Views
4 months ago

ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №28

Сәрсенбі 11 сәуір 2018 жыл

4 №28

4 №28 (1567) 11 сәуір 2018 жыл Ой. Ұсыныс www.shymkala.kz 4 сәуір – бокстан қазақтан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы Бекзат Саттархановтың туған күні еді. Ол жиырмасыншы ғасырда дүниеге келді. Жиырма жыл күткен жеңісті жиырма жасында бағындырған бозым ұл. Жаңа ғасырға жиырма минут қалғанда көз жұмды... Тағабай ҚАСЫМ tkasym@shymkala.kz Ел іші алтын қазына. Қазақтың асыл аналары батыр ұлдарды дүниеге әкеле берер. Бәріміз де соған тілекшіміз. Рас, бұған дейін батырдың ерлігі жайында көптеген мақалалар жазылды. Деректі фильмдер де көрсетілді ғой. Жақсы дәстүр жалғасын таба берсе дейміз. Батыр ұлдың жұлдызды ғұмырын ұрпақ ұмытпауы тиіс. Осы күні батыр ұлдың әр туған күні келген сайын ойға батамын. Біз батырдың ерлігін дәріптей алдық па? Насихаты қаншалықты? Ойланып көрейікші. Тәуелсіз Қазақ елінің тарихында тұңғыш Олимпиада чемпионы атанған қаракөздің ерлігі елге мұра. Бүгінде шаршы алаңды жағалап жүрген балғындардың бәрі де Бекзатты үлгі тұтады. Бекзаттай болғысы келеді. Бәрінің де арман-үміті болса, ол – ағасы сияқты Олимпиада чемпионы болу. Бекзат мәңгі туған елімен бірге жасай береді. Біртуар батырдың ерлігін дәріптеу, ұрпаққа ұстын ету – ол ел азаматтарына сын. Батырдың атында мектеп те, көше де бар. Жақсы бастамалар әрдайым таусылмауын тілейміз. Қазақтан шыққан бокстан тұңғыш Олимпиада чемпионының бақиға аттанғанына биыл он сегіз жыл болыпты. Осы уақыт аралығында қаншама қазақ жігіттері Олимп төрінде ерлік көрсетті. Шүкір, Бекзаттың жеңісті жолы жалғасып келеді. Б.Саттархановты еске алуға арналған халықаралық турнирді тамашалап қайтуға аңсарым ауады да тұрады. Жылда осылай. Түркістан топырағынан тағы да таланттар шыға ма деген ойдың құшағында боламын. Әр турнир сайын осындай ой маза бермейді. Биыл 2000-2001 жылы туған жастар арасындағы бәсеке XVII рет ұйымдастырылды. Ұлдар 11 салмақта, ал бойжеткендер 4 салмақта (51, 57, 60 және 75 келі) күш сынасты. Алыс-жақын шетелден, Қазақстанның барлық өңірлерінен спортшылар келген. Жарыстың ашылу салтанатына ұлттық құраманы Сиднейге бастап барған маман Тұрсынғали Еділов, белгілі боксшылар Ермахан Ибраимов, Олжас Оразалиев, Бақтияр Тілегенов, Нұржан Кәрімжанов, облыс спортының басшысы Әлібек Нұртаев, әлем чемпионы Біржан Жақыпов сонымен қатар бокстан ҚР жастар құрамасының аға бапкері Ғалым Кенжебаев та қатысып, ізгі тілектерін жеткізген. Жыл сайын турнир наурыздың соңында басталып, 4-сәуірде ЖҰЛДЫЗ – ҒҰМЫР – батырдың туған күнінде финалдық сындар өтеді. Түркістан қаласының әкімдігі, қалалық мәслихат та қолдау көрсетеді. Бәрі жақсы-ақ. Қазіргі уақытта мұның өзі көңілге