


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

Берілген мақалада Семей қ. №3 орта мектебінің 2015-2020

жылдарға арналған даму бағдарламасы берілген.

В данной статье представлена Программа развития

средней общеобразовательной школы №3 города Семей на

2015-2020 годы.

This article presents the development program of secondary school

№3 of Semey city for 2015-2020.

АХМЕТКАЛИЕВ НУРЖАН

НИГМЕТОЛЛАЕВИЧ

директор КГУ "СОШК №3"

г.Семей

ПРОГРАММА РАЗВИТИЯ

КГУ "СОШК №3" ГУ "ОТДЕЛ ОБРАЗОВАНИЯ Г.СЕМЕЙ ВКО"

НА 2015-2020 ГОДЫ

1. ПАСПОРТ ПРОГРАММЫ РАЗВИТИЯ ШКОЛЫ

Полное наименование Программы: Программа

развития КГУ "СОШК №3" ГУ "Отдел образования

г.Семей ВКО" на 2015-2020годы.

Миссия: Успех и здоровое будущее каждому ребенку.

Видение: Фомирование образовательного

пространства школы, обеспечивающего оптимальные

условия для развития и самореализации всех

участников и целостного образовательного процесса.

Основания для разработки Программы:

- Создание организационно-экономических

механизмов для эффективного использования

имеющихся ресурсов;

- Повышение качества образования на основе

обновления его структуры, содержания и технологий

обучения с учетом ГОСО;

- Повышение уровня компетентности педагогических

кадров новой формации;

- Предоставление равных условий учащимся с учетом

индивидуальных образовательных траекторий,

способствующих успешной социализации детей с

разными стартовыми возможностями.

Период и этапы реализации Программы:

І этап (2015-2016 гг.) Аналитико-моделирующий

ІІ этап (2016-2019гг.) Модернизационнодеятельностный

ІІІ этап (2019-2020 гг.) Этап полной реализации

Цель Программы:

В период реализации Программы создать условия для

получения качественного образования каждым

ребенком при разных стартовых возможностях с

использованием инновационных технологий, с учетом

кадрового потенциала, при ценностном отношении к

здоровью обеспечивающие удовлетворенность

учащихся, их родителей, социума условиями и

результатами обучения и воспитания.

Основные задачи, мероприятия Программы:

- Создание благоприятных педагогических условий,

обеспечивающих становление личности в соответствии

со стратегическими направлениями модернизации

образования, ведущего к обогащению творческой

индивидуальности учащихся;

- Разработка индивидуальных траекторий развития,

расширяющих возможности развития "разного ученика"

- Создание воспитывающего образовательного

пространства для саморазвития, самореализации и

успешной социализации учащихся;

- Внедрение новых образовательных технологий и

принципов организации образовательного процесса,

обеспечивающих реализацию новых моделей и

содержания образования, в том числе с использованием

современных информационно-коммуникационных

технологий;

- Создание комфортных условий через

здоровьесберегающие технологии: при организации

образования и образовательной инфраструктуры;

- Развитие и совершенствование материальной базы

образовательного учреждения.

- Реализация возможностей образовательного

учреждения как ресурсного центра в области управления

государственным образовательным учреждением.

Ожидаемые конечные результаты, важнейшие

целевые показатели:

- Создание информационно насыщенной среды,

способствующей получению образования,

соответствующего ГОСО с учетом социальных запросов

и потребностей личности;

- Обеспечение учащихся независимо от их стартовых

возможностей высоким уровнем знаний, при

одновременно широкой общекультурной подготовке;

- Целенаправленная реализация профессиональных

возможностей педагогов;

- Обновление материально-технической базы;

- Создание механизмов управления, в результате

деятельности которых территория образовательного

учреждения станет территорией высокого качества

образования и здорового образа жизни детей и

подростков.

Электронная почта школы: sem_sh3@mail.ru

Постановление об утверждении Программы:

Решение Педагогического совета школы №6 от

31.03.2015 г Система организации контроля за

выполнением Программы:

- Анализ результативности внедрения Программы и

экспертиза реализации подпрограмм на основе

мониторинга;

- Обсуждение результатов: анализ на заседаниях МО,

семинарах, научно-практических конференциях;

- Творческие отчеты. Создание реестра

апробированных подпрограмм.

2. ВВЕДЕНИЕ

Образование - стратегический ресурс, формирующий

7


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

интеллектуальный капитал страны. Этим обусловлено определение образования в качестве одного из важнейших

приоритетов государственной политики во всех стратегиях развития Казахстана. В Послании народу Казахстана

"Нурлы жол - путь в будущее" Президент Н.А.Назарбаев еще раз обозначил образование как одно из приоритетных

направлений работы по вхождению страны в число 30-ти самых развитых стран мира.

В этом контексте возрастает роль и значение современной системы образования, показатель развития, который

выступает критерием уровня общественного развития и составляет основу нового качества жизни общества, являясь

важнейшим фактором и базой экономической мощи и национальной безопасности страны, определяя ее место в

мировом сообществе. В соответствии с главными задачами, поставленными в документах по развитию системы

образования в Республике Казахстан , КГУ "СОШК№3" определяет перспективы развития как учреждение, решающее

задачи дальнейшего улучшения качества образования в условиях его модернизации и информатизации, поиска

новых форм и методов образовательной деятельности, выполнения требований государственных стандартов,

развития государственно-общественного управления и улучшения материально- технической базы образовательного

учреждения.

3. НОРМАТИВНОЕ ОБЕСПЕЧЕНИЕ ПРОГРАММЫ

1. Конституция Республики Казахстан

2. Конвенция о правах ребенка

3. Государственный общеобязательный стандарт начального, основного среднего, общего среднего образования

Республики Казахстан

4. Закон Республики Казахстан "Об образовании"

5. Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011-2020 годы

6. Устав КГУ " СОШК №3" ГУ "Отдел образования г.Семей ВКО"

4. ПРОБЛЕМНО-ИНФОРМАЦИОННЫЙ АНАЛИЗ СОСТОЯНИЯ ШКОЛЫ.

Разнообразие деятельности школы может быть проанализировано следующим образом

Н а п р а вл е н ие

д е я те л ь н о сти

О б е с пе ч е н и е

д о ступ н о сти

ка ч е ственно го

о б р а з о в а н и я,

о р га н и за ц и я У В П

Р е зул ьт а т ив н о сть

П р е д о ставл е н и е в о з м о ж н о сти

п о л учения о б ра зо ва н ия в

р а зл ичны х ф о р м а х п о пр о гр а м м а м

Г О С О

А н а л и з р а б о т ы .

В ы я в л е н н ы е п р о б л е м ы

Н е о б ъ е кти вна я о ц е н ка

р о д ите л я м и возм о ж н о с те й и

с п о соб н о стей св о их д е те й;

7 % уча щ ихс я исп ы ты ваю т

т р уд н о сти в о с вое н ии п р о гр а м м

н а ур о в н е Г О С О .

Д о л я учас тия уча щ ихс я ш ко л ы в

п р о е кт н о й д е я те л ь н о сти н изка .

Н а л ичи е д е те й и з

м а л о о б е сп е ч е н н ы х се м е й

с о с та вл я е т 1 4 % о т о б щ е го чи сл а

о б учаю щ и хс я.

И сп о л ь зо вани е

со вре м е н н ы х

о б р а з о в а те л ь н ы х

те хн о л о гий

В н е кл а ссн а я

д е я те л ь н о сть и

о р га н и за ц и я

д о п о л н ител ь но го

о б р а з о в а н и я

С о хр а н е н ие

ф изичес ко го и

п си хо л о ги ч е с ко го

зд о р о в ь я .

Б е зо п а сн о сть

учас тн и ко в

о б р а з о в а те л ь н о го

п р о ц е сса

У п р а вл е н и е ш ко л о й

Р а зв итие м а т е р иал ь но -

те хн иче ско й ба зы

П о вы ш е н ие о б р а з о в а т е л ь н о й

м о ти ва ц ии, эф ф е ктив н о е

д о стиж е н ие ц е л и о б р а зо ва те л ь ны х

п р о гр а м м , п р е вра щ е н и е п р о ц е с са

о с вое ни я зн а н и й в л ичнос тн о -

зн а чи м ы й и ус п е ш н ы й ч е р е з

п р и м е н е н и е р а зн о о б р а з н ы х ви д о в

инно ва ци о н н ы х о б р а зо ва те л ь н ы х

те хно л о гий , п о з во л я ю щ и х

р е а л изо вать и д е и

ко м пе те н т н о с тн о го п о д ход а .

П р ио б щ е н ие учащ ихся к и зуче н ию

тр а д иц ий и кул ь тур ы н а р о д о в

К а за хстана . В кл ю ч е н ие уча щ и хс я

ш ко л ы в с о ц и ал ь н ую п р а кти ку и

о б щ е с тв е н н о з на ч им ую

д е я те л ь н о с ть с уче то м ге н д е р н ы х

о с о б е н но стей ч е р е з э ф ф е кти вно е

ис п о л ь зо ва н ие в о сп и та т е л ьн ы х

те хно л о гий (с истем а ш ко л ь ны х

п р а зд ни ко в ).

Д о п о л н и те л ь н о е

п р о ф е сс ио на л ь н о е о б р а зо вание в

м узы ка л ь н о й ш ко л е п р и К Г У

« С О Ш К № 3 » .

И с п о л ь зо ва н ие з д о р о в ь е -

сб е р е га ю щ и х т е хн о л о ги й,

сп о с о б ствую щ и х ул учш е н ию

эм о ц и о н а л ь н о го и пси хи ч е с ко го

са м о ч увс тв ия ш ко л ь н ико в ,

сн и ж е н ию т р а вм а т изм а .

В е д е н ие з д о р о в о го о б р а за ж и зн и

я вл я е тся н о р м о й д л я бо л ь ш и н ств а

учащ ихся .

У п р а вл е н ие о сн о в а н о н а п р ин ц и п а х

д е м о кр а ти зм а .

У ч а сти е в уп р а вл е н и и ш ко л о й

р о д и те л ь ско й о б щ е стве н но сти и

д е тс ко го с а м о уп р а вл е н и я .

П о д д е р ж а н и е и р а зв итие М Т Б

ш ко л ы в с о с то я н ии

со о тв е т ствую щ е м н о р м а м С а н

П и Н .

Н е д о с та т о ч н ы е исп о л ь зо в а н и е

в о зм о ж н о с те й д ис та н ц ионно го

о б уче н ия учас тн и ко в

о б р а зо в а т е л ь н о го п р о ц е сс а :

уча щ и хся , р о д и те л е й, учител е й.

Н е д о с та т о ч н о е исп о л ь зо в а н ие

с о в ре м е н н ы х во зм о ж н о стей , в т о м

ч и сл е инте р н е т-те хн о л о ги й д л я

о б щ е н ия с о с ве р стника м и.

Н е д о с та т о ч н о е исп о л ь зо в а н ие

с п е ктр а д о п о л н ительно го

о б р а зо в а н и я в о б ра зо ва те л ьн о м

учр е ж д е н и и, о р ие н та ц и я

р о д ите л е й н а вне ш ко л ь н о е

д о п о л н ител ь н о е о б р а з о вани е .

О тс утстви е вр е д н ы х п р ив ы ч е к н е

я в л я е тс я н о р м о й ж изн и д л я в се х

уча щ и хся (куре н ие в н е ш ко л ы в о

в н е уро ч н о е в р е м я ).

Н е з н а ч ител ь н а р о л ь

П о п е ч ите л ь ско го со ве та в

уп р а вл е н и и ш кол о й .

П о с то ян н о возрас та ю щ ие

п о тр е б н о с ти в

с о в ер ш е н ство ва н ии М Т Б ш ко л ы .

Н е д о с та т о ч н о е ф ина н си р о вание .

8


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

Таким образом, анализ состояния школы показывает следующее.

Сильные стороны:

- Равные стартовые возможности в получении качественного образования всех детей;

- Использование здоровьесберегающих технологий, способствующих улучшению эмоционального,

психологического самочувствия школьника;

- Квалификационная компетентность педагогического коллектива (53 % педагогов школы имеют первую и

высшую квалификационную категорию);

- Наличие группы творчески мыслящих и сертифицированных учителей (14%);

- Система дополнительного образования подкреплена наличием музыкальной школы и детским оздоровительным

лагерем;

-55% учащихся участвуют в исследовательской деятельности. Ежегодно растет количество призеров олимпиады

и научных проектов по основам наук;

Слабые стороны:

- Низкая мотивация учебной деятельности большой группы учащихся и слабая сформированность ключевых

умений и навыков учебного труда;

- Отсутствие вредных привычек не является нормой жизни для всех учащихся (курение вне школы);

- Доля педагогов имеющих недостаточный педагогический опыт и педагогический стаж (25 % от общего количества

педагогов);

- Низкий процент учителей прошедших уровневые курсы -14%;

- Отсутсвие опытных учителей по математике, физике и информатике;

- Не реализуются индивидуальные программы обучения;

- Пассивность в работе ученического самоуправления;

- Незначительное участие в управлении школы родительской общественности.

5. КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ШКОЛЫ ДО 2020 ГОДА

В результате проблемно-ориентационного анализа состояния школы выделены следующие направления

обновления школьной жизни:

- Обеспечение доступности качественного образования для всех учащихся, независимо от их стартовых

возможностей;

- Совершенствование кадрового потенциала;

- Сохранение и укрепление здоровья школьников;

- Совершенствование школьной инфраструктуры.

Для реализации обновления школа ставит перед собой следующие основные задачи:

- Создание общих условий для повышения качества образования;

- Повышение уровня профессиональной подготовки и квалификации педагогических кадров обеспечивающих

образовательный процесс;

- Дальнейшее развитие и обновление организационно-управленческих механизмов;

- Повышение эффективности процессов управления, образования, воспитания и социализации путем широкого

использования ИКТ на основе мониторинга;

- Научно -методологическое совершенствование содержания учебных планов, технологий, методик, методов и

способов обучения, воспитания, развития и социализации учащихся на всех ступенях обучения.

Реализация вышеперечисленных задач строится на следующих принципах:

гуманизм; индивидуализация; системность; пролонгированность;

гармонизация; открытость; созидательность.

6. ЭТАПЫ ПЕРЕХОДА ШКОЛЫ К ОБНОВЛЕННОМУ СОСТОЯНИЮ

І этап (2015-2016гг.) Аналитико-моделирующий.

Цель: проведение аналитической и диагностической работы, утверждение Программы развития, разработка

проекта модели образования.

Ожидаемый результат:

Разработанный план мероприятий по реализации Программы развития школы.

Усовершенствованный учебный план на основе проведенного анализа.

Разработана программа инновационной деятельности.

Диагностические материалы.

ІІ этап (2016-2019 гг.) Модернизационно-деятельностный.

Цель: реализация Программы развития школы, ведущих целевых программ и подпрограмм.

Ожидаемый результат:

Организация УВП в соответствии с усовершенствованным учебным планом, с использованием инновационных,

в том числе и ИКТ технологий.

Рост компетенции педагогических кадров, уровня их профессионализма, удовлетворение их потребности в

постоянном профессиональном росте.

Обеспечение возможности развития и самосовершенствования, самореализации и социализации каждого ученика.

Повышение личной уверенности каждого участника образовательного процесса за счет функционирования

психологической службы и эффективности применения современных образовательных и воспитательных

технологий.

Использование МТБ в соответствии с потребностями школы и современными требованиями к организации

образовательного процесса.

ІІІ этап (2019-2020 гг.) Этап полной реализации

Цель: завершение работы по реализации Программы развития школы, распространение опыта работы,

разработка нового стратегического плана развития.

Ожидаемый результат:

Создание современной информационно-насыщенной образовательной среды с широким применением

инновационных технологий, обеспечивающих качественные изменения в организации, содержании образовательного

процесса, характере результатов обучения.

Разработка нового стратегического плана развития школы.

9


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

7. НАПРАВЛЕНИЯ ПРОГРАММЫ РАЗВИТИЯ ШКОЛЫ.

7.1 Подпрограмма № 1. "Доступность и качество образования".

7.2 Подпрограмма №2. "Здоровый ребенок - здоровая нация".

7.3 Подпрограмма №3. "Компетентность педагога - путь к успеху ученика".

7.4 Подпрограмма №4 "Лучшие из лучших".

7.5 Подпрограмма №5. "Диалог".

7.6 Подпрограмма №6. "Грамотное управление - путь к успеху образовательного учреждения".

8. ОБЪЕМ И ИСТОЧНИКИ ФИНАНСИРОВАНИЯ ПРОГРАММЫ

Ресурсное обеспечение реализации программы

Учреждение обеспечено кадровыми, методическими, материально-техническими и финансовыми ресурсами,

необходимыми для реализации Программы.

Объем и источники финансирования Программы

Бюджетное и внебюджетное финансирование, дополнительные платные образовательные услуги, добровольные

пожертвования родителей и спонсорская помощь

9. КРИТЕРИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ

- соответствие Программы развития школы Государственной Программы развития образования Республики

Казахстан на 2011-2020 годы,

- соответствие показателей результативности целям Программы развития,

- соответствие образовательных технологий идеям компетентностного подхода,

- рост личностных достижений всех субъектов образовательного процесса,

- соответствие материально-технической базы требованиям Программы развития и модернизации образования,

- удовлетворенность всех участников образовательного процесса уровнем и качеством образовательных услуг,

- динамика состояния здоровья обучающихся,

- сочетание принципов единоначалия и самоуправления.

10


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

АХМЕТКАЛИЕВ

НУРЖАН

НИГМЕТОЛЛАЕВИЧ

директор

КГУ "СОШК №3"

г.Семей

ОСПАНОВА

СВЕТЛАНА

САГИДОЛЛАЕВНА

заместитель

директора по

УМР КГУ "СОШК

№3"

ЖАНАСПАЕВА

МЕЙРАМГУЛЬ

ЗАРЛЫККАНОВНА

учитель русского

языка и

литературы КГУ

"СОШК №3"

Берілген мақалада Семей қ.

№3 орта мектебінің оқушыларды

тәрбиелеу мен әлеуметтендіру

бағдарламасы

ұсынылған..

В данной статье представлена

Программа воспитания

и социализации учащихся

средней школы №3 г.Семей.

This article presents the program

of education and socialization

of pupils of secondary school

№3 of Semey city.

ПРОГРАММА ВОСПИТАНИЯ И СОЦИАЛИЗАЦИИ ЛИЧНОСТИ

УЧАЩИХСЯ В КОНТЕКСТЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ

"МӘҢГІЛІК ЕЛ"

Нормативно- правовое обеспечение Программы:

1. Закон "Об образовании".

2.Государственный общеобязательный стандарт

среднего образования (начального, основного среднего,

общего среднего образования), утвержденный

постановлением Правительства РК от 23 августа 2012

года №1080 (ГОСО РК 1.4.002-2012).

3. "Государственная программа развития образования

Республики Казахстан на 2011-2020 годы".

Перечень подпрограмм:

"Мой мир: Я - ученик и личность". Проект "Успешное

чтение", "Мир правовых знаний"

"Мир семьи", "Мир здоровья", "Мир профессий"

Цели и задачи:

Создать условия для воспитания, социальнопедагогической

поддержки становления и развития

высоконравственного, ответственного, творческого,

инициативного, ком петентного гражданина

Казахстана в контексте национальной идеи "Мәңгілік

Ел".

- Формирование базовых ценностей у учащихся

школы, в контексте национальной идеи "Мәңгілік Ел".

- Формирование социально активной личности,

способной к принятию самостоятельных решений, к

смене социальных и экономических ролей в условиях

постоянно меняющегося общества.

- Формирование мотивации к активному и

ответственному участию в общественной жизни школы

и социума, на основе социального проектирования.

- Создание условий для укрепления здоровья

учащихся, профилактики ЗОЖ.

- Развитие системы детского самоуправления.

- Сотрудничество с родительской общественностью.

Сроки реализации: 2016-2021 г.г.

Ожидаемые результаты:

Высокий уровень воспитанности личности,

выявляемый на основе определенного набора качеств,

соответствующих социальным требованиям, в контексте

национальной идеи "Мәңгілік Ел".

Создание личностного образа и приобретение

личностного опыта:

- личностный образ (параметры: сформированность

базовой культуры личности, ценностно-смысловое

восприятие мира, стремление к ЗОЖ, осмысленность

поступков и осознанность действий);

- личностный опыт (параметры: ключевые

компетенции; способность к самоактуализации,

самоорганизации внутреннего потенциала;

саморефлексии, саморегуляция поведения,

профессиональные ориентиры)

Показателем эффективности образовательновоспитательного

процесса является положительная

динамика личностного роста учащихся, отсутствие

правонарушений, сокращение группы "риска", активное

участие в проектных, исследовательских работах

различного уровня, действующих программах

воспитания.

Деятельность системы детского самоуправления.

Создание информационного банка материалов по

воспитательной работе, публикация методических

материалов учителей, участие в региональных

конкурсах, акциях.

Активная позиция родителей в воспитании и

социализации школьников.

Система контроля:

Контроль за реализацией Программы осуществляется

в установленном администрацией школы порядке

совместно с координаторами подпрограмм.

ПОЯСНИТЕЛЬНАЯ ЗАПИСКА

В Плане нации "100 шагов по реализации пяти

институциональных реформ" 85-й и 89-й шаги

посвящены идее Мәңгілік Ел. Четко поставлены задачи

по созданию проекта Патриотического акта и внедрения

ценностей Мәңгілік Ел в действующие учебные

программы школьного образования. Сегодня мы

подошли к тому, что национальная идея Мәңгілік Ел

проникает во все сферы повседневной жизни.

Фундамент её должен быть заложен в школе. В рамках

реализации этой идеи необходимо целенаправленно

вести воспитательную и образовательную работу в

школе.

Программа воспитания и социализации направлена

на формирование пространства для духовнонравственного

развития школьников на основе их

приобщения к национальным ценностям, ценностям

семьи, своей этнической, конфессиональной,

социальной группы, общечеловеческим ценностям в

контексте формирования у них идентичности

гражданина Казахстана.

11


¹5 (12) 2016

Цель программы - создать условия для воспитания,

социально-педагогической поддержки становления и

развития высоконравственного, ответственного,

творческого, инициативного, компетентного гражданина

Казахстана в контексте национальной идеи "Мәңгілік Ел".

Формирование социально активной личности в КГУ

"СОШК №3" происходит в условиях сложившейся учебно

- воспитательной системы, в основе которой лежат

педагогические идеи, ориентированные на базовые

национальные ценности. Важным аспектом

формирования личности школьников должно стать

претворение национальной идеи "Мәңгілік Ел".

Актуальность: Если оглянуться и просто посмотреть

вокруг себя, то мы увидим, что кругом идет конкурентная

борьба за власть, за обладание местом в обществе, в

учебном учреждении, за территорию, за свободу.

Кажется, так было всегда, но в период глобальной

реформации общества острота этой борьбы возрастает

многократно.

Растут требования к выпускникам, которые должны

быть подготовлены к новым рыночным отношениям:

социально защищенные; нравственно стойкие;

социально закаленные, против всякого рода соблазнов;

имеющие знания на уровне современной науки и

техники; здоровые физически и психически; и главное,

имеющие социальный опыт самостоятельного принятия

решений, делающие выбор поведения, профессии,

партнеров, ценностей и т.д.

Положение детей и подростков в настоящее время

тревожно:

- Снижение интереса к учебе

- Самоустранение родителей от воспитания в ряде

семей

- Недостаточное предложение бесплатного досуга

- Проблема трудоустройства

Стало очевидным, решение проблемы - в программноцелевом

объединении усилий семьи, школы и

учреждений дополнительного образования и детских

общественных организаций.

Сегодня главным социальным институтом для ребенка

является интеграция деятельности школы и учреждений

дополнительного образования.

Поэтому именно она должна предложить систему

освоения социального опыта, систему социализации

личности.

Главной ценностью является Человек- личность

школьника.

Учебно - воспитательный процесс в школе направлен

не только на формирование предметных знаний, но и

на воспитание личностных качеств школьников, на

развитие их творческих способностей и формирование

основ социально ответственного поведения в обществе

и в семье. Особое внимание в программе акцентировано

на аспектах социализации личности. Понятие

"социализация" связано с такими понятиями, как

"воспитание", "обучение", "развитие личности".

Социализация школьников осуществляется на всех

ступенях обучения. Социальный опыт учащиеся

приобретают в результате реализации образовательных

и воспитательных программ, в результате приобретения

опыта общения в молодежной, социальной,

внешкольной среде.

Степенью новизны для обучающихся "Программы

воспитания и социализации учащихся" является работа

следующих подпрограмм, направленных на развитие

продуктивных способов деятельности и основанных на

принципах научности, практикоориентированности:

Духовно- нравственное воспитание: "Мой мир: Я -

ученик и личность", проект "Успешное чтение"

Семья - важнейший институт социализации: "Мир

семьи"

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Физическое воспитание и ЗОЖ:"Мир здоровья"

Гражданско - правовое, патриотическое воспитание,

как фактор социализации: "Мир правовых знаний"

Профессиональная социализация: "Мир

профессий" - интеграция с ДМШ и областным детским

биологическим центром.

Ведущей целью профориентации сегодня является

формирование у учащихся способности выбирать сферу

профессиональной деятельности, оптимально

соответствующую личностным особенностям и запросам

рынка.

Для организации и полноценного функционирования

учебно - воспитательного процесса требуются

согласованные усилия многих субъектов: классных

руководителей, учителей-предметников, учителей по

самопознанию, психологов, родителей.

Формы организации учебно-воспитательной

работы в соответствии с возрастными особенностями

учащихся:

- урочная деятельность;

- внеурочная занятость (организация досуга);

- социальное проектирование;

- НПК;

- экскурсии, лекции, семинары-практикумы, тренинги,

деловые игры, презентации;

- мониторинг, диагностика;

- сотрудничество с образовательными учреждениями,

организациями дополнительного образования,

общественными организациями.

Программа предполагает преемственность

содержания, форм и методов организации учебновоспитательной

деятельности школьников на всех

ступенях обучения.

Управление воспитательной системой школы

осуществляется через структурные компоненты: классы,

кружки, секции, методическое объединение классных

руководителей, предметные методические объединения,

родительский комитет.

Программа является ориентиром для составления

планов воспитательной работы, индивидуальных

рабочих программ по воспитанию.

Этапы реализации программы

2016-2017 учебный год

- диагностический этап -выявляет основные

проблемы, которые в данных условиях необходимо

решать с помощью программы.

- организационно-подготовительный - разработка

содержания подпрограмм, методическое оснащение

программы (Приложение 1,2,3,4)

2017-2020 учебный год

- практический этап - реализация подпрограмм,

социальное проектирование, составление

индивидуальных программ воспитательной работы,

мониторинг социального педагога и психолога, динамика

достижений учащихся в области обучения и воспитания;

участие в различных воспитательных, социальных

программах различного уровня; деятельность

методических объединений"; сотрудничество с

родительской общественностью.

2020-2021 учебный год

- обобщающий этап- подведение результатов работы

ПРОГРАММЫ; анализ деятельности системы детского

самоуправления, обработка результатов мониторингов

различных специалистов, служб и классных

руководителей; обобщение опыта учителей в различных

конкурсных мероприятиях; создание материалов для

печатных и электронных изданий.

Работа ПРОГРАММЫ предполагает формирование

новой модели ученика, выпускника школы.

МОДЕЛЬ ВЫПУСКНИКА КГУ "СОШК №3"

12


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

Нравствен

ный потенциал

Осмысление

целей и смысла

жизни,

проявление в

отношениях с

людьми доброты,

честности,

вежливости;

готовность к

профессионально

му

самоопределению

и

самореализации;

активность в

общешкольных и

классных делах.

Познаватель

ный потенциал

Желание и готовность

продолжать обучение

после школы или

включаться в

трудовую

деятельность,

потребности в

углубленном изучении

избранной

профессии, в

самостоятельном

добывании новых

знаний

Коммуника

тивный потенциал

Владение умениями и

навыками культуры

общения, способность

корректировать в

общении свою и

чужую агрессию,

поддерживать

эмоционально

устойчивое поведение

в жизненных

кризисных ситуациях.

Культур

ный потенциал

Умение строить

свою жизнедеятельность

по

законам

гармонии и

красоты,

потребность в

учебной,

трудовой,

досуговой

деятельности,

поведении, в

отношениях с

окружающими.

Физический

потенциал

Стремление к

физическому

совершенствованию,

умение

подготовить и

провести

подвижные игры и

спортивные

соревнова-ния

Требования к уровню учебно-воспитательных достижений учащихся

В соответствии с поставленными целями и задачами воспитания определены критерии и показатели

эффективности учебно-воспитательной системы:

Критерии

Сформированность познавательного потенциала

личности учащегося.

Сформированность нравственного потенциала

личности учащегося.

Сформированность коммуникативного потенциала

личности учащегося.

Сформированность физического потенциала

личности.

Сформированность общешкольного коллектива.

Удовлетворенность учащихся, родителей и

педагогов жизнедеятельностью в школе.

Показатели

1. Освоение образовательной программы.

2. Развитие мышления.

3. Познавательная активность.

4. Сформированность учебной деятельности.

1. Нравственная направленность личности.

2. Сформированность отношений ребенка

к Родине, обществу, семье, школе, себе,

природе, труду.

1. Коммуникабельность.

2. Сформированность коммуникативной культуры

учащихся.

3. Знание этикета.

1. Состояние здоровья учащихся.

2. Развитость физических качеств

личности.

1. Состояние эмоциональнопсихологических

отношений в

коллективе.

2. Развитость самоуправления.

3. Сформированность совместной,

коллективной деятельности.

1. Комфортность ребенка в школе.

2. Эмоционально-психологическое

положение ученика в школе (классе).

ЛИТЕРАТУРА

Алоева М.А. Бейсова В.Е. "Настольная книга современного классного руководителя, 5-8 классы", Ростов- на -

Дону. "Феникс", 2006.

Галкина Т.И. 2Организация и содержание методической работы в современной школе" Ростов- на - Дону. "Феникс", 2007.

Гуткина Л.Д. "Планирование и организация воспитательной работы в школе", Москва, 2003

Ковалько В.И. "Здоровьесберегающие технологии: школьники и компьютер" ООО "ВАКО", 2007.

Мирошниченко Т.А. "Семья и школа: грани сотрудничества". Вологорад.2009.

Плинер Я.Г., Бухвалов В.А. "Воспитание личности в коллективе", Москва, 2000.

Селевко Г.С. "Педагогические технологии", 2006

Серова Т.И. Григорьевская Н.Н. "Формы и методы работы классного руководителя с родителями", Барнаул: САМИ, 2006.

Сизанов А.Н., Хриптович В.А "Модульный курс профилактики курения 5-11 классы", Москва, "ВАКО", 2004э

Созонов В.П. "Организация воспитательной работы в классе" Педагогический поиск, 2000.

Степанов Е.Н. "Моделирование воспитательной системы школы", 2008

"Школьные технологии", 2004 №1

Гавров С.Н., Никандров Н.Д. Образование в процессе социализации личности // Вестник УРАО. - 2008. - № 5. - С. 21-29.

2.Гуляихин В.Н., Галкин А.П., Васильева Е.Н. Молодежные и детские объединения как субъекты вторичной

социализации: опыт регионального исследования // СоцИс. - 2012. - № 6. - С. 127-132.

3. Загайнова В.И. Повышение квалификации педагогов дополнительного образования// Қосымша білім және тәрбие.

Внешкольник Казахстана.-2006№-№5-с.25-2

13


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Берілген мақалада Семей қ.

№3 орта мектебінің оқушыларды

тәрбиелеу мен әлеуметтендіру

бағдарламасын

жүзеге асыру жобасы берілген.

ОСПАНОВА

СВЕТЛАНА

САГИДОЛЛАЕВНА

заместитель

директора по

УМР КГУ

"СОШК №3"

ШИЯНОВА

КАРЛЫГАШ

ЗАМАНБЕКОВНА

зам.директора

по ВР

КГУ "СОШК №3"

ЖАНАСПАЕВА

МЕЙРАМГУЛЬ

ЗАРЛЫККАНОВНА

учитель русского

языка и

литературы КГУ

"СОШК №3"

В данной статье представлен

Проект по реализации

Программа воспитания и

социализации учащихся средней

школы №3 г.Семей.

This article presents the

Project to implement the Program

of education and socialization

of pupils of secondary school

№3 of Semey city.

СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ПРОЕКТ "УСПЕШНОЕ ЧТЕНИЕ"

в рамках реализации "Программы воспитания и социализации

личности учащихся в контексте национальной идеи "Мәңгілік Ел"

Актуальность

В связи с поставленной перед современной школой

целью формирования функциональной грамотности, в

первую очередь таких ее аспектов, как грамотность

чтения, математическая и естественнонаучная

грамотность, необходимо обеспечить возможность их

целенаправленного формирования в условиях

преподавания различных дисциплин.

Формирование грамотности чтения одна из

актуальных задач школьного образования. Под

компетентностью (грамотностью) чтения в исследовании

PISA понимается способность понимать тексты

различного рода в их высказываниях, намерениях и

формальной структуре, приводить их в связь в более

широким жизненным контекстом, быть в состоянии

использовать для различных целей в соответствии с

предметом, вычленять из текста нужную информацию

в соответствии с заданной целью. Согласно концепции

этого исследования, именно грамотность (или

компетентность) чтения является базовой способностью

для самостоятельного обучения и для полноценного

участия в жизни современной информационной

цивилизации. Даже для усвоения математических

способностей компетентность чтения является

базисной.

Результаты PISA свидетельствуют, что казахстанские

школьники в значительной мере уступают своим

сверстникам в умении работы с текстом, демонстрируют

недостаточный уровень сформированности

читательских умений и навыков (в 2009 году - 59 место

из 65 стран - участниц, в 2012 году - 62 место). Доля

казахстанских школьников, готовых адекватно

использовать более или менее сложные учебные тексты

и с их помощью ориентироваться в повседневных

ситуациях, составляет 5 % от числа участников

исследования грамотности чтения (средний показатель

по странам ОЭСР- 28,6%).

Анализ заданий, выполненных на концептуальных

основаниях исследования PISA, позволил выделить

у учащихся "дефициты", связанные с работой с

текстами:

- Не умение самостоятельно работать с различными

видами информации;

- Не умение сформулировать проблему;

- За труднения с кратким и последовательным

изложением собственных мыслей;

- Не сформированность различных типов чтения;

- От сутствие опыта и навыка работы с текстами

разных типов: бытовых, научно-популярных,

публицистических.

Изменился сегодня и репертуар детской литературы.

Наиболее востребованными являются приключения,

фантастика и фэнтази, юмор, ужастики, детские

детективы, комиксы, романы о любви. Также дети

предпочитают читать книги о путешествиях, спорте,

компьютерах, сверстниках, сказки. Подростки читают

литературу о профессиях, технике, истории, войне,

космосе и др. Но поэзию и классику предпочитают лишь

некоторые.

Результаты социологических исследований

детского чтения говорят о том, что наблюдается

тенденция к уменьшению чтения детьми книг по

мере взросления. Причинами снижения интереса к

чтению являются:

1. Усиление влияния средств массовой информации

(телевидение, интернет);

2. Резкое изменение общественной жизни (число

неблагополучных семей возросло);

3. Изменение позиции взрослого к совместной

читательской деятельности с детьми;

4. Отсутствие системы целенаправленного

формирования читательской деятельности.

Сегодня общенациональной задачей образовательной

и культурной политики является приобщение к чтению,

возрождение интереса к чтению, роста престижности

чтения как культурной и личностной ценности.

Таким образом, одной из актуальных проблем

современного образования, мы считаем проблему

"успешного" чтения. Под "успешным чтением" мы

понимаем:

- чтение с удовольствием;

- чтение с пониманием;

- грамотное чтение (нормы, выразительность и т.д.);

- чтение, позволяющее достигать успехов в

деятельности, в различных жизненных ситуациях

(компетентное чтение);

- чтение на 3-х языках (казахском, русском,

английском).

Гипотеза проекта:

Если целенаправленно проводить работу по

14


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

формированию и развитию читательской компетентности,

применять разнообразные формы и методы

работы, то это будет способствовать повышению

качества и углублению знаний по предмету, развитию

речи учащихся, повышению техники чтения,

формированию стремления к достижению более

высокого результата, раскрытию способностей и

природных задатков личности.

Цель и задачи проекта

Цели проекта:

- Формирования поликультурной личности, развитие

читательской компетенции учащихся.

- Формирование представлений о ценности и

значимости чтения и книжной культуры.

- Создание положительных и привлекательных

образов читающего человека, книги, литературы,

библиотек.

Задачи:

1. Изучить современные подходы к развитию

читательского интереса и читательской грамотности

школьников.

2. Отобрать эффективные формы, методы и приемы

обучения, направленные на формирование

читательской грамотности школьников, развитие их

читательского интереса.

3. Спроектировать среду приобщения учащихся к

чтению с учётом возрастных особенностей, урочной и

внеурочной деятельности учащихся. Организовать

школьные события, направленные на формирование

нового имиджа чтения (с привлечением родителей).

4. Вовлечь в активное чтение нечитающих и мало

читающих детей.

5. В 2015-2016 учебном году инициировать проект

силами творческой группы в 5-7 классах, в 2016-2017

учебном году вывести проект на уровень всей школы.

Ожидаемые результаты проекта:

1. Учащиеся читают и умеют анализировать тексты.

2. Создание "Педагогической копилки", содержащей

описание форм, методов и приемов активного обучения,

направленных на развитие читательского интереса и

читательской грамотности школьников.

3. Разработанные программы вариативных курсов,

ориентированных на развитие читательской

грамотности.

4. Разработанная программа мониторинга по

отслеживанию эффективности проводимой работы.

5. Объединение учителей по тематике.

6. Защита проектов детьми.

7. Разработка методического руководства для

учителей по формированию читательской компетенции.

8. Разработка сборника заданий по функциональной

грамотности.

Срок реализации проекта: 2015-2017 учебный год.

1 этап - подготовительный. Оценка условий

реализации проекта. Выработка критериев оценки

проекта.

2 этап - формирующий. Реализация проекта.

3 этап-обобщающий. Качественный и количественный

анализ результатов реализации проекта.

Содержание и формы работы

по формированию читательской грамотности

Главная цель развития детского чтения - воспитание

вдумчивого читателя, развитие читательского вкуса,

умения видеть текст и осмыслять его.

В систему развития читательской грамотности

школьников входят:

- уроки литературного чтения;

- внеклассные занятия;

- совместная работа с библиотекой;

- дополнительное образование;

- совместная работа с родителями.

Одним из направлений работы учителя заключается

¹5 (12) 2016

в создании условий для развития читательского

интереса и читательской грамотности у школьников, а

именно:

- развитие потребности в чтении (самостоятельном,

инициативном) посредством использования

разнообразных форм урочной и внеклассной

деятельности;

- развитие читательской грамотности через

организацию литературных игр, творческих конкурсов,

занятий с элементами театрализации;

- стимулирование творчества детей.

Перечень литературы включает произведения

казахской, русской и зарубежной литературы на трех

языках с целью развития у обучающихся полиязычия.

При отборе художественных произведений для

самостоятельного чтения учитываются следующие

критерии:

1. принадлежность к классической литературе;

2. актуальность произведения;

3. ориентация на развитие:

а) нравственных качеств обучающегося;

б) чувства гражданственности и патриотизма;

в) читательских навыков;

4. разножанровость;

5. учет возрастных особенностей школьников;

6. доступность и читательский интерес;

7. отсутствие в обязательной программе по литературе

(или ее опережение).

В рамках проекта с целью повышения мотивации к

чтению и контроля предлагается проведение следующих

мероприятий: Мастерская "Корзина идей", "Час

рассказа", "Неделя книги", "Любимые книги моей семьи",

Акция "Фабрика читателей", Викторина "По страницам

книги", Творческие, исследовательские проекты,

Родительские собрания и лектории по проблемам

чтения, Мини-проекты по развитию читательского

интереса.

Приоритетные направления

1. Читательское развитие школьников.

Система взаимосвязанных шагов, направленных на

развитие читательской компетентности и читательской

активности учащихся.

А) Применение интерактивных методик на уроках:

- Технология развития критического мышления.

- Моделирование и схематизация.

- Технология продуктивного чтения.

Б) Развивающие викторины "По страницам книги".

В) Мини-программа "Книжный хит-парад"

- Составление списка 30 -50 любимых произведений

учеников класса;

- Обмен между учениками класса интересными

книгами;

- Прочтение в течение учебного года из предложенного

списка 10-20 книг;

- Составление рейтинга лучших произведений;

- Проведение в конце учебного года акции "Книжный

хит-парад"

Г) Читательский портфолио

Разделы

- "Какой я читатель?" (анкеты, опросники)

- "Родительская страничка" (таблицы для определения

читательских предпочтений родителей, мониторинг

информационной грамотности)

- "Я - читатель" (читательские предпочтения ребёнка

и его успехи в области читательского развития)

- "Книги, прочитанных мною"

- "Закладки-подсказки"

- "Я - критик"

- "Я - иллюстратор".

- Читательский дневник, ведется учащимися в

свободной форме.

Д) Проектная деятельность учащихся

Цель: развитие читательского интереса и

15


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

читательской грамотности, углубление полученных знаний, раскрытие индивидуальных особенностей ученика,

развитие самостоятельности и творческой активности детей.

Исследовательские проекты

Творческие проекты

Читательские предпочтения школьников.

Нарисуем книгу.

Мифы и реальность в народных сказках.

Создание презентаций «Детские писатели о

природе».

Сравнение образов русского былинного героя и Реклама любимой книги.

казахского батыра в произведениях литературы.

Пословицы и поговорки в нашей жизни. Памятник любимому литературному герою

своими руками.

Читательские вкусы моей семьи.

Создание книг – самоделок.

Самые популярные имена в русских, казахских, Изготовление закладок в книжку.

английских сказках.

2. Привлечение родителей к проблемам детского чтения, организация совместного чтения книг.

Основы читательского развития закладываются в семье. Снижение качества чтения, деформация в читательском

развитии - зона риска личностного развития современного школьника. Именно родители, как самые

заинтересованные в судьбе своих детей люди, способны изменить ситуацию с чтением в стране к лучшему.

Мини-программа "Читаем всей семьей"

- Диагностика и определения основ читательского развития (анкеты, тесты, опросники для родителей,

позволяющие спрогнозировать степень читательского развития ребёнка).

- Серия родительских собраний, посвященных программному и свободному чтению детей "От качества чтения к

качеству образования".

- Использование приема "Мамина отметка" (отметка за домашнее чтение, выставляемая родителями).

- Разработка памяток для родителей по развитию детского чтения.

- Мониторинг "Ступени роста" (отслеживание родителями индивидуальных достижений детей).

3. Расширение "зоны читательского общения" всех участников образовательного процесса, развитие социального

партнерства.

А) Акция "Неделя детской книги" проводится 1 раз в год.

На этой неделе рекомендуется проводить читательские конференции, конкурсы чтецов, театральные постановки,

литературные гостиные.

Б) Акция "Фабрика читателей"

В рамках акции:

- Проведение читательских и речевых пятиминуток (1 раз в день);

- Проведение родительских часов (1 раз в четверть);

- Проведение библиотечных уроков (1 раз в четверть);

- Проведение литературных конкурсов, викторин, турниров (1 раз в месяц).

В) "Час рассказа": внеклассный час проводится классным руководителем 1 раз в неделю, на котором учащиеся

рассказывают о прочитанном за неделю, так как лучший способ научиться - послушать. При этом учащиеся к

рассказу могут подойти творчески: рассказать, инсценировать, поэтически изложить, подготовить презентацию,

ролик и т.д.

Г) Разработка методических рекомендаций по формированию читательской компетенции.

Мониторинг читательского развития учащихся

Мониторинг читательского развития - это механизм контроля и слежения за активностью чтения школьников в

зависимости от качества деятельности по продвижению чтения, позволяющий выявить тенденции в развитии и

последствия принятия решений, направленных на совершенствование дальнейшей деятельности.

Цель: определение эффективности применения различных форм и методов работы в рамках программы, их

влияния на рост читательской активности и развития читательской компетентности учащихся начальных классов.

Этапы мониторинга: диагностический; проектирование и реализация; контрольно-оценочный.

А) Диагностический этап определяет показатели читательского развития на начальный период мониторинга

(уровень начитанности и техники чтения, уровень заинтересованности в книге и чтении, к книгам определённого

направления)

- анкета "Книга в моей жизни" (приложение 1)

- таблица "Уровень начитанности" (приложение 2)

- таблица "Техника чтения" (приложение 3)

Б) Проектирование и реализации - отслеживание влияния определённых факторов на результативность, учет

индивидуальной и массовой работы с учениками - участниками программы, посещаемость и активность в

мероприятиях.

- Таблица "Мероприятия по программе поддержки и развития детского чтения" (сбор отзывов о прочитанных

книгах, творческих работ, проектов, определение трудностей в читательском развитии, определение путей их

преодоления) (приложение 7);

- "Развитие интереса к чтению и книге (Методика "Буккроссинг") (приложение 5);

- "Уровень интереса к книгам определённой группы" (приложение 6);

- таблица "Определение причин трудностей" (приложение 4);

- методика "Пирамида критики" (по О. Громовой);

- формы работы для использования в учебной деятельности (приложение 10).

В) Контрольно-оценочный этап - анализ и прогнозирование дальнейших изменений по программе (количественный

анализ, опрос, анкетирование, отзывы о прошедших мероприятиях, творческие работы, участие детей в

мероприятиях по чтению, результативность, оформление заключительных мероприятий, издания сборников

творческих работ по программе) (приложение 8).

16


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

ЛИТЕРАТУРА

1. Послание Президента Республики Казахстан - Лидера нации Нурсултана Назарбаева народу Казахстана

"Стратегия "Казахстан-2050": новый политический курс состоявшегося государства".

2. Национальный отчет об итогах международного исследования PISA-2009 в Казахстане.

3. Казахстанская карта детского чтения в аспекте формирования функциональной грамотности школьников.

Методическое пособие. - Астана: Национальная академия образования им. И. Алтынсарина, 2013 г.

4. Ниталимова Л.В., Семенова С.Н. Развитие читательского интереса младших школьников. - М.: Ментор, - 2007.

- № 1.

5. Алексеевская А.Т. Формирование читательских интересов младших школьников. - М., 2008.

6. Кушнир А.М. Как приобщить детей к чтению. - Начальная школа.- 2007. - №5.

17


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Берілген мақалада Семей қ.

№3 орта мектебінің сапаны

басқару технологиясын ендіру

жөніндегі бағдарламасы

берілген.

ОСПАНОВА

СВЕТЛАНА

САГИДОЛЛАЕВНА

заместитель

директора по

УМР КГУ "СОШК

№3"

КУРМАШЕВА

АЛМАГУЛЬ

АМАНТАЕВНА

Заместитель

директора по

УМР КГУ "СОШК

№3"

СМАГУЛОВА

АНАРА

МЕЙРАМОВНА

руководитель МО

УМР КГУ "СОШК

№3"

В данной статье представлена

Программа по внедрению

технологии управления

качеством средней школы №3

города Семей на 2015-2020

годы.

This article presents the program

for the implementation of

quality management technology

of secondary school №3 Semey

for 2015-2020.

ПРОГРАММА по внедрению технологии "БиС" "Управление

качеством обучения на основе компетентностного подхода,

ориентированного на индивидуальность ученика"

1. Паспорт программы

1.1. Наименование программы - "Организация

экспериментальной работы по изучению и внедрению

технологии "Биоинформатика и синергетика" в

общеобразовательной школе"

1.2.Основание для разработки программы - Закон

Республики Казахстан

"Об образовании", Государственная программа

развития образования в Республике Казахстан на 2005-

2010 годы, рекомендации ДО Восточно-Казахстанской

области.

1.3. Разработчик - КГУ "Средняя общеобразовательная

школа-комплекс №3" отдела образования акимата

города Семей.

1.4. Цель: Изучение и апробация авторской системы

управления качеством образования на субъектном

уровне отдельного общеобразовательного учреждения.

1.5. Задачи:

- Изучить научно-теоретические основы технологии.

- Апробировать систему измерителей на локальном

уровне.

- Апробировать формы и организационную модель

технологии СиН на локальном уровне отдельного

общеобразовательного учреждения.

1.6. Объект исследования. Предметы ЕМЦ

(математика) 5-7 классы, начальные классы.

1.7. Ожидаемые результаты

Этапы реализации программы

1 этап - теоретический (январь 2015)

Организация работы творческой группы по изучению

теории вопроса. Освоение участниками группы

концептуальных подходов технологии.

Освоение ВУД и ОСУД. Разработка системы

мониторинга технологии.

2 этап - формирующий (январь- декабрь 2015)

Поэтапное введение в УВП составляющих ВУД.

Техническое освоение Матрицы опроса и составления

карт "триады". Пробные уроки.

3 этап - корректирующий, обобщающий (декабрь

2015- декабрь 2016)

Мониторинг практической деятельности педагогов.

Анализ результатов. Определение позиций.

Демонстрация результатов через открытые уроки

педагогическому коллективу школы, педагогическому

сообществу города, области

4 этап - обобщающий (январь - май 2017)

Демонстрация результатов через открытые уроки

педагогическому коллективу школы, педагогическому

сообществу города, области. Определение уровня

дальнейшего развития программы, выхода на

локальный уровень. Системная реализация

наработанного опыта работы.

1.8. Дальнейшее развитие программы.

Введение технологии "СиН" на системном уровне.

1.9. Критерии оценки ожидаемых результатов.

Основными критериями эффективности эксперимента

являются:

- соответствие действий и результатов утвержденным

приоритетам, основным направлениям программы

развития образования в Республике Казахстан:

- научная и практическая значимость результатов;

- уровень подтверждения ожидаемых результатов.

2. Концептуальные основы технологии "БиС"

По мнению автора, президента ОФ "Качество и

образования" Ф.Я. Вассермана, технология БИС

предлагает решение существующего противоречия

между необходимостью целенаправленного управления

качеством обучения в общеобразовательной школе и

недостаточной разработанностью теоретических основ

и технологии управления качеством обучения в

общеобразовательной школе.

Основным вкладом технологии. "БиС" в развитие

образования Казахстана является разработка

объективных критериев показателей и параметров

качества обучения, а также создания эффективных

педагогических условий для формирования

операциональной системой управления качеством

обучения с учетом основных закономерностей теории

самоорганизации.

Биоинформационный подход связан с

информационными возможностями нашего мозга, как

биологической среды.

Синергетический подход связан с исследованными

П.К. Анохиным явлениями самоорганизации сложных и

нелинейных структур, к которым, безусловно, относится

и взаимодействие субъектов обучения.

Ученый-практик Вассерман Ф.Я. в результате

проведенных исследований, а также экспериментальнопрактической

работы установил нормативный

показатель качества обучения - не ниже 63%. Такого же

18


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

нормативного показателя (т.е. 63%) необходимо

добиться и в воспитании, и в развитии.

Качество обучения в социальном значении может

выступать как некий исторически-временной эталон

научно обоснованного опыта жизнедеятельности людей,

максимальное усвоение которого субъектами обучения

в процессе взаимодействия обеспечивает требуемый

результат.

Управление качеством обучения - это выполнение

требований по соблюдению совокупности принципов,

методов, средств и форм управления обучением,

разработанных и применяемых в учебных заведениях с

целью повышения эффективности образования

посредством объективного механизма измерения

качества обучения.

База исследования: КГУ "Средняя школа - комплекс

№3" г. Семей Восточно-Казахстанской области.

Автор технологии "Биоинформатика и синергетика"

Вассерман Ф.Я. разработал целостную систему

управления общеобразовательной школой, в основе

которой уникальная система измерителей качества. По

мнению автора, управляется все, что измеряется, в том

числе и в образовании.

Качество в образовании предполагает достижение

учащимися определенных требований в обучении,

развитии и воспитании. Эти требования более четко

обозначены в обучении в виде ЗУНов по ГОСО, а вот

воспитание или развитие не имеет четко определенных

критериев показателей в традиционном образовании.

Технология Вассермана предлагает систему, в которую

входят не только измерители обучения, воспитания и

развития, но и методы и средства, при помощи которых

достигается, самое главное- качество обучения,

воспитания и развития.

Первым аспектом, рассматриваемым автором,

является вопрос "Что и как измеряется?" На данный

момент в состав традиционной оценки входят 3

показателя: ОБУЧЕНИЕ, РАЗВИТИЕ, ВОСПИТАНИЕ.

Соотношение этих показателей является произвольным

и у каждого преподавателя субъективным, в связи с чем

трудно определить истинное качество обучение. Более

того, произвольное оценивание качества обучения

направлено на достижение педагогического эффекта в

обучении направленного на мотивацию учащихся и

управление процессом обучения одновременно. Таким

образом преподаватель производит оценивание,

сообразуясь с логикой управления учебным процессом,

но не с целью отражения истинного качества полученных

знаний, умений и навыков. В связи с этим очевиден

управленческий и мотивационный аспект в учебном

процессе, тогда как управление качеством обучения

направлено на выполнение его требований.

Второй аспект оценки качества в традиционной схеме

по среднему ученику методы определения, усвоения

учебного задания. В нашем образовании качество

обучения определяется по среднему ученику. Например,

окончание выполнения задания учитель определяет в

среднем по большинству учащихся, закончивших

задание. В этом случае страдают лучшие ученики,

т.к.задания усредняются в расчете на весь класс. В

результате наблюдения многочисленных экспериментов

автор пришел к мнению, что управление качеством

обучения необходимо регулировать по лучшим

ученикам. Так появился норматив 5+30.

Третий аспект. Технология развития мышления и

интереса к образовательному процессу.

Управление качеством по ОСУД включает в себя

технологическую структуру и механизм взаимодействия

организационной и операционной стандартизации.

Применение ОСУД ( обобщенного способа учебной

деятельности) наиболее эффективно в тесной

взаимосвязи с Ведущей учебной деятельностью (ВУД).

В технологии СиН разработаны стандарты ВЕДУЩЕЙ

¹5 (12) 2016

УЧЕБНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬЮ (ВУД), который

упрощенно может быть сформирован в эмпирический

перечень способов и операций ВЕДУЩЕЙ УЧЕБНОЙ

ДЕЯТЕЛЬНОСТИ.

Данный модуль входит в базовую структуру

организационной стандартизации и состоит из

следующих составляющих: скорость мышления; объем

памяти; логическое мышление; критическое мышление;

творческое мышление; синтез; скорость письма и объем

словарного запаса (общий, тематический и

специальный)

Эти составляющие и лежат в процессе развития

мышления, что является одним из главных направлений

технологии СИН.

Четвертый аспект разработки организационной

стандартизации ВЕДУЩЕЙ УЧЕБНОЙ

ДЕЯТЕЛЬНОСТИ - Следующим этапом разработки

организационной стандартизации ведущей учебной

деятельности является создание условий по развитию

словарного запаса учащихся включающих такие

критерии как: скорость письма; качество письменной

речи объем словарного запаса, состоящий из трех

показателей. - общий словарный запас (далее ОСЗ),

включающий в себя написание за определенное время

нормативного количества слов на родном языке; -

тематический словарный запас (далее ТС3),

включающий в себя написание за определенное время

нормативного количества предметных терминов понятий

и правил по изучаемой на момент измерения теме; -

специальный словарный запас (далее ССЗ),

включающий в себя написание за определенное время,

нормативного количества общего количества усвоенных

на момент измерения терминов, понятий и правил,

относящихся к отдельному предмету.

Пятый аспект технологии СИН - МАРШРУТ

ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ. Разминочные

упражнения применяются для перевода мышления

ребенка с кодировки информации предыдущего

предмета на информацию текущего предмета.

Например, дети пришли с урока истории на урок

математики. В этом случае смена лингвистического кода

на математический может потребовать до 20 минут.

Специальная разминка позволит сократить время до 5

минут. Таким образом, функциональная задача

разминки- информационное перекодирование и

настройка на требуемую задачу.

Для реализации данного направления разрабатываются

тренажеры.

Основополагающее внимание уделяется

психологическим разминкам

Шестой аспект. ПЛАНИРОВАНИЕ.

Тематическое планирование в СИН состоит из шагов

- распределения ЗУНов во времени. На данном этапе

работает профессиональный уровень учителя, так как

его главная задача - умение определить какие ЗУНы

содержатся в данной теме, умение планировать

освоение каждого компонента ЗУН на каждом уроке.

На основании приведенных данных результаты

оптимизации учебного планирования очевидны, это:

снижение до оптимального минимума информационной

части передачи знаний, без потери качества усвоения;

увеличение временного ресурса на практическое

усвоение умений и навыков, до требуемого уровня;

рациональное использование учебного времени;

высвобождение ресурсов учебного времени за счет

опережающего усвоения ЗУН в рамках отдельных

учебных тем, что создает возможность углубленного

усвоения предметных знаний.

Главная идея структуры технологического

процесса - ТЕХНОЛОГИЧЕСКОЕ КАРТИРОВАНИЕ.

Автор утверждает, что качество обучения в школе не

может быть выше 30%. Разработан метод определения

качества по коэффициенту 1:30:1:1 (1 преподаватель -

19


¹5 (12) 2016

30 учеников- 1 класс-1 урок).

Расчет производится от возможного количества

оценок, которые могут получить.

Одним из основных условий технологии БИС - участие

на уроке всех учеников, при этом требуется введение в

урок технологических карт- специальных средств

управления учебным процессом.

ТЕХНОЛОГИЧЕСКАЯ КАРТА обеспечивает взаимосвязь

между целями управления и способами и

средствами их достижения.

Каждый тип учебного занятия имеет свою логику.

Вводное учебное занятие имеет следующую структуру:

мотивация - образное представление об изучаемой темеосмысление

практической и социальной значимостирефлексия.

1тип. Учебное занятие по изучению и

первичному закреплению нового материала имеет

следующую логику: мотивация- актуализация

субъектного опыта учащихся- организация восприятияорганизация

осмысления- рефлексия. Первичная

проверка понимания- организация первичного

закрепления - анализ - рефлексия. 2тип. Учебное занятии

по закреплению знаний и способов деятельности:

мотивация - актуализация ведущих знаний и способов

действий- конструирование образца применения знаний

в стандартной и измененной ситуациях- самостоятельное

применение знаний- контроль и самоконтроль -

коррекция- рефлексия. 3тип. Учебное занятие по

комплексному применению знаний и способов

деятельности: мотивация- актуализация комплекса

знаний и способов деятельности- самостоятельное

применение знаний в сходной и новой ситуацияхсамоконтроль

и контроль - коррекция - рефлексия. 4тип.

Учебное занятие по обобщению и систематизации знаний

и способов деятельности: мотивация - анализ содержания

учебного материала- выделение главного в учебном

материале- обобщение и систематизация- установление

внутрипредметных и межпредметных связей- рефлексия

5тип Учебное занятие по проверке, оценке и коррекции

знаний и способов деятельности: мотивациясамостоятельное

выполнение- самоконтроль - контроль -

анализ - оценка- коррекция- рефлексия. Представление

логики различных типов учебных занятий позволяет

утверждать то, что все другие формы: организации

обучения, такие как лекция, семинар, консультация, зачет

и т.п. а также так называемые нетрадиционные формы

проведения (путешествие, концерт, литературная гостиная

и др.) могут быть отнесены к тому или иному типу учебного

занятия в зависимости от их образовательных целей.

Поэтому, указывая тип учебного занятия, следует

определить и форму его проведения.

Перечень и назначение технологических карт

технологии "БиС"

1. Карта разминок- предназначена для настройки

учащихся на определенную задачу. Применяется , как

правило, в начале урока, возможно включение карты в

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

любой части урока по стратегии преподавателя.

2. Триада "АЛГОРИТМ" - предназначена для передачи

знаниевого компонента.

3. "БИОИНТЕРНЕТ"- строго следует за картой

"АЛГОРИТМ", предназначена для отборки знаний и

умений в речевом закреплении.

4. "ТРЕНАЖЕР" - строго следует за картой

"БИОИНТЕРНЕТ", предназначена для обработки ЗУН,

завершает тему.

5. "ЛОГИКА" - применяется для отработки логического

(индукция и дедукция) и творческого мышления. Карта

работает при условии отработки ЗУН и речевого навыка.

По данной карте возможна подготовка высокого уровня

сложности.

6. "ЛИДЕР" - применяется для усвоения объёмного

материала в интегрированном обучении.

7. "УСТНЫЙ УРОК-1-2-3" и "УНИВЕРСАЛЬНАЯ КАРТА"

- предназначены для обработки учебного материала в

области гуманитарных наук. Заложен принцип развития

всех видов мышления по данной технологии.

8. "СРВ" - карта высокого уровня сложности, является

показателем результата развития ребенка в учебном

процессе. Применяется как циклический сумматор

определенного временного периода в отдельном

предмете.

2.2.Основные направления экспериментальной

работы

2.2.1. Изучение теории вопроса

- Что и как измеряется?

- Технология развития мышления интереса к

образовательно-воспитательному процессу.

2.2.2.Технологизация процесса обучения

- Внедрение и отработка маршрутов технологического

процесса.

- Освоение и внедрение в УП структуры ВУД и ОСУД.

- Освоение и апробирование технологических карт

категории "Триада"

2.2.3. Построение образовательновоспитательного

пространства технологии

- Определение границ субъектного уровня и

образовательной области по критериям участия

педагогов - предметников.

- Разработка системы мониторинга процесса.

- Разработка методического проекта учителя по

изучению и апробации технологии.

2.2.4. Работа с кадрами

- Мотивация педагогов на вхождение в эксперимент.

- Оказание кураторской и методической помощи

педагогам творческой группы.

- Организация режима наибольшего благоприятствования

потенциальным участникам эксперимента.

2.2.5. Работа с родителями

- Разработка системы эффективной поддержки

эксперимента родителями

3. Механизм реализации программы эксперимента

№ Направления

Форма реализации Сроки Исполнители

деятельности

1 этап – теоретический - январь 2015

Изучение научно-теоретических основ технологии «БиС».

1. Организация работы

творческой группы

Методический всеобуч по Сентябрь,

октябрь.

концептуальным основам

технологии.

Диагностика уровня

мотивированности педагогов на

изучение технологии.

Определение состава ТГ.

Составление плана работы ТГ.

Разработка индивидуальных

методических проектов участников

ТГ.

Зам.директора по

УВР,УМР, технолог,

учителя-предметники.

20


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

¹5 (12) 2016

2. Освоение участниками

группы концептуальных

подходов технологии.

Работа ТГ ( по отдельному плану)

Сентябрьдекабрь

Зам.директора по

УВР, УМР, технолог

2 этап – формирующий - январь- декабрь 2015

Поэтапное введение в УВП структурных составляющих технологии.

1. Техническое и

организационное

обеспечение УВП.

Определение границ субъектного

уровня и образовательной области

по критериям участия педагогов –

предметников.

Освоение ВУД и ОСУД.

Сентябрьдекабрь

Разработка

системы

мониторинга технологии.

Планирование на 3 четверть

программного материала по Декабрь

технологии «БиС»

Зам.директора по

УВР, УМР. технолог

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники.

2. Апробирование

структурных

составляющих

технологии.

3. Разработка системы

электроннометодического

сопровождения

технологии..

Поэтапное введение в

УВП

составляющих

ВУД. Техническое освоение

Матрицы опроса и составления

карт «триады».

Пробные уроки.

Система отслеживания динамики

развития:

скорости мышления и памяти.

Словарного запаса.

Январьмарт

Ноябрь,

декабрь

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники.

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники

3 этап. Корректирующий, обобщающий - декабрь 2015 – декабрь 2016

Мониторинг практической деятельности педагогов. Анализ результатов. Определение позиций.

1 Анализ уровня изучения

и введения в УВП.

Январь.

Февраль.

1.ВУД и ОСУД в практике каждого

учителя.

2.Матрица опроса в

практике каждого учителя.

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники

2.Определение позиций

членов ВПГ.

3. Определение позиции

педагогического

коллектива по

перспективам внедрени

я технологии БИС на

системном уровне

3.Уровень овладения разработкой

карты:

Алгоритм.

Биоинтернет

Тренажер.

Практика.

Взаимопосещение уроков, обсуждение.

Анализ.

Коррекция.

1.Аналитические справки

результатов собственной

деятельности по реализации

задач программы.

2. Проведение методической

недели по теме программы.

1 Методический совет школы.

Представление наработок ВПГ.

Разработка рекомендаций.

2 Педагогический совет.

Решение.

Февраль.

Март.

Апрель.

Май.

Ноябрь.

Декабрь.

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники

Директор школы.

Зам.директора по

УВР,

УМР, технолог, учите

ля-предметники

4 этап – обобщающий

январь-май 2017

1. Проведение семинаров разных

уровней.

2. Оформление результатов

работы.

3. Публикации в СМИ.

Январь-май

Зам.директора по

УВР, УМР, технолог

3.1 Оформление результатов работы ВПГ.

1. Компьютерная презентация результатов исследования .

2. Сборник наработанных материалов

21


¹5 (12) 2016

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Берілген мақалада Семей қ.

№3 орта мектебінің 2015-

2019 жылдарға арналған

үштілділікті дамыту бағдарламасы

берілген.

ОСПАНОВА

СВЕТЛАНА

САГИДОЛЛАЕВНА

заместитель

директора по

УМР КГУ

"СОШК №3"

СЕМБАЕВА

АЙГУЛЬ

БЕЙСЕМБЕКОВНА

Заместитель

директора по

УМР КГУ

"СОШК №3"

СЕЙТХАНОВА

ГҮЛМИРА

КӘДІРҚЫЗЫ

учитель

английского

языка

В данной статье представлена

Программа по развитию

трехъязычия средней общеобразовательной

школы №3

города Семей на 2015-2019

годы.

This article presents the

Trilingualism Development

Programme of secondary school

№3 of Semey city for 2015-2019.

ПРОГРАММА по развитию трехъязычия

на 2015-2019 учебные годы

"Развитие трехъязычия - основа будущего успеха"

І. Паспорт программы

1.1. Наименование программы - "Организация

работы по развитию и внедрению трехъязычия в

общеобразовательной школе"

1.2.Основание для разработки программ ы -

Комплексный план по развитию трехъязычия на 2015-

2019 учебные годы Управления образования Восточно-

Казахстанской области; план отдела образования г.

Семей

1.3. Разработчик - КГУ " Средняя общеобразовательная

школа-комплекс №3" отдела

образования акимата города Семей.

1.4. Цель: Обеспечение поэтапного перехода на

трехъязычное обучение. Успешное овладение

общеобразовательными программами начального,

основного среднего и общего среднего образования,

обеспечивающими развитие языковых коммуникативных

компетенций учащихся по казахскому, английскому,

русскому языкам.

1.5. Задачи:

- Изучение отечественной и международной практики

по реализации полиязычных программ обучения.

- Определение механизмов реализации программы.

- Повышение профессиональной компетентности

учителей языковых дисциплин.

- Разработка учебно-методического обеспечения

образовательно-воспитательного процесса по

внедрению трехъязычия.

- Развитие языковых коммуникативных компетенций

учащихся по трем языкам до уровня функциональной

грамотности.

1.6. Ожидаемые результаты

- Повышение профессиональной компетентности

учителей языковых дисциплин.

- Овладение учащимися казахским, русским,

английским языками на уровне функциональной

грамотности.

- Обеспечение высокой результативности учащихся по

среднему баллу ЕНТ.

- Интеграция (география, история, информатика)

языковых и других дисциплин по предметным областям.

- Создание элементарного понятийного аппарата по

основным предметным областям, посредством

составления терминологических словарей.

Разработчик: администрация школы

ІІ. Этапы реализации программы - 2016-2019 годы

2.1. 1 этап - 2015-2016 учебный год

Разработка общешкольной программы по развитию

трехъязычия. Изучение общеевропейских стандартов по

видам речевой деятельности по языкам. Подготовка

учебного материала по языковым дисциплинам с

позиции формирования функциональной грамотности

учащихся. Разработка лексического, грамматического и

тематического минимума и тестовых заданий по

проверке языковых дисциплин уровней А1, А2, В1.

- Межпредметная интеграция по созданию

элементарного понятийного аппарата по основным

предметным областям, посредством составления

терминологических словарей.

Выявление кадров для подготовки ведения предметов

на английском языке.

Разработка системы диагностики и мониторинга.

Организация внеклассных мероприятий. Начало

внедрения школьного проекта "Успешное чтение" в 5-7

классах.

Обеспечение обучения учителей языковых дисциплин

на курсах повышения квалификации.

2 этап - 2016-2017 учебный год

- Создание элементарного понятийного аппарата по

основным предметным областям, посредством

составления терминологических словарей.

- Поэтапное введение в УВП учебных материалов по

английскому, русскому языкам, интегрированных с

предметными областями (история, география, биология,

физика и химия). Пробные интегрированные уроки.

3 этап - 2017- 2019 учебные годы

Разработка модифицированных программ и пособий,

методических рекомендаций по развитию трехъязычия

в общеобразовательных учреждениях с казахским

языком обучения.

Демонстрация результатов через интегрированные

открытые уроки педагогическому коллективу школы,

педагогическому сообществу города, области.

4 этап - обобщающий 2019 год

Обобщение ППО учителей по внедрению

трехъязычных программ обучения.

Организация проведения контроля языковых

коммуникативных компетенций учащихся по 4 видам

речевой деятельности по казахскому, русскому,

22


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

английскому языкам в соответствии с общеевропейскими

стандартами уровня А1,А2,В1.

Демонстрация результатов через открытые уроки

педагогическому коллективу школы, педагогическому

сообществу города, области. Определение уровня

дальнейшего развития программы. Системная

реализация наработанного опыта работы.

2.2. Дальнейшее развитие программы.

Кадровая подготовка, методическое обеспечение

языковых дисциплин по реализации программы.

Введение трехъязычия на системном уровне.

2.3. Критерии оценки ожидаемых результатов.

Основными критериями эффективности являются:

1. Прохождение курсов по совершенствованию

методики преподавания русского языка, английского

языка - 100%

2. Положительная динамика роста коммуникативных

компетенций учащихся по 4 видам речевой деятельности

(говорение, чтение, аудирование, письмо).

3. Создание учебно -методического комплекса,

тестовых заданий, терминологических словарей по

внедрению трёхъязычия.

4. Переход на трёхъязычное обучение по географии,

истории, информатике.

ІІІ. Содержательная основа Комплексного плана

по развитию трехъязычия

Комплексный план по развитию трехъязычия на 2015-

2019 учебные годы Управления образования по

Восточно-Казахстанской области ставит цель:

Обеспечение поэтапного перехода на трехъязычное

обучение путем создания необходимых

организационных, методических, кадровых и

финансовых условий, обеспечивающих развитие

языковых коммуникативных компетенций учащихся по

казахскому, английскому и русскому языкам.

Сроки реализации -2016-2019 годы по трем этапам.

Основными задачами являются повышение

профессиональной компетентности учителей (кадровые

условия), разработка учебно-методического обеспечения

образовательного процесса (методические

условия), апробация и внедрение трехъязычных

программ обучения.

Ожидается, что реализация данного комплексного

плана обеспечит внедрение единых учебно-методичексих

комплексов по языковым дисциплинам, владение

учащимися языками на уровне функциональной

грамотности, обеспечение равных возможностей сдачи

¹5 (12) 2016

школьниками международных экзаменов на знание

английского языка для продолжения учебы в ведущих

казахстанских и зарубежных вузах. Общеобразовательные

школы достигнут трехъязычного обучения

по различным предметным областям.

Ожидается большой объем финансирования данной

программы, что составляет 1 356 317 тыс. тенге. По

годам: 2015-317 002 тыс.тенге; 2016 год-976 437 тыс.;

2017 год-31 439 тысяч; 2018 год- 31 439 тысяч тенге.

Раскрывает содержание Аptis-современной гибкой

системы тестирования знаний по английскому языку,

разработанной с учетом требований, предъявляемых к

тестам во всем мире.Данные тесты проверяют 4 навыка

владения учащимися английским языком- аудирование,

чтение, письмо и устную речь.

В плане даются ссылки на пробные тесты Аptis,

учителям общеобразовательных школ создается

возможность обсуждения вопросов по реализации

Комплексного плана с коллегами по городу, области.

ІҮ. Основные направления работы

4.1. Изучение теории вопроса

- Современная гибкая система тестирования знаний.

- Изучение общеевропейских стандартов по видам

речевой деятельности по языкам.

- Интеграция разных предметных областей с

языковыми дисциплинами.

4.2.Технологизация процесса внедрения

трехъязычия

- Разработка учебно-методических комплексов по

английскому, казахскому и русскому языкам.

- Внедрение и отработка гибкой системы

тестирования.

- Разработка интегрированных уроков.

4.3. Построение образовательно-воспитательного

пространства

- Разработка системы диагностики и мониторинга

процесса.

4.5. Работа с кадрами

- Мотивация педагогов на реализацию Комплексного

плана по развитию трехъязычия.

- Оказание методической помощи педагогам.

- Организация режима наибольшего благоприятствования

потенциальным участникам, реализующих

Комплексный план.

4.6. Работа с родителями

- Разработка системы работы с родителями

Ү. Механизм реализации программы

№ Направления

деятельности

1 этап – 2015-2016

1. Организационные

вопросы

2. Освоение

участниками основных

подходов к реализации

Комплексного плана и

настоящей программы.

Форма реализации Сроки Исполнители

- Разработка програм-

- мы по реализации Комплексного

плана по трехъязычию

- Методический всеобуч по

изучению отечественной и

международной практики по

реализации полиязычных

программ.

- Организация кружков

английского языка для детей в

летнем лагере

- «Турксибу – 50 лет»

- Организация работы

- по реализации школьной

программы.

- Обучение учителей на курсах

для учителей английского языка по

совершенствованию практики

устной речи и методике

преподавания с носителями языка

- Разработка плана кружковых

Декабрь –

январь

Март-май

Июнь-август

В течение

учебного года

По плану

отдела

образования

Зам.директора по

УВР,УМР, МО,

сообщество

«Серпін».

вожатые

Зам.директора по

УВР, УМР, МО,

сообщество

«Серпін».

23


¹5 (12) 2016

3. Диагностика и

мониторинг.

преподавания с носителями языка

- Разработка плана кружковых

занятий с учащимися и учителями

других предметных областей.

- Подбор учебных материалов

лексического, грамматического и

тематического минимума по языкам

уровней А1,А2,В1.

- Разработка методической

разработки «Словарь

терминологии по биологии.

Диагностика уровня овладения

учащимися

языковыми знаниями.

Сентябрь

2015 г.

Февраль-март

2016 г

Февраль-март

2016 г

Март

2016 г.

Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Учителя МО

Учителя языковых

дисциплин

Руководитель МО

каз.языка и

биологии

Учителя языковых

дисциплин

4 Внеклассные

мероприятия.

Организация мероприятий в

рамках праздновании Дня языков.

Организация школьных языковых

кружков для учителей других

предметных областей.

Организация кружков по

английскому, русскому и

казахскому языкам для учащихся.

Проведение круглого стола на тему

«Актуальные проблемы развития

речи»

Сайыс «Ағылшынша алғашқы 100

сөз»

«Тіл мәртебесі- ел мәртебесі»

Конкурс «Знатоки языков»

Организация на уроках физминуток

на английском и русском языках

2 этап – 2016-2017 учебный год

Поэтапное введение в УВП

1. Техническое и

организационное

обеспечение УВП.

Разработка системы мониторинга.

Работа школьных языковых

кружков для учителей других

предметных областей.

С сентября на

каникулах в

учебном году

В течение

учебного года

март

апрель

май

постоянно

Сентябрьдекабрь

На

каникулах в

учебном году

Зам.директора по

УВР, УМР,

сообщество

«Серпін».

МО языковых

дисциплин ,

2. Апробирование Поэтапное введение в УВП Январь- март Зам.директора по

2. Апробирование

структурных

составляющих

программы

Январь- март Зам.директора по

УВР, УМР, МО

3 Разработка системы

электроннометодического

сопровождения

технологии

24

Поэтапное введение в УВП

интегрированных уроков по

предметным областям с языковыми

дисциплинами.

Пробные уроки по географии,

истории, информатике, начальной

школе на трёх языках.

Система отслеживания динамики

развития коммуникативных

компетенций учащихся по 4 видам

речевой деятельности (говорение,

чтение, аудирование, письмо):

скорости чтения с пониманием

смысловой нагрузки текста;

языкового словарного запаса;

предметных терминологий.

Создание электронных учебнометодичексих

комплексов по

языкам.

Создание электронной базы

Тультаев Ж.

Оразбекова М.

Камбарова А.

Кутешева Ж.

Зам.директора по

УВР, УМР, МО

языковых дисциплин


Ïðîãðàììû ðàçâèòèÿ øêîëû

Создание электронного сборника

интегрированных уроков.

Электронные материалы по

физминуткам на трех языках.

4 Внеклассные

мероприятия

Система мероприятий по годовому

плану работы

3 этап. 2017- 2019 учебные годы

1 Анализ уровня изучения

и введения в УВП.

2 Определение позиций

учителей предметников

по языковым и другим

предметным

дисциплинам.

3 Определение позиции

педагогического

коллектива по

перспективам

развития трехязъычия

на системном уровне

1.Трехъязычие в практике каждого

учителя.

2.Диагностика достижений

учащихся в практике каждого

учителя.

1.Аналитические справки

результатов собственной

деятельности по реализации

задач программы.

2. Проведение методической

недели по теме программы.

1 Методический совет школы.

Представление наработок.

Разработка рекомендаций.

2 Педагогический совет.

Решение.

По плану

Январь.

Февраль

Апрель

Май.

2018 г

Ноябрь.

Декабрь.

2018 г

¹5 (12) 2016

МО, зам ВР

Зам.директора по

УВР,

УМР, руководители

МО, сообщество

«Серпін».

Зам.директора по

УВР,

УМР, руководители

МО, сообщество

«Серпін»

Директор школы.

Зам.директора по

УВР,

УМР, руководители

МО, сообщество

«Серпін»

4 этап – обобщающий

2019 год

1. Проведение семинаров

разных уровней.

2. Оформление результатов

работы.

3. Публикации в СМИ.

Январь-май

2019 г

Зам.директора по

УВР,

УМР, руководители

МО, сообщество

«Серпін»

ҮІ. Оформление результатов работы.

1. Компьютерная презентация результатов реализации программы по развитию трехъязычия.

2. Сборник наработанных методических и дидактических материалов.

3. Мониторинг результатов развити

25


¹5 (12) 2016

Ìåêòåïò³í äàìó áàFäàðëàìàëàðû

СЕЙТХАНОВА ГҮЛМИРА КӘДІРҚЫЗЫ

ағылшын тілі мұғалімі

Берілген мақалада Семей қ. №3 орта мектебінің дарынды

балалармен жұмыс жасау бағдарламасы берілген.

В данной статье представлена Программа работы с

одаренными детьми средней общеобразовательной школы №3

города Семей на 2015-2020 годы.

This article presents the Project for education quality management

in mathematics lessons of the secondary school №3 of Semey city

for 2015-2020.

"№3 ЖОББМК" КММ "ДАРЫНДЫ БАЛАЛАР"

БАҒДАРЛАМАСЫ

І. Жалпы мағлұмат

1.1. Бағдарламаның атауы - Жалпы білім беретін

мектептерде дарынды балаларға арналған жұмысты

енгізу

1.2. Бағдарлам а құрудың негізі - Қазақстан

Республикасының "Білім туралы" Заңы, Қазақстан

Республикасында бiлiм берудi дамытудың 2005-2010

жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы

1.3. Құрастырушы - " № 3 жалпы білім беретін орта

мектеп-кешені"

Семей қаласының әкімшілігінің білім бөлімі

1.4. Мақсаты : жалпы білім беру мекемелерінде жаңа

технологиялар мен әдістерді қолдана отырып дарынды

балалармен жұмыс жүйесін құру

1.5. Міндеттері :

- Дарынды балалармен жұмыста Отандық және

халықаралық тәжірибелерді оқып білу.

- Бағдарламаны игерудің механизмін анықтау.

- Пән мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін арттыру.

- Дарынды баланың психологиялық ерекшеліктерін

ғылыми тұрғыдан тану және олармен жұмыс істеудің

әдістемелік жолдарын таңдау

- Дарынды оқушыны жан-жақты дамыту, ізденістік

жолға ынталандыру Дарынды балалармен жұмыста оқу

әдістемелік жоспарын құру.

1.7. Күтілетін нәтиже

- Рухани зияткерлік және шығармашылық дарыны бар

балалар санының артуы.

- Біздің мектеп жастарының әлеуметтік құндылық

өлшемін "білім" категориясы секілді мағынада көтеруге

өзгерту.

- Дарынды балалармен жұмыс істеуде заманауи

әдістермен қаруланған педагог санының өсуі.

- Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ашуға

арналған іс-шаралар ауқымын кеңейту.

- Оқушылардың жобалық-зерттеу жұмыстарын

ұйымдастыру.

- Дарынды балалармен жұмыс жасайтын педагогтардың

біліктілігін арттыру

- Дарынды балалармен жұмыс істеу жүйесін жасау

- Дарынды балалармен жұмыс істеу үшін оқытудың

жаңа технологияларын жоспарлау мен жіктеу.

- Дарынды балалармен жұмыс жасаудың әртүрлі

қырынан проблемалар шығару.

ІІ. Түсінік хат

Бағдарламаның мақсаты:

жаңа технологиялар мен әдістерді қолдана отырып

дарынды балалармен жұмыс жүйесін құру, оқушылардың

білім-білік дағдыларын тереңдету, өз ойын еркін жеткізуге

үйрету, өзіндік білім алуға жетелеу.

Міндеттері:

1.Дарынды оқушыны анықтау,оқушылармен ғылыми

жұмыспен, конференцияларға қатыстыру.

2.Дарынды баланың психологиялық ерекшеліктерін

ғылыми тұрғыдан тану және олармен жұмыс істеудің

әдістемелік жолдарын таңдау,көмек көрсету.

3. Дарынды оқушыны жан-жақты дамыту, ізденістік

жолға ынталандыру.

Дарынды балаларға арналған жұмыс формалары

1. Зерттеу сабақтар. 2. Практикалық сабақтар. 3.

Шығармашылық сабақтар. 4. Теориялық-қорытындылау

(ғылыми баяндама, ғылыми жоба қорғау, байқаулар,

олимпиадалар, интеллектуалдық сайыстар) 5. Ғылыми

жұмыстардың презентацияларын дайындау.