демеу. Турнирден бөлек Бекзат шағынауданында көкпар, ас беріледі. Бекзаттың рухына Құран бағышталады. Бұл – жылдағы дәстүр. Қайбір жылы Түркістандағы халықаралық турнирді тамашалаудың сәті түскен. Сейілхан ағаның жанында отырып, жарысты бақыладық. Ағаның мұңлы жанарынан көп жайтты аңғарғандаймыз. Әр жарыс өткен сайын түркістандық дарындар топты жарып шықса деген үміт. Әрі арман. Сол екі күндік сапарымызда ағамыз өзі Бекзаттың мұражайын аралатты. Облыс спортының тізгінін ұстаған азаматтарға, Түркістан қаласының басшыларына алғысын айтады. Түркістаннан тағы бір талант шықты жадымызда жаңғырып тұрсын десек... Осыдан 4 жыл бұрын «Батырдың ерлігі өшпесін десек...» деген шағын дүние жазғанбыз. Жиырма жасында Олимп шыңын бағындырған Бекзаттай саңлақ ұлдың ерлігін әспеттей білуге үндеген едік. Уақыт жүйрік. Жаратқанның қалауымен арада екі жыл өткенде сол топырақтан тағы бір дарын жарқ етіп шықты. 2015 жылы Б.Саттарханов турнирінде түркістандық Бек Нұрмағанбет жеңімпаз атанған еді. «Түркістаннан тағы бір талант шықты» деп елден сүйінші сұрай жазғанымыз да оқырмандардың есінде болар. Содан бері жас боксшының әрбір қадамы көз алдымызда. Құдайға шүкір, Түркістан топырағынан әлі де мықтылар шыға береді. Түркістандық ұлан батыр ағасының нағыз ізбасары саналып жүр. Аз уақыттың ішінде-ақ дарынымен дараланды. 2017 жылы ҚР Президентінің кубогы жүлдесінің жеңімпазы атанды. Бакудегі «Ұлы Жібек» жолы турнирі, Польшадағы Феликс Штамм мемориалының қола жүлдегері. Былтыр Шымкентте өткен Қазақстан чемпионатында қола жүлде алды. Gee Bee халықаралық турнирінің жеңімпазы атанып қайтты. – Бұл жігіттің болашағы өте зор. Тәртіпті. Еңбекқор. Осы боксшыдан үміт күтіп жүрмін. Бекзат балам 1998 жылы жастар арасында әлем біріншілігінде күміс алды ғой. Бұл жігіт те 1998 жылы дүниеге келген. Сәйкестікті қарасаңызшы, – дейді Сейілхан ағаның өзі. Буын алмасады. Уақыт сәтімен жас дарындар да шыға берер. Ұрпақтар сабақтастығы деген осы емес пе? Бекзатты ұмытпайық Біз Бекзаттың қадіріне әлі де болса жете алмай жүргендейміз. Батырдың есімі туған күнінде ғана еске алынады. Өзінің кіндік қаны тамған өңірде жыл сайын Саттарханов турнирі өтіп жатқанын мақтанышпен айтуға болар. Бірақ, осы халықаралық турнир қоңыр тіршіліктің тасасында қалып қоя беретінін несіне жасырайық. Жыл сайын ұйымдастырылатыны қуаныш, әрине. Дегенмен, ел көзінен таса, елеусіздеу өтіп жүргені қынжылтады. «Қазақтың аналары мұндай батыр ұлға екі күннің бірінде толғатып жатқан жоқ. Алдағы уақытта аталған турнирдің аясын кеңейтіп, AIBA санатына дейін көтеретін уақыт жетті. Біле білсек, кезінде Бекзаттың турнирінен Серік Сәпиев, Данияр Елеусінов үлкен спорттағы алғашқы ірі жетістіктеріне қол жеткізген. Әлі де қазақтың арқалы азаматтарының