ІІІ. 2015-2019 жылдарда бағдарламаның орындалу

кезеңі

1-кезең - дайындық 2015-2016 оқу жылы

Мектепте дарынды оқушылармен жұмыс жүйесін

қалыптастыруға жағдай жасау. Мектепте шығармашылық

орта туғызу жұмыстың бар кезеңдерінің ішіндегі ең

маңыздысы болып табылады. Диагностика және

мониторинг жүйесін дамыту. Сыныптан тыс іс-шаралар

ұйымдастыру. 1-11 сынып "Жас зерттеуші" , "Шығыс

жұлдызы", "Талапты ұл-қыз - тарихи жұлдыз"

бағытындағы жұмыстарды бастау. Пәндерден сабақ

беретін мұғалімдердің кәсіби құзыреттіліктерін арттыру

Міндеттері:

- Нормативті негізді үйрену.

- Дарынды оқушылармен жұмыс жасауды жоспарлау.

- Міндеттерді үлестіру

- Жобаны іске асырудың материалды-техникалық,

педагогикалық шарттарын талдау.

Диагностика:

Дарындылықтың шығу тегінен бөлек оның

диагностикасын жасау. Мектептегі ұстаздарға

оқушылардың әлеуетті мүмкіндігін танып білуіне

көмектесетін әлеуметтік педагогтың және директордың

ТЖ бойынша орынбасарының ролі осыған байланысты

арта түседі.

Бұл жұмыс кезеңінің қорытындысы бойынша

дарынды баланың үш түрін көрсетуге болады:

1.Басқалармен тең жағдайдағы ой дамуы жағынан

жалпы жоғары деңгейлі балалар (бұл көбінесе мектепке

дейінгі және кішкене мектеп жасындағы балаларда

кездеседі).

2. Ғылымның белгілі бір көлемінде арнайы ой

дарындылығымен ерекшеленетін балалар (жасөспірім

шағында).

3. Оқуда белгілі бір себептермен табысқа жетпеген,

бірақ айқын танымдық белсенділігі, психологиялық

қорының шынайылығы, айрықша ой резерві бар

26


Ìåêòåïò³í äàìó áàFäàðëàìàëàðû

оқушылар (әдетте жоғары сынып жасында кездеседі).

Дарынды балалармен жұмыс жасау үшін мұғалімдерге

қажетті сапалар.

Мұғалім міндетті:

1. дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктерін

жете білуге, олардың талабы мен қызығушылығын

сезуге;

2. зияткерлік дамудың жоғары деңгейінде болуға;

3. дарынды балаларды оқытумен байланысты әртүрлі

міндеттерді орындауға дайын болуға;

Сынып бойынша дарынды оқушылар тізім ін

құрастыру

II кезең -сараптамалық 2016-2017 оқу жылы

Дарынды балалармен жұмысты ұйымдастыру

формалары мен әдістерін ашып көрсету.

I саты (бастауыш мектеп) - дарынды балаларды

айқындауда олардың белгілі бір әрекеттегі табыстары

есепке алынады: оқу-білімдік, көркемдік, физикалық

және т.б.

Осыған байланысты келесі бағыттағы жұмыс түрлері

жүргізіледі: - көркемсөздің шеберханасы (тіл маманы); -

"Әсемдік әлемінде" (бейнелеу өнері пәні мұғалімі); - "Жас

зерттеуші" - тағайындалған жетекші; - "Шығыс жұлдызы"

-жетекшісі (ән-күй пәні мұғалімі, тәрбие жөніндегі

орынбасарлар)

2-саты (5-9-сыныптар) - бұл кезеңде әрекеттің

сабақтағы және сыныптан тыс әркелкі түрлері арқылы

баланың танымдық, шығармашылық мүмкіндіктері мен

қабілеттерін жеке бағалау өткізіледі.

II кезеңде оқуға факт бойынша емес, ойлауды

дамытатын, өзіндік жұмысқа итермелейтін, кейін өз

бетінше іске асыру мен өз бетінше оқуға жол салатын

идеялар мен тәсілдер, әдістер арқылы бірте-бірте көшу

керек, сол мақсаттың бірте-бірте шығуы олардың көп

рухани, зияткерлік және физикалық күш жұмсап,

жетістікке жетуі үшін қажет.

3-саты.Үлкен мектеп айрықша білім беру кеңістігі

болып табылады. Онда бір жағынан, әлеуметтікдағдыланған

тұлғаның қалыптасуы бойынша оның

міндетті қызметінің қоғаммен орындалуы аяқталса,

екінші жағынан, құзіреттілік кешені үшін жағдайдың

жасалуына әкелетін білім жүйесінің артық

байланысымен басым білім беру парадигмасының

бірте-бірте бағытталуы шынайы жүріп жатады, ол көп

факторлы ақпараттық қарым-қатынастық кеңістік

жағдайында өз ойларын жүзеге асырушы адам қабілеті

ретінде қарастырылады.

3 кезең - ұйымдастырылған-әрекеттік. 2017- 2018

оқу жылы

Түрлендірілген бағдарламалар мен оқулықтар әзірлеу,

қазақ тiлiнде оқытатын жалпы білім беретін мектептерде

дарынды балалармен жұмысты дамыту үшін нұсқаулар

құрастыру. Интеграцияланған ашық сабақтар, ғылыми

конференциялар, жобалар арқылы педагогикалық

ұжымға нәтижелерді ұсыну.

4 кезең - 2019 жыл қорытындылау

Дарынды балалармен жұмыс бағдарламасын іске

асыру үшін мұғалімдердің әдістерін қорыту. Мектеп

педагогикалық кадрларының дарынды балалармен

жүргізген жұмысының қорытындысын қала кеңістігінде

нәтижелерін көрсету. Бағдарламаның деңгейін одан әрі

дамытуын анықтау. Тәжірибесі жинақталған жүйесін

енгізу.

¹5 (12) 2016

ІҮ. Жұмыстың басты бағыттары

4.1.Оқушылармен жұмыс.

Жобаның жүзеге асырылуы дарынды оқушылармен

тікелей жұмыс жүргізумен байланысты. Бұл кезеңде

дарынды балалармен жүйелі және мақсатқа бағытталған

жұмыс жасау жоспарланады және келесі бағыттардың

іске асырылуы қарастырылады: Үйлестіруші бағыт.

Ғылыми-зерттеушілік бағыт. Ғылыми-әдістемелік бағыт.

Эксперименттік бағыт.

Танымдық болмысы жоғары деңгейдегі оқушылармен

жұмыс

Мақсаты: 1. Оқушылардың дамуы мен өзін-өзі дамыту

шартын туғызу бағытында мектептің педагогикалық

ұжым жұмысын ұйымдастыру.

Дарынды балалармен жұмыс. Жоғары сынып

оқушыларының көбісі оқуды жалғастыруы уәжсіз және

өзін кәсіптік бағытқа дайындауға талпынады, мұнда білім

алуды даралау идеясын жүзеге асыратын және

шығармашылығын көрсету және оқушылардың іске

асыруына мүмкіндік беретін технологиялар әлдеқайда

зор көмек береді. Бұл бәрінен бұрын проблемалық оқыту

технологиясына және "шағын топтарды" оқыту

әдістемесіне сәйкес жобалық білім беру технологиясы

болып табылады.

2. Шағын топтарда білім беру әдістемесі.

Бұл әдістеме семинар сабақтарда әсерлірек

қолданылады. "Шағын топтарда" білім берудің мәнісі

сыныптың 3-4 топқа бөлінуінде жатыр. Мақсатқа сай

олардың әрқайсысына 5-7 адамнан бөлінеді, мұндай

бала санымен білім беру жағдайы жақсырақ жүргізіледі.

Әрбір микротоп семинарда талқыланып жатқан

сұрақтардың біріне жауап дайындайды, ол сұрақтар өз

қалаулары немесе жеребе тастау жолымен

таңдалынады. Сұрақтарды талдау барысында әр топтың

оқушылары шығып сөйлейді, қарсы пікір айтады,

пікірлерді сараптайды және толықтыру жасайды.

Оқушылар дұрыс жауап үшін жеке бағалар алады, ал

"шағын топтар" белгілі ұпай жинайды.

Жобалық оқыту технологисы

Жобалық білім беру жүйесі негізінде оқушылардың

білімді өзіндік іздену процесі жағдайында

шығармашылық қырынан меңгеру, яғни жобалау жатады.

Жобалау өнімі - сөйлеу мәтіні, реферат, баяндама және

т.б. ретінде келетін оқу жобасы.

Дарынды балалармен мақсатқа бағытталған

жұмыстың ұйымдастырылуы.

Дарынды балалармен жұмыс барысында қолдау

көрсету және ынталандыру жүйесінің міндетті жоспары,

дарынды бала әрекетін бағалау өте маңызды болып

табылады.

4.2. Ата-аналармен жұмыс

Ата-аналармен жұмыс жүйесін құру

4.3 Педагогикалық ұжыммен жұмыс

Әдістемелік қамтамасыздыру

Ү. Бағдарламаның жүзеге асу механизмі:

ҮІ. Жұмыс нәтижелерін рәсімдеу.

1.Дарынды оқушымен жұмыс бағдарламасын жүзеге

асыру нәтижесінің компьютерлік презентациясы.

2. Әдістемелік, дидактикалық материалдардың

жинағы.

3.Оқушылардың дарындылық қабілетттерінің даму

мониторингі.

4. Бағдарламаны жүзеге асырудың электрондық

материалдар қоры.

27


¹5 (12) 2016

Ìåêòåïò³í äàìó áàFäàðëàìàëàðû

КУРМАШЕВА

АЛМАГУЛЬ

АМАНТАЕВНА

директордың ОТІ

жөніндегі

орынбасары

СМАГУЛОВА

АНАРА

МЕЙРАМОВНА

математика

пәні

мұғалімі

Берілген мақалада Семей қ. №3 орта мектебінің математика

сабақтарында білім сапасын басқару жөніндегі педагогикалық

жобасы берілген.

В данной статье представлен Проект по управлению

качеством образования на уроках математики средней школы

№3 г.Семей.

This article presents the Project to implement the Program of education

and socialization of pupils of the secondary school №3 of

Semey city.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОБА

Математика сабағында "БжС" технологиясын қолдану арқылы

оқушының білім сапасын басқару

Жобаның тақырыбы: Математика сабағында

"БжС" технологиясын қолдану арқылы оқушының

білім сапасын басқару.

Мақсаты: 2015-2016 оқу жылында "№3 ЖОББМК"-де

дайындалған "БжС" технологиясын енгізу бағдарламасы

негізінде математика пәнінен білім сапасын басқаруды

жеке тұлғаның құзыреттілігін қалыптастыруға бағыттау.

Тақырыптың өзектілігі: оқушылардың математика

пәнінен алған академиялық білімдерін өмірде қолдана

алу; жоғарғы сапаға қол жеткізу; оқушылар

дарындылығын ерте жастан анықтау.

Зерттеу объектісі: 2-4 және 5 сыныптар.

Енгізілу мерзімі: 2015 қаңтар- 2017 мамыр

Қазіргі қарқынды дамып жатқан әлемде білім

саласында өзгерістердің болуы заңды құбылыс.

Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың халыққа

жолдауы "Қазақстан-2050" стратегиясында: "Бәсекеге

қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы

жоғары елге айналуымыз керек. Сондай-ақ

балаларымыздың, жалпы барлық жеткіншек ұрпақтың

функционалдық сауаттылығына да зор көңіл бөлу қажет.

Балаларымыз қазіргі заманға бейімделген болуы үшін

бұл аса маңызды"- деп атап көрсеткен. Ендеше, білім

берілуімен ғана маңызды емес, маңыздысы - білім беру

сапасы өзінің міндеттерін қаншалықты орындауда және

оқушылардың академиялық білімдерін әртүрлі өмірлік

жағдайларда қолдану деңгейлері қаншалықты? Неліктен

біздің алдымыздан шыққан оқушылар халықаралық

PISA, TIMSS, PIRLS зерттеулерінде өз білімдерін

жоғарғы деңгейде көрсете алмайды? Осы сұрақтар ұрпақ

тәрбиесі үшін жаны ауыратын әр ұстазды мазалауы

қажет. Оқыту сапасын көтеру- бүгінгі техникасы

қарыштап дамыған өркениетті заманның өзекті мәселесі.

Қазақ педагогикасы мен мектебі алдында білім, тәрбие

берудің тың, жаңащыл бағыттары жолға қойылуда.

Олар-оқу, тәрбие, даму үдерістерін жандандыру.

Осының барлығы жеткіншектерге жүйелі білім, саналы

тәрбие беру ісіне тәуелсіз ел талабы тұрғысынан қарау

қажеттілігінен туындап отыр. Мемлекетіміздің

қолдауымен қазіргі білім саласында аз жұмыстар

атқарылып жатқан жоқ. Қазақстан Республикасы педагог

қызметкерлерінің біліктілігін арттырудың деңгейлік

курсынан өткен ұстаздардың осы бағытта қосар үлестері

қомақты. Десек те, аталған курстан өткен ұстаздар әр

мектепте өте аз мөлшерде. (Біздің мектепте қызмет

жасайтын ұстаздардың 10%-ы ғана қамтылған).

Мектептің даму жоспарына енгізілген өзгерістер, зерттеу

жұмыстары, коучингтер "бүкіл ұжымды өзгерте қойды,

білім сапасын айтарлықтай дәрежеге жеткізді" деп айту

жасандылық болар. Қазірде алдымызда тұрған басты

мақсат, қандай технологияны қалайтынын ұстаздардың

өз еншісіне қалдыра отырып, сапалы әрі табысты оқуға

қол жеткізу. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін,

ұстаздардың барлығына қол жетімді болып отырған

"Биоақпараттану және Синергетика" технологиясын

игеруді қолға алдық. 2014-15 оқу жылының екінші

жартысында ұстаздарымыздың 38%-ы осы технология

бойынша курстан өтіп, Астана қаласы мектептерімен

тәжірибе алмасуға барды. Аталған технологияны өз

мәнінде игерген 15 мектепте бір апта көлемінде болып,

өз мектебімізге оралған соң ұжым ұстаздарымен

тәжірибе бөлісу мақсатында ашық сабақтар өткізді. Қала

көлемінде екі рет семинар беріліп, оқу жылы соңында

ата-аналар үшін "Ашық есік" күні ұйымдастырылды. Әр

ата-анаға өз баласының жекелеме пәндер бойынша

білім деңгейлерін сырттай бақылауға мүмкіндік жасалды.

2015-16 оқу жылында да аталмыш технологиямен жұмыс

жоспарлы түрде жүргізілуде. Жас ұстаздардың 10-ы осы

технология бойынша курстан өтті. Математика пәнінің

оқытылуына үлкен мән беріліп, мектепішілік бақылау

БжС технологиясы регламентіне сай барлық сыныптарда

әр тарау сайын жүргізіліп, нақты білім деңгейлерін

анықтауға мүмкіндік алдық, әрі мұғалімдерге

коррекциялық жұмыстар енгізіп, меңгеруде қиындық

тудырған материалдарды қайталап жүргізуге жағдай

жасалуда. Әрине, мұндай жүйелі ұйымдастырылған

жұмыс нәтижесіз де емес, білім сапасының айтарлықтай

ілгерілеуі көңіл қуантады. Мектеп психологтарының

ұйымдастыруымен аптаның үш күнінде "Жаттықтырғыш",

"Сөздік қор", "Логикалық тапсырмалар" жаттығулары

жүргізілуде. Курстан өткен ұстаздар мектепішілік және

көршілес мектептер үшін семинарлар өткізді. Енді осы

БжС технологиясының ерекшелігіне нақтырақ тоқталар

болсақ:

Қазақстандық ғалым Ф.Я.Вассерман көптеген

қазақстандық және халықаралық педагогтардың

тәжірибесін зерттеп, "Биоақпараттану және синергетика"

(БиС) білім беру технологиясын тамаша қарастырып,

оқыту сапасының нормативтік көрсеткішін құрды.

Автордың жасаған қорытындысы бойынша оқыту

сапасын басқару -оқыту нәтижесін толық көрсететін

көрсеткіштер мен критерийлердің талабын орындауға

28


Ìåêòåïò³í äàìó áàFäàðëàìàëàðû

бағытталу, оқытудың сапасын нақты анықтайтын

стандарттық өлшемдер жүйесін құру. Өлшем

нормаларының бірі - тапсырманы орындау уақыты. Оқу

процесін дамытуда БжС білім беру технологиясын

ойлану жылдамдығын арттыру еске сақтауда, оқу

үлгерімінің сапасын жаңартуда, оқу материалын игеруде

үлкен жетістіктерге жеткізетіні тәжірибеде дәлелденіп

отыр. Ф.Я.Вассерманның "Биоақпараттану және

синергетика" білім беру технологиясында оқытылатын

пәндердің оқу материалының меңгерілуіне сәйкес келетін

қажетті технологиялық карталар құрылымын да

ұсынған.Түрлі технологиялық карталар арқылы

оқушылардың қабылдауы, есте сақтау қабілеті өседі,

ойлау - сөйлеу дағдысы қалыптасады, танымдық

көзқарасы жетіледі, ең құнды, пайдалы материалды

тауып, өз бетінше ізденіспен еңбек етуге талпындырады.

Бұл оқушының уақытты үнемді пайдаланып, өз ойын

тұжырымдап айтуға дағдыландырып, шығармашылық

ізденіске жол ашады.Математика пәніи үшін

құрастырылған карталары: "Алгоритм", "Биоинтернет"

"Жаттықтырғыш", "Логика", "Лидер", "КТС".

"БжС" технологиясы бойынша өткізілген математика

сабақтарының дәстүрлі сабақтарынан айырмашылығы:

- Жаңа сабақ оқу әрекетінің жалпыланған әдісі (ОӘЖА)

арқылы түсіндіріледі.

- Тапсырма деңгейлеп беріледі.

- Тапсырманы орындауға уақытты шектеп көрсетеді.

- Өздігінен білім алуға мүмкіндік жасалады.

- Барлық оқушы қамтылып, бағаланады.

БжС білім беру технологиясының карталары

мұғалімдерге сабақты жоғары деңгейде сапалы өткізуіне

ықпал жасайды..Әр картаның өзіндік ерекшелігі,

құрылымы, мақсаттары бар. Олар гуманитарлық

пәндерге де, жаратылыстану пәндеріне де негізделген.

Аталған технологияның ерекшелігі: мұнда мұғалім тек

басқарушылық рөл атқарады, көп түсіндіре бермейді,

қажетті мәліметтерді қайдан табуға болатынын және

қалай оқып-үйренетінін айтып, бағыт беріп отырады.

Мұғалім - пікір таласты ұйымдастырушы, білім алуды

ұйымдастырушы. Ғалым-практик Ф.Я.Вассерман

жүргізген зерттеу тәжірибелік-эксперименттік

жұмыстарының нәтижиесінде оқыту сапасының

нормативтік көрсеткішін құрды. Ол көрсеткіш 63% төмен

емес. Әр сабақтағы оқушылардың білім сапасын

есептеп, 63% салыстырып отыру керек.

"Биоақпараттану және синергетика" технологиясы

бойынша тақырыптық жоспарлау төмендегідей

қадамдардан тұрады:

- берілген тақырып бойынша қандай білім, білік, дағды

бар екенін анықтай білу;

- білім, білік, дағды уақыты бойынша бөлу;

- жеке сабақтағы білім, білік, дағдының әрбір

компонентін меңгеруін жоспарлай білу.

Бұл жерде мынадай қағидаларды басшылыққа алу

керек:

- меңгеру сапасын жоғалтпай, білім берудің ақпараттық

бөлігін мейілінше азайту;

- білік, дағдыларын практикалық меңгеруге арналған

уақыт ресурсын ұлғайту;

- жекелеген тақырыптарды ілгерілей, оза меңгеру

есебінен уақыт ресурсын босату, сол арқылы пәндік

білімді тереңдете меңгертуге мүмкіншілік жасау.

Осылайша білімді хабарлама түрінде беру уақытын

30- 40 %-ға қысқарту- сонша мөлшерде пропорционал

түрде білім сапасын арттыруға технологиялық әсер етеді.

"Биоақпараттану және синергетика" технологиясымен

танысып, саралай келе төмендегідей артықшылықтарды

бөліп алуға болады:

- нақты нәтижеге, сапа көрсеткішіне бағытталуы;

- оқыту формасының белсенділігі;

- жекелей , даралап оқытуды қамтамасыз етеді;

- деңгейлеп оқытуды жүзеге асырады;

түзету, коррекция және рефлексия жұмыстарын

¹5 (12) 2016

сабақтың әрбір кезеңінде іске асыруға болады; зерттеуізденушілік

дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Математика пәні үшін ең тиімді жағы - мұғалім өтілген

материал бойынша сыныптағы әр оқушының нені

игергенін және қай тақырыпты меңгере алмай жатқанын

нақты көріп отырады. "Оқушының сынақ парағы"

(қосымша 1) жүргізіледі. Әр тарау аяқталған сайын

кескіндеме алынып, нәтиже төмен болған жағдайда

қосымша дайындалуға бір апта уақыт беріледі. Межелі

уақытта кескіндеме қайталап алынады. Екінші баға тек

қайта тапсыру нәтижесінде ғана қойылады.

"Максималды балл" қатарына барлық тақырыптар

бойынша ең жоғарғы нәтиже қойылады. "Оқушы

жетістіктерінің парағына" (қосымша 2) нәтижесі

қондырылып отырады. Оқушы жетістіктерінің парағында

мұғалім белгілі бір тақырыпты өткеннен кейін толтырып

отырады. Оқушының өз оқу үлгеріміндегі жетістікке

жетуге және оны табысқа жетуге ынталандыруға, үндеуге

бағытталған. Нақты нәтижені бақылап отыруға ата-ана

да, сынып жетекшісі де мүмкіндік алады. Әрі оқушының

өзі де төмен нәтижесін өзгертуге міндетті болады.

Мұғалім үшін тағы бір тиімді жері - параллель сыныптар

ішінен альфа топтарын жеке, гамма топтарын жеке,

бетта топтарын жеке алып нәтижелі жұмыс жасауға

болады. Әрбір оқушы жылдамдыққа үйреніп, альфа

тобынан түсіп қалмау үшін талпыныс жасайды.

Математика мұғалімдері осы технологиямен жұмыс

жасағалы біз оқушылар білімінің нақты деңгейіне көз

жеткіздік. Ағымдағы тексеру жұмыстары тек бақылау ғана

емес диагностикалық сипатта да қызмет атқарады. Оның

мақсаты- түзету жұмыстарының қажеттілік деңгейін

анықтау.2-11 сыныптар аралығында математика

пәнінен жоспарлы түрде әр тарау сайын кескіндеме

алынып, төмен үлгерім көрсеткен сыныптардың түзету

жұмыстарын жүргізуін, "қарызды өтеуге" (қосымша 3)

жұмыс жасауларын талап етіп отырдық.

Сабақтарда байқалғаны:

- оқушылар көп уақыт бойы белсенді, тапсырмаларды

өз беттерінше орындайды;

- дағды қалыптасады, шаршамайды және өз білетінін

басқаға үйретеді ;

- өзара қарым-қатынас қалыптасады;

- жұппен, топпен, ұжымдық жұмыс түрлері

қолданылады;

- бағалаудың түрлі формаларын пайдаланады;

- машықтандыру жаттығулары жасалады;

- оқушылардың шебер орындауы үнемі уақытпен

шектеледі;

- сыныптағы ешбір оқушы қалыс қалмайды;

- сыныптағы әр оқушымен жұмыс жасауға мүмкіндігі

бар.

Оқушылардың еске сақтау қабілетін, зейінін, ойлау

қабілетін, жылдамдығын дамытуға ықпалы зор. Білімнің

үлкен көлемін меңгеруде де оқушылар жаппай ой

қозғалысына түседі де бүкіл сыныпқа жүктеме бөлінеді,

сөйтіп тану қуанышына мүмкіндік туады.

Есеп шығарудың саны да, тапсырмалар көлемі де 3

есе артты.

Материалды жоғары деңгейде меңгертуде,

жылдамдықты, есте сақтауды, зейінді жаттықтыруда,

оқылатын материалға, жалпы оқу үрдісіне деген

қызығушылықты қалыптастыруда, ұжымдық шығармашылықты

тұрақтандыруда "БжС" технологиясының

әсері зор. Алдыңғы екі тоқсан көрсеткішін саралай келе

оқушылар білім сапасында айтарлықтай ілгерілеудің

барлығына көз жеткіздік (Қосымша5).

Қазіргі заманғы мектеп бала үшін қызмет ету керек,

ол білімді өмірде қолдана білетін, көпшілікпен араласа

алатын, ішкі мәдениеті, ойлау және сезіну қабілеті бар

адам дайындау керек. Мектеп бітірушінің мақсаты

барынша көп білуі емес, оның өзіне қажетті білімді өзі

біліп, іздеп табуға үйренуі, оқу, кәсіптік тұрмыс мәселесін

кез келген жағдайда шешіп іс-әрекет жасай алатын болу

29


¹5 (12) 2016

керек. Аталған мәселені шешетін технологиялардың бірі-

"Биоақпараттандыру және синергетика" педагогикалық

технологиясы.

Қорыта келе, "Биоақпараттану және синергетика"

арқылы төмендегі көкейтесті мәселелер шешімін

табатынын айтуға болады.

1. Оқушылардың білім сапасы көтеріледі, олар әрбір

пән бойынша мемлекеттік стандарт деңгейінің ең аз

Ìåêòåïò³í äàìó áàFäàðëàìàëàðû

қажетті көлемін 100% үлгеріммен қамтытуына кепілдік

алады.

2. Оқушы қабілеті жететін пәндерден жоғары

деңгейлерге дейін көтеріле алады.

3. Дарынды балалар дер кезінде анықталынып дами

алады.

4. Оқыту сапасының мониторингісі және

диагностикасы оқушы білімін дамытуға бағытталады.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Жалпы білім беретін мектептердегі сапаны басқару технологиясы "Биоақпараттану және синергетика", п.ғ.к,

профессор Вассерман Ф.Я.

2. БжС технологиясын ендіру бойынша басшылық п.ғ.к, профессор Вассерман Ф.Я.

3. Электрондық оқулық "БжС технологиясы" п.ғ.к, профессор Вассерман Ф.Я.

4. "Сапалы әрі табысты оқуға қол жеткізу- басты талап" Н.Ахметкалиев, А.Курмашева "Қазақстан мектебі" №2

2016

5. Ғаламтор жүйесі

30


Âîïðîñû îáðàçîâàíèÿ

¹5 (12) 2016

КУРМАШЕВА

АЛМАГУЛЬ

АМАНТАЕВНА

заместитель

директора по УВР КГУ

"СОШК №3" г.Семей

ЖАНАСПАЕВА

МЕЙРАМГУЛЬ

ЗАРЛЫККАНОВНА

учитель русского языка и

литературы КГУ "СОШК

№3" г.Семей

Мақалада орта мектептегі білім беру үрдісін

жетілдіру мәселелері қарастырылады. Мақала орта

мектеп ұстаздарына, әдіскерлерге, мұғалімдерге,

студенттер мен магистранттарға арналады.

В статье рассмотрены вопросы совершенствования

образовательного процесса в средней

школе. Статья будет интересна учителям,

методистам, а также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

The article is devoted the issues of improving the educational

process in high school. The article will be of interest

to teachers, instructors, students and undergraduates

of pedagogical specialties.

ПРЕОБРАЗОВАНИЕ ШКОЛЬНОЙ ПРАКТИКИ

Зачем нужны преобразования? Ответ на данный

вопрос содержится в послании главы нашего

государства Нурсултана Назарбаева "Стратегия

"Казахстан-2050" "Чтобы стать развитым

конкурентоспособным государством, мы должны стать

высокообразованной нацией… Необходимо также

уделять большое внимание функциональной

грамотности наших детей, в целом всего подрастающего

поколения. Это важно, чтобы наши дети были

адаптированы к современной жизни" [1].

В свете обозначенных задач становится ясно, что

школам необходимо менять подходы в преподавании и

обучении. Кроме того, меняются методы исследования

и выявления проблем школы.

При внедрении идеи уровневых Программ в школе,

мы убедились, что эффективным способом

систематического исследования и оценки является

эвалюация, которая широко применяется в таких

странах как Англия, Америка [2]. Опираясь на работу

научного сотрудника Института теории и истории

педагогики РАО В. Загвоздкина "О направлениях

обеспечения и развития качества школьного

образования за рубежом" можно сказать, что в рамках

школы реализуется внутренняя эвалюация, так как была

основана на исследовании работающими в школе

учителями собственной работы и её результата. Модель

эвалюации включает входные данные; процесс на

уровне школы, класса, результаты (краткосрочные,

долгосрочные). План эвалюации реализовывался в

несколько этапов:

- постановка цели, определение объектов, критериев;

разработка плана сбора и анализа информации;

- отбор количественных и качественных методов для

получения информации;

- сбор эмпирической информации;

- обработка и анализ информации;

-интерпретация данных и использование результатов

для принятия решений с целью повышения качества

образовательного процесса [4].

Каковы потребности школы? Чтобы ответить на этот

вопрос были изучены стартовые возможности школы

методами анкетирования, беседы, изучения школьной

документации, наблюдения. В беседе коллеги

указывали на низкую мотивацию учеников и в этом

видели основную проблему школы. Администрация,

помимо низкой мотивации учеников, видела проблему

школы в немотивированности самих учителей, в

неприятии преобразований, в применении ими

традиционных подходов обучения. В Стратегическом

плане школы отмечены те же проблемы. Из беседы с

учащимися было установлено, что они недовольны тем,

как проводятся уроки и тем, что учителя не

ориентируются на их потребности. Сразу очевидным

стало противоречие между мнением учеников и

учителей. Это навело на мысль, что не проводится

обратная связь на уроках, нет рефлексии. Наблюдения

на уроках подтвердили эту мысль. К анкетированию

была привлечена психолог школы, которая помогла

провести специальное анкетирование. Метод

анкетирования позволил выявить индекс

удовлетворённости образовательным процессом

учащихся, учителей, родителей. Анкетирование

показало, что в целом деятельность школы отвечает

образовательным потребностям учащихся и их

родителей. Но всё же вполне успешной её не назовёшь,

так как наблюдается снижение индекса удовлетворённости

(ИУ) образовательным процессом от начального

звена (84%) к среднему (73%), а в старших классах -

ниже нормы (61%). Разница между индексом

удовлетворённости образовательным процессом

учителей и учащихся, по использованной методике,

свидетельствует об отсутствии обратной связи

педагогов и учеников, о низкой ориентации учителей на

мнение школьников. На основе выводов был определён

фокус развития школы "Как развивать рефлексивные

навыки учащихся через применение новых подходов".

После определения приоритета развития школы, была

поставлена цель: развитие рефлексивных навыков

учащихся через применение новых подходов.

Ожидаемые результаты: улучшатся рефлексивные

навыки учащихся; учителя школы будут внедрять в свою

преподавательскую практику новые подходыв обучении

и преподавании; использовать методы, способствующие

развитию рефлексивных навыков учащихся; установятся

профессиональные взаимодействия между учителями

в условиях профессионального сообщества учителей

школы.

Контроль над происходящими изменениями

планируется осуществлять через критерии успеха:

учащиеся начнут формулировать тему урока,

участвовать в постановке целей урока, анализировать

свою деятельность, настроение на уроке; анализировать

результаты групповой работы; учителя составляют

краткосрочные планы с учётом критериев оценки урока

при использовании подходов "Обучение тому, как

обучаться", "Саморегуляция", "Критическое мышление";

внедряют идеи семи модулей.

Определить влияние происходящих преобразований

31


¹5 (12) 2016

на работу учителей, их взаимоотношения с учениками

и на результативность процесса обучения будет

возможно с помощью таких методов, как наблюдение,

анкетирование, беседа.

Как происходил процесс внедрения преобразований?

Главной целью деятельности учителей 1 уровня

являлась разработка и внедрение плана развития

школы, выступление в качестве ментора для одного или

двух коллег в целях содействия реализации последними

процесса коучинга, направленного на внедрение новых

подходов в обучении и преподавании, реализации

подхода Lesson study [3,с.102].

Для эффективности введения преобразований

объединили усилия учителей-лидеров и создали

сообщество "Серпін".

Изучив стартовые возможности школы, мы

определили приоритет плана развития школы: "Как

развивать рефлексивные навыки учащихся через

применение новых подходов". Сформулировав цель

введения преобразований, и уточнив ожидаемые

результаты, наша группа составила план развития

школы. Определить влияние происходящих преобразований

на работу учителей, их взаимоотношения

с учениками и на результативность процесса обучения

можно через наблюдение за реализацией процесса

коучинга и менторинга, подхода Lesson study.

Один из этапов процесса эвалюации- сбор

эмпирической информации. Для реализации данного

этапа велись наблюдения в ходе процесса коучинга,

подхода Lesson study, менторинга.

Ход проведения менторинга покажем на примере с

учителем русского языка и литературы В.С.Б., которая

попросила помочь ей в организации групповой работы

на уроке. Надо сказать, что подопечная настороженно

относилась к организации групповой работы на уроке,

считала, что работа в группе отрицательно влияет на

дисциплину в классе и не может повлиять на

результативность обучения. Посетив коучинг-сессии,

ознакамливающими с идеями семи модулей уровневых

программ, моя подопечная решилась использовать

новые подходы в своей практике.

Конечно, не всё гладко шло на первых уроках: много

времени уходило на пересаживание учащихся во время

организации работы методом "Джиксо", ученики

воспринимали урок как игру, не понимали

ответственности за своё обучение, проявляли

пассивность при постановке целей урока, не успевали

заканчивать мини-проекты в указанные сроки. Но

критерии успешности, которые оговаривались в начале

каждого урока (что должен знать, что должен уметь),

такие методы рефлексии, как "Анкета", "Комплимент",

"Барометр настроения", "Лестница успеха", презентация

мини-проектов, постепенно подводила учеников к мысли

об ответственности за результаты своего обучения. Надо

сказать, что наблюдения свидетельствуют о том, что

работа в группе над мини-проектами, способствовала

улучшению рефлексивных навыков. В этом можно было

убедиться на заключительном уроке, где ребятам было

предложено сделать газету, в которой надо было

отразить понимание того, что было изучено за четыре

урока, провести самоанализ деятельности в виде

репортажа. Это задание было направлено на рефлексию

серии уроков. Надо отметить, что учащиеся смогли дать

самооценку, проанализировать работу в группе. Если

до внесения преобразований ребята были пассивны на

уроке, отвечали одни и те же ученики, детям было скучно

на уроке, задания казались им неинтересными, то после

внедрения идей семи модулей, уроки подопечной стали

насыщенными, а групповая работа над мини-проектами

способствовала развитию рефлексивных навыков

учащихся (Приложение 2). Так, например, ученица А.,

проанализировав работу своих одноклассников в группе

и увидев, что у них есть трудности в освоении темы,

Âîïðîñû îáðàçîâàíèÿ

решила подготовить мини-проект, "шпаргалку" по

изученным темам. Применяемые методы "Барометр

настроения", "ЗХУ", "Лестница успеха", "Инсерт",

"Светофор" способствовали развитию рефлексивных

навыков учащихся, и они начали самостоятельно

организовывать свои действия на уроке для достижения

поставленной цели. Благодаря применяемым

методикам установилась обратная связь с учениками,

и учитель имел возможность вносить изменения в свои

уроки с учётом потребности детей. Групповая работа

способствовала тому, что взаимоотношения между

учителем и учениками стали доверительными,

демократичными. Ученик С, который раньше не решался

вступать в беседу из-за языкового барьера, после

применения новых подходов стал участвовать в защите

постеров, активно выполнял задания и в рефлексии

сказал, что эти знания ему пригодятся в будущем, а

главное, он теперь смелее говорит на русском языке.

Ученик В отметил, что ему лучше было работать в

небольших группах, потому что каждый выполнял свою

часть работы, соблюдалась дисциплина, поэтому их

группа быстрее всех справлялась с заданиями

(Приложение 2).

Анализируя результаты подхода Lesson study, можно

отметить, что на первом уроке рефлексия методом "ЗХУ"

показала, что учащиеся выражают свои мысли общими

фразами, не конкретизируют, какие знания они

приобрели в процессе урока. Поэтому на следующий

урок было решено использовать анкеты с готовыми

ответами, где учащийся мог бы только подчеркнуть

нужное утверждение.

Анализируя деятельность учеников на уроке,

руководитель группы, учитель 3 уровня Ж.О.

предложила задавать детям вопрос: "Пригодятся ли тебе

знания, полученные на уроке, в будущем?" Этот вопрос

стимулировал бы учеников к постановке цели уроков,

так как этот этап рефлексии содержания учебного

материала проходил вяло. Данный метод оказался

действенным и подтолкнул учеников к размышлению и

определению цели урока.

Открытием этого урока была работа над творческим

заданием. Если во время работы над теоретическим

материалом ученики испытывали трудности, но всё-таки

составили схемы по новой теме (а главное, смогли

сказать о причинах затруднений), то в практической

части все ученики с интересом включились в работу над

созданием сказочных историй и с удовольствием

рассказывали их друг другу. Это задание

способствовало улучшению рефлексивных навыков

учащихся, так как они указывали степень своего участия

в процессе, взаимооценивали работы друг друга,

говорили об удачах и неудачах работы группы и об их

причинах.

Реализация подхода Lesson Study показала, что нужно

обучать учителей проводить исследование: ставить

нужные вопросы ученикам во время опроса, наблюдать

и фиксировать не весь урок, а только исследуемую

часть, т.е. необходимо и в дальнейшем отрабатывать

навыки наблюдения.

На основе изложенных наблюдений, анализа

рефлексии учащихся, учителей, из беседы с подопечной,

из беседы с учителями-наблюдателями можно понять,

что внесённые преобразования являются

эффективными. Если анализ стартовых возможностей

школы свидетельствовал о сохранении традиционных

подходов в обучении и преподавании, то промежуточные

результаты показывают, что учителя начали внедрять

новые подходы. Это подтверждает и анализ анкет

учителей "Самооценивание учителями уровня

использования идеи семи модулей в практике"

(Приложение 1): 65% учителей считают, что

использование модулей "Новые подходы", "Возрастные

особенности" внедряются на высоком уровне, 40% -

32


Âîïðîñû îáðàçîâàíèÿ

высокий уровень использования модулей "Критическое

мышление", "Лидерство", "Обучение талантливых и

одарённых" - 40% высокий уровень, 50% - средний; "ИКТ"

-50% средний уровень. Из данных анкет видно, что

требуется оказать помощь коллегам в освоении модуля

"Оценивание обучения, Оценивание для обучения", так

как 70% учителей показывают низкий уровень

использования.

Таким образом, по результатам работы в школе в

рамках исследуемого вопроса "Как развивать

рефлексивные навыки учащихся через применение

новых подходов" могу сделать следующие выводы:

Чтобы формировать рефлексивные навыки учащихся

необходимо:

- Использовать новые подходы для организации

учебного процесса.

- Предоставлять возможность учащимся

¹5 (12) 2016

самостоятельно формулировать цели урока, ставить

перед собой учебные задачи.

- Сделать рефлексию одним из компонентов урока.

- Предоставлять возможность учащимся активно

действовать в каждой конкретной ситуации, а затем

осознавать свои действия.

- Учителю самому владеть методиками, способствующими

развитию рефлексивных навыков учащихся.

- Стимулировать развитие у учащихся умений

самоанализа и самооценки.

Конечно, перемены - это всегда большая

ответственность. Ещё Хайфетц и Лаури (1997)

подчёркивали, что "Заставить людей взять на себя

больше ответственности нелегко". А роль лидеров

заключается в том, чтобы "помочь коллегам понять, что

решения должны достигаться, а не спускаться сверху и

что сами коллеги играют здесь ведущую роль" [3].

Литература:

1. Послание Президента РК народу Казахстана от 17 января 2014 года "Казахстанский путь - 2050: Единая цель,

единые интересы, единое будущее".

2. Загвоздкин В. "О направлениях обеспечения и развития качества школьного образования за рубежом".

3. Руководство для учителя.

4. Шашкина М.Б. "Эвалюация и её роль в менеджменте качества образования".

Приложение 1

Результаты анкетирования "Самооценивание учителями уровня использования идеи семи модулей в

практике"

33


¹5 (12) 2016

ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

Мақала орта мектепте үш тілділікті дамыту мәселелеріне арналған. Автор

қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде оқыту міндеттерін жүзеге асыруға

қатысты мектеп тәжірибесімен бөліседі.

Статья посвящена вопросам развития трехъязычия в средней школе. Автор

приводит пример из школьной практики по реализации задач обучения на

казахском, русском и английском языках.

АМИРОВА ШЫНАР

СЕРИКХАНОВНА

ағылшын тілі пәні мұғалімі

Статья посвящена вопросам развития трехъязычия в средней школе. Автор

приводит пример из школьной практики по реализации задач обучения на

казахском, русском и английском языках.

ҮШТІЛДІЛІКТІ ОРТА МЕКТЕПТЕ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

Ел Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қазақстан халқына "Қазақстан-2050" стратегиясы: қалыптасқан

мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Жолдауында әрбір қазақстандықтың өміріндегі үштілділіктің маңыздылығы

туралы айтқан еді. Осы орайда Шығыс Қазақстан облысындағы қабылданған "Үштілділікті дамыту"

бағдарламасын жүзеге асыру қарқынды жүріп жатыр деуге болады. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты:

бастауыш, орта, жалпы орта білім беру бағдарламаларын жетік білу, оқушылардың коммуникативтік құзіреттілігін

арттыруды қамтамасыз ету.

Міндеттері :

- көптілділікті оқытуды жүзеге асыруда Отандық және халықаралық тәжірибелерді үйрену;

- аймақтық бағдарламалардың жүзеге асырудың механизмін анықтау;

- көптілділікті оқытудың мазмұнын іске асыру;

- көптілділікті енгізудің оқу әдістемесін дамыту;

- оқушылардың коммуникативтік құзіреттілігін қалыптастырудың деңгейін бағалау мен бақылау үшін өлшемдер

әзірлеу.

Күтілетін нәтиже:

Тілдер пәндерінің мұғалімдерінің кәсіби құзіреттілігін көтеру;

Ағылшын, қазақ, орыс тілдері бойынша бірыңғай оқу әдістемелік кешенін енгізу:

Оқушының қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде еркін сөйлеу функционалдық сауаттылықтың қалыптасуының негізі;

Көптілділікті әр пән бойынша жүзеге асыру (география, математика, физика, биология);

Шетелдік жоғарғы оқу орындарында білім алуға мүмкіндік жасау үшін оқушының ағылшын тілінен халықаралық

емтихан тапсыруына жағдай жасау;

Мектеп бітірушілердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Әр мектеп осы бағдарламаны басшылыққа ала отырып, өз бағдарламаларын құрды. Біздің мектепте де бағдарлама

құрылып, жұмыстар атқарылуда. Келесі кезекте мектептегі өткен ағылшын тілі пән бірлестігінің "Жарқын болашақүш

тұғырлы тіл", "Основа будущего - в полиязычии", "The brightly future -in the poligloting" атты апталығы туралы

сөз етпекпін.

Мақсаты: Н.А. Назарбаевтың "Тілдердің үштұғырлығы" бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында сайыстар,

әндер, мақал-мәтел жарыстары, жұмбақ шешу арқылы оқушылардың орыс тілі және ағылшын тіліне деген

қызығушылығын арттыру. Апталық жоспарына сай пән мұғалімдері ашық сабақтар мен сыныптан тыс шаралар

өткізді. Мектеп мұғалімдері ашық сабақтар мен іс- шараларға қатысып, тәжірибе алмасты. Г.К. Сейтханова, А.Б.

Мақсұтова, Ш.С. Амированың ашық сабақтары БжС оқу технологиясымен жүргізіліп, оң баға берілді.

Мәселен, 1 "В" сыныбында "Бауырсақ" және "Үйшік" ертегісінің желісі бойынша қуыршақ театры қойылды. Қойылым

қазақ тілі, орыс тілі және ағылшын тілінде өтті.Бұл жұмыс педгогикалық колледждің әдіскері Б.Ж. Койгельдина мен

Ш.С. Амированың бірлескен жұмысы болатын. Оқушылар ертегіден өте жақсы әсер алды. Үзілісте барлық 1-ші

сынып оқушылары осы қойылымды тамашалады.

Елбасының "Тілдердің үштұғырлығы" бағдарламасы аясында өткен, "Фольклорлық поэзия" мерекесінде 3-4 сынып

оқушылары үш тілде ән салып, әнге сахналық қойылым көрсетті.Мерекені тамашалауға келген ата-аналар, ән

арқылы тілді үйрену жеңіл екендігін айтып,алғыс білдірді. Мерекені ұйымдастырушылар ағылшын тілі пән мұғалімдері

Г.К. Сейтханова мен А.Б. Мақсұтова қатысушыларды грамоталармен марапаттады.

Үзіліс уақытында оқушылар мақал-мәтел жарысына қатысып, жұмбақтар шешті.

Сонымен қатар, мектепте "Тілдердің үштұғырлығы" акциясы өтті. Қабырғаларға әртүрлі тақырыптағы сөздердің

үш тілдегі баламасы жазылып, ілінді. Біздің ендігі ұранымыз:

Қазақ тілін - дамытамыз!

Орыс тілін - қолдаймыз!

Ағылшын тілін - үйренеміз!

Өздеріңіз байқап отырғандай, үштілділікті орта мектеп қабырғасында жүзеге асыру күнделікті оқыту үрдісіндегі

әрбір қарапайым әрекетті үш тілде жүзеге асырудан басталады.

34


ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

¹5 (12) 2016

БАТЫРХАНОВА

ГУЛЬНАР

АБУГАЛИЕВНА

АМАНКУЛОВА

АЙГҮЛ

ЖАҚСЫЛЫҚҚЫЗЫ

бастауыш сынып мұғалімдері

ҒАЗЫМОВА

НҰРГҮЛ

ҒАЗЫМҚЫЗЫ

Мақалада орта мектептегі білім беру үрдісін

жетілдіру мәселелері қарастырылады. Мақала

орта мектеп ұстаздарына, әдіскерлерге,

мұғалімдерге, студенттер мен магистранттарға

арналады.

В статье рассмотрены вопросы совершенствования

образовательного процесса в средней

школе. Статья будет интересна учителям,

методистам, а также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

The article is devoted the issues of improving the

educational process in high school. The article will

be of interest to teachers, instructors, students and

undergraduates of pedagogical specialties.

БІЛІМ МЕН ТӘЖІРИБЕНІ ҰШТАСТЫРУ

Қазіргі инновациялық технологиялар - білім сапасын

арттырудың кепілі. Оны өз дәрежесінде пайдалану -

оқушыны шығармашылыққа төселдіруге ықпалы өте зор.

Оқытудың тиімділігін арттыру үшін өз сабақтарымызда

жаңа технологияларды қолданамыз. Жаңа

технологиялардың ерекшелігі - оның оқушыға жан -

жақты ықпал етуі. Яғни тек білімді немесе оқу

бағдарламасын меңгертіп қоймай онымен бірге тәжірибе

алмасу, яғни жеке тұлғаның танымдық қабілеттерін,

танымдық процестерін (есту, көру), өзін - өзі өзектендіру,

бекіту, шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру,

белсенді сөздік қорын дамытуға, өз бетімен білім алуға,

ізденуге деген ықыласы мен іскерлігін, оқу - танымдық

ынтасын жетілдіру, әрі жеке тұлғаны жан - жақты

дамытуға жетелейді.

Заман талабына сай әрбір ұстаз сабақтарында

оқушылардың біліктілігін арттыру үшін оқытудың жаңа

әдіс - тәсілдерін кеңінен пайдалану керек деп ойлаймыз.

Өз біліктілігін көтеру мақсатында әрбір мұғалім кәсіби

шеберлігін шыңдап, білімін жетілдіріп отыруы керек.

Сонда ғана өзін - өзі дамыта алатын, өзін - өзі жетілдіре

алатын қоғамның белсенді, білімді жеке тұлғасын

қалыптастыра алады.

Бәсекеге қабілетті ұрпақ дайындау білім

бағдарламасының негізгі мәселесі болып отыр. Ең басты

нәрсе - жеке тұлғаның қабілетін ашу. Жеке тұлғаны жан

- жақты дамыту арқылы олардың бойынан:

- адамгершілікті, ізгілікті, дүние танымды

- белсенділікті, қабілетті тұлғаны

- жоғары мәдениеттілікті көре аламыз

Сондықтан мұғалім жаңашыл, жан - жақты болу керек

деп санаймыз.

Қазақстанның білім беру жүйесінің даму деңгейіне кері

әсер ететін жайттар баршылық. Дарынды ұстаз К. Д.

Ушинский: "Қызығушылығын туғызбайтын оқу бірте -

бірте оқушының білімге деген құмарлығын жояды, ал тек

қызығушылыққа негізделген оқу оқушының еркін, күш -

жігерін тәрбиелемесе мәнін жояды" деген екен.

Бұл заман - істің көзін, тірліктің тетігін тапқандікі болып

тұр. Мұндай ақиқаттан кім аттап кете алар дейсің.

Батылы жетіп аттағанның алды жөн, арты соқпақ екенін

өмір көрсетіп отыр. Адал еңбек, ынталы ісімен озғандар

- қай заманда да көш соңында қалмаған.

Білім беру өз алдына, тәжірибе тағылымсыз, адамдық

пен адалдыққа баулитын тәрбиесіз болмайды. Әл-

Фараби бабамыз тәрбиесіз берген білімнің құмға құйған

судай болатынын айтты емес пе?

Білімді тұлға, білікті маман болғанда ғана

индустриялық-инновациялық жобалар мүлтіксіз

орындалады. Ендеше, білім - сөз жүзінде ғана емес, іс

үстіндегі тәжірибеден көрінуі тиіс. Яғни, оқушы 40%

білімді партада отырып теориядан көкейіне түйсе, 60%

тәжірибе үстінде оқығанын көзбен көріп, қолымен ұстаса

ұтылмайды.

Нарық найқалып жүруді қаламайды. Жіті қимылдауды,

бүгінгі бітетін істі ертеңге қалдыру - алға қойған

мақсатыңа көп жағдайда жеткізбейді.

Білім беру жүйесінде екі жақтың жауапкершілігі

болады. Оның біріншісі, теориялық білім берушілер

болса, екіншісі, тәжірибе үстінде оқуға баулу болып

келеді. Осы екі тарап жұмған жұдырықтай біріксе, теория

мен практиканы таразы басында тең ұстағандар,

жаңашылдыққа бой ұрғандар, тың реформаларды

бірден қабылдайды. Одан нәтиже шығаруға білім білегі

мықты жастар шоғыры осылайша қалыптасып келеді.

Мектептерде педагогикалық тәжірибені зерттеу,

жинақтау ісі күрделі және шығармашылық мәселелердің

бірі болып табылады. Педагогикалық тәжірибе - оқыту,

білім беру және тәрбие тәжірибесі, дәлірек айтсақ

нәтижесі оқушының жеке тұлғалық сапаларынан

көрінетін, белгілі бір мақсатпен ұйымдастырылатын

педагогикалық процесс.

Көпшілік мұғалімнің педагогикалық тәжірибесі - бұл

педагогикалық ғылымының жетістіктерін қолданып

жұмыс істеп жатқан білім беру ұйымдарының тәжірибесі.

Озат педагогикалық тәжірибе сөзін түрліше түсінеміз.

Кең мағынада озат педагогикалық тәжірибе - мұғалімнің

шеберлігінің жоғары деңгейі, тұрақты педагогикалық

нәтиже беретін оқыту және тәрбие тәжірибесі.

Мұғалімнің тәжірибесінде жаңалық болмауы мүмкін,

бірақ ол ғылымда белгілі принциптерді, әдістерді

табысты түрде қолданып, басқа мұғалімдерге үлгі болып,

озат тәжірибесі басқа мектептерге таратылады.

Педагогикалық озат тәжірбиенің тар мағынасы:

шығармашылық ізденіс, жаңалығы бар тәжірибе,

жаңашылдардың тәжірибесі. Мұндай педагогикалық

тәжірибе өте құнды, себебі ол мектеп тәжірибесіне

жаңалық енгізеді. Сондықтан, бірінші кезекте осы

тәжірибені талдап, баға беріп, тарату керек. Жай

шеберлік пен жаңашылдық арасындағы

айырмашылықты көру қиын, себебі мұғалім ғылымда

белгілі принциптер мен әдістерді қолданып, қол жеткен

жетістіктермен шектелмейді, жаңа әдістерді қолданып,

немесе ескі әдіс-тәсілдерді тиімді етіп ұштастырып,

бірте-бірте жаңашыл болады, олай болса кез келген

жақсы тәжірибені мектептің тәжірибесіне енгізуге

болады, бірақ жаңашыл мұғалімдердің іс-тәжірибесін

жан-жақты талдап, қорытындылап, тарату керек.

Озат педагогикалық тәжірибенің белгілері, оған

қойылатын талаптар. Бірінші белгісі - қоғам дамуының

бағытына, әлеуметтік сұранысқа сәйкестігі. Озат

мұғалімдер мен білім беру ұйымдарының қызметкерлері

35


¹5 (12) 2016

өмір талаптарына сай жұмыс істеп, педагогикалық

процесті жетілдірудің тиімді жолдарын табады. Озат

тәжірибенің екінші белгісі - педагогикалық қызметтің

тұрақты, жақсы нәтижелері. Педагогикалық "өнім" -

оқушылардың білім, іскерлік, дағдыларының, жалпы

дамуының, тәрбиелілігінің деңгейі. Мұғалім сабақтарын

дұрыс бағалап, оқушылардың білім сапасын тексеріп,

жауап алынатын сұрақтар:

- оқушылардың бағдарламадағы оқу материалын

меңгеруі;

- өз беттерімен білім ала білуі;

- білімдерін шығармашылықпен тәжірибеде қолдануы;

- оқушылардың жалпы дамуы.

Білім сапасы оқушылардың байқампаздығынан,

талдау, жинақтау, абстракциялау іскерлігінен, оқу

материалымен жұмыс істеу жолдарын анықтаудан, ісәрекеттің

жүйесін белгілеуден, өз іс-әрекетін бақылап,

оған керек жағдайда түзетулер енгізуінен көрінеді.

Оқушылардың тәрбиелілігі олардың пікірлерінен, мінезқұлқынан,

жүріс-тұрысынан байқалады. Озат

тәжірибенің үшінші белгісі - оқыту, тәрбие, дамуда

тұрақты, жақсы нәтижелерге жету үшін мұғалімдер мен

оқушылардың өз күштері және құралдарын орнымен

жұмсауы. Оқушыларға шамадан тыс қосымша

тапсырмалар беріп, басқа пәндерді меңгеруге зиян

келтіріп, білім сапасын көтеретін тәжірибе озат тәжірибе

деп есептелмейді.

Жаңалық - озат тәжірибенің төртінші белгісі.

Педагогикалық озат тәжірибе оқу-тәрбие жұмысын

үнемі дамытып және жетілдіріп отырады. Сондықтан,

әрбір мұғалім еліміздегі жаңашыл ұстаздардың бай

тәжірибесін, белгілі педагогтар мен психологтардың

ғылыми еңбектерін терең зерттеп, олардың ұсынбаларын

өз ісінде шеберлікпен пайдаланғаны жөн.

Мектептерде педагогикалық тәжірибені зерттеудің

кейбір талаптары бар. Олар: мұғалімнің өз тәжірибесін

өзі зерттеп жинақтауы, педагогикалық еңбек

шеберлерінің жұмыс жүйесін зерттеу және жинақтау; бір

педагогикалық тақырып бойынша бірнеше мұғалімдердің

іс-тәжірибелерін зерттеу және жинақтау; жаңашыл

мұғалімдердің озат тәжірибесін тарату және оны тәрбие

процесіне енгізу; педагогикалық ғылыми-зерттеу

институттарының басшылығымен оқу және тәрбие

салаларында орын алып отырған мәселелерді тауып,

оны шешуге ат салысу. Инновация - педагогикалық

процесске оқыту мен тәрбиенің жаңа

тұжырымдамаларын, оқу жоспарларын және

бағдарламаларын, түрлерін, әдістерін, құралдарын

енгізіп, мақсатқа жету. Инновациялық процессіз

мектептің дамуы мүмкін емес. Мектептің тарихында

оқыту мен тәрбиенің ескі түрлері, құралдарының орнына

жаңа, озық үлгілер келген кездер көп болды. Мысалы:

20 жылдары мектеп тәжірибесіне жобалау әдісі бойынша

топқа үй тапсырмалары берілді. Осы тәсілді жаңашыл

мұғалім Н.П.Гузик өзгертіп қолданды.

70-80 жылдары Ш.А.Амонашвили, И.П.Волков,

С.Н.Лысенкова, В.Ф.Шаталовтардың жаңашылдық істәжірибесі

сол кездегі ұстаздар қауымының тарапынан

үлкен қолдауға ие болды.

Инновациялық мектептердің мақсаты - жеке тұлғаны

жан-жақты дамыту.

Н.Нұрахметов инновацияны мынадай топтарға бөледі:

- білім мазмұнындағы инновация;

- оқу-тәрбие процесінің әдістемесі, технологиясы, түрі,

әдістері және құралдарындағы инновация;

- оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудағы инновация;

- мектептегі басқару жүйесіндегі инновация.

Жаңалықтан кейін болған өзгерістердің сипатына

қарай топталған инновацияның түрлері:

- жеке, бір-бірімен байланысы жоқ;

- модульдық (бір-бірімен байланысты): бір-біріне

жақын пәндерге және жас деңгейлері бірдей

оқушылармен жүргізілетін оқу-тәрбие жұмыстарына

ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

енгізілген жаңалықтар;

- жүйелі: барлық мектептерде болатын өзгерістер.

Иновацияның түрлері: модификациялық,

комбинаторлық, түбірлі.

Модификациялық инновация - педагогикадағы әдістәсілдерді

жетілдіру. Мысалы: А.С.Макаренконың қиын

балаларды тәрбиелеу әдістерін А.Ысқақов осы заманға

лайықтап қолданды

Комбинаторлық инновация - белгілі әдістердің

элементтердің бір-біріне қосу. Инновацияның бұл түрін

қазіргі кезде тілдерді оқыту әдістемесімен айналысатын

ғалымдар қолдануда. Түбірлі: мектепке білімнің

мемлекттік стандарттарының енгізілуі.

Иннавациялық іс-әрекет - қоғамның әлеуметтікэкономикалық

жағдайына сай мектеп жұмысын

дамытатын, мектеп өміріне оң өзгерістер әкелетін ісәрекет.

Әрбір мұғалім өзінің оқу-жұмысын дамыту үшін

түрлі құралдар арқылы өзінің іс әрекетін саналы түрде

өзгертеді.

Инновациялық процестің кезеңдері:

- иновацияның себептері;

- жаңалықты жобалау;

- жаңалықты жүзеге асыру.

Инновациялық іс-әрекетке орта да әсер етеді. Мектеп

жаңалықтың себебін, жобасының дұрыстығын дәлелдеп,

жаңалыққа мұғалімдерді, оқушыларды, ата-аналарды

қызықтыра білгені жөн. Инновациялық процесті

күшейтетін бес фактор:

- мектеп басшыларының шығармашылығы, оқытудың

жаңа технологияларын жасауға қабілеттілік,

педагогикалық процеске қатысушылардың бір-бірімен

өзара әрекеті және қарым қатынасы;

- инновациялық процестің жоспары, бағдарламасы;

- бағдарлама, жоспар бойынша мектепке

ғалымдардың кеңес беруі, керек жағдайда инновациялық

процеске түзетулер енгізуі. Жоспарда нәтижелерге

жетуге ықпал ететін жағдайларды көрсетіп, сәтсіздік

болғанда оны жоятын шараларды да белгілеу;

- әлеуметтік-экономикалық жағдай;

- инновациялық процеске қатысушылар: бастама

көтерушілер, көмектесушілер, қарсы тұрушылар.

Ынтымақтастың - бір мақсатқа жетуге бағытталған,

бірлескен іс-әрекет.

Оған керекті жағдайлар:

- мақсаттың бір екенін анық сезіну;

- ынтымақтасушы жақтардың қызметш дәл белгілеу;

- мақсатқа жету үшін мұғалім мен оқушылардың, т.б.

педагогикалық процеске қатысушылардың бір-біріне

көмек беру .

Ынтымақтастық педагогикасының пайда болуына

себеп болған оқушылардың білім деңгейінің төмендігі,

кеңес педагогикасының баланың еркін және жан-жақты

дамуын тежеп, талантын басуы.

Ынтымақтастың педагогикасы баланың психикасының

саулығын сақтап, күштеп оқытуға, формализмге қарсы

шығып, баланы оқуға ынталандырып, табысқа деген

сенімін нығайтып, жазалаудың ауыр түрлерін мүлдем

қолданбайды, адамгершілік пен ынтымақтың бала

өмірінде үлкен маңызы бар екенін жете түсінеді.

Жаңашыл мұғалімдер өз мектептерінде 25 жыл бойы

идеяларын сынақтан өткізіп, ескі әдіспен жастарды

оқытуға болмайтындығын дәлелдеп, мұғалімдерге жақсы

жұмыс істеу жолдарын көрсетті. Олар:

- балалар мен мұғалімдер, ата-аналар арасындағы

ынтымақ; ұжым мүшелерінің шығармашылық жұмысы;

- оқушыға атқарушылық және шығармашылық

қабілетін o(дамытатын жұмыстар беру;

- баланы өзін-өзі және ұжымды талдауға үйрету;

тұлғалық дамуы;

- тірек идеясы;

- жаңарту идеясы;

- озу идеясы;

- жаңа мектеп;

36


ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

- тұлғаны дамыту идеясы.

Кеңес мектебі білім беруге баса назар аударып,

іскерлікке аз көңіл бөліп, оқыту мен тәрбиенің негізгі

мақсаты оқушыларды дамыту екендігін ұмытып отырған.

Ынтымақтастық педагогикасы ақыл-ойды, т.б дамытады.

Атқарушылық, шығармашылық қабілет. Балалардың

ақыл-қабілетінің дамуын зерттеген Б. Никитин, оны

атқарушы, және баланың өздігін тез дамытатын, оның

ең негізгі қасиеттерін шығармашылық деп бөледі.Бала

дамуының жаңын аймағы - үлкендердің көмегі арқылы

баланың атқараалатын істері. Көрнекті кеңес психологы

Л.Выготский оқыту мен дамудың байланысын зерттеп,

баланы дамыту үшін оған күрделі тапсырмалар беруді

ұсынды. В.Шаталов ережелері оқылмаған тақырыптар

бойынша оқушыларға есеп шығартады

Баланың бір күнінің екінші жартысы оның

икемділігін, қызығушылығын дамытуға арналады, бұл

міндетті орындауға ересектердің уақыты

жетпейтіндіктен, балаға негізінен сабақта білім беріліп,

қалған уақытта баланың өзі қызығатын іспен

айналысуына жағдай жасаған жөн.

Жаңашылдар баланы өзін-өзі құрметтеуге оқу-тәрбие

жүмысының барлық кезеңдерінде үйретеді. Өзін-өзі

реттеу баланың өзінің іс-әрекеті арқылы жүреді.

В.Шаталов үйге тапсырма бермейді, оқушылар оған

бөлінген уақытты өздері үшін пайдаланып, тапсырманы

тынығып алған соң орындайды. И.Волков үй

тапсырмаларын оқушыларға таңдатады. Ш.Амонашвилидің

тәрбиеленушілері үй жұмысын өз қалауымен

алады. Ш.А.Амонашвили 6 жасар балаға тәрбие және

білім берудің мазмұнын, принциптерін, тиімді әдістерін

ғылыми негіздеп, оны мектеп тәжірибесі арқылы

дәлелдеді. Бастауыш сынып оқушыларын жан-жақты

тәрбиелеуде гуманитарландыру идеясын жүзеге асырды.

Ұраны: "Тәрбие процесінің барлық салаларында әр

баланың жеке басына құрметпен қарау". Шалва

Александрович мектеп есігін жаңа ашқан, әлі буыны

бекіп үлгермеген 6 жастағы балалардың тауын жығып,

талабын қайтармас үшін оларға баға қоймайды.

Балалардың еңбегін олардың тындырған істерінің нақты

нәтижелерімен бағалайды. Оның оқушыларының

дәптерден жасаған қолжазба кітаптары бар. Оған

балалар өздерінің алғашқы әңгімелерін жазады,

өздерінің салған суреттерін папкаларға жинайды.

Балалар табыстарын ата-анасына көрсетіп, мақтанып,

оны мектептегі көрмеге қойып, ұжымның рухын көтеріп,

оқушыларға күнделікті оқу, білім, өздігінен іздену

жолдарын түсіндіреді.

Мысалы: В.Амонашвили мәтіннің қатесін тапқызу

әдісін қолданады, өзі қате жіберіп балаларға түзеттіреді.

Диктанттың бағасын асырып, не кемітіп қою,

оқушылардың өздеріне баға қойғызу тәсілдерін

¹5 (12) 2016

қолданады. Амонашвили балалардан өз сабағының

ұнаған, ұнамағанын, жақсы етіп қалай өткізуге

болатынын сұрап, олардың сұрауымен сабақ береді.

"Қайырымды адам қандай болады?" "Сыпайы кісі

қандай?" "Біз нені оқимыз?", "Қандай өлең жақсы?" деген

тақырыпта пікірталастар өткізеді. Суретке қарап әңгіме

жазу, оқушыларға математикалық есептер құрастыртып,

оны басқаларына шығарту, қиын және оңай есептерді

оқушылар өздері таңдау тәсілдері қолданылады.

Амонашвили сабақта балалармен ақылдасып жұмыс

жасап, олардан көмек күткен сыңай танытады, "бір

тақырыпты түсіне алмай жүргенін" айтып, әрбір

оқушының сөзін тыңдап, оларға сұрақ беріп, қателескен

болады, балалардың сұрақтарына бірден жауап бермей,

білмейтінін, үйден оқып келетінін айтады.

Балаларға жаттығулар құрастыртады, оған өзінің

уақытының жетпейтіндігін айтады. Жаттығулар түзетіліп

басқа оқушыларға беріледі, құрастырушыларға алғыстар

айтылады. Үй жұмысын алғысы келетіндер ғана алады.

Әр балаға толық, жан-жақты мінездеме жазып, оны

ата-анасына береді.

В.Ф.Шаталов (1929 жылы туған) - украин педагогы.

В.Ф.Шаталов тәжірибесінің бірінші ерекшелігі - оқу

процесін оқушылардың іс-әрекетін, танымдық

жұмыстарын кезеңдерге, бөліп, мұғалімнің қатаң түрде

басқаруы. Шаталов 1-кезеңде тақырыпты жан-жақты

түсіндіріп, 2-кезеңде тірек плакаттарын қолданып,

қысқаша түсіндіріп, 3-кезеңде оқушыларға тірек

сигналдары (тірек плакаттарының кішірейтілген түрі)

беріліп, оларды балалар өз альбомдарына желімдеп,

4-кезеңде оқушылар оқулықпен және тірек

сигналдарымен үйде жұмыс істейді. 5-кезеңде сабақ

үстінде тірек сигналдарын естеріне түсіріп, дәптертеріне

жазып, 6-кезеңде оқушылар мұғалімге тақырып бойынша

ауызша жауаптар береді. Сонымен теориялық

материалмен жұмыс 6 кезеңнен тұрды. Шаталов

тәжірибесінің екінші ерекшелігі - бағдарлама нық бірбірімен

байланысты немесе қарама-қарсы

тақырыптарын біріктіріп оқыту.

С.Н.Лысенкова - Ресей педагогы. Әдістемесінің негізі

- бастауыш сыныптардағы оқу процесінде тірек

сигналдарды пайдалану, оқу материалы туралы

оқушыда тұтас түсінік қалыптастырып, "оза оқытып,

перспективалы жұмыс жасау". Лысенкова оқушылардың

өз бетімен жұмыс жасауына, олардың сабаққа

барысында көп сөйлеуіне, өздерін-өздері оқытуына көп

көңіл бөліп "кері байланыс" - деп атайды. Жалпы

С.Н.Лысенкова балаларға ауызша тапсырмаларды аз

орындатып, бүкіл сынып қатысатын жазбаша

тапсырмаларға ерекше ден қояды. Ол оқушылардың

сыныбы ілгерілеген сайын көп пікірталастар өткізгенді

дұрыс деп санайды.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Жаңашыл педагогтар іс-тәжірибелері. - Алматы,1991.

2. Педагогикалық ізденіс. - Алматы, 1990. - 8-58; 58-100, 147,215-беттер.

3. Ұстазға рухани қуат керек. Р.Нұртазина туралы//Қазақстан мектебі, 1999. №1-2. 8-11-бет.

4. НұртазинаР.Б. Занимательная грамматика. - Алма-Ата, 1963,1973.

5. Р.Б.Нұртазина. Формы патриотического и интернационального воспитания в казахской школе. Сб. научных

трудов. - М., 1980.

6. Курманалина Ш.Х. Совершенствование методической подготовки будущих учителей начальных классов по

обучению мптематике младших школьников: учебное пособие, Алматы: Алем, 1999.-160 с.

7. Курманалина Ш.Х. Функциональная модель электронной мстодической системы в колледже: Учебное пособие.

- Алматы: Алем, 2000.

8. Курманалина Ш.Х. Методология и технология создания электронной методической системы в условиях

информатизации оброзования: монография. - Алматы: Алем, 2002. - 316 с.

37


¹5 (12) 2016

ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

КУТЕШОВА

ЖАДЫРА

СЕРИКАЛИЕВНА

ШИЯНОВА

АЙГУЛЬ

ЗАМАНБЕКОВНА

бастауыш сынып мұғалімдері

ОРАЗГАЛИЕВА

САЛТАНАТ

САМЕТКАЗИЕВНА

Мақалада оқушылардың білімін бағалау

сынақтарының маңызы мен олардың оқушы

өміріндегі рөлі туралы баяндалады. Мақала

орта мектеп ұстаздарына, әдіскерлерге,

мұғалімдерге, студенттер мен

магистранттарға арналады.

В статье рассматривается вопрос о

необходимости и роли итоговых экзаменов

и оценок знаний учащихся. Статья будет

интересна учителям, методистам, а

также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

The article deals with the issue about necessity

and role of assessment for students in the

future. The article will be of interest to teachers,

instructors, students and undergraduates

of pedagogical specialties.

БАҒА - ОҚЫТУ ҮДЕРІСІНДЕГІ ҚОЗҒАУШЫ КҮШ

Білім алу мен даму, қашанда болса өзгеріс сатысында

болмақ. Міне сондықтан да, білім беру жүйесіндегі біздер

баға берудегі өзгерістерді жетік білуге тиіспіз. Өзім кіші

мектеп жасындағы бүлдіршіндердің оқытушысы

болғандықтан, балаларды дамытатын бастауыш мектеп

бағдарламасының жас балалардың білімінің өсуін

үздіксіз баптап, балалардың өздері мен олардың

дүниесін түсінуге бағытталуын құптаймын. Білім берудегі

жаңа бағыт бағалаудың жаңа жолдарын ұсынуда. Осы

жаңа тәсілдерді оқу тәжірибеме енгізуде біршама

қиындықтармен қатар, ауыз толтырып айтарлық

табыстарға да жеттім деп айтуға негіз бар сияқты. Оған

осы байқауға қатысу мүмкіндігі тиген сәтте, жасалған

жұмыстарды ой елегінен өткізе отырып көз жеткіздік.

Қазақстан Республикасы педагог қызметкерлерінің

біліктілігін арттыру үшінші деңгейлі бағдарламасын

меңгергеніміз жайлы заңды құжатқа қол жеткізіп, жаңа

қарқынмен оқу жылын да бастадық. Әр модульді

тәжірибеге енгізіп, қолданғанда жан-жақты ойланып, ой

сүзгіден өткізу арқылы оқытудың қиындықтарын анықтау,

жетістікке жеткендігін көрсететін кері байланыс, уәж,

болжау мен сұрыптау, стандартты бақылау және

орындау, оқыту бағдарламасының мазмұнын және білім

беру стилін бақылау мақсаттарын басшылыққа алу

керектігін түсіндім. Әр сабақта бағалауды өткізу үшін

оқушылардың нені білетіндігін және не істей

алатындығын, сонымен қатар олар қандай қиындыққа

кездесуі мүмкін екенін анықтау қажет. Сыныпта өзара

іс- әрекетті, яғни оқушылардың әңгімесін тыңдап,

тапсырманы орындап отырғандарын бақылау, үй

жұмыстарын тексеру арқылы бірталай ақпарат алуға

болады. Енді бірлесе жұмыс үстіндегі әрекеттер кезіндегі

оқушылардың нені білетінін және одан әрі дамуы үшін

қандай қадамдарды белгілеу керектігі туралы ойланып,

сабақтарды осыған қарай икемдедік. Жоспарға түзету

енгізу үшін әр оқушының үй тапсырмасын орындаудағы

қиындықтарын анықтадық. Дербес оқу тапсырмасының

кей оқушылар үшін жаңалық, яғни олар әлі де мұғалімнің

көмегіне сүйенгісі келетінін байқадық. Осы арада сыртқы

қолдау, яғни ата-ананың сүйеніш болуына себеп болып,

олармен әңгімелесіп, балаға қолдау көрсетулерін,

берілген тапсырманың орындалуын қадағалауды өтіндік.

Оқытудың жаңа тәсілдері: топпен жұмыс, бірлесе

жұмыстың арқасында аз уақытта біз бірталай жетістікке

жеттік. Оқушылар дайын білімді алушы оқушыдан

дербес, сыни ойлайтын оқушыға айнала бастады.

Олардың ішкі уәждеріне түрткі болып, тәсілдер таңдауда

ішкі кәсіби түйсікпен жасаған әрекеттерімнің азғана

табысын көру мені қуанышқа бөледі. Оқушылардың нені

білетіндігін анықтап, одан әрі жаңа сабақпен

байланыстырып, үздіксіз білімге қол жеткізу үшін

сұрақтар тобын дайындап, өткен сабақпен

байланыстырып отырдық. Дербес оқудың нәтижесі,

оқығанын немесе алған білімін кез келген уақытта

пайдалана алу дағдысы әр сабақта көрініс таба бастады.

Оқушылардың әр жауабын тыңдап қана қоймай, басқа

балалардың назарын аудару үшін әр сабақтың

қорытынды бөлімінде оқушылардың жаңа сабақты

игеруде жасаған жұмыстарын, жаңа білімді алудағы

әрекеттерін бір жүйеге келтіру үшін топтарда талқылау

кезінде не үйренгенін сұрап, олар талқылаған

сұрақтарының ерекшеліктері мен айырмашылықтарын

түсіндіруге тырыстық. Сол арқылы оқушыларды оқудың

басқы нүктесіне, оның алдында білгендеріне кері

жетелеп отырдым. Бұл не үшін қажет? Оқушылардың

бұрынғысы мен жаңа білімнің арасын байланыстыру

үшін керек. Тарау бойынша білімдерін ой сүзгілерінен

өткізу және ұзақ мерзімді есті қайта жаңғырту үшін

құрастырылған әр деңгейлі тапсырмалар тобын

орындауда оқушыларым ойларын жинақтап, менің білгім

келген сұрақтардың жауабын дәл тауып, жауап

бергенімен қоймай, әр топ басқа екі топтың жауаптарын

мұқият тыңдап, түзетулер енгізді. Оқушылардың

бойында өзінің жұмысына баға беру, басқа құрбысын

әділ бағалау қасиеттерін әрі қарай дамыту үшін мен

келесі қадамдарды белгіледік:

o Әр баланың кеміс жерлерін тапқаннан көрі, олардың

жетістіктерін атау;

o Нұсқауды мәлімдеу - балаға нені оқыту керектігі мен

қалай оқыту керектігін анықтау;

o Ата-аналар мен мұғалімдер, мұғалімдер мен

оқушылар арасындағы бірлескен, белсенді қарымқатынасты

қамтамасыз етуі тиіс;

o Оқушылардың тиімді білім алуына және табысқа

жетуіне ықпал етуі керек.

Мен оқушыларымның ақылы, ойы өскенін күнделікті

қарым - қатынаста бақылау арқылы білемін. Олардың

ақылының, ойының өскенін бағалау үшін мен ұдайы

оқуым керек. Іздену, білім қорын құру арқылы менің

кәсіби түйсігім қалыптасады, іргетасы қаланады. Джон

Дьюи: "нағыз еркіндік білім қорының толығуымен үздіксіз

қатынаста болатын рефлективтік ойлаудан шығады," -

дейді.

Мен оқушыларды бағалау жұмысы үш түрлі жолмен

38


ÁIËIÌ ÁÅÐÓ ÌÝÑÅËÅËÅÐI

іске асатынына көзім жетті, яғни бақылау кезінде,

оқушылармен қарым-қатынас жасағанда және

оқушылардың әрекеттеріне талдау жасаған кезде

бағалай алатынымды түсіндім.

Бақылау - мұғалімнің сабақ кезіндегі оқушылардың іс

-әрекетін бақылау үрдісі. Мен оқушылардың сыни

ойлауларын, шығармашылық қабілеттерін дамытуға

арналған тапсырманы орындау барысындағы

бақылаудың нәтижесін айтып көрейін. Топтық жұмыс

үстіндегі балаларды бақылап көрсем, әр топтан

қабілетіне қарай оқушылар жұмысқа кірісіпті. Осы

топтастыру арқылы мен оқушыларымның осы тарау

бойынша не түсінгендерін, өздеріне не алғандарын,

күнделікті өмірде ол жайлы қолдана ала ма, жоқ па соны

білгім келді. Тапсырма аса күрделі емес, оқушылар

топтастыру жасауға бірден кірісіп, қызу талқыласып

жатты. Дильназ бен Санжар бір топта, олар "еңбек"

сөзіне топтастыру жасап жатты. Әлішердің тобы

"батырлық" сөзіне топтастыру жасады. Оқушыларды

бақылау кезінде Дильназ бен Санжар еңбек сөзіне

қатысты тоқ дегенді Санжар Дильназға дәлелдей алмай

қиналды. Санжар отбасы орыс тілді, өз ойын жеткізуге

қиналатын оқушы. Бірақ өте алғыр, ұқыпты, тиянақты,

сыныптағы үздік оқушының бірі. Топпен қарым -

қатынасқа тез түседі, жауапкершілікті жылдам сезінеді,

көшбасшылық қасиетке ие, өз ойын тез жинақтайды.Осы

жағдайда Санжар өзін тез реттей алды. Топтық

жұмыстың уақытында және дұрыс орындалуы үшін өз

білімін ортаға салды. Дильназ бұл тапсырмада жазушы

ролін алған. Бірақ Санжар өз ойын дәлелдемейінше,

жауапты қабылдамай қойды. Дильназ да жақсы оқитын,

жауапты, тиянақты, ұқыпты, бірбеткей, табанды

мінезімен танылған оқушы. Ол да топтың жұмысының

жақсы бағалануына мүдделі, сондықтан Санжардың

сөзінен дәлел тосады.Санжар да бұл тығырықтан өзінің

білімін, естігенін, күнделікті өмірде көргенін еске түсіріп,

қолдана алды: "тоқ" дегеніміз егер, адамның жұмысы

болса, ақшасы бар болса, отбасын асырай алса ол тоқ

деді. Кішкентай оқушыларымның еңбектің мәнін, өз атааналарының

еңбек арқылы өздерін асырап, жеткізіп

жүргенін түсінгендері, күнделікті өмірдегі тіршілік үшін

қамын бүгінгі сабақпен байланыстырып, білімі мен

тәжірибесін қолдана алғандары мені қуантты. Олардың

ойларының өскенін байқау мені жан ләззатына бөледі.

Әлішер Дильназ бен Санжарға қарағанда оқу үлгерімі

әлсіздеу, қимылы жылдам болғанмен, тез ойлай алмайды

және көбіне басқа оқушылардың пікіріне сүйенеді. Өз

білімін басқамен салыстырып, өзіне сенбей қалатын сәттері

кездеседі. Бірақ оқуға ішкі әлеуеті жетеді, оны өзінің

байқағысы келмейді. Мен бүгінгі әрекетінде де өз ойының

дұрыстығына сенбей жалтақтап тұрғанын байқап жанына

барып, өте тамаша жұмыс жасап жатырсыңдар деп мақтап

едім, Әлішердің көзі жайнап, жұмысына белсене кірісті.

Әлішер өз тобына өзінің ойын айта бастады.

Оқушыларымның осы тапсырма барысындағы әрекеттерін

ой елегінен өткізіп, талдау жасап, ой қорытып көрсем:

Оқушылардың ойлануына, ойларына түрткі болатындай

мұндай тапсырма, жаттығулар оқушыны сыни ойлауға,

¹5 (12) 2016

ойлануға жетелейтінінің дәлелі. Осы бақылау арқылы мен

өзіме Әлішердің топтағы белсенділігін арттырып, өзіне

деген сенімін нығайтсам, оқу белсенділерінің қатарын

толықтырады - ау деген ойға қалдым. Білім беру үрдісінің

жаңа тәсілдерін меңгермесем, алдымыздағы талай

оқушының ішкі уәждеріне түрткі болу сол күйінде қалып

қояр ма еді деген ойға келдім. Әлішердің осы әрекетін

келесі сабақ жоспарымда ой жұмысының нәтижесін көру

үшін енгізуім керек деп түйдім. Әлішер тапсырманы өзі

орындағаннан гөрі менімен немесе өз құрбыларымен

орындағанды жақсы көреді. Выготскийдің тұжырымдауынша

мұндай әрекеттер сыни сәттерге жетелейді.

Сонда мұғалім оқушылардың білім дәрежесін, сыни ойын

жарыққа шығарады.

Бұл оқушылардың өзін-өзін бағалауын және өзіне

деген сенімділігін арттыруға көмектеседі. Дәлме-дәл

бағалаудың өте маңызды бөлшегінің бірі - ол оқушының

өзін-өзі бағалауы. Бұл процесс оқушыға өзінің жетістігін

бағалауға және шыққан нәтижеге жауапты болуға

мүмкіндік береді. Өздерінің жұмыстары туралы жазған

оқушылардың әсері - осының бәрі оқушының жетістігін

бақылап отырғанға өте пайдалы. Мұғалім оқушыларды

мақсат қоюға, өздерінің жетістіктерін бағалауға

араластырса, олардың білім алуға қосатын үлестері

артып, жасаған жұмыстарының сапасы өседі. Оқушылар

көбінесе, мұғалімдер мен ата-аналарының олардан не

күтетіндігін, қалай бағалайтындығын және қандай

жетістіктерге жетіп жатқандығын білгенді қалайды.

Балаларды алдарына мақсаттар қоя білуге баулу,

олардың өзіндік бағыты бар оқушы болуына себін

тигізеді. Балаларға мен не үйрендім деген сауалға

ойлану мүмкіндігін бергенде, мұғалім олардың шынымен

біраз жетістікке жеткен екендігіне көздерін жеткізеді,

немесе олардың бұрын білмеген заттарын ендігі біліп,

танысқандығын аңғаруға мүмкіндік береді. Енді бір

балалар кей нәрселерді бірінші рет жасап көргендігін

аңғарады. Осы уақыт аралығында жасаған

жұмыстарының үлгілерін көргенде, әжептәуір жетістікке

жеткендеріне көздері жеткенде, олар өздерінің өсіпжетіліп

жатқандығына нақты дәлел алатын болады.