бағын ашар бұл жарыс. Турнирдің аясын кеңейте берген жөн. Куба, Ресей, Украина, Италия, АҚШ сынды елдердің боксшыларын шақырайық. Олар жоқ демесі мәлім. AIBA ережесіне сәйкес А санатындағы халықаралық турнир өткізу үшін кемінде 20 елден 150-ден аса боксшы келу керек. Ол оңай емес. Тым болмағанда, екінші немесе бірінші деңгейлі санатқа дейін көтере алсақ шіркін». Осылай деп көпшілікке ой тастаған едік әлгі мақалада. Одан бері де қаншама уақыт өтті. Ешқандай қимыл-қозғалысты байқамадық. Әрине, көп мәселе қаржыда. Қалталы азаматтардың да мәрттік танытатын кезі де осы емес пе?! Бастысы, ынта-ықылас болса. Даңқты боксшы, ОҚО бокс мектебінің директоры Мұхтархан Ділдәбеков «Бәрі де демеушілерге келіп тіреледі. Бекзатқа қандай құрмет көрсетсек те жарасады. Турнирдің беделін көтеруіміз керек. Ол – билік өкілдерінің қолында. ҚР бокс федерациясы, Мәдениет және спорт министрлігіне хат жазып, демеушілерді тарту керек» керек деген пікірін айтқан. «Неге Бекзат өнер көрсеткен 57 келіде (қазіргі 56 келіде) арнайы қомақты сыйлық тағайындамасқа?» деп ұсынысымызды да білдіріп едік. Батырларымызды қадірлей білсек екен. Осы күнгі жақсы ісшараларға алданып отыра бермей, ел ардақтаған боксшының бағасын одан әрі асыруды ойласақ…Өйткені, Бекзат қазақтың бағына туған жұлдыз ғой. Заманауи спорт сарайы да салынса... Батырдың әкесі Сейілхан ағамен сөйлестік. Ол кісінің де айтары аз емес. Ұлына деген құрмет өз деңгейінде еместігіне ренішін жеткізді. Насихат жаман емес. Бірақ та ойланатын жағдайлар бар. – Турнир үзіліссіз, жыл сайын өтіп жатыр. Дегенмен, Түркістанмен шектеліп қалмай, ұлымның атындағы жарысты Шымкент, Алматы, Астанада өткізетін уақыт әлдеқашан жетті. Әлі де болса насихатталуы кемшін. Мәдениет және спорт министрлігі қолға алуы тиіс шаруа бұл. Ең әуелі халықаралық стандарттарға сай етіп Шымкентте өткізуге күш салсақ. Жаңадан салынған кешендер көп қой. Ұсынысын айтып жүрген азаматтар табылып тұр. Мен де келісімімді беріп отырмын. Бір жылда бітетін жұмыс емес шығар. Бәлкім, бір жылда да бітіруге болар, – дейді Сейілхан аға. Орынды-ақ. Бұған дейін Бекзат жайлы бірқатар фильмдер түсіріліп жатқанын еститінбіз. Оның жағдайынан да хабардар болдық. Ағаның айтуынша, фильмді түсіру әжептеуір басталғанымен, соңы аяқсыз қалады екен. Яғни, көрерменге жетпейді. Ағаның айтқан тағы бір ұсынысы да әбден қолдауға лайық. Біртуар ұлдың құрметіне заманауи спорт кешенін салынса, дейді. Бұл да әбден жарасымды. Еске алу кештері, турнирі, басқа да іс-шаралар өтер еді. Ұрпақ жадында мәңгі сақталар еді. Шымкенттен, не Түркістаннан болса да. Рас, қазақтың бағына туған ұлды «Көзден кетсе де көңілден кетірмеуіміз» керек. Өйткені, ол – қазақтан шыққан бокстан тұңғыш Олимпиада чемпионы ғой...