Баланың мүмкіндігі мен жетістіктерін сенімді, әділ

бағалау үшін, бағалау процесі терең зейінмен, сыныпта

жасалған жаттығуларда үздіксіз жүргізілуі тиіс.

Формативті бағалау оқушының нақты білімін көрсете

алмайды деген пікірді жақтаушыларға айтарым: оқушыға

сенім білдіріп, олардың пікірімен санасқан кезде өз

біліміне сенімді, мақсаты айқын, өзінің жетістігі мен

кемшілігінің ара жігін ажырата алатын толыққанды жеке

тұлға қалыптастыра алғандығыңыздың куәсі боласыз.

Баға - оқыту үдерісіндегі қозғаушы күш. Сыни тұрғыдан

алып қарасақ, оқушылар өздерінің білімінің толығуына

көмектеседі, осыған қарап біз өзіміздің жұмысымыздың

нәтижесін көреміз, бұл кәсіби өсуімізге әсер

етеді.Осыдан біз білім берудегі басты қозғаушы күш

екенімізді естен шығармауымыз керек. Оқушыларға және

олардың оқуына өзіміздің берген біліміміздің көрінісін

көру үшін айнаға үңілгендей қарасақ, кәсіби өсуіміз

туралы ойлану үшін тиімді пайдаланамыз

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ксензова Г.Ю. Оценочная деятельность учителя. Учебно-методическое пособие. М:Педагогическое общество

России, 2000. 121 с

2. Десятибалльная система оценки результатов учебной деятельность учащихся: Инструктивно -метод.Материалы

/ Под.ред. О.Е.Лисейчикова Мн: НИО, 2002. 400 с.

3. Педагогика. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М., Алматы-2004, 3-басылымы

4. Мануал "12 жылдық мектептегі бастауыш білімнің құрылымдық-мазмұндық ерекшеліктері", Ж.Ш. Адамова,

Д.А. Сүртібаева, МББҚБА және ҚД институты, 2007

39


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

АБДРАХМАНОВА

ГУЛЬНАЗ

ЕЛЕУТАЕВНА

РАМЬЯНОВА

АНАР

МАУЫТХАНОВНА

Мақала мүмкіндігі шектеулі балалардың танымдық

әрекетін дамытуға бағытталған коммуникативтік

және психологиялық ойындарды қолдану мәселелеріне

арналған. Мақала орта мектеп ұстаздарына,

әдіскерлерге, мұғалімдерге, студенттер мен

магистранттарға арналады.

Статья посвящена использованию коммуникативных

и психологических игра для развития

познавательного интереса детей с ограниченными

возможностями. Статья будет интересна

учителям, методистам, а также студентам и

магистрантам педагогических специальностей.

"№3 ЖОББМК" КММ педагог-психологтары

The article is devoted to the use of communication and

psychological games for the development of informative

interest of children with disabilities. The article will be of

interest to teachers, instructors, students and undergraduates

of pedagogical specialties.

ҮЙДЕ ОҚИТЫН МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ ОҚУШЫЛАРҒА

АРНАЛҒАН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ОЙЫНДАР

ХХ ғасырдың басында неміс педагог-дефектологы П.

Шуманның "бала кемістігінің даму деңгейі неғұрлым

төмен болса, соғұрлым мұғалімнің білім деңгейі жоғары

болу керек" деген асыл сөзінен даму мүмкіндігі шектеулі

баламен жұмыс істеу өте қиын екенін рас.Қазіргі кезде

мектептерде кемтар балаларды қамқорлыққа алып,

олардың қалыптасуына және айығуына мүмкіндік жасап,

өз бетімен өмір сүруіне бағыт бағдар беруге арнайы

дайындық жүргізілуде. Кемтар балалардың білім

деңгейін көтеріп, өмірге қажетті білім білік дағдысын,

тәртібін қалыптастыруға байланысты түрлі шаралар

жасалуда. Бұл балаларды оқытатын мұғалімдердің

алдына мынадай міндеттер қойылады.

1.Баланың мектепке дайындығын анықтау.

2.Тәрбиесіндегі кемістігін жою

3.Сабақты жүйелі жоспарлау

Дамуында әр түрлі кемшіліктері бар балаларды

арнайы оқытуға деген сұраныс, әсіресе олардың

танымдық процестерін психологиялық жағынан зерттеу

қазіргі таңда өзекті мәселе болып отыр. Оқыту үрдісінде

мұндай балаларға оқу материалын меңгерту үшін

арнайы мектептер мен мекемелерде арнайы білім

берудің мазмұны мен әдістерін жасау және оны негіздеу

қажет. Әсіресе ауылдық жерлерде туа біткен, сонымен

қатар еліміздегі экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуынан,

тұқым қуалаған, жүре пайда болған аурулар

салдарынан, мектепке бару бақыты бұйырмаған

балалар бар. Осы балаларды психологиялық ойындар

көмегімен дене кемістігін қалпына келтіріп, сол арқылы

психологиялық саулығын сақтап, бала мүгедектігінің

деңгейін төмендетуге мектеп психологтары аз да болса

өз үлесімізді қосып алдымызға мақсат етіп келеміз. Әр

психолог үйден оқитын балаға барғанда біріншіден

баланың көңіл күйіне қарап, динамикалық бақылау

күнделігін жүргізіп отырады. Баланы мектепішілік ісшараға

қатыстырады немесе көрермен ретінде көруге

шақырады. Екіншіден баланың үйіне барғанда атаанасымен

сөйлеседі, пікірлеседі, кеңес беріп отырады.

Тек қана баланың өзімен жұмыс жасағаннан көрі атаанасымен

қосылып, жұмыс жасаған балаға қатты

ұнайды. Ол үшін үйден оқитын оқушының отбасылық

әлеуметтік жағдайын, жас ерекшелігін ескере отырып,

балаға ешқандай қиыншылық туғызбайтын өз істәжірибемде

қолданып жүрген, ата-анасымен бірлесе

жүргізген, баланың өзіне арналған коррекциялық

ойындарды ұсынамын. Әрбір мұғалім жеке балаға сабақ

бергенде сабағына қолдануға болады.

Баланың қуанышы мен реніші ойында анық

байқалады. Ойын кезінде баланың психологиялық

ерекшелігі мынадан көрінеді:

1. Олар ойланады.

2. Эмоциялық әсері ұшқындайды, белсенділігі артады,

қиял елестері дамиды, баланың шығармашылық қабілеті

мен дарыны ұшталады.

3. Ұжымдық сезімі қалыптасады.

4. Ерік қасиетін бекітеді, адамгершілік сапаны

жетілдіреді.

Менің және анамның қолы. Мақсаты: Ең алдымен

дене және эмоционалды есте сақтауға сүйене отырып,

қатысушылардың дене сызбасы туралы түсініктерін

нығайту. Сол жұпта дене деңгейіндегі өзара қарымқатынасқа

әсерлену, қайта жасау; ата-аналардың осы

тәжірибені сезіну. Бала-ата-ана жұптарына бір-бірлеріне

қарама-қарсы тұрып және жүргізушінің айтқанын

орындау ұсынылады. Психолог тізбекті түрде келесілерді

ұсынады:

1. Бір-бірлерімен сұқ саусақтарымен "Сәлемдесу"

2. Шынтақтарымен бір-бірлерінің шынтақтарын

сипалау.

3. Ортаңғы саусақтар көмегімен күш сынасу.

4. Серіктестің біреуі алақанымен екінші қатысушының

бармағын ұстап тұру қажет. Содан кейін орындарын

ауыстыру

5. Бір-бірлерімен шынтақпен қоштасу.

Сабақта жаттығу тек сол қолмен орындалады. Үй

тапсырмасы ретінде қатысушыларға тура осыны қарамақарсы

саусақтармен жасау ұсынылады.

"Көліктер" Мақсаты: ата-ана мен бала арасындағы

физикалық контактіні реттеу, тактильді түйсіктерді

дамыту.

Жаттығу жұппен жүргізіледі: ата-ана және бала. Бала

"көлік" рөлінде болады- ата-ана "көлікті жуушы".

"Жуушының" көздері жабық немесе байланған. Бес минут

ішінде "көлікті" ретке келтіреді: барлық әрекеттерін айта

отырып жуады, сүртеді, мүмкіндігінше мейірімді сөздер

көбірек қолданылады. Содан кейін ата-аналар мен

балалар орындарымен алмасады.

"Ия-жоқ" өзін қабылдауға арналған жаттығу.

Мақсаты: Ата-аналар мен балалар арасында жақындық

сезімдерін, бір-бірлерін қабылдауды қалыптастыру,

40


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

қарым-қатынас дағдыларын дамыту. Ата-аналар мен

балалар бір-бірлеріне иықтарымен сүйеніп кілемнің

үстінде отырады. Сенімді түрді "Ия-жоқ", "Жоқ- ия"

сөздерін айтады. Жаттығудан кейін талдау жасалады:

"ия" немесе "жоқ" сөздерінің қайсысын айту қиын?

Бірлесіп сурет салу. Мақсаты: Ата-аналар мен балалар

арасында жақындық сезімдерін, бір-бірлерін

қабылдауларын қалыптастыру, қарым-қатынас

дағдыларын дамыту.

Қатысушыларға жұпта бір қаламмен сурет салу

ұсынылады, бірақ өзара сөйлесіп, келісім жүргізуге

болмайды.

Аяқтап болғаннан кейін әр жұп өз шығармасы

туралы әңгім елейді: сурет қалай салынды.

Қатысушылар сурет салудың түрлі кезеңдеріндегі өзара

қарым-қатынас ерекшеліктерін көрсете алады: бірлескен,

бір қатысушының екінші қатысушыны басынуы,

бәсекелестік, келісім, серіктес қызығушылықтарына

бағдарлану.

Баланың өзімен жүргізілетін жұмыс түрлері

Жағымды ойлауға үйрену. Жақсы нәрсе туралы

ойлап, соны күту, соған сену. Өз ойыңда үйлесімділік

пен тепе-теңдікті құра отырып, біз де соны өмірден таба

бастаймыз.

Өзің туралы жағымсыз ойлардан құтылу. Сіздің

саналы түрдегі Өзіңізді мейлінше жақсы емеспін деген

сеніміңіз, сіздің іс-әрекетіңіз бен қылықтарыңызды

басқарады да, әрдайым ол өмірде көрініс береді.

Өзіңді сүй. Біз өзімізді бар жанымызбен сүйіп және

өзімізді құрметтесек, сонда өз іс-әрекеттеріміз бен

қылықтарымызды қоштаймыз, біз адамдармен ең ғажап

қарым-қатынас тудыра алатындай, жаңа қызықты жұмыс

табуға мүмкіндік беретіндей, дене салмағымызды

тұрақтандыра алатындай, денсаулығымызды нығайта

алатындай етіп ақылымызды нақты ұйымдастыруды

құрамыз. Өзіңді қабылдау және өзіңді қоштау- бұл

жағымды өмірлік өзгерістер жасаудың кілті.

Өзіңді неғұрлым азырақ сынауға тырыс. Сын біз

құтылуға тырысып жатқан сол ой бейнелеріне тоқтау сап

қояды.

Өз жеткен биігіңізді өзіңіз теріске шығармаңыз

және басқалардың теріске шығаруына жол бермеңіз.

Мұны балалар керемет орындайды. Өмірдегі бар жақсы

нәрсе өзіңнің сыртқы "Меннен" айырмашылығы болатын

ішкі "Менді" қабылдаудан басталады. Біздің жүрегімізде

барлық планетаны емдеп жазарлық махаббат жетерлік

екенін ұмытпаңыздар.

Өз бойыңыздан жақсы қасиеттерді іздеңіз. Осыдан

сіздің өміріңізде айтарлықтай прогресс басталады. "Мен

өзімдегінің бәрін қолдаймын" деген жаттығу бар. Сіз

мұны неғұрлым көбірек айтсаңыз, соғұрлым жақсы

болады.

Басқалардың сіз туралы айтқанына көп көңіл

бөлмеңіз.

Әр адам -қайталанбас және ерекше. Біз осы планетаға

біреуге ұқсау үшін емес, өзімізді көрсету, жеткізе білу

үшін келгенбіз.

Қарым-қатынасты дамытуға арналған жаттығулар

"Бет-әлпетті еске сақтау" Өзіңді қоршаған

адамдардың бет-әлпетін сақтауға дағдылан. Қарап ал

да, көзіңді жұм, көргеніңді түгелдей еске түсір. Толық

еске түсіруге қиналсаң, қайта қара. Осылайша бірнеше

рет қайтала.

"Ол қалай күледі?" Бет жүзіне қарап, адамның

қалайша күлетінін, жылайтынын көз алдыңа елестет.

Өзінің жақсы көргенін, сүйіспеншілігін, махаббатын қалай

білдіреді? Абыржып, сасқан кезде қандай? Ол қулана

ма, әлде сытылып, құтылып шыға ма? Қалай дөрекілік

көрсетеді? Ұрсыса ма? Өкпелегенде қандай? Ол бұрын

қалай көрінетін еді? Кейін қандай болады?

"Мен басқалардың көзімен" Әр түрлі жағдаяттарда

және әр түрлі адамдармен өзіңнің әңгімелесушінің

¹5 (12) 2016

көзімен қарағанда қалай көрінетініңді елестетуге тырыс.

Сен қалай әсер етесің? Ол сен туралы не ойлайды?

"Өзіңді бағалау" Неғұрлым бағалаушы болудан гөрі,

бағаланушы болған жөн. Айналаңдағылар сенен не

күтеді? Оған сенімен жақсы ма? Егер біреу қателік

жіберсе, сол қателікке емес, оған өзіңнің реакцияңды

қалай болатынына назар аудар.

"Көңіл-күйге ортақтасу" Жеке тақырыпта әңгімелесе

отырып, өзіңмен әңгімелесушіні ұқыпты тыңдауға тырыс.

Егер ол саған көңіл сырын сеніп ашса, өзіңдікін айтып

жарыспа, бөліп тастама, көңіл-күйіне ортақтас, өзіңді

оның орнына қойып көр.

"Қоштау" Балаларға көз салып қара, олардың ісәрекеттерін

бақыла, оны қоштау мүмкіндіктерін жіберме.

"Күлкі" Бет-жүзіңде әрдайым күлкінің табы тұруын,

жылы кейіпті, мейірімді жүзді, ақжарқын қалпыңды

сақтауға үйрен. Күлкің келмесе де, оған әруақытта дайын

бол. Әрдайым ішкі дүниең күліп тұрғаны жөн.

"Саған аманшылық тілеймін" Кез-келген адаммен

кездескен кезде алғашқы сөзің (ішкі тілегің) "Саған

аманшылық тілеймін" болуы керек. Мұны оған бар жанжүрегіңмен

сыйла! Егер сен біреумен дау-жанжалға

түсіп, ұрсысып қалатын болсаң, "Саған аманшылық

тілеймін" дегенді дереу есіңе түсіріп, қайталайтын бол.

"Жаңа түрге ену" Өзіңді басқа адамның орнында

сезініп көр. Сен - ол екенін көз алдыңа елестет. Оның

сырт келбетін тауып ал, оның ішкі әлеміне аз-маз еніп

байқа. Оның жүріс-тұрысын, мимикасын, қозғалыстарын

салып көр. Жаңа түрге түс, оның сезімдері мен

ойларымен астасып өмір сүруге тырыс.

"Нажағай қаупі жоқ" Өзіңнің жағымсыз эмоцияңды

тежеуге тырыс. Саған оны тежеу қандай қиын болса,

айналадағыларға оны бастан кешіру сондай қиын.

Ұрысысып-керіспеуді, күңкілдеп-жыламауды үйрен. Бір

апта бойы барлығын кешіруге, бәрін түсінуге, ешкімді

сынамауға, ескерту айтпауға, кінәламауға тырыс. Мүмкін

одан да ұзағырақ осылай істерсің?

"Мен -ғажаппын!" Әр адам өзіне қаншалықты баға

берсе, соған соншалықты лайықты болады. Тұлға

ретінде қалыптасуың үшін өзіңді, өмірлік іс-әрекетіңді

лайықты бағалай білуің керек. Өзіңе арнап неғұрлым

жақсы, жағымды, жылы сөздерді көбірек айту керек.

Өзіңді-өзің дұрыс бағалағаның жөн.

Әр адамның өзіне арнаған жақсы, жағымды қолдау,

мадақтау, мақтау сөздері болуы тиіс.

Мысалы:

- Мен осы өмірге келуіммен кереметпін.

- Мен сияқты бұл өмірде ешкім де болған емес,

болмайды да.

- Мен ғажаппын, мен кереметпін.

- Менің күш-жігерім көп, денсаулығым мықты.

- Мен өмірді сүйемін, өмір мені аялайды.

- Мен тамаша жанмын.

Ойын түрлері

"Кімде қандай қасиет бар"

Малдың түрі бейнеленген карточкаға бала оның

қасиетін көрсететін сөз жазылған басқа карточканы

таңдап алады. Мысалы, ит және иесіне берілгендік, түлкі

және айлакерлік, түйе және тәкаппарлық және т.б.

"Өзің жалғастыр…."

Мақсат сабаққа кешіккенін енді ғана ұқты….

Айнұр досын ренжітіп алғандай болды…

Оспан ағасына бір нәрсені айтуды ұмытып кетті….

Әңгімелерді одан әрі жалғастырып, өз бетінше

аяқтауын тапсырып, соңынан баланың ойын талқылауға

болады.

"Түспен ажырату"

Ойынның мақсаты: адамның мінез-құқын бояумен

көрсетіп, жағымды, жақтарын түспен ажырату.

Жүргізуші: балаға адамның қасиеттерін кемпірқосақ

тәрізді етіп бояуды тапсырады. Қандай қасиетті қай

түспен бояуды баланың өзі шешеді. Ойын соңында

41


¹5 (12) 2016

адамның мінез-құлқын көрсету үшін қай түсті неге

таңдағанын өзі түсіндіріп береді.

"Баға беру"

Ойын тапсырмаға қорытынды жасап, баға беруге

негізделген.

Жүргізуші баладан портретке немесе суретке

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

қарап, ондағы адамдардың мінез-құлқын,

қасиеттерін ажыратып беруді тапсырады. Балалар

ойын жинақтау үшін баяу музыка қойылып, белгілі

бір уақыт беріледі.

Бұл ойын баланың адамды тани білуіне, келбетіне

қарап, мінез-құлқын ажырата білуіне көмектеседі.

ӘДЕБИЕТТЕР

1.Маслоу А. Психология бытия - М., 1997.

2.Лосев А.Ф. Философия, мифология,культура. - М., 1991

3. Гадамер Х.Г. Понимание и язык. - М., 1992

4. Ж.Жанділдаева. Инклюзивті білім беру мазмұны. // Қазақстан мектебі, 2011, № 7

5.К.Жарықбаев. Инклюзивті білім берудің мазмұны қандай? // Мектептегі психология, 2010, №5

42


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

АБДРАХМАНОВА

ЖАНАТ

"№3 ЖОББМК"

КММ биология

пәнінің

мұғалімі

КАРИМОВА

САЛТАНАТ

КЕНЕСХАНОВНА

"№3 ЖОББМК" КММ

қазақ тілі және әдебиет

пәнінің мұғалімі

Мақалада мектеп оқушыларына білім беруде

инновациялық технологияларды қолданудың маңызы

мен артықшылықтары туралы айтылған. Авторлар

білім берудегі инновациялардың түрлері мен

тәсілдеріне шолу жасайды.

Статья освещает вопросы использования

инновационных образовательных технологий в

средней школе. Авторы описывают виды и методы

инновационных образовательных технологий.

In this article referred the importance and benefits of

using of innovative technologies in the education of school

children. Authors made overview to different types of innovation

in education.

АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ ӘДІСТЕРІН САБАҚТА

ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

"Қазіргі заманда жастарға ақпараттық технологиямен байланысты

әлемдік стандартқа сай мүдделі жаңа білім беру өте қажет"

Н.Ә.Назарбаев

Қазақстан Республикасы жоғарғы білім беру

мемлекеттік стандартының тұжырымдамасында айқын

көрсетілгендей, қоғамымыздың жаңа әлеуметтік

тапсырыстары, өз кезегінде оқу бағдарламаларын

өзгертуді, оқытудың жаңа технологияларын енгізуді

көздеп отырғаны анық.

Оқыту процесін технологияландыру туралы пікірді

осыдан 400 жыл бұрын В.А.Коменский айтқан, оның

пікірінше оқыту "технологиялық" болуы қажет. Оның

мағынасы - нені үйретсе де, нені оқытса да оқу процесі

табыссыз болмауы керек. Мұндай оқыту механизмін

В.А.Коменский "дидактикалық машина" деп атады.

Технологияға мақсат қою, осы мақсатқа жетудің құралдарын

іздестіру, бұл құралдарды қолданудың ережелерін табу

маңызды болды. Соған байланысты, мақсат-құрал - оның

қолдану ережелері - нәтиже модулі шықты. Бұның өзі - білім

берудегі кез-келген технологияның өзегі.

Қазіргі заманғы оқыту технологиялары педагогикалық

және психологиялық ілімдер негізінде құрылған

дамытушы, тұлғалы бағдарлық, мақсатты технология

болып табылады.

Қазақ халқында балалардың тілін сындыру, сауат ашу,

шешен сөйлеуге баулу әдістемелерінің ұлттық дәстүрлері

ежелден болған. Алайда ғалымдар ғылыми әдістеме

тарихын Ыбырай Алтынсарин еңбектерінен бастап жүр.

Оның "Орыс тілін қазақтарға үйретудің бастауыш

құралы" деп аталатын еңбегі қазақ топырағында туған

тұңғыш әдістемелік еңбек болып табылады. XX ғасырдың

басында Ахмет Байтұрсынов осы дәстүрді тереңдетіп,

"Баяншы", "Тіл жұмсартар" деп аталатын әдістемелік

кітаптар жазды.

"XXI ғасырда білімі дамымаған елдің тығырыққа

тірелері сөзсіз" делінген ҚР Президенті Н.Назарбаевтың

2005 жылғы, 18 ақпанда Қазақстан халқына

Жолдауында.

Ұстаз еңбегі оқушы білімімен өлшенеді. Қазіргі

заманның ұстазы, ескінің көзіндей, жаңаның өзіндей

болып, төл мәдениетін қастерлейтін, сыйлайтын, оны

өзгеге таныта, сыйлата алатын, дүниежүзілік мәдениетті

таныта алатын, рухани дүниесі бай, зияткерлік деңгейі

жоғары, білімді, білікті болуы керек. Ұстаздың оқу-тәрбие

ісі жастардың жүрегін тебірентіп, ой-сезіміне әсер етуші:

Біріншіден, саяси сауатты, жан-жақты білімді болуы;

Екіншіден, өз бойындағы білімді оқушы жүрегіне еркін,

шеберлікпен жеткізе білетіндей әдіскерлік икемділігі;

Үшіншіден, оқушының психологиялық ой-өрісін

бақылай алатын сезімтал психолог, өз ісіне, шәкіртіне

деген сүйіспеншілігі қажет. Сонда ғана ол-нағыз ұстаз.

Шығыс даналығы: "Маған айтсаң, ұмытып қаламын.

Көрсетсең, есімде қалар. Істеуін көрсетіп берсең, үйреніп

аламын" деген екен. Бұл-баланың ынтасын жетелеу

арқылы оқыту, үйрену деген сөз. Сабақта бала көбінесе,

білімді қабылдап алушы, көп объектінің бірі деп

есептеледі, олардың ерекшеліктері жеке ашыла

қоймайды. Мұғалім білімді оқушы санасына сабақ арқылы

жеткізеді. Сондықтан мұғалімнің ең басты мақсаты:

1.Әр баланы Тұлға ретінде қабылдау.

2.Оның жеке тұлғалық қасиеттерін анықтап, ашу.

3.Бұл қасиеттерін пайдалануға мүмкіндік туғызу.

4.Қазіргі таңда әлемдік оқыту үрдісінің өзегі-жаңа

технологиялар.

Осы мақсаттар негізінде ұстаздар қауымы

оқушыларының жас ерекшеліктерін әрі олардың

мүмкіндіктерін ескере отырып, өздерінің сабақ жүргізу

үрдісінде технологиялардың тиімділерін таңдайды. Оның

ішінде 5-7-сыныптарға сабақ беру кезеңінде ақпараттық

коммуникативтік технологияны пайдаланып жүрміз және

осы технологияның тиімділігі, маңызы әрі мүмкіндіктері

жайлы ой бөлісеміз. Сондықтан осы технология

төңірегінде біраз ақпарат беріп өткенді жөн көріп отырмыз.

Ақпараттық коммуникативтік технологияларды және

компьютерлік желі арқылы жаңа білім әдістерін

пайдалану кеңейтіліп келеді.

Ақпарат - информатика саласының негізгі ұғымы.

Адам ақпаратты үздіксіз қабылдайды, біз не көреміз, не

істейміз оның барлығы ақпарат. Кибернетиканың атасы

атақты оқымысты Виннер "Ақпарат - сыртқы әлемде

бейімделу арқылы одан алынатын мазмұнды бейнелеу"

деген. Алынған ақпаратты адам миы өңдейді.

Ақпараттық технология:

1.Объекті үрдісінің немесе құбылыс күйі туралы жаңа

ақпарат алу үшін мәліметтерді жинау, өңдеу, жеткізу тәсілдері

мен құралдарының жиынтығын пайдаланатын үрдіс;

2.Ақпаратты өңдеу үшін пайдаланылатын

технологиялық элементтердің, құрылғылардың немесе

әдістердің жиынтығы;

43


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

XXI ғасырда ақпараттанған қоғам қажеттілігін қанағаттандыру үшін білім беру саласында төмендегідей міндеттерді

шешу көзделіп отыр компьютерлік техниканы, интернет, компьютерлік желі, электрондық оқулықтарды,

телекоммуникациялық құралдарды, интерактивті құралдарды оқу үрдісінде тиімді пайдалану арқылы білім сапасын көтеру.

Яғни, жаңа ақпараттық технологиялар- білім беру ісінде ақпараттарды даярлап, оны білім алушыға беру процесі.

Бұл процесті іске асырудағы негізгі құрал компьютер және интерактивті тақта болып табылады. Коммуникация

- байланыс, мәліметтерді жеткізу - ақпаратты тасымалдап жеткізу. Әдістері мен механизмдерін және оларды жазып

жинақтап жеткізу құрылғыларын қамтитын жалпы ұғым.

Осы орайда оқыту әдістерін жетілдіруде тікелей білім беру жүйесінде тұтас ақпараттық технология дамытуға

үлес қосады.

Бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі оқушының оқу-танымдық әрекетін басқарудың негізгі бір буыны ақпараттық

коммуникативтік технологияны таңдау. Білім мазмұны оқушылар негізінен оқулық немесе электрондық оқулық арқылы

беріледі. Сондықтан адамның құндылығы, құндылық қасиеттері, оның іс-әрекетінің нәтижелері арқылы бағаланады.

Ізденіп, жазып, жинақтаған ақпараттарды таратуда интерактивті тақтаның маңызы зор, орны ерекше. Оны қолдану

арқылы көптеген дүниелерге қол жеткізуге болады. Осы кезде оқушы мен мұғалімнің арасында коммуникативтік

қарым-қатынас берік орнары сөзсіз.

Интерактивті тақтаның мұғалім мен оқушыға тиімділігі

Мұғалім үшін тиімділігі

Жаңа материалдарды сыныптың ортасында

тұрып түсіндіру

мүмкіндігі зор

Кез-келген қосымшаның жоғарғы жағына өз ойын

жазуға, сурет салуға мүмкіндік береді және

импровизация мен икемділікті мадақтайды

Сабақ барысында кез-келген сөзді сақтауға,

тақтадан көрсетуге және материалдың меңгеру

деңгейін жеңіл тексеру мүмкіндігі

Мұғалімдер дайын материалдарымен алмасуға

және оларды қайтадан пайдалану мүмкіндігі

Оқытушыларды оқытудың жаңа жолдарын

іздеуге ынталандырады, кәсіби жағынан өсуге

ұмтылдырады

Мұғалім тақта алдында тұрып, бір мезетте

мәтіндік, аудио, бейне құжаттарды DVD, CD-

ROM және интернет ресурстарын қолдана

алады

Оқушылар үшін тиімділігі

Сабақты қызықты етеді және мотивацияны

дамытады

Ұжымдық жұмысқа қатысуға көп мүмкіндік

береді, жеке және әлеуметтік дағдыны

дамытады

Материалдың анық, тиімді және серпінді берілуі

нәтижесінде күрделі сұрақтарды тез

қабылдайды және игереді

Оқушылар өз-өздеріне сенімді болады және

шығармашылықпен жұмыс істейді

Оқушылар жекелеген қажеттілікке сәйкес белгілі

бір ресурстарға сүйеніп, оқудың түрлі әдістерін

қолданады

Қызығушылықтары артады.

Сауаттылықтары арта бастайды. Танымдық

көзқарастары кеңейе түседі.

Интерактивтік тақта көмегімен СТО жобасының стратегияларын қолдану арқылы жаңа сабақты түсіндіру

мүмкіндігінің тиімділігі артады. Оқушылардың қызығушылық деңгейлері де жоғарылайды. СТО стратегияларының

әрқайсысының өзіндік мәні бар. Соның ішінде "Венн диаграммасын" алып қарасақ, сабақта пайдалансақ, заттар

мен кейіпкерлерді салыстыруда ортақ ойды анықтайды. Әрі тиянақтылыққа алып келеді. Бұны топпен де, жеке

оқушылармен де жұмыс жасатуда қолдануға болады. Оқушыларға жаңа сабақты түсіндіруде бұл технологияларға

қоса халықтық педагогиканы да байланыстырып алуға болады. Мысалы, биология сабақтарында оқушыларды

ойындар ойнату арқылы салауатты өмір салтын ұстануға, ұлттық құндылықтарды сақтауға тәрбие беруге болады.

Қорытындылау мақсатында топтау әдісін қолданған орынды. Мысалы, нені ұққанын тізіп шығу арқылы оқушы өз

ойын түйіндейді.

Топпен жұмыс істеуде ұжымдық оқыту технологиясын қолданған жөн. Бұл технологияның мақсаты, оқушы қабілетін

дамытып, еңбекке баулып, ұйымшылдық қабілеттерін оятады әрі ынтымақтастыққа тәрбиелейді. Сонымен бірге өзінөзі

басқаруға, байқампаздыққа жетелейді. Бұл әдісті сабақты бекіту кезінде пайдалана аламыз әрі берері де мол.

Бұл технологияларды, әдіс-тәсілдерді сабақта интерактивті тақта арқылы пайдалану ақпараттық технология

арқылы жүзеге асады. Біз тек осылардың арасындағы байланысты шатастырмай, оқушыларға тиімді жағын

қарастыра отырып, қолданғанымыз дұрыс. Бұның барлығы - бүгінгі күннің талабы, болашақ игілігі үшін білімді

ұрпақ қажет. Білімді ұрпақ - ертеңгі қоғам иесі, жеке тұлға.

Ал, ақпараттық қоғамның негізгі талабы - оқушыларға ақпараттық білім негіздерін беру, логикалық-құрылымдық

ойлау қабілеттерін дамыту, ақпараттық технологияны өзіндік даму мен оны іске асыру құралы ретінде пайдалану

дағдыларын қалыптастырып, ақпараттық қоғамға бейімдеу.

Ақпараттық - коммуникациялық технологияны сабақта пайдаланудың тиімділігі: келешек ұрпақтың жан-жақты

білім алуына, іскер әрі талантты, жас ерекшеліктеріне сай еркін дамуына және интерактивті құралдардың көмегімен

мұғалімнің, оқушының шығармашылықпен жұмыс істеуіне жол ашады. Оқушылардың ақпараттық мәдениетін

қалыптастырады.

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Мұхамбетжанова С.Т. "Білім беру мекемелері қызметкерлерін ақпараттық -телекоммуникациялық технология

саласы бойынша біліктілігін көтерудің ғылыми әдістемелік негіздері". 2006жыл.

2. Қожанова Ә. "Ақпараттық технология мәселелері". Қазақстан мектебі. №1, 2010ж, 14-15-бет.

3. Төтенаев Б. "Қазақтың ұлттық ойындары". Алматы "Қайнар" 1994ж.

4. Айтмағамбетова Б.Р. "Оқыту процесін ұйымдастыру". Алматы, 1991ж.

5. Қазенова Г. "Ойын арқылы оқыту". Алматы, 1998 ж.

44


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

Берілген әдістемелік жұмыс дене

шынықтыру сабағында қазақтың ұлттық

ойындарын қолдана отырып ашық

сабақ өткізудің үлгісі ретінде берілген.

Мақала орта мектеп ұстаздарына,

әдіскерлерге, мұғалімдерге, студенттер

мен магистранттарға арналады.

АЛДАЖАРОВ

АЛТАЙ

СЕРИККАЗИНОВИЧ

КУРМАНБАЕВ

АЗАМАТ

АУЕЛБЕКОВИЧ

дене шынықтыру пәні мұғалімдері

НУРКАСЫМОВ

ДАРХАН

ТЛЕУГАЗЫЕВИЧ

ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ

ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ДЕНЕ

ШЫНЫҚТЫРУ ПӘНІНЕН АШЫҚ

САБАҚ ӨТКІЗУДІҢ ҮЛГІСІ

Данная методическая работа представляет

собой пример провидения открытого

урока по физической культуре с

элементами казахских национальных

спортивных игр. Разработка будет

интересна учителям, методистам, а

также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

This methodological work is an example of

the providence of open lesson on physical

training with elements of the Kazakh national

sports. The article will be of interest to teachers,

instructors, students and undergraduates

of pedagogical specialties.

Тақырыбы: "Дарабоз"

Мақсаты: Ұлттық ойынды насихаттай отырып, нағыз

қазақ баласының бойындағы қасиеттерін бастауыш

сынып оқушыларының бойына сіңіру. Әр түрлі

жағдайлардан шыға білу, тапқырлық, ептілік, мергендік

пен шапшаңдылық қабілеттерін дамыту. Ұлттық

ойындарды ойната отырып, ата -салтын ардақтауға,

салауаттылыққа тәрбиелеу.

Міндеті: Спорттық ойындармен бірге ұлттық

ойындарды салауатты өмір салтында қолдана білу.

Түрі: Ұлттық ойын сайысы

Тәрбиелік бағыты: Салауатты өмір салтын насихаттау.

Керекті құрал: Арқан, қамшы, асықтар, қоржындар,

тиын-теңгелер, бейне таспа, аттар т.б.

Ж о с п а р:

І. Ұйымдастыру.

1.Сайысқа қатынасушылардың дайындығын бақылау.

2.сайыстың мақсатымен, жоспарымен таныстыру

ІІ. Негізгі бөлім.

1.Сәлемдесу. 2.Асық ату. 3.Бес тас. 4. Теңге алу.

5.Қамшылау. 6.Арқан тартыс

ІІІ. Қорытынды. 1. Әділ қазылар алқасына сөз

беріліп, жеңімпаз топты анықтау.

Мұғалім: Шынықсаң шымыр боласың,

Сауығып айдай толасың.

Спортты серік ете біл,

Жақсы азамат боласың.

Жеңімпаз болу оңай ма?

Арман болған талайға.

Болмасаңда ұқсап бақ,

Жарысқа түсіп қалайда.

Құрметті: қонақтар, ұстаздар мен оқушылар, доданы

тамашалауға қош келдіңіздер! Бүгін бізде 4- сыныптар

арасында ұйымдастырылып отырған "Дарабоз" атты

ұлттық ойын сайысымызды бастауға рұқсат етіңіздер!

Әр таңды бақытпен атырамыз.

Өнерді, ой көгінде бақылаңыз,

Сайысқа қатысуға енді ортаға.

"Тұлпар", "Жас қыран", "Салауат" - атты

топтарымызды ортаға шақырамыз.

"Дарабоз" сайысының кезеңдерімен таныс

болыңыздар. Барлығы 6 кезеңнен тұрады.

1. "Сәлемдесу" (әр топтың ұйымшылдығын бақылау)

2. "Асық ату" (1-2 метр қашықтықтан асық ату,ұлдардың

мергендігін бақылау)

3. "Бес тас" (епті ,әрі шапшаң төртік ойынына дейін

қыз балаларды сайыстыру ойнау)

4. "Теңге алу" (шапшаң жүгіріп барып,жердегі теңгені

алу)

5. "Қамшылау" (топ басшылардың сайысы)

6. "Қол күрес" (топ ішіндегі мықты ойыншы шығады)

7. "Арқан тартыс" (екі топ бір-бірімен арқан

тартысады)

"Дарабоз" ұлттық ойынына қатысушы сайыс

қырандардың шапшаңдылығы мен тапқырлығын,

икемділігі мен ептілігін, қайраты мен күшіне баға беруші

қазылар алқасымен таныс болыңыздар.

Қазылар алқасының төрағасы: Мектеп директоры -

Ахметкалиев Н.Н. мүшелері: мектеп директорының оқу

- тәрбие жөніндегі орынбасары - Құрмашева А.А. Дене

шынықтыру мұғалімі - Оспанов Р. Р.

Бұл сайыс шыншыл бағдарлама желісімен алынып

отырғандықтан әр кезеңнен кейін бағасы беріліп

отырады. Бағаланған асықты қоржынға жинау арқылы

бағаланады.

("Қара жорға" әнінің сүйемелдеуімен ұлттық киім киген

оқушы асықтарды қазылар алқасына ұсынады)

Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,

Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.

Арзан, жалған, күлмейтін шын күлерлік,

Ер табылса жарайды қылса сұхбат - дей отырып

сайыстың бірінші кезеңі сәламдесуге кезек берейік.

І кезең "Сәлемдесу"

(Әр топ топтарының аттарын,ұрандарын

таныстырады)

4 "А"- "Тұлпар" тобы

4 "Б"- "Жас қыран" тобы

4 "В"- "Салауат" тобы

Қазылар алқасынан бірінші кезеңнің бағасы сұралады.

5 - өте жақсы, 4 - жақсы, 3 - қанағаттанарлық бағамен

бағаланады.

ІІ кезең. "Асық ату"

Ежелден бері келе жаткан ұлттық болмысымызға

сіңісті әр түрлі ойындар бар.Оны ретіне қарай жаста,

жасамыста ойнаған. Мысалы: тойда,қонақ шақырылса

бозбалалардың бас қосу салтанатында "Асық ойнау",

"Ханталапай"," Тоғыз құмалақ"," Көкпар" т,б.Солардың

бірі " Асық ату" ойыншының мергендігін, ептілік қабілетін

арттыра түседі.Асықты дәл тигізіп, көп асық жинаған

ойыншы жеңіске жетеді.Нағыз мерген болып

45


¹5 (12) 2016

саналады.Сайыскер ұлдарды 1-2 м. қашықтықтан

мергендеп асық атуға шақырамыз. (3-топ асық

атып,бағалары талқыланады)

ІІІ кезең. "Бес тас"

Қыз балаларға тән ұлттық ойынымыздың бір

түрі.Бұл кезде қыздардың ептілігі байқалады.

Пішіндері бірдей бес тастың бірін лақтырып, қалғанын

ретімен шапшаң жинап алу қажет.(4-тік ойынына дейін

мұғалім орындап көрсетеді. 3-топ бес тас

ойнап,ұпайлар саны қосылады)

ІV кезең. "Теңге алу"

Жазықтық жерге 5 жерге тиын қойып, әр топтың бір -

бір ойыншысы 1бір - бірден жинайды. Содан кейін тиын

есептелінеді. (Ұпайлар саны есептеліп қоржынға асық

салынады)

V кезең. "Қамшылау"

Ауылдың сері жігіттері жиналып ойын-сауық

кезінде " Қамшылау" ойынын ойнайды. Бұл ойынға

қазір әр топтың топбасшылары қатысады.Кім бірінші

жүгіріп барып қамшыны алса,сол адам жеңімпаз

болып есептелінеді.Қарсыласы қамшылатпай қашып

кеткен жағдайда ойын қайта басталады.Кім шапшаң

екенін бақылаймыз.(Әр топтың топбасшылары

"Қамшылау" сайысын ойнап, ұпайлар саны

есептелінеді).

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

VІ кезең. "Қол күрес"

Әр топтан бір - бір мықты ойыншы шығып бақ

сынасады.

(Әр топтың мықтылары "Қамшылау" сайысын ойнап,

ұпайлар саны есептелінеді

VІІ кезең. "Арқан тартыс"

Халық арасында ертеден келе жатқан танымал

ойынның бірі-АРҚАН ТАРТЫС. Сайысқа қатысушылар

теңдей екі топқа бөлінеді.Арқанның қақ ортасынан белгі

үшін түйін түйіледі.Ойынға қатысушылар теңдей екі топқа

бөлінеді.Ортадағы көлденең сызықтан қай топ бұрын

сүйреп өтсе,солар жеңіп, жүлде алады. Ойында жеңіске

жету үшін қара күшпен қатар әр топтың қозғалысындағы

біріңғайлық, ұйымшылдық қажет.

(Жеңімпаз топты анықтап, әр топтың қоржынына

бағалау асығы салынады.)

Қорытынды.

Ал, құрметті халайық!

Жарысты енді көрдіңдер.

Әділ қазы алқасы,

Әділ баға беріңдер!

- дей келе сөз кезегін әділ қазылар алқасына береміз!

Осымен "Дарабоз" сайысымыз өз мәресіне жетті,

Сау болыңыздар!

Жеңісті күндері жолыққанша!

46


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

Берілген сабақ жоспары орта мектептің даярлық

сыныбында дүниетану пәнінен сабақ жүргізудің

тиімдісі үлгісі ретінде ұсынылған. Сабақ жоспарын

бастауыш сынып мұғалімдері өз тәжірибелерінде

пайдалана алады.

Данная разработка урока представляет собой

пример проведения урока по предмету "Познание

мира" в подготовительных классах средней

общеобразовательной школы. Методическая

работа будет интересна учителям средней школы.

АЛИМБАЕВА АЙНУР

ТОЙБАЗАРОВНА

ТОЛЕУТАЕВА

ЭЛЬМИРА

ТЛЕУЖАНОВНА

"№3 ЖОББМК" КММ даярлық топ тәрбиешілері

The working-out subject plan is given as a useful example

for teaching subject "Learning the world". Every

primary school teacher may use this plan.

ДАЯРЛЫҚ ТОБЫНДА "ҚОРШАҒАН ОРТА" ТАҚЫРЫБЫНДА

ӨТКІЗІЛЕТІН САБАҚТЫҢ ҮЛГІСІ

Сабақтың тақырыбы: Қыс

Сабақтың мақсаты: Қыс мезгілі туралы білімдерін

кеңейту.

Міндеттері:

1. Қыс мезгілі туралы түсінік беру

2. Әсемдікті сезіне білуге, табиғатты сүюге тәрбиелеу.

3. Өз ойын еркін жеткізе білуге дағдыландыру.

Сабақтың көрнекілігі: Қыс көрінісіне суреттер,

жұмбақтар.

Оқыту әдісі: Әңгімелеу, сұрақ-жауап.

Сабақтың мазмұны.

І Ұйымдастыру.

Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

Армысың, асыл күн!

Армысың, асыл жер!

Армысың, көк аспан!

Армысың, жан досым!

Жылуыңа, жылу қос,

Міне, менің қолым!

ІІ Өткен сабақты еске түсіру:

Ойын "Аққала құрастырайық".

ІІІ Мақсат қою: тақырыбын, мақсатын хабарлау.

ІҮ Жаңа сабақ:

Сөзжұмбақ шешу.

1.Ұлттық ойын түрі (асық)

2.Қазақтың аспабы (домбыра)

3.Сайысқа түсу (жарыс)

- Қандай сөз шықты балалар?

- Ендеше ,бүгін біздің сабағымыздың тақырыбы қыс

екен

а) Қыс көрінісі туралы суреттер көрсете отырып, қыста

өлі табиғатта болатын өзгерістерді айтқызу.

ә) Сәкен Сейфуллиннің "Қыс" өлеңі, Абайдың "Қыс"

өлеңінен үзінді оқып беремін.

б) Қыста жапырақтары түспейтін, үнемі көгеріп тұратын

ағаштар туралы айту.

в) Қыстағы өсімдіктер тіршілігі туралы әңгіме.

Сергіту сәті.

Ү Білімді бекіту.

1. Қыс туралы өлең оқу.

Сызбалар бойынша сөйлем құрату.

Қыста (қар) жауады.Қыста адамдар (тон,қолғап) киеді.

Балалар шана,шаңғы,коньки теуіп,сырғанап жүр.

2. Жұмбақ шешу.

Екі аяққа байлап,

Сырғанайық жайлап. (Шаңғы)

Мүлгіп тұрған бақ тыныш,

Ораныпты ақ күміс. (қырау)

Суда қалқиды,

Жылыда балқиды.

(Мұз)

Табанға қанжар байладым,

Бетінде айна ойнадым. (Коньки)

ҮІ Сабақты қорытындылау:

"Ауа райы" ойыны.

"Үш шындық, бір өтірік"

- Қыста күн ыстық болады.

- Жазда қар жауады.

- Көктемде жапырақтар жерге түседі.

- Күзде шана тебеміз.

- Қыста жемістер піседі.

- Күзде бақша егеміз.

Біз не жайында білдік?

Қол ұстасып тұрайық,

Шеңберді біз құрайық-

Көріскенше күн жақсы

Сау-саламат болайық!

47


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Берілген әдістемелік жұмыс орта мектепте

дене шынықтыру пәнінен ашық

сабақ өткізудің үлгісі ретінде берілген.

Мақала орта мектеп ұстаздарына,

әдіскерлерге, мұғалімдерге, студенттер

мен магистранттарға арналады.

ОСПАНОВ

РУСЛАН

РАХМАТОЛЛАЕВИЧ

АЛИМЖАНОВ

МИРЖАН

ГИЗАТОВИЧ

дене шынықтыру пәні мұғалімдері

САГАТБЕКОВ

АМАНТАЙ

КЕНЕСБЕКОВИЧ

"ТОЛАҒАЙ"

СПОРТТЫҚ САЙЫСЫ

Данная методическая работа

представляет собой пример провидения

открытого урока по физической

культуре в средней школе. Разработка

будет интересна учителям, методистам,

а также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

This methodological work is an example

of the providence of open lesson on physical

training in secondary school. The article

will be of interest to teachers, instructors,

students and undergraduates of pedagogical

specialties.

Мақсаты: Балаларға спорттық ойындарды орындата отырып, спортқа деген қызығушылығын арттыру. Салауатты

өмір сүруге тәрбиелеу.

Түрі: Эстафеталық ойын.

Өтілетін орны: Спорт зал.

Көрнекілігі: газеттер, шарлар, шелектер, кедергілер, ойыншықтар, шеңберлер, т.б.

Барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Шынықсаң шымыр боласың,

Сауығып айдай толасың.

Спортты серік ете біл,

Жақсы азамат боласың.

Жеңімпаз болу оңай ма?

Арман болған талайға.

Болмасаңда ұқсап бақ,

Жарысқа түсіп қалайда.

ІІ. Негізгі бөлім.

Құрметті: Ата - аналар, қонақтар, ұстаздар және оқушылар! Бүгінгі "Толағай" спорттық сайысымызға қош

келдіңіздер! Көңілді сайысқа ата - аналарымен бірге бастауыш сынып оқушылары қатысады.

Жарысқа қатысатындарды шақырамыз,

Әр таңды бақытпен атырамыз.

Өнерді, ой көгінде бақылаңыз,

Сайысқа қатысуға енді ортаға.

"Қайсар", "Жас қыран", "Құлагер", "Жас ұлан" - атты топтарымызды ортаға шақырамыз.

(көңілді әуен)

Ал, құрметті халайық!

Жарысты енді көріңдер.

Әділ қазы алқасы,

Әділ баға беріңдер.

Сайысты бастамас бұрын, сайысымызға әділ баға беретін әділқазылар алқасымен таныс болайық:

Мектеп директоры: Н.Н. Ахметкалиев,

Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары: А.Б. Сембаева, С.С. Оспанова.

Спорттық сайысымыз: 3,4,5 балдық жүйемен бағаланады.

Сайыстың бағдарламасында.

Топтың аты

мергендер

Қаңбақ щар

Фут - баскет

Қарлы тир

Жалпы балл

«Қайсар» тобы

«Жас қыран» тобы

«Құлагер» тобы

«Жас ұлан» тобы

48


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

Әр кезеңнен кейін әділ қазылар өз бағаларын береді. Құрметті сайыскерлер: Сіздерге сәт сапар!

Сайысымызды бастаймыз:

1. "Қайсар" тобын шақырамыз:

Біз әрқашанда мықты,

Бәрін жеңіп шықты.

2. "Жас қыран" тобын шақырамыз:

Біз шымыр сергек денеміз,

Өнер сүйер өренбіз.

3. "Құлагер" - тобын шақырамыз:

Құлагер тобы осында,

Біз жеңеміз сайыста.

4. "Жас ұлан" - тобын шақырамыз:

Жастық шақтың ұланымыз,

Көкке жетер қыранымыз.

Сайыстар:

1. Мергендер.

Белдеріне кольцо киіп, кедергілерден өтіп барып, қайта қайту.

2. Қаңбақ шар.

Кедергілерден өте жүріп, шарды баспен ұру.

3. Фут - баскет.

1. Кольцомен допты кедергілерден сүйреп жүру.

2. Допты жерге соғып берілген орынға барып, алып қайту.

4. Қарлы тир.

Қағазды алып қар жасап, шелекке лақтыру.

Жалпы балл. (әділ қазылардың ұпайларын тыңдау).

ІІІ. Қорытынды бөлім.

Жарыс заңы ежелден,

Жеңімпазды анықтау.

Жеңімпаз болу шарты сол,

Еңбектену жалықпау.

Біреу озса жарыста,

Біреу артта қалады.

Жеңілгендер ренжімей,

Тараса бізге жарады - демекші сайысымыздың шарттары бойынша қорытынды шығарып, жеңімпаздарды анықтап,

марапаттау сөз кезегі әділ қазылар алқасына беріледі.

Уа, халқым назар аудар денсаулыққа,

Өмірде бақыттысың денің сауда.

Денсаулық терең бақыт деген сөзді,

Құр айтпаған ұлы Абай данамызда -

демекші, құрметті қонақтар, келгендеріңізге көп, көп рахмет!

Барлығы: "Қара жорға" биін билейді.

49


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Берілген әдістемелік жұмыс орта мектепте еңбек пәнінен өткізілетін

сабақтың үлгісі ретінде берілген. Мақала орта мектеп ұстаздарына,

әдіскерлерге, мұғалімдерге, студенттер мен магистранттарға арналады.

Данная методическая работа представляет собой пример провидения урока

по предмету технология в средней школе. Разработка будет интересна

учителям, методистам, а также студентам и магистрантам педагогических

специальностей.

АХМЕТБАЕВА АРАЙЛЫМ

КАМАТАЕВНА

технология пәні мұғалімі

This methodological work is an example of the providence of the lesson on the

subject of technology in secondary school. The article will be of interest to teachers,

instructors, students and undergraduates of pedagogical specialties.

ОҚУШЫЛАРҒА МОНШАҚТАН, ӘР ТҮРЛІ БҰЙЫМ

ЖАСАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҮЙРЕТУ

Білімділік мақсаты: оқушының моншақ тоқудағы

білімін жүйелендіру, шеберлік деңгейін арттыру

арқылы әсемдік пен сұлулықты бағалай білуге үйрету.

Дам ытушылық м ақсаты: моншақпен жұмыс

істеуде оқушының қол икемділіктерін, шығармашылық

қиялдарын, ой - өрісін дамыту, кәсіптік бейімділігін

қалыптастыру;

Тәрбиелік м ақсаты: оқушыларды төзімділікке

талғампаздыққа, ұқыптылыққа тәрбиелеп, эстетикалық

талғамын арттыру, тиянақтылық деңгейін көтеруге

баулу.

Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, сарамандық

жұмыс,(оқушылар өз бетімен жұмыс жасау).

Пәнаралық байланыс: тарих, бейнелеу өнері,

информатика, математика.

Көрнекіліктер: моншақтан жасалатын бұйым

түрлері әр түрлі заттар.

Қажетті құрал - жабдықтар: мөлдір моншақ, леска,

қайшы.

Сабақтың барысы:

1.Салемдесу.

2. Ұйымдастыру кезеңі.

3.Үй тапсырмасын тексеру (жасалған бұйымдар)

4.Жаңа сабақты түсіндіру.

шығармашылық қабілетін, ой - өрісін үнемі дамытып

отыру.

Моншақ сөзінің шығуы " мойын - шақ " немесе "

мойын - тақ" деген сөздерден құралады. Моншақ -

мойынға тағатын әшекей бұйым. Моншақтың сонау

ерте замандарда қолданыста болғандығын қазба

жұмыстары нәтижесінде табылған әшекей

бұйымдарды дәлелдейді. Біз сол моншақтардан

(шаңырақ, қалам салғыш, гүл, бақа, құлпынай,

ваза),т.б. заттар жасаймыз.

Сарамандық жұмыс кезінде қауіпсіздік ережені естен

шығармаймыз.

1. Кемпірауызды дұрыс қолдану ( сым кескен кезде).

2. Моншақ шашылып кетпеу үшін арнайы қорап болу

керек.

3. Леска, кайшы.

4. Сым түрлері аллергия бермеу үшін бізге арнайы

"швенза" сымы керек.

Оқушыларға алдын ала нұсқау карталары,

сызбалары, таратылып беріледі.

Адамды биік шыңға жеткізетін еңбек.

Біз баға жетпес білім, қорын арттырып,

Оны жаңаша түрлендіре білуіміз керек.

Н.Ә. Назарбаев

Қазіргі таңда қоғамның жаңа нарықтық жағдайына

байланысты халқымыздың салт - дәстүрі, ұлттық

қолөнерінің көркемділігі және салт - дәстүрі мен өнері

- адамның рухани, мәдени тұрмысынан бөлінбейтін

құндылық.

Қай халықтың болмасын ұлттық өзіндік әуені, салт -

дәстүрі, қолөнері сол ұлттың мәртебесін биікке

көтереді.

Қазіргі оқушы -сұлулықпен сусындаған, алған

білімдерін өмірде қолдана алатын жан -жақты

дамыған, логикалық ойы терең, ізденімпаз, терең

қазыналы білімпаз. Халықтың сәндік - қолданбалы

қолөнерінің бірі - әртүрлі бұйымдарды моншақтан

бұйымдар тоқу өнерінің орны ерекше. Өйткені моншақ

бүгінде қайта сәнге айналды. Моншақ бұйымдарының

жасалу жолдарын үйрену арқылы өзін әдемі етіп, өз

қолдарынан шыққан тамаша туындыларының

әдемілігін көріп, өз еңбегімізге деген сүйіспеншілігімізді

арттыру - маңызды бағыттың бірі. Бұл оқушылардың

Нұсқау карталарымен жұмыс жасағанда есте сақтау

қабілеті жоғары болып, түстерді айыра білу қажет, түс

үйлесімдігі сәйкес болуы қажет.

Бұйым жасауда ақ, қызыл, жасыл, көк, түсті

моншақтар болу керек.

Оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын ояту.

Қазіргі кезде моншақтарды, негізінен, әшекей бұйымдар

ретінде қолданылады: моншақтан алқа, сырға, сақина,

т.б. түрлерін жасап қолданады. Моншақтан сәнді бұйым

жасау тарихы өте ерте заманда басталған. Бұны

өнертанушы ғылымдарымыз қолданбалы сән өнері

50


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

шеберлерінің әйгілі, осы уақытқа дейін сақталып келген өте әдемі, сапалы орындалған жұмыстарын зерттеу арқылы

дәлелдеген. Бұрынғы кезде адамдар жануарлардың сүйектерінен, тістерінен, тастардан кесіп моншақтар жасауға

қызыққан. Уақыт өте келе моншақты өте бағалы және аса қымбат емес тастар, әйнек өндіру кәсібінің нәтижесі

моншақ, су моншақтар алмастырды.

Моншақ ертеде тау хрусталі мен ақық тастардан даярланған. Ақық, меруерт, маржан, інжу моншақтар барлық

халықтарда, қазақ арасында да кең таралған.

Моншақтар әр түрлі бұйымдар жасау үшін керек.

ІІ. Жаңа сабақты түсінгендерін тексеру.

Бұл өнердің түрлерін, олардың ерекшеліктері туралы мағлұмат алдыңдар. "Моншақ" сөз жұмбағын шешіп көрейік.

ІІІ. Жаңа сабақты бекіту: әр оқушының жұмысын жекелей талдау, оқушылардың ой - пікірлерін білу, тоқу тәсілдерін

игеру дәрежелерін өзара салыстырыу.

Сөзжұмбақ: "Моншақ" интерактиптік тақтамен жұмыс.

1. Ресейде бисерді өз тәжірибесімен жасаған кім? (М. Ломоносов)

2. Бисерді көп шығарған ел? (Жапония)

3. Бисер қандай заттан жасалады? (Шыны)

4. Шашқа тағатын әшекей,(Шашбау)

5. Кестелі баскиім (Тақия)

6. Мойынға тағатын әшекей. ( Алқа)

Сабақты қорытындылау: қолдан жасалатын моншақ бұйымдары Ресейде және шетелдерде өте жоғары

бағаланады. Осы кезде халық шығармаларының осы түрі өрлеу үстінде, дамудың сатысында деп бүгінгі сабағымызды

қорытындылаймыз.

Оқушыларды бағалау: қыздардың білім деңгейін мен жұмысын бағалап қою.

Оқушылардың шығармашылығы:

51


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Мақалада пәнаралық

байланыстар негізінде

кіріктірілген сабақтарды

жоспарлау және жүзеге асыру

мәселелері қарастырылады.

БАГДАТОВА АЛУА

БАГДАТОВНА

математика пәні

мұғалімі

КОСБАРМАКОВА

АКГУЛЬ КАРИМОВНА

математика пәні

мұғалімі

УЗБЕКОВА БАЯН

ХАНАТОВНА

физика пәні

мұғалімі

В данной статье рассматривается

планирование и

осуществление интегрированных

уроков в учебном

процессе на основе межпредметных

связей

This article focuses on the

planning and implementation of

integrated lessons learning process

on the basis of interdisciplinary

connections.

МАТЕМАТИКА МЕН ФИЗИКАНЫ

БАЙЛАНЫСТЫРА ОҚЫТУ

ӘДІСТЕРІНІҢ ТИІМДІЛІГІ

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың "Қазақстан-2050 стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты

Жолдауы еліміздің ұзақ мерзімді дамуындағы жаңа белестерді айқындайтын бағдарламалық тарихи маңызды құжат

болып табылады.

Еліміздің жаңа даму бағытында білім беру жүйесінің алдында:

1. Білім беру мекемелерін оңтайландыру;

2. Оқу-тәрбие үдерісін түбегейлі жаңғырту;

3. Білім беру қызметтерінің тиімділігін арттыру сияқты үш басты бағыт айқын қойылды. Соның ішінде жалпы

білім беретін мектептердің алдында тұрған шұғыл міндет - оқуды өмірге, жаңа технологияға жақындату. Осыған

байланысты мектептегі іргелі жаратылыстану-математика бағытындағы пәндерді оқытудағы әдістемелік

мәселелердің мәні ерекше артады.

Мектептегі оқу үдерісінде математика мен физиканы ұштастыра оқыту әдістерін қолдану математикадан тиімді

және терең, білім берудің алғышарттарының бірі болып табылады. Математика мен физиканың бұрынғыдан да

тығыз байланыста қарастыру қажеттілігі математиканың ерекше сипатынан, яғни оның айрықша кең қолданысынан

шығады.

Амал не, бүгінгі шындыққа келсек, ол мұғалімдердің көпшілігінің математикадан сабақ беру іс-әрекетінде

математика мен физика арасындағы байланыс әлі де өзінің тиісті орнын ала алмай келеді. Бұл оқушылардың

физика формулалары мен заңдарын функционалдық тәуелділік ретінде қарастыра алмауы, фунция мен аргументтің,

оң және теріс сан мәндерінің физикалық мағынасын аша алмауы дәлел бола алады.Мұның барлығы осы кездегі

математика пәні бойынша қолданыстағы оқулықтарда физикалық мазмұнды мысалдар мен жаттығулардың өте

аздығы немесе кейбір тақырыптар бойынша мүлде болмауынан түсіндіріледі.

Физика-техникалық мазмұнды есептердің аздығы немесе болмауы, кездесетін есептердің мақсатсыз шешілуі,

функцияның үнемі тек у-пен, аргументтің х-пен белгіленуі және сызықтық функцияның жазылуы тұрақты y=kx + b

түрінде, ал квадраттық функцияның y=ax 2 +bx+c түрінде болуы, графиктер салғанда осьтерінің барлық уақытта х

пен у (х-горизонталь, у-вертикаль) арқылы белгіленуі түптеп келгенде оқушыларда өзгертуі қиын стереотиптің

қалыптасуына алып келеді.

Осыдан оқушылар санасында функциялық тәуелділік, функция ұғымы y=kx + b; y=ax 2 +bx+c жазуларымен

байланыста, немесе функциялық тәуелділіктің аналитикалық түрі тек х және у болғанда ғана туады.

Бұндай жағдайлардың барлығы математика сабақтарында физика-техникалық есептерді пайдалануға жағдай

жасамайтындығы түсінікті. Сондықтан оқушылар жалпылама, жалаң мәлімет алады, ал ол жылдам ұмытылады

да, оның өзі кең тараған техника мен жаратылыстану ғылымдарының көптеген салаларының дамуына қажетті

математиканың беделін кемітеді, қызығушылықты төмендетеді.

Жоғарыда айтылғандарға байланысты: қандай физикалық есептер математика сабақтарында қандай мақсатпен

қашан және қалай шығарылуы керек деген сұрақ туады. Бұл баяндамада біз физика есептерін математика

сабақтарының кейбір тақырыптарында қолданылуын қарастыруға талпынып отырмыз. Алдымен абстрактілі

математикалық өрнегімен салыстыруды қарастырайық.

Абстрактілі математикалық өрнектерді физика формулаларымен, олардың графиктік белгіленуін, анықталу

облысын және түрі бірдей функция болуын айыра көрсету арқылы салыстырулар, математика ережелерінің

жалпылығын көрсетуде ерекше маңызды орын алады. Мысалы y=kx түріндегі сызықты функция мен бірқалыпты

қозғалыс теңдеуін салыстыруды мынадай түрге келтіруге болады:

52


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

1. у-ті х-қа байланысты функция

ретінде қарастырамыз.

2. саны х айнымалысы сияқты кез

келген нақты мән қабылдай алады.

3. Нақты мәселерге байланысты k, x,

y шамаларының атаулары әртүрлі болуы

мүмкін.

4. Бұл функцияның графигі түзу

болады.

1. s-ті t-ға байланысты функция ретінде

қарастырамыз.

2. Бірқалыпты қозғалыс кез келген

жылдамдықты ала алмайды.

3. Бұл жағдайда s, v, t шамаларының нақты

атаулары бар.

4. s(t) графигі жарты түзу, себебі t>0

жағдайы қарастырылады.

Сонымен физика формулалары белгілі шек қойылған функциялық тәуелділік ретінде

қарастырылады.

Осыған ұқсас мысалдар оқушылардың абстрактілі математикалық өрнекте нақтылы көруіне

және жекелеген нақты мысалдардан жалпы қорытынды шығаруға көмектеседі.

Енді «Алгебра және анализ бастамалары» пәні бойынша негізгі туынды және интеграл

амалдарына байланысты физика-техникалық мазмұнды жаттығулардың нақты шешімдерін

келтірейік.

1-мысал. Нүкте y=7 – x 2 параболасының бойында уақытқа тәуелді x= t 3 заңдылығымен

қозғалады. осы нүктенің ординатасы қандай жылдамдықпен өзгереді?

Шешуі: Туындының физиканың мағынасы бойынша жылдамдық нүктенің координатасының

уақыт бойынша туындысы, яни v(t)=y / (t). Ал y(t) - күрделі функция, оның туындысы y / (t)= y / (x)∙x(t).

Бұдан: v(t)=(7-x 2 ) / x / (t)= - 2x∙3t 2 = - 6t 5 .

Жауабы: - 6t 5 .

2-мысал. Жоғары тік лақтырылған дене h(t) =4 + 8t -5t 2 заңдылығымен қозғалады,

мұндағы h(t) - метрмен өлшенетін биіктік, ал t - секундпен өлшенетін уақыт.

а) дененің бастапқы жылдамдығын;

б) Жермен түйіскендегі жылдамдығын;

в) Көтерілудің ең үлкен биіктігін табыңыздар.

Шешуі: а) Дененің уақыт моментіндегі жылдамдық h / (t) туындыға тең, яғни v(t)=h / (t)=8 - 10t,

t=0, v(0) = h / (0)=8м/c.

б) Жермен түйіскенде h(t) = 0.4 +8t – 5t 2 , бұдан t 1 =2; t= - 2 (мағынасы жоқ).

5

Сонда v(2)=h / (2)=8-10⋅2= - 12 м/c (минус таңбасы жылдамдықтың бастапқы жылдамдыққа қарсы

бағытталғанын көрсетеді.

в) Ең үлкен h(t) биіктікке дененің жылдамдығы нольге тең болып, көтерілуден төмен түсу

кезеңінде жетеді; яғни v(t) = 8-10t - 0, бұдан t=0,8. Ең үлкен биіктік h(t)=h(0.8)=7,2м.

3-мысал. Тұрақты ток өткізетін көлденең қимасынан уақыт бірлігінде өтетін электр

мөлшерімен анықталады. осыған сәйкес айнымалы токқа анықтама беріңіздер.

Өткізгіштен t=0 уақыт мезетінен бастап өтетін ток мөлшері Q=3t 2 + 2t формуласымен берілсе,

бірінші секундтың соңындағы ток мөлшерін табыңдар.

Шешуі. Уақыт өзгерісіне сай электр өзгерісін табу үшін ток күші ұғымын

пайдаланамыз. ∆Q

қатынасы уақыттың t-дан t +∆t-ға дейінгі орташа ток күші деп аталады

∆t

және I op тұрақты болады. Егер тізбекте айнымалы ток болса, онда I op уақытқа байланысты өзгеріп

отырады. Сондықтан тізбектегі айнымалы ток күші ұғымы енгізіледі және оны ∆Q

-ның ∆t → 0 шегі

∆t

ретінде анықтайды.

∆Q

Сонымен I = lim ∆t→0 = ∆t Q/ (t). Бұдан I= Q / (t) =6t + 2 .

Жауабы: 32А.

.

4-мысал. нүктесінің уақыт аралығындағы түзу сызықты қозғалысының

жылдамдығы болсын. ден уақыт аралығында нүктенің жүріп өткен жолы

қалай анықталады?

Шешуі: Қозғалып бара жатқан нүктенің t уақыт мезетіндегі координаталарын S(t) деп

белгілейік. V>0 болғанда жылдамдық тек оң бағытта болғандықтан S(t) функциясы өспелі

53


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

болады, ) ізделінді қашықтық мына санмен беріледі: .

Екінші жағынан функциясы функциясының алғашқы функциясы болғандықтан,

жоғарыдағы айырма

интегралын береді.

5-мысал. Массасы 5кг жүк белгілі биіктіктен құлап келе жатыр және жердің бетіне 2,5

секундтан кейін келіп түседі. Жүктің жасаған жұмысын табу керек.

Шешуі: Жүктің толық жұмысы мынаған тең: .

Мұндағы - жүк құлай бастаған биіктік; жүкке әсер ететін ауырлық

күші; .

теңдеуді түрлендірсек:

мұндағы

болғандықтан,

Жауабы: 1,5кДж.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Әбілқасымова А.Е., Шойынбеков К.Д., Есенова М.И., Жұмағұлова З.А., "Алгебра және анализ бастамалары",

10-сынып, Алматы, "Мектеп", 2006.

2. Әбілқасымова А.Е., Бекбоев И.Б., Абдиев А.А., Жұмағұлова З.Ә., "Алгебра және анализ бастамалары", 11-

сынып, Алматы, "Мектеп", 2007.

3. Гурский И.П. Элементарная физика с примерами решения задач. -М.: Наука, 1989, 464с

54


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

БАЙЕЛОВА

МИРА

СУРТАЕВНА

ҚАБИЕВА

ГҮЛНҰР

АБЫЛКАСЫМОВНА

№3 жалпы орта білім беретін мектеп - кешенінің

кітапханашылары

Берілген әдістемелік жұмыс өскелең ұрпаққа

адамгершілік тәлім-тәрбие беруге бағытталған

сыныптан тыс іс-шараны өткізудің үлгісі ретінде

ұсынылады.

Данная методическая работа представляет

собой пример проведения внеклассного

мероприятия, направленного на нравственное

воспитание подрастающего поколения.

This methodological work is an example of extra-curricular

activities aimed at the moral education of the

younger generation.

"АЛМАСТАЙ ЖАРҚЫРАҒАН АҚЫН" ЖЕРГІЛІКТІ СУЫРЫП САЛМА

АҚЫН ШӘКІР ӘБЕНОВТЫҢ 115 ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА АРНАЛҒАН

КЕЗДЕСУ КЕШІНІҢ СЦЕНАРИЙІ

Мақсаты: Ақын, фольклоршы, күйші, сазгер - Ш.

Әбеновтың шығармаларын оқушыларға дәріптеу, есте

қалдыру. Жас оқырмандарды әндері мен күйлерін,

терме, толғауларын орындай білуге тәрбиелеу.

Әдісі: кездесу. Ақынның туған қызы Сана Шәкірқызымен

Көрнекілігі: интерактивті тақта, кітап көрмесі, нақыл

сөздер, шарлар,

1-кітапханашы: Сәлеметсіздер ме құрметті

көрермендер! Жерлес ақынымыз Шәкір Әбеновтың 115

жылдық мерей тойына арналған. "Алмастай жарқыраған

ақын" атты әдеби - сазды кешімізге қош келдіңіздер!

Бүгін бізде қонақта Ш.Әбенов мұражайының

қызметкері,құрметті ұстаз Шәкір ақынның туған қызы,

бірден - бір тікелей мұрагері Сана Шәкірқызы!

Өлсең де, өнер сөнбес, өмір сөнер

Жаратылыс сыйлаған дарыны өнер,

Мен үшін өлеңдерім, сен жауап бер,

"Мен кім?" - деп, сұраса кейінгілер. - деп ақын

жырлағандай Шәкір Әбеновты тану үшін алдымен біз

ол кісінің өмір жолдарына шолу жасайық. Өмірбаянымен

таныстыратын кітапханашы Гүлнұр Абылкасымовна

2-кітапханашы: (Слайдпен сөйлеу) Шәкір (азан

шақырып қойған аты Мұхамедшәкһүр, жеңгелері Шәкер

атап кеткен ) Әбенов 1901 жылы 1 наурызда Семей

облысы, Шыңғыстау (қазіргі Абай) ауданы, Құндызды

ауылында туған. Әкесі Әбен Бітімбайұлы Абаймен тұстас

болған, үзеңгілес жүріп, ел басқару ісіне араласқан,

Меккеге барып, қажы атанған кісі. Баласы Шәкірді бес -

алты жасынан ауыл молдасынан оқытқан, онан соң

Семейде Приходская мектебін тәмәмдатқан. Іле - шала

Уфаға жіберіп, Ғалия медресесінде оқытқан. Бұдан кейін

бала Шәкір Қазан қаласында Ғұбайдолла дейтін атақты

молдадан оқиды. Сонан - соң 13- 14 жасында Семейге

оралып, мешітте азаншы қызметін атқарады,өз бетімен

мұсылманша кітаптар оқумен әуестенеді.

1916 жылы Семейдегі ер балалар гимназиясына оқуға

қабылданады. Нақ осы жылдарда ол қазақтың белгілі

ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыровпен танысып, оның

өлеңдерін жатқа айтатын болған. А.С. Пушкин, М.

Лермонтов жырларымен алғаш сусындауы да осы кез.

Дүрлігіс, төңкеріс басталып, бозбала шағынан

аласапыранға ден қойып кетеді. 1918 жылы әкесін

жерлеп, төңкеріс жолына қарай біржола ойысады. Орыс

тілін жетік білгендіктен 1921 - 1926 жылдары Семей

қаласына шақырылады. 1929 - 30 жылдарда күшпен

ұжымдандыру, барысында большевиктердің елдің

малын жаппай тартып алу, сауатсыз, қараңғы жұртты

күйзелту секілді кейбір келеңсіз істеріне келісіңкіремей ,

өз пікірін білдірген кезі болады. Содан қудалана

бастайды. Саялап астаналы Алматыға қарай ығып,

мұнда Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет

Майлиндермен танысады. Әсіресе Сәкен Сейфуллинмен

бірсыпыра мәселелер жөнінде пікірлері үйлесіп, атқосшы

болып ере жүріп, Қазақстанның талай қиырларын

аралайды. Шәкір Әбенов Мақаншыға әйелі Серікбүбіні,

қызы Орынтайды, қарындасын жайластырып, Алматыға

қайта барып, 1932 - 1935 жылдардағы ашаршылық

жылдарына дейін сонда болады.

Отызыншы жылдың аяғында " Әдебиет және искусство

" журналында " Қозы Көрпеш - Баян сұлу" поэмасын

жариялайды. Сабырбай, Дулат, Жанақ, Түбек

ақындардың мұраларын жаздырып, қолжазба қорына

тапсырады. Қалқаман Әбдіқадыровтың көмегімен

Жамбыл Жабаевқа әдеби хатшылық қызметке

орналасады.1941 - жылдың наурыз айына дейін сол

қызметте жүріп, әлдекімдердің көрсетуімен тағы да қуғын

- сүргін тұзағына ілініп кете барады. Семей түбіндегі бір

лагерьге айдалады. Бүйтіп қорлықта жүргенше " соғысқа

кетейік! " деп оншақты тұтқын өтініш жазып, өз еркімен

майдан шебіне Сталинград түбіндегі қызыл қырғын

соғысқа килігеді. Соғыста ауыр жараланып, ұрыста

көрсеткен ерлігі үшін кеудесіне орден тағып еліне

қайтады. 60-шы жылдарда оқырманмен қайта

қауышуына қазақ елінің қазіргі заманғы заңғар

тұлғаларының бірі ақиық ақын Әбділдә Тәжібаевтың қол

ұшын беріп, демеуі басты себеп болған. 1961ж ғана

құлан - таза ақталып, өлең - жырларының жарық көруіне

еркін жол ашылады.

Бұл тұста Дихан Әбілев, Сырбай Мәуленов, Хамит

Ерғалиев, Ғафу Қайырбеков, Сағи Жиенбаев, Тұманбай

Молдағалиев сынды өлең - жыр серкелері мен

сәйгүліктері де Шәкір ақынды құшақ жая қарсы алады.

1-кітапханашы: Ендігі кезекте "Әнім мен күйім -

халқыма сыйым" атты кітап көрмесіне назар

салсаңыздар. 60- шы жылдардан кейін мемлекеттік

баспадан шыққан " Кейпін батыр"( 1962) , "Ортақ арал",

"Шыңғыстау" ( 1980), " Шыңғыстау сазы" ( 1985) Ақынның

жаңа жинағы әртүрлі аңыз негізіне құрылған

дастандардан тұрады. Ол халық аңыздарының ізімен

тарих түкпірлеріне сапар шегіп, сан қилы тағдырлар

арқылы әділетсіз қоғамның озбырлығын, екі жүзділігін

әшкерлейді, ізгілік бейнесі - аналардың асыл қасиеттерін

мадақтап,шынайы махабатты дәріптейді. "Ана

махабаты", "Патша мен байғыз", "Қорқыт қобыз"

дастандары еніп отыр, " Дастандар" ( 1991), " Жер кіндігі

55


¹5 (12) 2016

- Жидебай" ( 2001) атты әлденеше жыр кітаптары

оқырман жұртшылық қолына тиеді. Республикалық ,

облыстық , аудандық газеттерде, журналдарда

шығармалары дүркін - дүркін жарияланып тұрды. Қазір

біздің қолымызда "Шыңғыстау" ( 1980), " Шыңғыстау

сазы" ( 1985), " Жер кіндігі - Жидебай" ( 2001) ақынның

бұл кітабына толғау - дастан, өлең жырлары мен аңыз,

мысал, әңгімелері жинақталған.

"Әнім мен күйім - халқыма сыйым" Ақын соңына

қалдырған музыкалық мұрасы ән, күй, сарын, толғау

термелері арнайы нотасымен басылып отыр және әнкүйлердің

шығу тарихы жайлы айтылады. Кітаптың

құрастырушылары: інісі Көлембай Әлімбеков пен Абай

аудандық Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің

бастығы Әсет Мырзақасым. Астана: "Елорда", 2001. -

495 бет.

Келесі кезекте ақынның өлеңдерінен дайындалған

әдеби монтажды тыңдаңыздар.

1-жүргізуші: 10 "А" сынып оқушысы Бектеміров

Темірлан

Ал, өлең аяңдай бер, алға бастап,

Жарар еді, тағыда бір бел ассақ

"Қалжырадың ерме, - деп, енді өлеңге"

Қауіп, сезік алдымда жүр ойқастап. -

деп ақын жырлағандай ақынның "Қазақ халқы - Абайдың

мұрагері" атты өлеңі, оқитын 6 "В" сынып оқушысы

Қалиахметов Ырғызбай

2- жүргізуші: 10 "А" сынып оқушысы Табылғазина

Ұлпан

Жоқ қалмаймын! Өлеңге ере берем,

Жанымды сақтап жүрген өлең денем,

Өлсем, өлең көрімді күзетеді

Ол мәлімсіз, мен қайда, қашан өлем? - келесі кезекте

"Жақсы ақын көп болғанымен, жақсы өлең аз" оқитын

ақынның шөбересі 9 "В" сынып оқушысы Муратқали

Назерке Бейбітқалиқызы

Келесі өлең "Серігім өлең" оқитын 10 "А" сынып

оқушысы Уалиханова Аяулым.

1-жүргізуші: Бектеміров Темірлан

Шәкір ақынның тағы бір ерекшелігі - үш ішекті

домбыра, қобыз, сырнай аспаптарын құбылта ойнаумен

қатар өлең мәтінінде өзі жазып, әнінде өзі шығарған

сазгердің "Алтай аруы" әні. Орындайтын 2 сынып

оқушысы Жумағалиева Айша.

2- жүргізуші: Табылғазина Ұлпан

Бас - аяғы жұмыр да шымыр өрілген қысқа қайырым

жыр дестелері де өмір жайлы, адам қалпы мен қасиеті

жайлы кейде нұрлы, кейде сырлы .Осындай тамаша бір

туындысы

"Арманда кеткен ару" аңызы. Аңыздан үзінді оқитын

10"А" сынып оқушысы Ерғалиева Айгерім

Мысал түрінде жазған өлеңі "Өмірге ғылым - сәуле,

өнер өрнек" оқитын 10"А" сынып оқушысы Рысбекова

Алтынай

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

1-жүргізуші Бектеміров Темірлан

95 жас ғұмырының 40 жылға жуығын қуғын - сүргінмен

өткізіп, бір емес бес рет түсіп, темір тордың ар жағында

жазған "Еліме хат" өлеңі, оқитын 6 "В" сынып оқушысы

Ертарғынова Аружан

2- жүргізуші: Табылғазина Ұлпан

Ғасырға жуық жасап, заманның қилы - қилы қыр -

сырына қаныққан сұңғыла ақын өз жырларына көбіне

махаббат пен әділдік, ерлік пен ездік, адалдық пен

арамдық, адамгершілікті өзек еткен. "Қозы -Көрпеш Баян

сұлу" дастанының соңғы нұсқасын Байкөкше ақынның

өз аузынан естіп, жазып алған осы Шәкір атамыз

болатын, "Таңшебер Жапал", "Қорқыт қобызы", "Кейпін

батыр" және т.б дастандары бар. Енді осы "Кейпін

батыр" дастанынан үзінді оқитын 8 "В" сыныбының

оқушысы Серікқалиева Ақнұр.

1-жүргізуші: 10 "А" сынып оқушысы Бектеміров

Темірлан

Бүгінгі ұрпаққа ескі сарындар мен күйлерді жеткізе

білген, "абыз ақын" аттанған күйшінің "Таңғы самал",

"Сергелдең", "Биші"және тағы басқа көптеген күйлерінің

нотасы қазіргі таңда мұрағатта сақтаулы. Шәкір Әбенов

жайлы жазушы Төкен Ибрагимов өз кітабында: "Үш

ішекті домбыра тартатын осы өңірдегі көзі тірі

домбырашылардан көргеніміз Шәкір Әбенов еді, бар

әнін, күйлері мен сарындарын тек үш ішекпен тартып

ойнайтын" - деген пікір білдіреді. Енді осы күйлердің

ішінен екі ішекті домбыраға келетін "Жортуыл" күйін 9

"В" сыныбының оқушысы Шакенов Абзалдың

орындауында тыңдаңыздар.

2- жүргізуші: Табылғазина Ұлпан

Асқан білімді, орысша сауатты,бір ауыз өтірік айта

алмайтын, ақындық, күйшілік, әншілік, ұсталық өнерді

бір бойына жинай білген "сегіз қырлы" өнерпаз жерлес

атамыз Шәкір Әбенов жайлы аз да болса біраз мәлімет

алдық, енді сөз кезегі ақын атамыздың туған қызы Сана

Шәкірқызына сөз береміз.

Кітапханашы: Шәкір атамыз киелі Абай топырағында

дүниеге келген.Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан

Назарбаевқа бата берген ақын деп еске аламыз.

Осындай тарихи сәтте ақынның жанында болған

журналист Сауытбек Абдрахмановтың естелігінде былай

айтылады: Жоғары жақтағылар атаның батасының

нобайын біліп берсең деп өтінген соң, ол кісіні оңашалап

"Ата, бұл бір өзі ерекше жағдай ғой. Қалың қазақтың

атынан бата беру сізге бұйырып тұр. Президентке не

тілек айтпақшысыз?" десем, "Әй, шырағым, қойшы"

Құдай аузыма не сөз салады, сол сөзді айтамын" дегені

... Абырой болғанда Жаратушы Иеміз Шәкір ақсақалдың

аузына небір құнарлы сөздерді салыпты. Батасы тамаша

шықты.- делінген. Енді, осы бір сәтті слайд арқылы

тамашалайық.

Слайд "Инаугурация". Ақынның қызы Сана

Шәкірқызына сұрақтар береді.