Мәселе www.shymkala.kz №28 (1567) 11 сәуір 2018 жыл 5 Шымкентте жасөспірімдердің өз өзіне қол жұмсау дерегі азаймай тұр. Мәселен, 2017 жылы 7 суицидтік жағдай тіркелсе, биылғы жылдың қаңтар, ақпан, наурыз айларында шымкенттік 8 оқушы жантүршігерлік қадамға барып, төртеуі өмірмен қоштасты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, Қазақстан Орта Азия елдері арасында суицид көрсеткіші бойынша алдыңғы орында тұр. Шынтуайтында, жасөспірімдердің өлімге асығуына не себеп? Айгүл КЕРІМҚұлова aigul-kerim@mail.ru Өңірлердегі 15-17 жасар жасөспірімдердің арасындағы суицидтік деңгей (коэффицент аталған жастағы 100 мың адамға шаққанда): Павлодар – 4,1 Атырау – 8,8 Маңғыстау – 11,5 Жамбыл 12,6 Қостанай – 13,4 Оңтүстік Қазақстан облысы – 13,6 Қарағанды – 14,4 Алматы қаласы – 14,5 Алматы облысы – 16,5 Қызылорда – 16,9 Астана – 21 Ақтөбе – 23 Солтүстік Қазақстан – 25,2 Шығыс Қазақстан – 26,4 Батыс Қазақстан – 26,7 Ақмола – 32,3 оған не себеп? 70 пайызының жүйке жүйесінде өзгеріс бар Медицина ғылымдарының кандидаты, доцент Сәдібек Пазылбеков өз-өзіне қол жұмсау ұлтымызда болмаған кесел екенін айтады. Оқытушы – Шымшаһарда 1994-2003 жылдары белең алған суицид дертінің себептерін зерттеген маман. – Т ә у е л с і з д і к алып, нарықтық экономика өтіп, жұмыссыздық, жоқшылық басталған жылдарда халықтың жүйкесі сыр бере бастады. Әйелдерге қарағанда ерлер арасында өзіне-өзі қол жұмсағандар саны 4 есеге артты. Сол кезде 800 мың халқы бар Шымкент қаласында 690 адам асылу арқылы өз өмірін қиған. Бұл – сот сараптама құжаттарының тіркелуі бойынша анықталған статистика ғана. Сол уақытта зерттеу нәтижесінде өзіне қол жұмсаудың 41% белгісіз, 18% жан ауруынан, 18% тұрмыстық қайғылардан, 6% құмарлықтан орын алса, қалған аз пайызын ақша жоғалту, өмірге тойыну секілді жағдайлар құрағаны анықталды, – дейді Сәдібек Пазылбеков. Доцент қазіргі таңда жасөспірімдердің 70%-ның жүйке жүйесінде өзгерістер бар екенін айтады. Оқытушы мұның себебін жаһандану кезіндегі ақпарат легінің шамадан тыс келуімен түсіндіреді. – Әлеуметтік желілер, интернеттегі жағымсыз дүниелер жүйкеге ауыр салмақ салады. Жастардың көбісі қазір артық әңгімені ұнатпайды, агрессивті. Атаанасының «жоқ» деген бір ауыз сөзін ауыр қабылдап, өмірден түңілуге бейім. Мұны ауруға жатқызуға болады. Олармен жұмыс істейтін маман – психологтар. Қаламызда кәсіби психологтар жоқтың қасы. Мектептегі психологтар суицид дертіне бейім балаларды анықтайтын тесттің қарапайым әдістерін білмейді. Егер мектептегі жауапты мамандар сауатты болса, мұншалықты жағдайға жетпес пе едік, – дейді ұстаз. Маманның айтуынша, өлімге асығатындар көбінесе жүйке ауруына шалдыққандар, олар депрессияға ұшырағандықтан, өмірге үмітсіздікпен қарайды екен. Сондықтан, баланың бойында аурудың белгілері байқалғанда психологтың көмегіне жүгіну қажет. Ал облысымыздың бас суицидологы Наушарман Боранбаева науқасқа шалдыққан балалардағы кеселдің белгілерін алдын ала байқауға болатынын айтады. Бала байбаламын «өлім» арқылы жеткізгісі келеді 1. Дерт пе, қиыншылық па? 2. Бала «белгі» береді 3. Қайтпек керек? – Қазіргі таңда өзіне-өзі қол салу біржақты патологиялық тұрғыдан қарастырылмайды. Жасөспірімдердің 10 пайызы шынайы өлгісі келсе, 90 пайызы көмекке шақырған жан-айқайы болып есептеледі. Балалардың бақытсыздығына, олардың өз-өзіне қол салу әрекеттеріне баруына көп жағдайда отбасындағы жайсыздық пен мектептегі