56


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

Мақала өскелең ұрпаққа адамгершілік тәлім-тәрбие беру мәселесіне

арналған. Мақалада адамгершілік тәрбие берудегі негізгі мәселелер мен

тәрбие үрдісін заман талабына сай жетілдірудің жолдары

қарастырылған.

Статья посвящена вопросу нравственного воспитания

подрастающего поколения. В статье выражены основные вопросы и

пути совершенствования нравственного воспитания на современном

этапе.

БЕРКУТОВА АЛИЯ

МЕЙРАМГАЛИЕВНА

өзін-өзі тану мұғалімі, директордың

тәрбие ісі жөніндегі орынбасары

The article deals with necessity improving of moral education in children and

teenagers. The article is given the main problems and ways to realize perfection

of moral education.

ОҚУШЫ БОЙЫНА АДАМГЕРШІЛІК

ҚАСИЕТТЕРДІ ДАРЫТУ ЖОЛДАРЫ

Адамның адамгершілік атты асыл қасиетті игерген,

мәдениетті, нағыз адам болып өсуі, әр халықтың

ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан ұлттық тәлімтәрбиесін

бойға сіңіруіне байланысты.Адам баласы

қоғамда өзінің адамгершілік қасиеттерімен, әдептілігімен,

қайырымдылығымен, адалдығымен ардақталады.

Халқымыздың ғасырлар бойы сақталып келген ұлттық

дәстүрін жас ұрпақтың бойына сіңіру, оларды

имандылыққа, адамгершілікке, ізеттілікке,

инабаттылыққа тәрбиелеуді мақсат етіп қойған.

Адамгершілік тәрбиесі дегеніміз - мақсатты және жүйелі

түрде тәрбиеленушінің санасына, сезіміне және тәртібіне

қоғамдық мораль талаптарына сәйкес адамгершілік

қасиеттерді қалыптастыру.Адамгершілік тәрбиесі жеке

адамды қалыптастыруда ерекше орын алады. Ол

отбасына, Отанға, халықтар достығына адал, кіршіксіз

көзқарасы, қарым-қатынаста болуды талап

етеді.Адамгершілік тәрбиесі оқушыларды адамгершілік

ұғымды, принциптерді, мінез-құлық нормаларын ұғу

жайындағы біліммен қаруландырады. Сонымен қатар,

ол адамның ішкі жан-дүниесінің әсемділігінен бастап,

оның сыртқы келбеті, ой әсемдігі мәселелерін қамтиды.

Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұны:

тәртіптілік пен ұйымшылдық, достық пен жолдастық,

шыншылдық пен әділдік, еңбек пен өз мінез-құлқына сын

көзбен қарай білу сияқты қасиеттерді қамтиды.

Мектептегі адамгершілік тәрбиесі біздің өміріміздің тек

осы кездегі талаптарын ғана емес, болашаққа да

бағытталуы тиіс. Оқушы қаншалықты білімді

болғанымен, оның адамгершілік қасиеті жетіспей жатса,

оның жолдастары арасында болмағаны былай тұрсын,

жақсы азамат та бола алмайды. Олай болса, мектеп

қабырғасында оқушыларға берілетін адамгершілік

дағдыны бірер жылдың ішінде оқушылардың бойына

сіңіре қоюға болмайды. Ол - ұзақ жылдың жемісі.

Оқушылар бойында жалпы адамзаттық қалыптармен

гуманистік, моральдық (қайырымдылық, ізгілік, өзара

түсінушілік, ізеттілік, кішіпейілділік, адалдық және т.б.)

тәрізді жасампаз қасиеттерді сіңіріп, олардың өзара

қарым-қатынас мәдениеті мен зерделік-танымдық

қасиеттерін дамытуға ерекше мән беруіміз керек. Жалпы

адамзатқа тән ізгілік қасиеттер өз әке-шешесін, ауылын,

отанын, сүюден, ұлттық өнер мен мәдениетке, ана тіліне

деген сүйіспеншілігінен туындайды. Осыларды ескере

келіп, тәрбие ісінде оқушыларды өзін қоршаған

әлеуметтік ортаға деген сүйіспеншілікке тәрбиелеуден

бастап, әлемдік өркениетті мәдениетті меңгеруге,

бағалауға тәрбиелеу оқу-тәрбие ісінің басты міндеті

болып саналады. Оқу мен тәрбие тығыз байланысты.

Жас ұрпақ тәрбиесі сабақ барысында және сыныптан

тыс уақытта жүргізіледі.

Адамгершілік тәрбиесі жастардың қоғамға, отбасына,

білімге, Отанға, жер бетіндегі бейбітшілікке қатынасын

қалыптастырады. Осы заманғы адамгершілік тәрбиесі

жекелеген бағыттарға емес, адамгершілік құндылықтарға

негізделеді. Адам - ең әуелі адамгершілігімен,

парасатының биіктігімен көрікті. Мәдениет жоғары адам

айналасындағылармен қарапайым қарым-қатынаста

болады. Адамгершілік тәрбиесі оқушыларды

адамгершілік ұғымы, примңиптері, мінез-құлық

нормалары жайындағы біліммен кемелдеңдіреді.

Оқушылар оларды оқып үйренумен шектелмей, оқу,

тәрбие, еңбек процесінде іске асырғанда адамгершілік

олардың сеніміне айналады.Адамгершілік қатынастар

моральдық нормалармен өлшенеді. Моральдің негізгі

міндеті - адамның мінез-құлқын тәрбиелеу, осы арқылы

олардың бойында әдеп сақтау қатынастарын

қалыптастыру, адам мен қоғам арасындағы қатынасты

реттеу.Адамгершілік тәрбиесі оқушылардың моральдық

сенімдерін, жағымды мінез-құлық дағдылары мен

әдеттерін қалыптастырады.

Адамгершілік тәрбиесінің теориялық мәселелері Әл-

Фараби, Ыбырай, Абай, т.б. еңбектерінде кеңінен

қолданыс тапқан.

Әл-Фараби "Адам өз өмірінің қожасы, сондықтан өз

бағытын өзі жасауы керек. Ол не нәрсеге де

ұқыптылықпен қарап, жиған-тергенін орынсыз шашпай,

кез келген адамға сырын ашпай, өзінің мақсат мүдделері

жөнінде достарымен ғана бөлісіп отыруы керек.

Осылайша өмір сүрген адамның ғана ар-ожданы таза

болады" деген. Абай адамгершілік, әдептік нормалары

жайында көптеген пікірлер қалдырды. Оның бірінші

қоятын талабы - мораль жағынан ұстамды, таза болу,

сыпайы мінезді, жақсы құлықты, әділетшіл, шыншыл

болу. Әдепсіз, арсыз, байлаусыз, сұрамасаң, өсекші,

өтірікші, алдамшы, кеселді сияқты жаман мінездер мен

әдеттерден, жарамсыз қылықтардан сақтанып, өзін одан

жоғары санап, ондай қылықтарды бойына лайықсыз

көрсе ғана, адам парасатты болады . Абайдың қоятын

екінші талабы - тұрақтылық, "Қылам дегенін қыларлық,

тұрам дегеніне тұрарлық, мінезде азғырылмайтын

ақылды, арды сақтарлық беріктігі, қайраты бар болсын"

дейді. Үшінші талабы - әділетшілдік. Әлеуметтік міндеті

- дүниені белсене құрушы адамның бірі болып, халқы,

Отаны үшін қызмет істеуі.

Ақын мейірімділік қасиетке терең мән береді (төртінші

қара сөзі). Қазақ халқы - мөдени бай мұрасы, өзіне біткен

табиғи ерекшелігі бар, сергек ой, сезімтал жүрек, дәстүрлі

57


¹5 (12) 2016

тәрбие, әдіс-тәсілдері бар халық. Қазақ топырағында

туып, білім алған, кейінгі ұрпаққа өшпес мұра қалдырған

ұлы тұлғалар: Әбу Насыр әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн,

Махмұт Қашқари, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,

А.Құнанбаев, А.Байтұрсынов, С.Торайғыров, М.Сералин,

М.Әуезов, С.Мұқанов, С.Көбеев, Б.Момышұлы,

М.Ғабдуллин, тағы басқа ойшыл ғалымдар мен ақындар

ғылымның әр саласы мен әдебиеттің, мәдениеттің

дамуына игі ықпал жасады. Тәлім-тәрбие берудің басты

саласының бірі - ұлтжандылық, халқы үшін адал қызмет

ету. Ұлтжандылықтың, елін сүюдің ғажайып күш екендігін

терең сезінген ежелгі қазақ ақын-жыраулары,

ойшылдары өз шығармаларына осы тақырыпты үнемі

арқау етті, көп көңіл бөліп, халықты елі үшін жанын пида

етуге, жастарды елжандылық рухта тәрбиелеуге баса

көңіл бөлді. Жастарды ұлтжандылық рухта тәрбиелеу

Профессор М.Ғабдуллин өзінің "Ата-аналарға тәрбие

туралы кеңес" еңбегінде "Бүгінгі жастарды ұлтжандылық

рухта тәрбиелеуде ақын-жыраулардың өнеге сөздерінің

белгілі мөлшерде пайдасы бар екені нақ. Мұндағы

тәрбиелік мәні бар әңгімелер жастарға жат емес.

Халықты сүй, халық үшін ерлік еңбек ет, ел-жұртқа қорған

бол деушілік қазіргі күнде ескірген сөздер емес, қайта

мағыналы, мәнді сөздер. Сондықтан бұлардың ішінен

жастарымызды тәрбиелеуде әсер ететіндерін таңдап

алып, орнымен пайдалана білсек, нұр үстіне нұр болар

еді" дейді. Осы тұрғыдан алғанда қазақтың ұлы

ойшылдарының кемеңгерлік ой-пікірлерін оқу-тәрбие

ісінде орынды пайдалана отырып, оқушы-жастарды

ұлтжандылыққа тәрбиелеу - әрбір тәрбиеші ұстаздық

басты парызы.

Әскери ұлтжандылық тақырыптарына ой толғаған

жауынгер жазушы, тәлімгер педагог Б.Момышұлы жас

жауынгерлерді ерлік, ұлтжандылық, Отанын, елін, жерін

сүю, ұлттар достығына тәрбиелеу қажеттілігін өз

шығармаларының арқауы етті. Ол ұлттың дәстүрді,

елжандылықты жастардың қанына сіңіруде мақалмәтелдердің,

батырлар жырларының, терметолғаулардың

мәніне тоқталады.

Патриотизм мен ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін

қалыптастыру үшін істелетін тәрбие жұмыстары.

Бұл аса аяулы сезімдерді балалардың бойына ұялата

білудің жолдары көп болғанымен, төрт саласына

тоқталсаң.

Халқымыз баланың жақсы, жаман болуы оның

жаратылысынан деген қағиданы келтірді. Шындығында

бала әке, шешесінің бір-біріне деген таза сезімінен

жаралуы, ана құрсағында ортаның, үлкендердің,

қоғамның ықпалында дамып жетілуі, ана бауырында

уызына тойып, ана сөзінің үніне бағынып өсуі,

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

жаратылысының дұрыстығы.

- Баланың ата-анасымен, өскен ортасымен ана тілінде

қарым-қатынасқа түсуі.

- Бала өзінің әке-шешесі, ата-бабасы өсіп-өнген

жерінде өсуі, туған-тұрған жерінің қадір-қасиетін, табиғат

сырын терең ұғынып, болашақты жалғастыратын ұрпақ

екендігін сезініп өсуі, өз өлкесінің суын, нуын қастерлей

білуі, ұғынуы.

- Баланың туған халқының елдік, ұлттық тарихын білуі,

оның ашы-тұщы кезеңдеріне мән беріп өсуі.

Жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеуде ұлттық сана

мен мінез ерекшеліктерінің орны ерекше.

Ұлттық тәрбие жүйесінің негізі ретінде Мұхтар

Шахановтың мына бір өлең жолдарында жырланған төрт

ана, төрт құндылық, төрт негізді ұсынамыз.

"Тағдырыңды тамырсыздық індетінен қалқала

Әр адамнан өз анасынан басқа

жебеп тұрар, демеп тұрар арқада

Болу керек құдіретті төрт ана:

Туған жері - түп қазығы айбыны,

Туған тілі - сатылмайтын байлығы.

Туған дәстүр, салт-санасы-тірегі,

Қадамына, шуақ шашар үнемі

Және туған тарихы еске алуға қаншама

Ауыр әрі қасіретті болса да

Төрт анаға жағдай жасай алмаған

Пенделердің басы қайда қалмаған

Төрт анасын қорғамаған халықтың

Ешқашанда бақ жұлдызы жанбаған.

Қасиетті бұл төрт ана - тағдырыңның тынысы,

Төрт ана үшін болған күрес - күрестердің ұлысы.

Ұлттың қадір-қасиет дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, біздің заманымызға дейін

жетіп отыр.

Халқымыздық рухани бейнесін әдебиет, өнер, ғылым,

мінез-құлық, ұлттық сезім, әдет-ғұрыптар, т.б.

бейнелейді. Әдептілік, имандылық, мейірімділік,

қайырымдылық, ізеттілік, қонақжайлылық құндылықтары

қалыптасқан халқымыздың асыл, абыройлы қасиеттерін

жас ұрпақтың ақыл-парасатына азық ету үшін, әрбір

тәрбиелі ұстаз, халық педагогикасын, салт-дәстүрлерді,

әдет-ғұрыптарды жан-жақты терең білуі қажет. Жетілген

мінез-құлық үш нәрсенің - жүректің, ақылдық және

қолдық бірлігі мен келісімі. Бала өз жүрегін тыңдауға

үйренсе, жүрегінің айтқанын істейтін болса, өмірден өз

орнын табады. Адам баласының өмір тәжірибесінде

қалыптасқан үлкендерге құрмет көрсету ізеті өшпес

дәстүрге айналған. Оқу үрдісінде оқушы өз бойында

бұрыннан қалыптасқан адамгершілік сипатын ғана

көрсете алады.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Жарықбаев Қ. Аталар сөзі, ақылдық-көзі. - А., 1980

2. Құнанбаев А. шығармаларының толық жинағы. - Алматы, 1954

3. Құдайбердиев Ш. шығармалары. - Алматы, 1988

4. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары

5. Ыбырай тағылымы. - Алматы, 1955

6. Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы / Қазақстан мұғалімі. 5 ақпан,1993.

58


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

Мақалада Семей қ. №3 орта мектебінде 2015-2016

оқу жылы жүргізілген тәрбие жұмысының

қорытындылары көрсетліген.

В статье представлены итоги воспитательной

работы в средней школе №3 г.Семей в 2015-2016

учебном году.

ШИЯНОВА КАРЛЫГАШ

ЗАМАНБЕКОВНА,

БЕРКУТОВА АЛИЯ

МЕЙРАМГАЛИЕВНА

Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарлары

The article presents the results of educational work in

secondary school №3 Semey in the 2015-2016 school

year.

"№ 3 ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕП - КЕШЕНІ" КММ

2015-2016 ОҚУ ЖЫЛЫНДА АТҚАРЫЛҒАН ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫ

САРАПТАМАСЫ

Мектептің тәрбие жұмысының мақсаты: "Үздіксіз білім беру жүйесінде мектеп жасына дейінгі балалрдың,

және білім алушылардың Қазақстан Республикасының азаматтары және патриоттары ретінде қалыптасуы мен

өзін өздері танытуларына, әлеуметтенуіне, болашақ мамандық иесі болып, кәсіби, интеллектуалды және әлеуметтік

шығармашылыққа жетуіне оңтайлы жағдай жасау"

Мектепте "Жас жұлдыз", "Жастар шығармашылық сарайы", биологиялық орталық, № 6 кітапханамен, Затон

полиция бөлімімен, "МАИ", "АҚТҚ/ЖҚТБ - ға қарсы күрес орталығы", "Салауатты өмір салты" орталықтарымен

бірлескен жоспарлар жасалып, жұмыстар жүргізілуде.

Педагогикалық ұжымның шығармашылық бойынша жұмысы педагогикалық кеңесте, директор жанындағы

отырыста, сынып жетекшілер бірлестік отырысында, әдістемелік кеңесте қаралып отырады.

Тәрбие жұмысының ақпараттық - әдістемелік қамтылуы түрлі семинарлар, конференциялар, оқулар, әдістемелік

ұсыныс, БАҚ көздеріне жариялау арқылы жүзеге асады.

Сынып жетекшілерге әдістемелік көмек ретінде шығарылған: "Тәрбие жұмыстарының бағыттарына қатысты

мемлекеттік нормативтік - құқықтық құжаттар мен ережелер", "Білім беру жүйесінде бала құқығын қамтамасыз

ету және қылмыс жасаудың алдын алу", "Қазіргі білім беру мекемелерінде рухани - адамгершілікке тәрбиелеудің

өзекті мәселелері және жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде тәрбие үдерісін жүзеге асыру", "Білім беру

ұйымдарында әлеуметтік - тұрмыстық зорлық - зомбылықтың алдын алу", "Рухани - адамгершілікті тәрбие -

баланың үйлесімді дамуының негізі", "Білім беру ұйымының тәрбие үдерісін басқару", "Төтенше жағдайлардағы

оқушылардың қауіпсіз мінез - құлық дағдылары мен қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру", "Қазақстан

Республикасы білім беру мекемелерінде тәрбие жұмысының негізгі бағыттарын жүзеге асыру", "Бейәлеуметтік

мінез - құлықты оқушылармен алдын алу жұмыстарын басқару негіздері", "Қазақстан Республикасы үздіксіз білім

беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасын жүзеге асыру мәселелері" құрал, нұсқауларларды сынып жетекшілер

негізге ала жұмыс жасайды.

Тәрбие үдерісінде дәстүрлі әдіс-тәсілдермен қатар жаңа технологиялар тиімді қолданылады. Қазақстан

Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай жеке жоспар құрылып, соның негізінде түрлі іс - шаралар өткізілуде.

Мектепте ата - аналармен тығыз байланыста жұмыс істеу жақсы жолға қойылып, ата - аналар кеңесі жоспар

бойынша жұмыс атқарады. Жылына үш рет жалпы ата - аналар жиналысы, тоқсанына бір рет сыныптарда ата -

аналар жиналысы өтеді. Мектептегі барлық іс - шараларға мектеп ата - аналары белсене қатысады. Атап айтқанда

"Алтын күз" мерекесі, "Тәуелсіздік - тұғырым", "Кел, жаңа жыл", "Ұлыстың Ұлы күні!" мерекесі т.б. іс - шаралар.

Мектеп ұстаздары ұрпақ тәрбиесіне, оның ішінде қыз бала тәрбиесін алдыңғы орынға қойып, ата - ананың сенімінен

шығуға тырысуда. Оның бір айқын дәлелі мектепте 2011 - 2012 оқу жылынан бастап қыздар клубы "Қызғалдақтар"

және ұлдар клубы "Сарбаздар" құрылып, клуб жетекшілерінің басқаруымен жұмыс істеуде. Осы клуб мүшесіндегі

оқушыларды, қыз бала мен ұл бала бойына тән қасиеттерді сіңіре отырып төмендегідей тақырыптарда "Сегіз

қырлы, бір сырлы", "Сайыпқыран сарбаздар", "Қыз өссе елдің көркі", "Инабаттылық, сыпайылық, әдептілік бір қазақ

қызының бойында" атты іс - шаралар өтуде.

Мектепте "Жас Ұлан, Жас Қыран" бірыңғай балалар мен жасөспірімдердің өзін - өзі басқару ұйымы жұмыс

жасайды. Ұйымның оқу жылына арналған жұмыс жоспары жасалып, бекітілген. Биылғы оқу жылында мектеп

президенті болып 9 "В" сынып оқушысы Жакупов Расул сайланды. Президентке "Оқу" , "Тәртіп" , "Денсаулық" ,

"Мәдениет" , "Заңгер" министрліктері көмекшілік етеді.

"Жас Ұлан, Жас Қыран" ұйымына барлығы 2-10 сыныптар (330 оқушы) кіреді. Ұйымның өз ұрандары, заңдары,

ұстанымдары жыл басынан қабылданған. Олар мектеп кезекшілігін ұйымдастыру және қадағалау, оқушылардың

сабаққа қатысуын тексеру, мерекелік іс-шараларға қабырға газеттерінің жарыққа шығуын қадағалайды.

Мектепте I-II ауысым бойынша сынып жетекшілерінің әдістемелік бірлестігі жұмыс жасайды. Олардың басшылары:

Г.Т. Құдайберген, Г.Д. Исбаева.

Сынып жетекшілерінің әдістемелік бірлестіктерінің отырыс жоспарлары құрылып, соның негізінде жылына төрт

отырыс өткізіледі. Сынып жетекшілері "Үздік сынып жетекші папкасы", "Үздік сынып портфолиосы" "Екі жұлдыз",

"Ашық есік күні", "Әдістемелік күн" т.б. әр түрлі іс - шаралар өткізді.

Мектепте 19 тәрбиелік үйірме мен 7 спорттық секция жұмыс жасайды. Әр үйірме, секциялардың оқу жылына

жұмыс жоспарлары жасалып, жүйелі жұмыстар жүргізілуде.

59


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

№ Атауы Үйірме, секциялардың Оқушылар саны

саны

1 Мектепішілік қамтылған оқушылар 345

2 Спорттық секциялар 7 115

3 Үйірмелер 19 230

4 Мектептен тыс қамтылған оқушылар 127

5 Жастар сарайы 5 15

6 «Жас жұлдыз» балалар орталығы 3 12

7 Спорттық мектептер 8 82

8 Биологиялық орталық 1 18

Оқушылардың халықаралық, республикалық, облыстық, қалалық, спорттық жарыстар мен конкурстарға

қатысу көрсеткіші.

2014-

2015

Қалалық Облыстық Республикалық Халықаралық

2015-

2016

2014-

2015

2015-

2016

2014-2015

2015-

2016

2014-

2015

35 42 22 25 8 13 3 7

2015-

2016

Мектепте тәрбие жұмысының негізгі бағыттарының бірі, балалар мен жеткіншектер арасындағы құқықбұзушылық,

қылмыскерлік және қадағалаусыздықтың алдын алу жөніндегі жұмыс болып табылады. Ата - аналар комитеті

мүшелерімен бірлесіп айына 1 рет рейд ұйымдастырылады. Оқушылардың сабаққа қатысуы күнделікті бақылауға

алынған.

Оқушылардың құқықтық мәдениетінің қалыптасуына үлкен үлес қосушы - мектеп инспекторы Жұлдыз Тоқтарқызы

ата - аналар, оқушылар, сынып жетекшілерімен үнемі тығыз байланыста болып, туындап жатқан мәселелерді дер

кезінде шешіп отырады. Сонымен қатар, мектеп психологы да ата - аналармен, сынып жетекшілерімен үнемі

байланыста болып, оқушылармен әңгімелер, тренинг, тест, сауалнамалар өткізіп отырады.

Мектепте салауатты өмір салтын ұстануға ерекше көңіл бөлінеді. Тәрбиелік іс - шаралар "Денсаулық"

бағдарламасына, жалпы мектепішілік тәрбие жоспарына сәйкес жүргізіледі.

Жасөспірімдердің салауатты өмір салтын сақтау қажеттігі, жеке денсаулық жағдайымен ерекшелігі туралы

білімдерін, психологиялық, әлеуметтік және рухани байлықтармен біртұтастығы және денсаулықты сақтау әдістері

туралы түсініктерін қалыптастыру мақсатында "Сенің өмірге құқығың", "Барлық әлем сен үшін", "Адам саулығы,

қоғам саулығы" тақырыптары бойынша әңгімелер, ашық тәрбие сабағаттары, әртүрлі спорттық сайыстар өткізіледі.

ЖҚТҚ - АҚТЖ - ға қарсы іс - шаралар өткізу мектептің дәстүріне айналған. Нашақорлық және психотроптық

қолданумен күрес жүргізу шараларына ерекше көңіл бөлінеді.

Денсаулықтағы ахуалдарды анықтауға байланысты жұмыстар үнемі өткізіліп отырады, осыған байланысты дәрігер

мамандармен кездесу ұйымдастырылады.

Жылына бір рет денсаулық күні өткізіледі. Ата - аналардың қатысуымен "Әкем, шешем және мен", "Көңілді старт"

ойындары дәстүрлі өткізіліп тұрады.

Мектепте психологиялық қызмет өз жұмысын атқарады. Мектеп пен ата - ана арасындағы байланыстарды

нығайту үшін мектеп педагог - психологтары сынып жетекшілермен бірлесе отырып, ата-аналар жиналыстары

ұйымдастырлып, ата-аналарға түзету - дамыту жұмыстары, тенингтер , психолог сағаты өткізіледі. Бала

психикасының дамуындағы түрлі сатыларға тоқталып, бала үшін ата-ананың ролінің қаншалықты маңызды екенін,

ата-анамен бала арасындағы қарым- қатынас бала психологиясын жас ерекшелігіне байланысты әсер ететіндігі

туралы педагогика-психологиялық кеңестер беріліп отырады .Педагог - психологтың ата- анамен бірлесе отырып

өткізілген іс шаралары: "1 сынып оқушыларында кездесетін қиыншылықтар", "Балаңыз 1 сыныпқа барады", "Тәрбие

басы -тал бесік ", "Бала -біздің болашағымыз ", "Алғашқы ұстаз - ата-ана", " Қоғамдағы өзекті мәселе -суицид",

"Өмірге жағымды көзқарасты қалыптастыру", "Ұяда не көрсе...", "Бала тәрбиесі- баршамызға ортақ", "Ата -аналар

назарына ҰБТ-ге психологиялық дайындықты қамтамасыз ету", ата -аналар назарына "Жеткіншектерге

алаңдаушылық туғызатын мәселелер" атты оқушылармен және ата-аналармен психологиялық тренингтер, түзету

жұмыстары, психоағартушылық, жекелей кеңес, сауалнамалар, тесттер т.б.

Психологиялық күйзеліске ұшырау, балалар мен жасөспірімдер арасында өзіне - өзі қол жұмсау іс-әрекеттерін

60


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

болдырмау мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Оқушылардың өмірге деген саналы көзқарастарын

қалыптастыру, өмірге ғашық ету, өмір сүрудің маңыздылығын түсіндіру мақсатында "Өміріміз күн сияқты шуақты "

атты әр түрлі іс-шаралар жүргізілуде. Мектеп мұғалімдерімен педагогикалық кеңестерде, отырыстарда "суицид"

мәселесі үнемі қаралып, ортада талқыланып, түрлі ұсыныстар мен кеңестер беріліп отырады. Сонымен қатар

ата-аналар жиналыстарында бала психикасының дамуындағы түрлі сатыларға тоқталып, бала үшін ата-ананың

рөлінің қаншалықты маңызды екені айтылып, педагогика-психологиялық кеңестер беріліп отырады.

61


¹5 (12) 2016

Èç ïåäàãîãè÷åñêîãî îïûòà ó÷èòåëåé

Мақала хорды алғаш үйренуші оқушылардың воколдық-хор

дағдыларын қалыптастыру мәселелеріне арналған. Хорда өзін өзі ұстау,

дауысты игеру және дирижердің қимылын ұғынудың оңай жолдары

түсіндірілген. Мақала музыкалық мектеп ұстаздарының, әдіс-керлер

мен педагогикалық мамандық студенттерінің назарына ұсынылады.

ГАБДУРАШИТОВА НАИЛЯ

ИЛЬСУНОВНА

хормейстер,

преподаватель вокала,

специального фортепиано

Детской музыкальной шко-лы

при КГУ"Средняя

общеобразовательная

школа-комплекс №3"

Статья посвящена вопросам формирования вокально-хоровых

навыков учащихся на начальном этапе обучения хоровому пению.

Автор описывает, как правильно держаться в хоре, как ставить голос,

как легко и быстро освоить знаки и сигналы дирижера. Ста-тья будет

интересна преподавателям музыкальных школ, методистам и

студентам пе-дагогических специальностей.

An article is devoted to questions of formation of students' vocal and choral

skills on the initial stage of choral singing education. An author describes how

to stand properly in the choir, how to raise a voice and how to learn conductor's

signs and signals easily and quickly. The article will be interesting for music

schools' teachers, Methodists and students of pedagogical specialties.

РАЗРАБОТКА УРОКА

ДЛЯ МЛАДШЕЙ ГРУППЫ ХОРА

Урок проводится с младшей группой хора.

Тема: Вокальные навыки дикция и артикуляция.

Цель урока: Развитие чёткой дикции при активной артикуляции.

Задачи:

1. Продолжать развивать правильное и ясное формирование различных гласных и согласных при пении.

2. Продолжать развивать активизацию артикуляционного аппарата и четкость дик-ции при пении.

Учебный материал:

1. Песенки-попевки.

2. Интонационно-фонетические упражнения (из системы В. Емельянова).

3. Музыка В. Семёнова, "Песня о цаплях, о каплях и ещё о лягушках".

План урока

1. Дыхательная гимнастика А. Н. Стрельниковой.

2. Артикуляционная гимнастика (из системы В. Емельянова).

3. Интонационно-фонетические упражнения (из системы В. Емельянова).

4. Работа над дикцией и артикуляцией в песне "Песня о цаплях, о каплях и ещё о лягушках" В. Семёнова.

5. Обобщение.

Ход урока

Урок начинается с повторения обязательных требований, способствующих правиль-ной певческой установке.

По моей просьбе учащиеся рассказывают о правилах хорового певца, которые необходимо выполнять во время

пения.

Далее хористы выполняют дыхательную и артикуляционную гимнастики (дыхательная гимнастика - Стрельниковой

А. Н., артикуляционная гимнастика - из системы В. Емельянова).

Например:

Распевание хора я начинаю с песенок-попевок "Про муху", "Строим дом", "Скоро зима", "Всё наоборот" из

системы Д. Огороднова. Эти упражнения имеют небольшой диапазон и охватывают IIV, I, II, III и IV ступени

мажорного лада.

62


Èç ïåäàãîãè÷åñêîãî îïûòà ó÷èòåëåé

¹5 (12) 2016

Во время исполнения упражнений я исправляю ошибки учеников, особое внимание уделяя дикции и артикуляции,

объясняя при этом, что если не будет певец четко произно-сить слова во время пения, то его исполнение потеряет

всякий смысл, так как не будет понятно, о чём поётся в его песне. Напоминаю, что чёткость дикции зависит от

позиции и от артикуляции. Эти пояснения я повторяю несколько раз для того, чтобы ученики младшего хора

хорошо всё поняли и выполняли все мои требования.

После распевания следует выполнение интонационно-фонетических упражнений из системы В. Емельянова.

Первое упражнение (произнесение согласных) и второе упражне-ние ("Страшная сказка") ученикам уже известны.

Я требую чёткого произнесения от каж-дого хориста, при необходимости прошу того или иного ученика повторить

несколько раз. Прошу обязательно держать позицию рта "квадратный рот". К работе над произведением перехожу

только тогда, когда все ученики правильно произнесли сначала согласные, а затем гласные буквы.

В работе над песней я даю ученикам те же объяснения по дикции, что и в работе с упражнениями. Тем самым у

них закрепляются определённые навыки, выработанные в предыдущем этапе урока.

Работу над песней веду по фразам. Применяю различные методы и приёмы для бо-лее чёткого произношения и

более активной артикуляции.

У детей младшего школьного возраста часто бывают проблемы дикции - проблемы с произнесением некоторых

звуков, в основном, это звуки Л, Р. Во время уроков хора я до-статочно часто показываю детям, как нужно ставить

язык для того, чтобы научиться правильно произносить эти проблемные звуки. И обязательно все учащиеся,

независимо от того, умеют или не умеют они правильно произносить проблемные звуки, выполняют необходимые

упражнения для исправления произношения. Выполняют все хором.

Выполняя мои указания, ученики пропевают нужные фразы или фрагменты фраз то индивидуально, то

небольшими группами, то партиями. Продолжая работать над песней, я объясняю также, что чёткость дикции не

должна меняться в зависимости от характера произведения. Другими должен становиться звук, но не дикция.

Так как ученики ранее учили произведение В. Семёнова "Песня о цаплях, о каплях и ещё о лягушках", которое

проучиваем на этом уроке, работа по совершенствованию дикции на данном этапе идёт в достаточно быстром

темпе. К концу урока два куплета произведения хор исполняет с достаточно активной артикуляцией и достаточно

чёткой дикцией. Развитие этих двух вокальных навыков продолжилось.

Далее я предлагаю хору усложнить задачу по активизации артикуляции и дикции - я предлагаю спеть второй

куплет с ускорением и предупреждаю, что хору станет очень трудно петь правильно... Но, тем не менее, хор

справляется с поставленной задачей. Ис-полнив второй куплет с ускорением, мы, тем самым начинаем очень

интересный этап хо-ровой работы - работу над образом и эмоциональностью исполнения. Об этом я говорю

ученикам, когда обобщаю сделанное на уроке.

В завершении работы с произведением хор исполняет всю песню с учётом сделанного на уроке.

В конце урока я делаю небольшое обобщение о дикции и артикуляции, а также об их значении в пении.

ИТОГ:

Поставленные задачи на уроке были выполнены, цель урока достигнута.

Урок прошёл интересно, в хорошем темпе. На уроке была хорошая атмосфера со-трудничества. В своей работе

я использовала различные методы и приёмы. Довольно ча-сто я пользовалась на уроке приёмом личного показа.

63


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Мақала белгілі қазақ композиторы, домбыра өнерінің

майталманы Сәкен Тұрысбековтің шығармашылығы мен

оның туындыларын балалар саз мектебінде оқыту

мәселелеріне арналған.

Статья посвящена творчеству известного казахского

композитора, домбриста Сакена Турысбекова и вопросам

преподавания его произведений в детской музыкальной

школе

КАЛИЕВА ГҮЛЖАНАТ НАСИМОЛЛАҚЫЗЫ

Семей қаласы "№ 3 жалпы орта білім беретін

мектеп кешені" КММ құрамындағы балалар

музыкалық мектебінің домбыра мұғалімі

The article is devoted to the works of the famous Kazakh

composer, dombra player Saken Turysbekova and the teaching

of his works in the children's music school

СЕКЕН ТҰРЫСБЕКОВТЫҢ СЫРЛЫ ӘЛЕМІ

Дәуіріміздің сексенінші жылдарының орта шенінде

қазақтың рухани киелі өнерінің өлкесіне жан-жүйеңді

егілте тебіренткен қоңыр сазға бұраулы Секеннің сырлы

әуені келіп қосылады. Көркем, лирикалық пафостарға

Секен саусағынан төгілген бұл қоңыржай әуендер

тыңдаушыларының алпыс екі тамырын иілтіп, өзегін

өртеп, жан-жүйесін шымырлатып, тыңдаған үстіне

тыңдай түссем деп ынтықтырады. Ал осы бір әсем күй

аяқталғанда адам бойы бір аққу арман, құштар сезімге

бөлінеді. Тылсым мәйек әуен құшағында көпке дейін делсал

болып өз-өзіңе келе алмай қала беретінсің.

Еуропалық үлгідегі мазмұн-жүйеге жақындап құлақ

шымырлатар қатаң да қасаңсыған саздан көптен мезі

болған қауым бір сәт жанды жылытар дала сахарасының

қоңыр әуенін тыңдап іңкәр жүректің ынтығын басқандай

болады. Домбыра шанағынан төгілген, көркем де қою

бояулармен нашықтала өрілген ғаламат саздар мен кәусар

әуездерге тәнті болған талантты ақын Есенқұл Жақыпбеков

бұл күй өрімдерінің ішкі тыныстарын бірде жаңбыр мен

арманға, бірде қасіретпен шыңырауға терең келіп, соңында

тіпті сөзге, балама теңеулерге сыймайтындығын айтып,

мына өлең жолдарын арнаған да:

Наз жаңбыр домбыраның үні жауған,

Тұншығып үзіледі үздік арман.

Өмірдің жапырағын жапырасың,

Өзіңді өзің іздеп шыңыраудан.

Өмірдің саған салса құны жалған!

Түңіліп қабағың мен қарлы қасың,

Қамығып қасіретпен қан жұтасың.

Тып-тыныш өмір сүріп жүрген көппен,

Адамды айдалаға қаңғыртасың.

Мен сені мақтан етем, сүйем сені,

Сыймайды сөзге бірақ, күй өлшемі.

Иә, шынында да Секен күйлерінің баламасын тауып,

бір қауызға сыйғызу мүмкін емес. Оның күйлерінің

танымдық - тағылымдық дәрежесі өте кең, көркемдік -

философиялық өрісі жан - жақты, кейде өз арна -

кенерінен асып төгіліп те жатады. Ал тіпті, анығын

айтсақ, Секен күйлері әр жүректің айтылмаған,

аяқталмаған әні, тартылмаған күйі, таусылмас алыстаған

арманы, орны толмас өмір өксегі, әлеумет тартысы, көңіл

толқындарындағы мұң шалған күрсінісі, рауандап атқан

ақ таң, өмірге құштарлық, жалпы сөзбен айтқанда, адам

рухындағы қисапсыз оюлар мен кестеленген көркемдік

таным - сезім толғауларының сұңғат мұрасы деп білеміз.

Секен алғаш қолына домбыра алған сәтін былайша

еске алады: "Бірде қатты ауырып, жағдайым болмай,

жаным құлазып жатқанымда қолыма домбыра алып,

64

пернесіне қол ұрып көріп ем өзімнің ішкі толғаныс

толкуымның да пернесін дәл басқан бір ырғақты

сезіндім. Кеудемде өртеген нала мен өкінішке үндесіп,

өзімнің жүрек қылын шертіп, ішкі ойымды ағыл - тегіл

ақтарғандаймын. Осыдан былай қолыма домбыраны жиі

алатын болдым. Ие, бұл Секен жүрегінің нәзік

тебіреністерінің домбыра пернесімен алғашқы тілдесуі

еді. Ал ғылыми педагогика - психологиялық тұрғыдан

алып қарағанда детерменизм принципінің ("сыртқы

дүниемен адамның ішкі жан дүниесінің өзара үндесуі"

немесе "сыртқы дүниені қабылдау алдымен адамның

ішкі сезім дәрежесіне тура байланысты") іске асуы еді.

Секеннің бұл екінші сыныпта оқып жүрген кезі болатын.

Анасы Рәтай да осы кезеңді былай деп еске алады: "Сол

жылы Секенге бір нәрсе көрінді. Бойында бір түрлі мінез

бітті". Түн ортасында "Апа! Апа!" деп, апасын жұлқып оятып

"Жол таптым" деп Құрманғазының "Балбырауын" күйін

ойнап беруі ұлы күйшінің балаға аян беріп, оған күй

аруағының қонып, үлкен өнер жолына біржолата бет

бұрғаны деп білеміз. Осы мектеп қабарғасындағы

жылдарда көркемөнерпаздар үйірмесінің белді мүшесі

болды. Халық композиторлары Тәттімбет, Сүгір, Тоқа

күйлерін тартып, Сәкен Сейфуллиннің "Тау ішінде" әнін

айтып аудан, облыс көлеміндегі талай байқауларға

қатынасып, жүлделі орындарға ие болып жүрді. 1976 жылы

мектеп бітірісімен Семей қаласындағы Мұқан Төлебаев

атындағы музыка училищесіне түсіп, талантты да білгір

ұстаз Қадір Досымжановтан дәріс алды. Ауылдан келген

домбырашыны ұстаз бір қалыпқа салып тәрбиелемеді,

керісінше, алдымен оның жүрегінің соғысын, аспапта ойнап

икемін, бала психологиясының өзіндік ерекшеліктері мен

мүмкіндіктерін бағамдап алып, содан кейін ғана оны кәсіптік

домбыра тарту өнеріне баули бастады. Бұл Сәкеннің

рухани музыкалық танымының дұрыс арнамен

қалыптасуына, домбыра тарту шеберлігінің шыңдалуына

зор мүмкіндіктер туғызды. Әсіресе, Арқа - Шығыс күйлерін

орындауда өзінің алуан қырлылығын таныта білді. Бұдан

кейінгі Алматыда Құрманғазы атындағы мемлекеттік

консерваториясындағы оқу жылдары Секеннің өмір

жолындағы елеулі белестерінің бірі. Ол композитор,

профессор МәлғаждарӘубәкіровтың қаласында дәріс

алды. Ұлағатты ұстаз Секенмен өткен алғашқы

сабақтарында - ақ жас шәкірттің бойындағы мұңға толы

нәзіктікті, әжептәуір қалыптасып қалған орындаушылықты,

шығармашылық дарын мен қабілетті аңдады. Әр сабақ

сайын рухани зерде қабілеттерін дамытуда ұстаз әртүрлі

методикалық әдіс - тәсілдерді кеңінен пайдаланып отырды.

Ұстаз әдістемесінің бір элементі - музыкалық шығарманы


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

орындағанда, нота қаңқалық нобайдан алыстап,

шығармаға жан бере, өзіндік образ, ой бере тарту. Күй

табиғатына тән өрнеген, болмыс - бояуын айқындау.

Бұл кезеңдерді Сәкен былай деп еске түсіреді: "Кезекті

бір сабақта Тәттімбеттің "Сары жайлау" күйін айна қатесіз

нотамен барлық ремарктерін сақтай ойнап бердім.

Өзімше, өте жақсы ойнаған сияқты едім. Алайда, күй

тыңдалып болғаннан кейін, ұстазым келелі бір әңгіменің

ұшағын сабақтады. Секен, айналайын, күйдің нотасын

толық жаттап келіпсің. Бірақ, қолың домбыраның

пернесінде еркін жүгіргенімен, ойың еркін жүгірмей отыр.

Байқайсың ба, күйдің өмір қойнауындағы қаншама

көркемдік - эстетикалық қасиеттері ағылмай қалды.

Жалпы, қазақ күйлерін тастап қатқан ноталық қалыпқа

салып ойнауға болмайды. Ол импровизациялық негізде

дамып қалыптасқан. Сондықтан, оны үнемі құбылтып,

мәнерлеп ойнауың керек. Бүгін сен бізді нота - нобаймен

ғана таныстырдың. Енді сен ары қарай алыстан көз жауын

алатын, жүрек қозғайтын, көңіл толқытатын сәулет

сарайының өзін салуын керек. Мұндай сән сайысының

классикалық үлгілерін дарынды күйшілер Әбікең Хасенов

пен Мағауия Хамзиндер салған. Осы майталмандарға

еліктейсің бе, әлде, өз соқпағыңды табасың ба ерікті өзіңе

берем - деп сөзін аяқтады. Ұстазының осы кеңесі Секеннің

үнемі ойында жүріп, оның күй әлемін кеңейтуіне зор ықпал

етті. Бұдан былай қарай ол әуелі тартылатын күйдің

мазмұны мен ерекшеліктеріне, орындау тәсілі мен

тарихына ерекше көңіл аударып отырды. Орынды

айтылған тәлімдік дәріс ойдан шыға ма? Ұстазының осы

кеңесі Секеннің үнемі ойында жүріп, оның күй әлемін

кеңейтуіне зор ықпал етті. Бұдан былай қарай ол әуелі

тартылатын күйдің мазмұны мен ерекшеліктеріне,

орындау тәсілі мен шығу тарихына ерекше көңіл аударып

отырды. Орында айтылған тәлімдік дәріс ойдан шыға ма?

Ұстазының тағы бір тағылымы әлі күнге дейін Секеннің

есінен кетпейді: "Әрбір күйдің сазы мен әуенін, екпіні мен

сарының, өлшемі мен өрнегін хас зерттегендей нәзік

суреткелдікпен мүсіндеп шығаруың керек".

Осындай методологиялық тұғырнамаға негізделген әр

сабақ академиялық орындау шеңберінен асып, Секенге

кең шығармашылық мүмкіндіктер туғызып отырды.

Лирикалық әсемдікке, сырлы сазға, ойлы мұңға жаңы

құмар шәкіртін білікті ұстаз осылай әр күйді ізденіспен

орындауға, әуен сұлулығына тәрбиелейді.

Осындай педагогикалық принцип негізінде сіңірілген

тәлім - тәрбие көп ұзамай өз жемісін бере бастады. Сол

жылдары Секен республикалық "Жігер" және

Москвадағы өткен жастар мен студенттердің

дүниежүзілік XII - ші фестивалінің лауреаты атанды.

Осылай жаңы лирикалық әсемдікке, сырлы сазға,

мұңға, күй құштарлығына толы жас шәкіртін сезімтал

ұстаз шығарманы творчестволық тұрғыда орындай білу

шеберлігіне, әуен суреткерлеріне тәрбиеледі.

Консерваторияны сәтті тәмамдап, осындай

орындаушылық мектебінен өткен Секен келесі жылы

республикамыздың белгілі майталман композиторы,

профессор Еркеғали Рахмадиевтің класына түсіп,

композициядан дәріс ала бастады.

Секеннің домбыра тартуындағы өзіндік ерекшелігі мен

өзгеге ұқсамайтын қолтаңбасы неде? Алдымен,

айтарымыз, домбыра тартқандағы қақпақ үстіндегі оң қол

қойылымының өзгешелігі. Онда буын қоспасы томағасын

сыпырып тастаған ұшуға қомдалған қыран секілді. Күй

мазмұнын, оның көркемдік құралдарын ашу процессін осы

оң қолдың буын қоспалары сан алуан қимылдар жасап,

ал бес саусақ екі ішекте алма - кезек шертіліп, ілмелі,

¹5 (12) 2016

құбылмалы сан түрлі ырғақтар беріледі, тембрлық

бояулар қоюланып, сан түрлі өрнектер тоқылды.

Секеннің күй мазмұның берудегі айшықты суреткерлік

шеберлігінің өзі бір ерекше дүние. Ол, алдымен,

орындалатын күйдің ішкі тылсым - тіршілігіне баса мән

береді. Міне, осындай терең көркемдік философиялық

түсініс негізінде ол күйді хас шеберлерше мүсіндеп, тек

өз қолтаңбасына ғана тән қайталанбас образды сомдап

шығарады.

Тыңдаушыларын тәнті қалдыруының да, мойындатып,

мүлгітіп жіберуінің де мәні, міне, осындай күйдің мән -

мағынасын, көркемдік кестесін келістіруінде, жан

сұлулығымен әрлеп, айшықтауында жатыр.

Секен Кәрімұлы күн санап осындай шеберлік шыңына

көтеріле түскенімен де, оның жүрегінің түпкірінде бала

күнгі қонған беймағұлым жұмбақ тылсым әуенге деген

құштарлық әркез қайта оралып маза бермейтін.

Домбыраны қолға алған сәттерде - ақ саусақ астынан

төгілген әлқисса бір әуен иірімдері пайда болып көңіл,

шіркінді, тылсым дүние құшағына жетелей жөнелетін.

Бірде, сол сағыныш тәрізді сырлы саз көліне қайтқан

аққудай ойда жоқта орала кеткені. Жүрегі шымыр етіп

қайталай түсті. Содан бастап күйші көңілінен маза кетті.

Бұл жаңа туған әуенді айлар бойы ойнап қайталап

жүргенмен, оған күй жүйелігінің сипатын беретін ырғақ

желісінің табылмай - ақ қойғаны. Осы бір дүниеге келген

әсем де үздік күй толқындары Секеннің сырлы әлеміне

көп айлар бойы өз арасын таба алмай, шиыршық атып,

буырқанып, бұлқынып жатты. Алайда, өнер туындысының

өмірге келуі қызық қой. Осы бір әуездік нашықтарға

ырғақтық өлшемнің қалай келгенін өзі былайша

баяндайды: "Осы күйді шығару ("Көңіл толқыны" Ө.С.)

маған оңайға соқпады. Екі жыл бойы шығара алмай

жүрген күнімде, бір оқиғаның әсерінен аз - ақ мезетте

жазып шықтым. Москвада 1985 жылы жазда Дүниежүзілік

XII Жастар мен студенттер фестивалінің өтіп жатқан кезі.

Бірде қатты жаңбыр жауып, бір қалқаның астын

паналадық. Бақыласам, жаңбырдың шалшық суға тамған

тамшылары біртүрлі нотаның ырғағындай құбылады екен.

Содан бір сәтте жел тұрып, жаңбыр тамшылары үйдің

қабырғаларына келіп соғылады. Неге екенін білмейтін осы

бір көрініс маған қатты әсер етті. Ұмытып қалмау үшін

көңіліме ұялаған күйдің ырғағымен тез - тез нотаға түсіре

бастадым. Міне, "Көңіл толқыны" осылай туды.

Секеннің шығармашылық шеберлік деңгейінің

артқандығын жаңадан дүниеге келген "Ақ жауын",

"Боздақ", "Өкініш", "Балауса", "Шығыс жұлдызы"

күйлерінен байқаймыз. Бұл күйлер тың ырғақтармен,

нәзік те сыршыл әуендермен көмкерілген. Сойтіп, Секен

үрдісті, ұлағатты күй әлеміне өз үнімен осылай келіп

қосылды.

Сонымен қатар, Секен ән - толғау жанрында да еңбек

ету үстінде. Оның "Аққу сазы", "Сәкеннің сәлемі", "Қос

жұлдызым" тағы басқа да әндері халқымызға кеңінен

танымал.

Соңғы жылдары Секен тағы бір шығармашылық

қырынан көрініп жүр. Ол кинофильмдерге музыка жазу.

Күймен өрнектеле сүйемелденген "Батыр Баян",

"Заманақыр" және Мұқағали Мақатаевқа арналған төрт

бөлімді телефильмге музыка жазады.

Секен Кәрімұлы Тұрысбеков кезінде республикамызға

танымал "Сазген", "Мирас" сияқты фольклорлық -

этнографиялық ансамбльдердің көркемдік жетекшісі

қызметін атқарған. Қзақстан Республикасы Жастар одағы

сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасына

еңбегі сіңген әртісі.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Әбуғазы М. "Шығыстың шыңырау күйлері"

2. Жубанов А. "Ғасырлар пернесі"

65


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Мақала орта мектепте информатика пәнін оқыту

мәселелеріне арналған. Мақала орта мектеп

ұстаздарына, әдіскерлерге, мұғалімдерге,

студенттер мен магистранттарға арналады.

В статье рассматриваются вопросы преподавания

информатики в средней школе. Статья будет

интересна учителям, методистам, а также

студентам и магистрантам педагогических

специальностей.

КАМБАРОВА

АЛЬФИЯ

КУАНДЫКОВНА

МҰҚАТАЕВА

ҚҰНДЫЗ

СЕРІКҚАНҚЫЗЫ

информатика пәні мұғалімдері

The article deals with questions of teaching of computer

science in secondary school. The article will be of interest

to teachers, instructors, students and undergraduates of

pedagogical specialties.

ЖОБАЛАР ӘДІСІН ПАЙДАЛАНУ АРҚЫЛЫ

ПРОГРАММАЛАУДЫ ҮЙРЕТУ

Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы мектеп информатика курсының мақсаттарын және міндеттерін

қоюға әсер тигізеді, "Информатика" пәнінің мазмұнына өзгертулер енгізуге қажеттілік туғызады, сонымен қатар

оқушыларды дайындау деңгейіне үлкен ісер тигізеді.

"Информатика" курсы бойынша оқушылардың кәсіби білімдерін, біліктілігін және дағдыларын қалыптастыру үрдісін

сипаттайтын негізгі белгілерді ерекшелейік:

оқушылардың кәсіби білімге, біліктілікке және дағдыларға ие болуға мотивациясын қалыптастыру;

кәсіби білімдерін, біліктілігін және дағдыларын қалыптастыру үрдісінің нақтылығын анықтау;

кәсіби білімдерін, біліктілігін және дағдыларын қалыптастыру үрдісінің мазмұны мен құрылымын анықтау;

оқушылардың кәсіби білімдерін, біліктілігін және дағдыларын қалыптастыру тиімділігіне әсер тигізетін фактордар

мен шарттардың жиынтығын анықтау [1, 176 -б. ].

Оқушылардың өздігінен кәсіби тәрбие алуды қалыптастыру үрдісінде ең үлкен рөлді атқаратын ол жобалар әдісі

болып табылады.

Жобалар әдісі педагогикада жаңашыл әдіс емес. Бұл әдіс 1920 жылдары АҚШ-та пайда болған. Бұл әдіс жеке

кәсіби бағдар беру технологиясының бірі. Мұнда оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту, өз білімін өздігінен

қолдану біліктігін қалыптастыру, ақпараттық кеңістікте бағдарлау, сын тұрғысынан ойлауларын дамыту жатады.

Жобалар әдісін пайдалануға қойылатын негізгі талаптар:

1. мәселенің шешімін талап ететін, зерттеу және шығармашылық жоспардағы маңызды мәселенің (есептің) бар

болуы;

2. болжамды нәтижелердің тәжірибелік, теориялық және танымдық маңыздылығы;

3. оқушылардың өздігінен (жеке, топтық) жұмыс жасауы;

4. жобаның мазмұңды бөлігін құрылымдау (нәтижелердің кезең түрінде көрсету).

Есептің шешімін оқу-жобалық қызмет арқылы ұйымдастыруға болады.

Оқу жобасы деп аяқталған оқу бөлімін оқытуға бағытталған және стандартты оқу курсынын немесе бірнеше

курстың бөлігін құрайтын жұмыстың ұйымдастыру формасын айтуға болады. Жобалар әдісін компьютерлік

технологиялардың жеке элементтерін меңгеруде де пайдалануға болады. Жобаның көлеміне байланысты оның

бағалауы да ерекшеленеді: жобаға қатысушылардың жұмысын салыстыру, жекешелендіру дәрежесін сынып, топ

ішінде іске асыруға болады, егер жоба кішігірім және ықшам тақырыпта болса [2, 87 -б. ].

Оқушы мен мұғалімнің алдына әртүрлі міндеттер және әртүрлі мақсаттар қойылады. Оқушы жұмысты тапсырмаға

сәйкес орындау қажет, ол мұғалімге оқушы осы жқмыстың нәтижесінде анқыталған білім мен біліктілікке ие болуы

өте маңызды.

Жоғарғы сыныптарда пәнаралас жобаларды қарастыру жөн, олар оқушылардың ғылымы білімдерін, жалпыланған

танымдық біліктіліктерінің жүйесін қалыптастыруға көмектеседі.

Информатиканы оқыту әдістемесінде мұғалімнің жұмысы нақты мақсатқа бағытталған - ол программаға сәйкес

мектеп информатика курсынын әрбір тақырыбы бойынша білім мен біліктілікті қалыптастыру.

Жоба әдісін пайдаланып программалау негіздерін оқытуды әрбір технологиялық кезеңде бақыланып отыратын

талаптарды сақтау жағдайында жаңғырту қасиетіне ие қандай да бір педагогикалық үрдістік жүйе ретінде қарастыруға,

сонымен қатар жоба әдісі оқушылардың өздігінен жұмыс жасау қабілетін жоғарлатып, олардың танымдық белсенділігі

арттып, ұжымдық қарым қатынастар арқасында қоғам дағдылары жетілдіруге мүмкіндік береді.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің және поэтикалық табиғаты: Докт.дисс. Алматы,

1997. - 260 б.

2. Айтбаев Ә.Ө. "Аудармадағы фразеологиялық құбылыс" - Алматы: Ғылым, 1975. -14 б.

66


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

¹5 (12) 2016

3. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- М.: .: Высшая школа, 1979.-С. 56)

4. Бейсенов Қ. Қазақ топырағыңда қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістері. Алматы: Ғылым, 1994. -168 б.

5. Ағылшын-қазақ мақалдарының этнолингвистикалық ерекшеліктері // Мир языка. "Аударманың көкейкесті

мәселелері" атты халықаралық ғылыми конференция материалдары. Алматы, 2001. 208-210 бб.

6. Қазақ мақал-мәтелдерінің логика-семиотикалық және прагматикалық сипаты // Тілтаным-Языкознание. N1,

2001, 66-71 б.

7. Ағылшын - қазақ тілдеріндегі кейбір ұқсастықтар туралы // Қазақстан мектебі - 2001, N 3 Ағылшын - қазақ

тілдеріндегі сөздіктер, 2001

8. Адамбаев Б. Ағылшын және қазақ мақал - мәтелдерінің құрылымдық және мағыналық ұқсастықтары //

Алматы-1996, 17 б.

67


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Мақала тарих сабақтарында 1916 жылғы ұлтазаттық

көтеріліс оқиғаларын оқыту мәселелеріне

арналған. Мақала орта мектеп ұстаздарына,

әдіскерлерге, мұғалімдерге, студенттер мен

магистранттарға арналады.

КАПАСОВА ГУЛДАНА

РАШИДОВНА

тарих пәні мұғалімдері

СЕКЕЙ

ЖАНБОЛАТ

Статья посвящена освещению событий

Освободительного восстания 1916 года на уроках

истории. Статья будет интересна учителям,

методистам, а также студентам и магистрантам

педагогических специальностей.

The article is devoted to coverage of events Liberation

uprising of 1916 in history lessons. The article will be of

interest to teachers, instructors, students and undergraduates

of pedagogical specialties.

ХІХ ғасырдың аяғы XX ғасырдың басында бұрынғы

Түркістан аймағында (Хиуа мен Бұқараны қоспағанда)

941 жаңадан қоныстанған поселкелер пайда болды. Бұл

кезде Түркістанда орыс посекілерінің әрбір тұрғынына

3,17 десятина егін егетін жерден келсе, жергілікті

тұрғындарға (қазақ, өзбек, қырғыз, және т.б.) 0,21

десятинадан ғана жер келді. Сөйтіп, ешқандай жері жоқ

қазақ -қырғыз тақыр кедейлерінің үлкен тобы құрылды.

Жетісу губерниясында көшіп келген орыс кулак

шаруашылықтарының 90 проценттен астамы қазақ

кедейлерінің жалдамалы еңбегін пайдаланады. Қазақ

жерлерін күшпен тартып алу жергілікті халықтар мен

орыс-украин қоныстанушыларының арасындағы

қайшылықтарды шиеленістерді, жер мәселесі жөніндегі

күштеу саясаты шеткі аймақтарда да кеңінен тарады.

1914 жылы патшалық Ресей дүниежүзілік соғысқа

тартылды. Бұл бірінші дүниежүзілік империалистік соғыс

барлық халықтарға, соның ішінде Қазақстанға да асар

ауыр зардаптарын тигізді. Ол патша чиновниктері мен

жергілікті әкімдерінің және байлардың зорлықзомбылығы

мен озбырлығын күшейтті. Соғыс қажетіне

Қазақстаннан орасан көп жылқы, ауыл шаруашылық

өнімдері жөнелтілді. Жергілікті халықтан алынатын

салық 3 - 4 есе көбейді, шаруалардың ірі қара малы мен

мал азығын соғыс қажетіне алу күшейді. Осынның бәрі

егістік жердің қысқаруына, ірі қара мал басының азаюына

әкеп соқтырды. Елдің өнеркәсібіндегі жалпы күйзеліс пен

ауыл шаруашылығының күйзелуі Қазақстан

экономикасын құлдыратты. Қалалар мен ауылдардағы

еңбекші бұқараның жағдайы күрт төмендеді.

Дүниежүзілік империалистік соғыс елде өнеркәсіптің

қирауына, ауыл шаруашылығының тоқырауына , халық

арасындағы аштыққа алып келді. Жергілікті жерлерде

шенеуніктер мен әкімшіліктердің зорлап алым-салық

жинауы өсті, халықтар арасындағы ұлттық бөлінушілік

күшейді.

Соғысқа қарсы, қымбатшылыққа және етек алып келе

жатқан аштыққа қарсы қалалар мен деревняларда қала

кедейлері мен майданға кеткен солдаттардың әйелдері

ереуілге шықты. 1916 жылы қаңтар айында мұндай

тоқулар Верный, Семей қалаларында болды.

Орынбор облысы Ақ Бұлақ поселкесінің, Жетісу

облысы Лепсі уезінің бірқатар селоларының кедейлері

мен майданға кеткен әскерлердің әйелдері жергілікті

саудагерлер мен көпестердің дүкендерін талқандады.

Сөйтіп, қоғамдағы қанаушы таптар арасындағы қарамақарсылық,

бір-біріне қарсы шығу жалпы бұқаралық сипат

68

СЕМЕЙ ӨҢІРІНІҢ 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ-

АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫС ЖЕТЕКШІЛЕРІ

алды

1916 жылы 25 маусымда патша өкіметінің "Бұратана

халықты мемлекеттік қорғаныс жұмыстарына пайдалану

тәртібі туралы ереже" қабылдауына байланысты тіпті

күшейе түсті. Жұмыстан немесе әкімшілік ережелері мен

талаптарын орындаудан бас тартқан жұмысшыларды

түрмеге отырғызуға, немесе үш ай мерзімге тұтқынға

алуға, болмаса айып ретінде ақша өндіріп алуға кесетін

болды. Азық-түлік екі-үш есе қымбаттауы да халықтың

наразылығын өршіте түсті.

Қазақ жастарын майданға тыл жұмысына алу жөніндегі

патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы

халықтың шыдамын тауысып, олардың отарлау езгісі

мен орта ғасырлық қанауға қарсы көтерілуіне себеп

болды. Жарлық бойынша Түркістан мен Дала өлкесінен

майданға окоп қазуға 400 мың, соның ішінде

Қазақстанның далалық облыстарынан - 100 мыңнан

астам, Жетісудан 87 мың адам жіберу көзделді.

Қазақтардың тууы туралы куәлігінің жоғын пайдаланып

болыстық басқармалар мен ауыл старшындары

жастарының асқандығына қарамастан кедей жігіттері

майданға жұмысқа алынатын "қара тізімге қосты" , ал

феодалдар балаларының жасын өз бетінше үлкейтіп,

немесе кішірейтіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын

жасап бақты. Мәселен, 60 жастағы кедей шалдары 30

жаста болып, 25 - 30 жастағы бай балаларды 50 жастағы

болып болып жазылды.

Майдан жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлық

қазақ халқының зор наразылығын тудырды. Елде

болыстық басқармаларды талқандау, ауыл

старшындарын, қатігез байларды өлтіру, ірі

феодалдардың иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату

жөніндегі құжаттарды, алым - салық қағаздарын т.б.

жойып жіберу секілді ашу - ыза әрекеттері кең орын

алды. Сойыл, кетпен, шалғы, мылтық, қылышпен

қаруланған ел адамдары байлардың ауылдарын өртеп,

малдарын әкетуі жиілей түсті.

Қазақстандағы бұл қозғалыс көпшілік аудандарында

ұлт - азаттық сипатта болып, патша өкіметіне,

отаршылдыққа, империалистік соғысқа және жергілікті

жерлерде патша өкіметінің сүйеніш болып отырған

феодал - байларға қарсы бағытталды. Бұл қозғалыста

еңбекші халықтың өкілдері басқарды.

Торғай даласында қазақ жастарын Әліби Жангелдин

мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей

ордасында Сейітқали Мендешев, Әбдірахман Әйтиев,

Маңғыстауда-Жалау Мыңбаев,Ақтөбе даласында-


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

ӘділбекМайкөтев, Жетісуда -Тоқаш Бокин, Бекболат

Әшекеев, ұзақ Саурықов, Тұрар Рысқұлов т.б.

басқарды.Ал көтеріліс басылып, қазақ жігіттері

майдандарға окоп қазуға жіберіле бастаған кезде, оларға

бас - көз болып, кейін аман - есен оларды ауылға жеткізу

қажет болған жағдайда Әлихан Бөкейхановтың өзі

бастаған қазақ зиялылары серіктерімен бірге майданға

(реквизицияланғандармен) аттанды. Бұны нағыз

патриотизм деп түсіну керек. Өйтпегенде сауатсыз, орыс

тілін түсінбейтін көптеген қазақ жігіттерінің елге оралуы

екі талай еді.

Биыл бүкіл қазақ даласын дүр сілкіндірген 1916 жылғы

ұлт-азаттық қозғалысына 100 жыл толмақ. Бұл тарих

табалдырығын енді аттап отырған 2016 жылдың басты

оқиғасының бірі десек, қателеспеген болар едік. Күні өтіп

бара жатқан Ресей патшасы II Николайдың бұл жарлығы

қазақ тарихында "Зілді бұйрық" деген атпен қалды.

Шығыс Қазақстан өңірінде патша жарлығына қарсылық

білдірген ереуілдің ең ірісі Зайсан уезіне қарасты Баспан-

Базар болысында болды. Оны ұйымдастырған осы

өңірдің көзі ашық, көкірегі ояу болысы болған Мүрсәлім

Бектенұлы еді. Бұл ереуілдің Амангелді батыр көтерілісі

секілді кеңес үкіметі басшыларының тарапынан лайықты

бағасын ала алмауының бір себебі де осы - көтеріліс

басшысының Амангелді батыр секілді кедей емес, үстем

тап өкілі болуында.Қазақ халқының 1916 жылғы ұлтазаттық

көтерілісі Торғайдан өзге барлық аймақтарда

қатаң басып-жаншылды. Семей және Ақмола

облыстарында көтерілісшілерге қарсы 12 атты әскер

жүздігі, 11 күшейтілген жаяу әскер ротасы қимыл жасады,

Мүрсәлім Бектенұлы (1859 - 1922) - 1916 жылғы ұлтазаттық

қозғалыс қайраткерлерінің бірі, ақын.Өз бетімен

білім алған. 1895 жылы Зайсан уезіне қарасты Қарғыба

- Базар өңіріне болыс болып сайланып, 20 жылдан аса

ел басқарды. Жасы ұлғайған шағында болыстықты

баласы Заманбек атқарған. Мүрсәлім XIX ғасырдың

екінші жартысынан бері қазақ даласына тарай бастаған

қазақ тіліндегі прогресшіл-демократиялық бағыттағы

әдебиеттер мен газет-журналдарды үзбей алдырып

отырған. Сол арқылы Ресейдің ішінде және халықтар

өмірінде болып жатқан әр түрлі әлеуметтік-саяси

жағдайлардан жақсы хабардар болған. Патша үкіметінің

1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған

жағдайға байланысты маусым айының аяғында Көкпекті

- Тарбағатай өңіріндегі найман тайпасының 12

болысының өкілдері шұғыл шақырылды. Қыр қазақтары

басқармасы ауласына жиналған болыстардың бәрімен

Мүрсәлім оңаша сөйлесіп, естуі бойынша патшаның

жарлығы бар екенін айтып: "Біз алғаш бодан болғанда

жасалған шарт бойынша қазақтан солдат алуға тиіс

емес, соны дәлел етіп, келісім бермейік", - дейді.

Мүрсәлімнің ұсынысын болыстар қостады.

"Біз қатын патшаға (тегі, Екатериналардың бірін айтса

¹5 (12) 2016

керек) бодан болғанда соғысқа адам береміз дегеніміз

жоқ. Жер боданы, мал боданы боламыз деп келіскен

секілді едік. Бұл жайында қағаз бетіне түсірілген

келісімшартта болуға тиіс. Оның үстіне біз қазір халықпен

ақылдасып отырған жоқпыз. Бүкіл боздақтардың

тағдыры шешілетін мәселені біз халықсыз қалай

шешпекпіз. Мен өз болысымнан жас жігіт түгіл қаусаған

шал да бере алмаймын", дейді.

Мүрсәлім Бектенұлының өзі тұстас болыстардан басты

ерекшелігі - саяси сауаттылығында. Оның бірінші

дүниежүзілік соғыстың шығу себебін дәл басып

сипаттаған ұзақ өлеңі болған. Мүрсәлім ең алғашқы шара

- әкімшілік орталық Көкпектіден Қытаймен шекараға

қарай жедел көшу деп шешеді. Мүрсәлімнің тапсырмасы

бойынша әр болыстан қарулы жігіттер көшті қорғай

отырып, жергілікті шенеуніктерді жоғары органдармен

байланыстырмау үшін жолдарындағы телеграф

бағаналарын қиратып, сымдарын үзіп отырады.

Мемлекеттік архивтің Семей бөлімшесінде ереуілшілер

Көкпекті маңынан қазынаның 800 жылқысын айдап

әкеткені жөнінде құжат сақталған. Баспан тауының

биігіндеі қамал үңгірге бекінген көтерілісшілер патша

әскерлеріне алдырмады. Мүрсәлім жігіттерді солдаттан

алып қалу үшін ауыл-аймағымен Қытай жеріне,

Тарбағатай асып кетеді.Қытай жеріндежүргенде 1916

жылғы оқиғаға арнап 664 жолдан тұратын дастан жазған.

Патша тақтан түскеннен кейін елге оралды. 1919 жылы

ақ әскерлерді қуып, Көкпектіге келген партизан

отрядының командирі Бабенко Мүрсәлімге елді патшаға

қарсы көтеріліске жұмылдырғаны үшін сыйлыққа қылыш

пен қымбат жүзік тапсырды.

Мүрсәлім болыс бастаған толқу бір ғана Баспан-Базар

болысы ғана емес, Найманның Қаракерей табындағы

аса ірі Назар руы толық қамтылған секілді. Себебі, бүкіл

Назарлардың жайлауы осы күні Көкпекті ауданына

қарасты Қалба тауында болатын. Толқу басталғанда

қалың Назар сол жерде жазғы жайлауда екен. Атақты

ақын Кәрібай Таңатарұлының осы оқиғаға арналған

көлемді жыры болған. Онда мынандай жолдар бар:

- Шығарды "зілді бұйрық" ақыл-есті,

Қалбадан жұма күні халық көшті.

Түйенің өркешіне қом батқан соң,

Шалдығып Базарға кеп бір-ақ шешті.

Қалба жайлауы мен Базар өзенінің арасы кем дегенде

200 шақырым жер. Жайшылықта 3-4 қонып көшетін жер.

Ал, патшаның зілді бұйрығынан шошып үдере көшкен

ел бұл қашықтықты бір қонып қана алады.

Мүрсәлім Бектенұлы шамамен 1924 жылдары өз

елінде дүние салады. Сүйегі өз атымен аталатын

Мүрсәлім деген жерде.

Осындай қысылтаяң шақтарда ел қорғаны бола білген

санаулы ғана ерлеріміздің есіміне құрмет көрсету ұрпақ

парызы екені даусыз.

ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995

2. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, 1991

3. Назарбаев Н. Ә. Тарихтолқынында. "Атамұра", 1999

4. Оралов М. Егемен Қазақстан. 2016 жыл.Июнь жарлығына қарсы шыққан Мүрсәлім болыс жайлы не білеміз?

69


¹5 (12) 2016

Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

Мақала Нәзипа Құлжанованың өмірі мен қоғамдық қызметін баяндайды,

сондай-ақ тарихи тұлғаның өмір тәжірибесін тарих сабақтарында оқыту

мәселелерін қозғайды. Мақала орта мектеп ұстаздарына, әдіскерлерге,

мұғалімдерге, студенттер мен магистранттарға арналады.

Статья посвящена жизни и деятельности Назипы Кулжановой, а также

вопросам преподавания ее жизненного опыта на уроках истории в средней

школе. Статья будет интересна учителям, методистам, а также

студентам и магистрантам педагогических специальностей.

КАРМЕНОВА ГАЛИНА

НУРАЖДАРОВНА

Семей қаласы "№3 жалпы орта

білім беретін мектеп -кешені"

КММ мұғалімі

The article is devoted to the life and work Nazipа Kulzhanova, as well as the

teaching of her life experiences in history lessons in high school. The article will be

of interest to teachers, instructors, students and undergraduates of pedagogical

specialties.

ҚАЗАҚТАН ШЫҚҚАН ҚАЛАМГЕР

(Нәзипа Сегізбайқызы (Сағызбайқызы) Құлжановаға

арналған ғылыми-танымдық мақала)

Қазақ елінің тәуелсіздігі жолында ерен еңбектің үлгісін

көрсеткен ХХ ғасырдың басында тарих сахнасына

шыққан қоғам қайраткерлерін зерттеген тарихшығалымдар

М.Қойгелдиев пен Т.Омарбеков: "Тарихтан

қажетті тәлім алу- болашақты көркейту, өркениетті елге

айналу үшін қажет" деген ойын құптай отырып, оның

ішінде қазақ қыздарының болғандығын айғақтайтын тың

деректің авторы Г.А.Кәрібжанованың еңбегін оқыдым.

[5]

Семейдегі алғашқы кештің негізі 1915 жылдан бастау

алған. Оған дәлел Абайдың дүниеден өткеніне 10 жыл

толуына орай Нұрғали, Нәзипа Құлжановтар ұйтқы

болып ұйымдастырған Семейдегі іс шара кезінде ерекше

өткен. Бұл оқиға ұлы Абайдың ұлы мұрасын халқымен

қауыштыруға арналған игілікті іс болып, тарих бетіне

жазылды. Семейдегі алғашқы қазақ кеші бүгінге дейін

маңызын жойған жоқ.

Қазақтың тұңғыш басылымдары "Айқап" және

"Қазақта" театрландырылған кон-церттік қойылымдарды,

спектакльді сипаттап жазған арнайы мақалалар

басылып шықты, ал осы кешті ұйымдастыруға ұйтқы

болған қазақ қызы туралы не білеміз?

Нәзипа Сегізбайқызы (Сағызбайқызы) Құлжанова -

қазақтан шыққан тұңғыш қаламгер, журналистиканы

тұңғыш меңгерген әйел, аудармашы, этнограф әнші,

тұңғыш ұстаз, мәдениет қайраткері, халық ауыз әдебиеті

мен музыкасын зерттеген талант иесі. Бұл деректі М.

Имашевтің мақаласына сүйене отырып Нәзипаның қызы

Гулжиһанның анасы туралы М.Имашевке жазған

хатында ерлі -зайыпты Құлжановтардың Семейге келуі,

ол кезде Семей Қазақстандағы мәдени- ағарту орталығы

болған еді. 1902 жылы Орыс географиялық қоғамның

бөлімшесінің ашылуы, оның жазбалары жүйелі түрде

жарық көруі, 1903 жылғы ірі оқу орны Семей оқытушылар

семинариясының ашылуы, 1912 жылы "Жәрдем серіктігі"

баспаханасының ұйымдастырылуы, 1917-1918 жылы

"Сарыарқа"газеті, 1918 жылы "Абай" журналы, 1919

жылы "Қазақ тілі" газеті, 1925 жылы "Таң"журналының

шығуы мәдени өмірдегі айтулы оқиғалар екенін байқауға

болады. [5]

Құлжановтврдың ұзақ әрі жемісті еңбек еткен жылдар

- осы Семейдегі оқытушылар семинариясы. Семейдегі

зиялылардың аузына ілігіп, биікке көтерілген тұлғаның

өмірдерегіне назар салсақ, Алаш қозғалысы кезінде

қайраткерлігімен көзге түскен қазақ қыздарының бірі,

Торғай топырағында Жангелді ауданына қарасты Торғай

кеншарындағы 1887 жылы дүниеге келген.

Ы.Алтынсарин іргесін қалаған орыс-қазақ мектебінде

білім алып, А.Байтұрысұлының қолдауын көрген, 1902

жылы Қостанайдағы орыс-қазақ гимназиясын, 1903-

1904 жылы Торғай қаласына келіп, қыздар училищесін

бітіреді, 15 жасында әйелдер училищесінде мұғалімнің

көмекшісі болып қызмет еткен. Ленинград қаласындағы

архив мәліметінен "Сағызбаева Нәзипа прогимназияның

4 жылдық курсын өте жақсы оқыды, тәртібі тамаша еді"

[3] Бұл дерек гимназияны үздік бітіргенін дәлелдейді.

1905 жылы Нәзипа мен Нұрғали Семейдегі мұғалімдер

семинариясында жұмыс істейді. Ерлі-зайыпты

Құлжановтар 1905-1920 жыл аралығында Семей

қаласында оқытушылық қызметте, халық- ағарту,

мәдени- әдеби жұмыстармен айналысып, кештер мен

кездесулер, қойылымдар ұйымдастырды. Семейдегі

жұмыс Нәзипаға Абайдың әулетімен, сол замандағы

қайраткерлермен және олардың арасында, әсіресе,

айдауда жүрген революционерлермен жақынырақ

танысуға мүмкіндік берді. Семей Географиялық

қоғамына мүше ол үлкен танымдық мәні бар деген оймен

көптеген әдеби-саздық және этнографиялық

қайырымдылық кештерін өткізеді. [3]

Этнографиялық алғашқы естелік кештің

бағдарламасында ақын өмірі мен шығармашылығы

жөнінде баяндаманы Назипаның өзі жасап, одан кейін

Абай өлеңдері оқылған. Бұл кеш туралы "Айқап"

журналында да жазылды. Нәзипа ханым осы кеште

сөйлеген сөзінің аяғында "Абайды туғызған қазақ

даласы, тағы да талай Абай секілді, бәлки, одан да артық

данышпандарды туғызар" дегенде тыңдаушы

қазақтардың жүйкесі босап, көзіне жас алғандар да

болды" деп хабар берді. [9 ]

Кеш туралы "Айқап" журналы "Кештің үшінші бөлімінде

атақты бақсы қобыз ойнайды, сарнады. Қаруы қайтқан

қартаң адам екен, артық келістіре алмады, сөйтсе де

бақсы ақырғанда орыстардың кейбір әйелдерінің қорқып,

орындарынан ұшып түрегелген көрінді" -деп жазды. Ал

сол қобызшы, бақсы кім десек, Берікбай Сәтиев. Мынау

сол бақсы тартқан қобыз.

"Ол кеш бірінші қазақ ақынының құрметіне жасалған

алғашқы әдебиет кеші болып, һәм, бірінші қазақ әйелі

(Нәзифа ханым Құлжанов жамағатының) майданға

түсіріп берген өрнегі"-деп жазды 1914 жылы "Қазақ"

70


Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ³ðèáåñ³íåí

газетіне Міржақып Дулатов. [13] Г.Н.Потанин:

"1913жылғы Қарқаралы уезіне сапар" жолжазба есебін

1914 жылы Ресей географиялық қоғамының Батыс Сібір

бөліміне жариялаған. Онда "Тоқырауынан қайтып келе

жатып, бір ауылға қондым. Бұл ауылда Семейдегі

семинарияның қазақша тіл мұғалімі Нәзипа әдебиет

кешін жасады. Ойнаушылар Нәзипа ханым, гимназист,

11 жасар қыз, һәм бір қыз -бәрі де нағыз қазақ, Некрасов

өлеңдерін оқыды" Бұдан Нәзипа 1914-1915 жылдары

Семей қаласында ұйымдастырған екі ірі кешті ойланып,

толғанып, іштей дайындық жасап, бастамасын қазақ

ауылында өткізгенге ұқсайды. Тоқырауын өзенінің

бойында өткен кештегі артистер Нәзипа дем алып жатқан

ауылдың иесі Ыбырай Ақбаевтің балалары, гимназия

шәкірттері, өз үйінде тұрып оқып жатқан сияқты. Семей

қаласынан еліне апарып, қазақтың этнографиялық сазды

кешін өткізуге дайындықты сол шәкірттердің күшімен,

тікелей араласуымен жүзеге асырған. [4]

Қазақ сахарасында мәдени-этнографиялық кеш өткізу

дәстүрін қалыптастырған Нәзипа есімі Семей қаласы

тарихында ғана емес, бүкіл қазақ мәдени- ағарту

өміріндегі ірі оқиға болды. Кештің мазмұндылығын

насихаттаған "Қазақ" газеті, "Айқап" журналы. Кештің

лайықты бағасын ел- жұртқа мән- мағынасын егежейтегежей

баяндап, түсіндірген мақалалар жазды.

"Айқап" журналында ММ деп қол қойған мақалада

"Семейдегі географический подотдел пайдасына

жасалған кеш. Бұл кеш атына қарағанда орысша болса

да кеште ойналған, тамаша қойылған нәрселер бәрі де

қазақша еді. Біз өзіміз істеуге тиісті болған істі бізге

орыстар істеп берді. Алашқа аты мәлім атақты ақын һәм

философ Ибраһим Құнанабаевтың өлгеніне 10 жыл

толды. ілгері басқан жұрт мұндай қадірлі болған адамның

атағын шығару үшін талай белгілі істер істеген болар

еді" деп жазды Мұстақым Малдыбаев. Ол- қазақ

тарихында белгілі адам.1880-1927 жылдар аралығында

өмір сүрген, газеттерге үнемі мақала жазған зиялылар

санатында. [1] Кештің 1-ші бөлімі Абайдың өмірімен

қызметіне арналған "Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбаев

және қазақ поэзиясы" деген тақырыпта баяндаманы

орыс тілінде жасаған. Қазақ қызының баяндама жасауы

тыңдаушылардың жан дүниесін босатып, көздерін жасқа

бұлап. ғажап әсер еткен екен. Орыс көрермендері

Нәзипаның таза орыс тілінде сөйлеуіне таң қалған.

Абайдың өмірбаяны, мұрасы хақында тартымды әңгіме

өрбіп, Пушкин, Лермонтов шығармаларын қазақша

сөйлетіп, Татьяна мен Онегиннің сипатын тарамдап

баяндаған. Әлмағанбет Қапсәләмов "Татьянаның сөзі"

"Көзімнің қарасы" әнін орындап, ерекше әсер қалдырған.

"Өлсем орным қара жер сыз бола ма? өлеңін Семей

география бөлімшесінің мүшелері оқиды. [8]

2-бөлімде орыс ақындары мен композиторларының

шығармалары орындалған.

3-ші бөлімде Г.И.Павловтың "Шамандық туралы"

баяндамасымен бақсының ойыны көрсетіледі. (91-бет)

Нәзипа бақсының арбау өлеңдерін оқиды. 80 жастағы

Берікбай Сәтиев бақсы қобызбен өнер көрсеткен.

Берікбай бақсы жынын шақырып, қобызына қосылып

ащы, мұңды әуенге салып, сахнаның бір басынан екінші

басына секіріп айбаттана ақырғанда орыс ханымдары

үрейленіп қалады. Әсерге бөленген жұрт риза болып

тарасады. Географиялық қоғамның Семей бөлімшесінің

1914 жылғы 28 январдағы мәжілісінің №2 хаттамасында

кештен 520 сом 30 тиын ақша түскен. Жұмсалған

шығындарды алып тастағанда 400 сом таза пайда кіріске

алынып, 300 сом мұқтаждарға бөлініп, 100 сом

бөлімшенің болашақ мұражайын салуға бөлінген. [6 ]

Кеште жиналған қауым, оның ішінде орыс

көрермендері осыдан басқа, қазақтың салт-дәстүрі, әдетғұрпымен

танысады. Яғни, бүркіт, қаршығалар көрсетіліп,

қазақтың аңшы- саятшылық өнері әңгімеленеді. Қазақ

әйелдерінің қымыз сапырып, қонақ сыйлау дәстүрінен

көріністер қойылады. Қысқасы, бұл кеште көрсетілген

¹5 (12) 2016

тамашаның барлығы да қазақ тұрмысынан алынған.

"Абайдың өлеңі оқылады талай қазақтың әні айтылады,

бақсы ойнайды деген хабарды естіп, қаладағы, қырдағы

жиылған қазақтың көбіне билет жетпей қалады. Абайдың

қадірі халыққа зор екен. Абайдың өлеңі оқылғанда талай

қазақтың көзінен ж