түсінбеушіліктің салдарынан болады. Балаларға жай ғана киімін, тамағын тауып беру аз, олар үнемі атаананың жылуын сезініп, жақсы көретінін біліп өсуі тиіс. Ал әке-шеше өз дәрежесінде көңіл бөлмейтін бала ешкімге керексіздігін түсініп, психологиялық стреске тап болады. Әсіресе, 13-17 жас аралығындағы жасөспірімдер өте әсершіл, кез-келген нәрсені жүрегіне тез қабылдағыш келеді. Түсіністік болмаған жағдайда осы жастағы балалар түрлі жағдайларға ұрынады, – дейді бас суицидолог. Маманның дерегінше, дәл қазіргі таңда орын алып жатқан суицидтің 69,0% - белгісіз, 23,9% - отбасындағы жанжалға байланысты туындайды екен. Жасөспірімдік өтпелі кезеңнің дағдарысынан туындайтын баланың ішкі күйзелісінен, ата-анасына сырын айта алмауынан, өзін қамқорсыз сезінуінен осы қадамға баратын көрінеді. Сондықтан балаға қашан да атаананың түсіністігі мен арнайы маманның көмегі қажет. Осы бағытта мектеп мұғалімдері мен психологтары баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді бақылап, аңғара отырып, олармен жұмысты жандандыра түсуі тиіс дегенді айтады жауапты маман. Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша мониторинг жүргізгенде суицид оқиғалары Шымкент қаласында, Сайрам, Мақтаарал және Қазығұрт аудандарында көбірек байқалған. Суицидке қарсы жаңа бағдарлама іске қосылды Екі айдың ішінде 6 оқушының өзін өлімге итермелегені білім саласының бас ауруына айналғаны жасырын емес. Сондықтан қазір сала мамандары жағдайдың мәнжайын зерделеуді қолға алып, тығырықтан шығудың жолдарын қарастыруда. Осы мақсатта қалалық білім бөлімінің мамандары суицидтің алдын алу үшін ата-аналар арасында арнайы сауалнама жүргізген. Сауалнамаға қатысқан 3500 оқушының ата-анасы «Балаңызды үнемі қадағалайсыз ба?» деген сұраққа 49 пайызы «Үнемі емес» деп, ал «Үйдегі кикілжіңге балаларыңыз куә бола ма?» дегенге 57 пайызы «Ия» деп жауап берген. Баласының ұялы телефонын қаншалықты қадағалайтыны жөнінде 28 пайызы қадағаламайтынын жеткізген. Ал 82 пайызы өз перзентіне тиесілі телефонның паролін де білмейтінін айтыпты. Және осы оқушылардың 68 пайызы смартфон ұстайтыны анықталып отыр. – Білім ұяларында оқушылардың өз-өзіне қол салған оқиғалардың барлығы жан-жақты зерделенді. Нәтижесінде ата-аналардың балаларын қадағалауы, бақылау жасауының төмендігі және тұрмыстық жағдайдың нашарлығы да әсер еткені анықталды. Әлімжеттіктік, ақша бопсалау салдарынан орын алған бір оқиғаға қатысты тергеу амалдары жүруде, – деді Шымкент қалалық білім бөлімінің басшысы Жанат Тәжиева. Қаланың бас ұстазы бұл тұрғыда мектеп психологтарының біліксіздігін жасырмады. – Жоғарғы оқу орындарында психолог мамандарды даярлап жатқанына енді 2 жыл болды. Осы кезге дейін білім мекемелеріндегі психологтар сырттай оқыған не болмаса бастауыш сыныптың педагогикасы мен психологиясы мамандығын меңгерген мамандар болды. Сондықтан психологтардың жұмыс істеудегі кәсіби біліктілігі өз деңгейінде деп айтуға болмайды. Қазір осы бағытта да жұмыс істеп жатырмыз, – деді Ж. Арысбекқызы. Жуырда мәселені шешудің бір тетігі ретінде қалалық білім бөлімі «Bilim Foundation» қоғамдық қорымен бірлесіп, жаңа жобаны іске қосты. «Жасөсіпірімдердің өмірлік дағдыларын қалыптастыру және суицидтің алдын алу» атты бағдарлама 7 бағыт бойынша жұмыс істемек. Мұнда қала мектептеріндегі әр оқушының әлеуметтік жағдайы зерделеніп, олар туралы мәліметтер жинақталады. Бұдан бөлек психологтардың біліктілігін көтеру және балаларға сабақ беретін педагогтардың психологиялық жағдайы сарапқа салынады. Оқушылардың бос уақытын тиімді пайдалану жолдары қарастырылып, ата-аналармен жұмыс күшеймек. Сенім телефонына хабарлас Адамдардың өз еркімен өмірін қию проблемасын дәрігерлер, психологтар, психотерапевтер мен ғалымдардың зерттеп келе жатқанына аз уақыт болған жоқ. Бұл туралы зерттеу жүргізіліп, монографиялар, кітаптар жазып, тіпті, мотивациялық сабақтар өткізуде. Бұлар балаларға қаншалықты көмегін тигізіп жатыр? Жан күйзелісін сыртқа шығармай, жанталаса күн кешіп жүргенде кімнен көмек сұрауға болады? Қол жеткізген ақпаратымыздың бірі – Қазақстанда балалар мен жасөспірімдерга арналған «111» ұлттық сенім телефоны жұмыс істейтінін анықтадық. Бұл телефонға еліміздің кез келген түкпірінен, кез келген уақытта хабарласуға және кеңес алуға болады. – Сенім телефонына күніне 100- ден астам қоңырау түседі, мұнда 42 маман қызмет етеді. Бізге түскен шағымдарды саралағанда 16-17 жастағы жеткіншектер көбіне жалғыздықтан күйзелетінін, үлкендерден ешкімнің көңіл бөлмейтінін, сосын өмірмен қоштасқысы келетінін айтады. ҰБТ-дан өте алмағанда, махаббаттан жолы болмағанда өзіне қол жұмсағысы келеді. Қоңыраулардың басым бөлігі Оңтүстік Қазақстан облысынан түседі. Жақында ғана осы өңірден бір қыз хабарласып, дайындық тестіне өте алмауынан осы жағдайға барғысы келетінін айтты. Тез арада құқық қорғау, төтенше жағдай, білім қызметкерлеріне хабарласып, ата-анасын тауып, психологтарымыз қызды райынан қайтарды, – дейді орталықтың басшысы Ысқақ Қашқынбаев. 2017 жылы сенім телефонына республика бойынша 223 мың қоңырау түссе, оның 87 856-на нақты көмек көрсетілген. Суицид – әлемді алаңдатып отырған кесел. Баласының көктей солып, жұмбақ өліммен кете баруы ата-анаға оңай тимесі анық. Психикалық ауру дегенімен бүгінде толыққанды отбасыдан шығып, ортасында үлгілі болып жүрген оқушылардың өздері де қатерге ілігуде. Мамандар суицидке баратын балалардың 4 ай бойы дайындалатын айтып отыр. Бірінші айда бала күйзелісте жүрсе, кейін содан шығатын жол іздейтін көрінеді. Тығырықтан шыға алмағанда суициалды жоспар жасайды екен. Ата-аналарға баланың бойындағы қауіпті, осынау белгілердің бар-жоғын байқап жүріңіздер дейді мамандар. Себебі, бұл кеселмен қоғам болып күрескенімен, балаңызға ең алдымен көмек беретін өзіңіз ғана.

Шымкент келбеті
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №15
Шымкент келбеті 39
Шымкент келбеті 52
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №17
Шымкент келбеті 54
Шымкент келбеті 42
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №20
Шымкент келбеті 58
Шымкент келбеті 50
Шымкент келбеті 60
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №11
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №26
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №16
Шымкент келбеті 48/
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №8
Шымкент келбеті №24
Шымкент келбеті 36-37
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №34
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ-18-19
Шымкент келбеті 40
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №32
Шымкент келбеті 46
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №6 (1545)
Шымкент келбеті 62
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №27
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №12
ШЫМКЕНТ КЕЛБЕТІ №35
Шымкент келбеті 53
Шымкент келбеті 51